1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః కతిధాపురుషీయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

నిదానస్థానే జ్ఞాతహేత్వాదినా తథా విమానే ప్రతీతరసదోషాదిమానేన కర్తవ్యచికిత్సాయా అధికరణం శరీరం జ్ఞాతవ్యం భవతి; యతోఽప్రతిపన్నేఽశేషవిశేషతః శరీరే న శరీరవిజ్ఞానాధీనా చికిత్సా సాధ్వీ భవతి; అతః శరీరం కారణోత్పత్తిస్థితివృద్ధ్యాదివిశేషైః ప్రతిపాదయితుం శారీరం స్థానముచ్యతే| అత్రాపి చాత్యంతదుఃఖోపరమమోక్షకారణచికిత్సోపయుక్తపురుషభేదాదిప్రతిపాదకతయా ప్రధానత్వేన కతిధాపురుషీయోఽధ్యాయోఽభిధీయతే||1-2||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

కతిధా పురుషో ధీమన్! ధాతుభేదేన భిద్యతే| పురుషః కారణం కస్మాత్, ప్రభవః పురుషస్య కః||3|| కిమజ్ఞో జ్ఞః, స నిత్యః కిం కిమనిత్యో నిదర్శితః| ప్రకృతిః కా, వికారాః కే, కిం లింగం పురుషస్య చ||4|| నిష్క్రియం చ స్వతంత్రం చ వశినం సర్వగం విభుం| వదంత్యాత్మానమాత్మజ్ఞాః క్షేత్రజ్ఞం సాక్షిణం తథా||5|| నిష్క్రియస్య క్రియా తస్య భగవన్! విద్యతే కథం| స్వతంత్రశ్చేదనిష్టాసు కథం యోనిషు జాయతే||6|| వశీ యద్యసుఖైః కస్మాద్భావైరాక్రమ్యతే బలాత్| సర్వాః సర్వగతత్వాచ్చ వేదనాః కిం న వేత్తి సః||7|| న పశ్యతి విభుః కస్మాచ్ఛైలకుడ్యతిరస్కృతం| క్షేత్రజ్ఞః క్షేత్రమథవా కిం పూర్వమితి సంశయః||8|| జ్ఞేయం క్షేత్రం వినా పూర్వం క్షేత్రజ్ఞో హి న యుజ్యతే| క్షేత్రం చ యది పూర్వం స్యాత్ క్షేత్రజ్ఞః స్యాదశాశ్వతః||9|| సాక్షిభూతశ్చ కస్యాయం కర్తా హ్యన్యో న విద్యతే| స్యాత్ కథం చావికారస్య విశేషో వేదనాకృతః||10|| అథ చార్తస్య భగవంస్తిసృణాం కాం చికిత్సతి| అతీతాం వేదనాం వైద్యో వర్తమానాం భవిష్యతీం||11|| భవిష్యంత్యా అసంప్రాప్తిరతీతాయా అనాగమః| సాంప్రతిక్యా అపి స్థానం నాస్త్యర్తేః సంశయో హ్యతః||12|| కారణం వేదనానాం కిం, కిమధిష్ఠానముచ్యతే| క్వ చైతా వేదనాః సర్వా నివృత్తిం యాంత్యశేషతః||13|| సర్వవిత్ సర్వసన్న్యాసీ సర్వసంయోగనిఃసృతః| ఏకః ప్రశాంతో భూతాత్మా కైర్లింగైరుపలభ్యతే||14|| ఇత్యగ్నివేశస్య వచః శ్రుత్వా మతిమతాం వరః| సర్వం యథావత్ ప్రోవాచ ప్రశాంతాత్మా పునర్వసుః||15||

కతిధేతి కతిప్రకారః| పురుష ఇత్యనేన చావిశేషేణ పురుషశబ్దాభిధేయోఽర్థోభిధీయతే; యతః ‘ఖాదయశ్చేతనాషష్ఠా’ ఇత్యాదినా, తథా చతుర్వింశతికభేదభిన్నశ్చ కర్మపురుష ఏవ శరీరీ వాచ్యః, తథా ‘చేతనాధాతురప్యేకః స్మృతః పురుషసంజ్ఞకః’ ఇత్యనేనాత్మైవ శరీరరహితః పురుషశబ్దార్థత్వేన వాచ్యః| పురుషధారణాద్ధాతుః; తేన ధాతుభేదేనేతి పురుషధారణార్థభేదేన| ధీమన్నితి విశేషణేన య ఏవ ధీమాన్ స ఏవ పురుషభేదాదికమిమం వక్ష్యమాణం సుసూక్ష్మం వక్తుం సమర్థ ఇతి దర్శయతి| పురుషః కారణం కస్మాదితి కస్మాద్ధేతోః పురుషః సంసారే ప్రధానం స్థాయికారణమిత్యర్థః| ప్రభవత్యస్మాదితి ప్రభవః కారణం| యోనిష్వితి జాతిషు| సర్వా ఇతి పరపురుషగతా అపి| క్షేత్రజ్ఞః ఆత్మా| క్షేత్రం అవ్యక్తవర్జితం సర్వం వక్ష్యమాణం| జ్ఞేయమిత్యాది| అసతి క్షేత్రే క్షేత్రజ్ఞానాభావాన్న క్షేత్రజ్ఞత్వముపపద్యతే ఇతి భావః| సాక్షిభూత ఇతి సాక్షిసదృశః| విశేషో వేదనాకృత ఇతి పుత్రాదిజ్ఞానరూపవేదనాజనితో హర్షాదివిశేష ఇత్యర్థః| తిసృణామితి అతీతానాగతవర్తమానానాం దుఃఖరూపాణాం మధ్యే కాం చికిత్సతి| అతీతామిత్యాదౌ కింశబ్దోఽధ్యాహార్యః, తేన కిమతీతాం చికిత్సతి, కిం వర్తమానాం, కింవా భవిష్యతీమితి యోజ్యం| స్థానం నాస్తీతి క్షణికత్వేన చికిత్సాయాః ప్రవృత్తియోగ్యకాలావస్థానం నాస్తి| వేదనానాం కారణమధిష్ఠానం చ యద్యపి దీర్ఘంజీవితీయేఽప్యుక్తం, తథాఽపీహ ప్రకరణవశాద్విశేషప్రతీత్యాకాంక్షయా చ విశిష్టాః పునః ప్రశ్నాః| ప్రశ్నార్థాశ్చామీ ఉత్తరగ్రంథే ఆచార్యేణ ప్రపంచనీయా ఇతి నేహ వ్యాకరణీయాః||3-15||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

ఖాదయశ్చేతనాషష్ఠా ధాతవః పురుషః స్మృతః| చేతనాధాతురప్యేకః స్మృతః పురుషసంజ్ఞకః||16||

ఖాదయ ఇత్యాది| ఖాదయః “ఖం వాయురగ్నిరాపః క్షితిస్తథా” ఇతి వక్ష్యమాణాః; చేతనాషష్ఠా ఇత్యత్ర చేతనాశబ్దేన చేతనాధారః సమనస్క ఆత్మా గృహ్యతే; ఖాదిగ్రహణేన చేంద్రియాణి ఖాదిమయాన్యవరుద్ధాని| అయం చ వైశేషికదర్శనపరిగృహీతశ్చికిత్సాశాస్త్రవిషయః పురుషః; అయమేవ “పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుషః” (సు. సూ. 1) ఇత్యనేన సుశ్రుతేనాప్యుక్తః| స్మృత ఇతి భాషయా పూర్వాచార్యాణామప్యయం పురుషశబ్దవాచ్యోఽభిప్రేతో నాస్మత్కల్పిత ఇతి దర్శయతి| పురి శరీరే శేతే ఇతి వ్యుత్పత్త్యా య ఆత్మా పురుషశబ్దేనోచ్యతే తమాహ- చేతనేత్యాది| అత్ర పురుష ఇతి కర్తవ్యే యత్ ‘పురుషసంజ్ఞక’ ఇతి కరోతి తేన న చేతనాధాతురూపః పురుషశ్చికిత్సాయమభిప్రేతః, కింతు శాస్త్రాంతరవ్యవహారానురోధాదిహాప్యయం పురుషశబ్దేన సంజ్ఞిత ఇతి దర్శయతి; చికిత్సావిషయస్తు షడ్ధాతుక ఏవ పురుషః, అత ఏవ తత్ర సంజ్ఞితగ్రహణం న కృతం| అయం చ పురుషశబ్దో గవాదావపి షడ్ధాతుసముదాయే యద్యపి వర్తతే, తథాఽపి సర్వప్రధానే నర ఏవ విశేషేణ వర్తతే; తేన నాతిప్రసిద్ధో గవాదౌ పురుషశబ్దః||16||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

పునశ్చ ధాతుభేదేన చతుర్వింశతికః స్మృతః| మనో దశేంద్రియాణ్యర్థాః ప్రకృతిశ్చాష్టధాతుకీ||17||

షడ్ధాతురూపమేవ పురుషం పునః సాంఖ్యదర్శనభేదాచ్చతుర్వింశతికభేదేనాహ- పునశ్చేత్యాది| చతుర్వింశతికమేవ విభజతే- మన ఇత్యాది| యద్యపి పంచవింశతితత్త్వమయోఽయం పురుషః సాంఖ్యైరుచ్యతే, యదాహ- “మూలప్రకృతిరవికృతిర్మహదాద్యాః ప్రకృతివికృతయః సప్త| షోడశకస్తు వికారో న ప్రకృతిర్న వికృతిః పురుషః” (సాం.కా.3) ఇతి, తథాఽపీహ ప్రకృతివ్యతిరిక్తం చోదాసీనం పురుషమవ్యక్తత్వసాధర్మ్యాదవ్యక్తాయాం ప్రకృతావేవ ప్రక్షిప్య అవ్యక్తశబ్దేనైవ గృహ్ణాతి; తేన ‘చతుర్వింశతికః పురుషః’ ఇత్యవిరుద్ధం| ఉదాసీనస్య హి సూక్ష్మస్య భేదప్రతిపాదనమిహానతిప్రయోజనమితి న కృతం| దశేంద్రియాణీతి పంచ కర్మేంద్రియాణి, పంచ బుద్ధీంద్రియాణి చ| అష్టధాతుకీతి ఖాదిపంచకబుద్ధ్యవ్యక్తాహంకారరూపా; వక్ష్యతి హి- “ఖాదీని బుద్ధిరవ్యక్తమహంకారస్తథాఽష్టమః” ఇతి||17||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

లక్షణం మనసో జ్ఞానస్యాభావో భావ ఏవ చ| సతి హ్యాత్మేంద్రియార్థానాం సన్నికర్షే న వర్తతే||18|| వైవృత్త్యాన్మనసో జ్ఞానం సాన్నిధ్యాత్తచ్చ వర్తతే| అణుత్వమథ చైకత్వం ద్వౌ గుణౌ మనసః స్మృతౌ||19||

అత్ర చతుర్వింశతికే ప్రథమోద్దిష్టం మనో లక్షయితుమాహ- లక్షణమిత్యాది| యథా జ్ఞానస్యాభావో జ్ఞానస్య భావశ్చ మనోగమకో భవతి తదాహ- సతీత్యాది| వైవృత్త్యాన్మనస ఇతి ఇంద్రియేణాసంయోగాత్, సాన్నిధ్యాదితి ఇంద్రియేణ మనసః సంబంధాత్| ఏవం మన్యతే- యదా యుగపదింద్రియార్థా ఇంద్రియైః సంయుజ్యంతే తదా క్వచిదింద్రియార్థే జ్ఞానం భవతి క్వచిన్న భవతీతి దృష్టం, తేనేమౌ జ్ఞానభావాభావౌ జ్ఞానకారణాంతరం దర్శయతః; యచ్చ తత్ కారణాంతరం తన్మనః| తచ్చ కారణం మనోరూపం యద్యాత్మవద్యుగపత్ సర్వేంద్రియవ్యాపకం స్వీక్రియతే కింవా అనేకసంఖ్యమింద్రియవత్ స్వీక్రియతే, తదా పునరపి యుగపదింద్రియార్థసంబంధే పంచభిర్జ్ఞానైర్భవితవ్యం విభునా వా మనసా, అనేకైర్వా మనోభిర్యుగపదధిష్ఠితత్వాదింద్రియాణాం; న చ భవంతి యుగపజ్జ్ఞానాని, తస్మాద్యుగపజ్జ్ఞానానుదయాల్లింగాన్మనోఽణురూపమేకం చ సిధ్యతీత్యాహ- అణుత్వమిత్యాది||18-19||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

చింత్యం విచార్యమూహ్యం చ ధ్యేయం సంకల్ప్యమేవ చ| యత్కించిన్మనసో జ్ఞేయం తత్ సర్వం హ్యర్థసంజ్ఞకం||20|| ఇంద్రియాభిగ్రహః కర్మ మనసః స్వస్య నిగ్రహః| ఊహో విచారశ్చ, తతః పరం బుద్ధిః ప్రవర్తతే||21||

మనోగుణమభిధాయ మనోవిషయమాహ- చింత్యమిత్యాది| చింత్యం కర్తవ్యతయా అకర్తవ్యతయా వా యన్మనసా చింత్యతే| విచార్యం ఉపపత్త్యనుపపత్తిభ్యాం యద్విమృశ్యతే| ఊహ్యం చ యత్ సంభావనయా ఊహ్యతే ‘ఏవమేతద్భవిష్యతి ’ ఇతి| ధ్యేయం భావనాజ్ఞానవిషయం| సంకల్ప్యం గుణవత్తయా దోషవత్తయా వాఽవధారణావిషయం| యత్ కించిదిత్యనేన సుఖాద్యనుక్తవిషయావరోధః| మనసో జ్ఞేయమితి ఇంద్రియనిరపేక్షమనోగ్రాహ్యం| ఏతే చ మనోఽర్థాః శబ్దాదిరూపా ఏవ; తేన షష్ఠార్థకల్పనయా న చతుర్వింశతిసంఖ్యాతిరేకః| సుఖాదయస్తు శబ్దాదివ్యతిరిక్తా మనోఽర్థా బుద్ధిభేదగ్రహణేనైవ గ్రాహ్యాః| మనోవిషయమభిధాయ మనః కర్మాహ- ఇంద్రియేత్యాది| ఇంద్రియాభిగ్రహః ఇంద్రియాధిష్ఠానం మనసః కర్మ, తథా స్వస్య నిగ్రహో మనసః కర్మ; మనో హ్యనిష్టవిషయప్రసృతం మనసైవ నియమ్యతే, “మనశ్చ గుణాంతరయుక్తం సద్విషయాంతరాన్నియమయతి” ఇత్యాహురేకే| యదుక్తం- “విషయప్రవణం చిత్తం ధృతిభ్రంశాన్న శక్యతే| నియంతుమహితాదర్థాద్ధృతిర్హి నియమాత్మికా” ఇతి| తేన, ధృత్యా కారణభూతయా (మన ) ఆత్మానం నియమయతీతి న స్వాత్మని క్రియావిరోధః| మనః కర్మాంతరమాహ- ఊహో విచారశ్చేతి|- అత్రోహ ఆలోచన(నా)జ్ఞానం నిర్వికల్ప(క)ం, విచారో హేయోపాదేయతయా వికల్పనం| చతుర్విధం హి వికల్పకారణం సాంఖ్యా మన్యంతే; తత్ర బాహ్యమింద్రియరూపం, ఆభ్యంతరం తు మనోఽహంకారో బుద్ధిశ్చేతి త్రితయం| తత్రేంద్రియాణ్యాలోచయంతి నిర్వికల్పేన గృహ్ణంతీత్యర్థః, మనస్తు సంకల్పయతి హేయోపాదేయతయా కల్పయతీత్యర్థః, అహంకారోఽభిమన్యతే ‘మమేదమహమత్రాధికృతః’ ఇతి మన్యత ఇత్యర్థః, బుద్ధిరధ్యవస్యతి ‘త్యజామ్యేనం దోషవంతముపాదదామ్యేనం గుణవంతం’ ఇత్యధ్యవసాయం కరోతీత్యర్థః| ఊహస్తు యద్యపి బాహ్యచక్షురాదికర్మ, తథాఽపి తత్రాపి మనోఽధిష్ఠానమస్తీతి మనః- కర్మతయోక్తః| వచనం హి “సాంతఃకరణా బుద్ధిః సర్వం విషయమవగాహతే యస్మాత్| తస్మాత్త్రివిధం కరణం ద్వారి, ద్వారాణి శేషాణి” (సాం. కా. 35) ఇతి | తతః పరం బుద్ధిః ప్రవర్తత ఇతి ఊహవిచారానంతరం బుద్ధిరధ్యవసాయం కరోతీత్యర్థః| అహంకారవ్యాపారశ్చాభిమననమిహానుక్తోఽపి బుద్ధివ్యాపారేణైవ సూచితో జ్ఞేయః| బుద్ధిర్హిత్యజామ్యేనముపాదదామీతి వాఽధ్యవసాయం కుర్వతీ అహంకారాభిమత ఏవ విషయే భవతి; తేన బుద్ధివ్యాపారేణైవాహంకారవ్యాపారోఽపి గృహ్యతే| బుద్ధౌ హి సర్వకరణవ్యాపారార్పణం భవతి| యదుక్తం- “ఏతే ప్రదీపకల్పాః పరస్పరవిలక్షణా గుణవిశేషాః| కృత్స్నం పురుషస్యార్థం ప్రకాశ్య బుద్ధౌ ప్రయచ్ఛంతి ” (సాం.కా.36)||20-21||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

ఇంద్రియేణేంద్రియార్థో హి సమనస్కేన గృహ్యతే| కల్ప్యతే మనసా తూర్ధ్వం గుణతో దోషతోఽథవా||22|| జాయతే విషయే తత్ర యా బుద్ధిర్నిశ్చయాత్మికా| వ్యవస్యతి తయా వక్తుం కర్తుం వా బుద్ధిపూర్వకం||23||

ఏతదేవోహవిచారపూర్వకత్వం బుద్ధేర్వివృణోతి- ఇంద్రియేణేత్యాది| గృహ్యతే ఇతి ఊహమాత్రేణ నిర్వికల్పేన గృహ్యతే| గుణత ఇతి ఉపాదేయతయా| దోషత ఇతి హేయతయా| బుద్ధ్యధ్యవసాయం వివృణోతి- జాయత ఇత్యాది| విషయే తత్రేతి మనసా కల్పితే విషయే| నిశ్చయాత్మికేతి స్థిరస్వరూపా అధ్యవసాయరూపేత్యర్థః| వ్యవస్యతీతి అనుష్ఠానం కరోతి, ఉద్యుక్తో భవతీత్యర్థః; బుద్ధ్యధ్యవసితమర్థం వక్తుం కర్తుం వాఽనుతిష్ఠతీతి యావత్| బుద్ధిపూర్వకమిత్యనేన యదేవ బుద్ధిపూర్వకమనుష్ఠానం తదేవైవంవిధం భవతి నోన్మత్తాద్యనుష్ఠానమితి దర్శయతి||22-23||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

ఏకైకాధికయుక్తాని ఖాదీనామింద్రియాణి తు| పంచ కర్మానుమేయాని యేభ్యో బుద్ధిః ప్రవర్తతే||24||

మనోఽభిధాయేంద్రియాణ్యభిధత్తే, తత్రాపి జ్యాయస్త్వాద్ బుద్ధీంద్రియాణి, ప్రాగాహ- ఏకైకేత్యాది| ఖాదీనాం మధ్యే ఏకైకేనాధికేన భూతేన యుక్తానీంద్రియాణి పంచ చక్షురాదీని; ఏకైకాధికపదేన పంచాపి పాంచభౌతికాని, పరం చక్షుషి తేజోఽధికమిత్యాద్యుక్తం సూచయతి| కర్మానుమేయానీతి కార్యానుమేయాని; కార్యం చక్షుర్బుద్ధ్యాది| యేభ్యో బుద్ధిః ప్రవర్తత ఇతి యాని బుద్ధీంద్రియాణి, తానీమాని పంచేతి దర్శయతి| యద్యపి చ సాంఖ్యే ఆహంకారికాణీంద్రియాణి, యదుక్తం- “సాత్త్విక ఏకాదశకః ప్రవర్తతే వైకృతాదహంకారాత్” (సాం.కా.25) ఇతి, తథాఽపి మతభేదాద్భౌతికత్వమింద్రియాణాం జ్ఞేయం; కింవా, ఔపచారికమేతద్భౌతికత్వమింద్రియాణాం జ్ఞేయం; ఉపచారబీజం చ యద్గుణభూయిష్ఠం యదింద్రియం గృహ్ణాతి, తత్తద్భూయిష్ఠమిత్యుచ్యతే; చక్షుస్తేజో గృహ్ణాతి, తేన తైజసముచ్యత ఇత్యాది జ్ఞేయం||24||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

హస్తౌ పాదౌ గుదోపస్థం వాగింద్రియమథాపి చ| కర్మేంద్రియాణి పంచైవ పాదౌ గమనకర్మణి||25|| పాయూపస్థం విసర్గార్థం హస్తౌ గ్రహణధారణే| జిహ్వా వాగింద్రియం వాక్ చ సత్యా జ్యోతిస్తమోఽనృతా||26||

అథ కర్మేంద్రియాణ్యాహ- హస్తావిత్యాది| హస్తావేకం పాదౌ చైకమింద్రియమేకరూపకర్మకర్తృతయా| గుదోపస్థం చైకైకం| వాచ ఉపాదానహానార్థం భేదమాహ- వాక్ చేత్యాది| జ్యోతిరివ జ్యోతిః, ధర్మకర్తృత్వేనోభయలోకప్రకాశకారిత్వాత్ ; ఏతద్విపర్యయేణ తమః అనృతా||25-26||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

మహాభూతాని ఖం వాయురగ్నిరాపః క్షితిస్తథా| శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధశ్చ తద్గుణాః||27||

సంప్రత్యుద్దేశక్రమానురోధాదర్థేఽభిధాతవ్యేఽర్థానాం ప్రకృతిగ్రహణగృహీతపంచభూతగుణతయా పరాధీనత్వాదష్టధాతుప్రకృతిగృహీతాని భూతాన్యేవ తావదాహ- మహాభూతానీత్యాది| శబ్దాదయో యథాసంఖ్యం ఖాదీనాం నైసర్గికా గుణా జ్ఞేయాః| యస్తు గుణోత్కర్షోఽభిధాతవ్యః స హి అనుప్రవిష్టభూతసంబంధాదేవ | తేన పృథివ్యాం చతుర్భూతప్రవేశాత్ పంచగుణత్వం, ఏవం జలాదావపి చతుర్గుణత్వాది జ్ఞేయం||27||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

తేషామేకగుణః పూర్వో గుణవృద్ధిః పరే పరే| పూర్వః పూర్వగుణశ్చైవ క్రమశో గుణిషు స్మృతః||28||

నైసర్గికం గుణమభిధాయ భూతాంతరప్రవేశకృతం గుణమాహ- తేషామిత్యాది| ఏకగుణః పూర్వ ఇతి పూర్వో ధాతుః ఖరూపః శబ్దైకగుణః| పుంలింగతా చ ఖాదీనాం ధాతురూపతాబుద్ధిస్థీకృతత్వాత్ ; ఉక్తం హి- “ఖాదయశ్చేతనాషష్ఠా ధాతవః” ఇతి| యథా యథా చ పరత్వం తథా తథా చ గుణవృద్ధిర్యథాసంఖ్యం| నను, ఏతావతాఽప్యేకగుణత్వద్విగుణత్వాది న నియమేన జ్ఞాయతే కో గుణః క్వ భూతే ఇత్యాహ- పూర్వ ఇత్యాది|- గుణిషు ఖాదిషు ధాతుషు పూర్వో గుణః క్రమేణ యథాసంఖ్యం వర్తతే; న కేవలం పూర్వః కింతు పూర్వస్యాపి యో గుణః, స చ పూర్వగుణ ఉత్తరే భూతే వర్తతే| తేన ఖే పూర్వే పూర్వః శబ్ద(బ్దో)గుణో వర్తతే; వాయౌ తు స్పర్శః క్రమప్రాప్తః పూర్వో భవతి, పూర్వగుణశ్చ శబ్ద ఇతి ద్విగుణత్వం; ఏవమగ్న్యాదౌ చ జ్ఞేయం| గంధస్తూత్తరగుణాంతరాభావాన్న పూర్వో భవతి, తథాఽపి ‘గంధశ్చ తద్గుణాః’ ఇతి గ్రంథే తద్గుణా ఇతిపదాపేక్షయా గంధస్య పూర్వత్వం కల్పనీయం; కింవా, పూర్వ ఇతి ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతిన్యాయేనోక్తం, తేనాపూర్వోఽపి గంధః క్రమాగతః పృథివ్యాం జ్ఞేయః||28||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ఖరద్రవచలోష్ణత్వం భూజలానిలతేజసాం| ఆకాశస్యాప్రతీఘాతో దృష్టం లింగం యథాక్రమం||29|| లక్షణం సర్వమేవైతత్ స్పర్శనేంద్రియగోచరం| స్పర్శనేంద్రియవిజ్ఞేయః స్పర్శో హి సవిపర్యయః||30||

భూతానామసాధారణం లక్షణమాహ- ఖరేత్యాది| అప్రతీఘాతః అప్రతిహననమస్పర్శత్వమితి యావత్; స్పర్శవద్ధి గతివిఘాతకం భవతి నాకాశః, అస్పర్శవత్త్వాత్| సర్వమేవైతదితి ఖరత్వాది| స్పర్శనేంద్రియగోచరమితి స్పర్శనేంద్రియజ్ఞేయం| కథమేతత్ సర్వం స్పర్శనేంద్రియజ్ఞేయమిత్యాహ- స్పర్శనేత్యాది| సవిపర్యయ ఇతి స్పర్శాభావ ఇత్యర్థః| యదింద్రియం యద్గృహ్ణాతి, తత్తస్యాభావమపి గృహ్ణాతి; తేన, ఆకాశస్యాస్పర్శత్వమపి స్పర్శనేంద్రియగ్రాహ్యమితి యుక్తం| ద్రవత్వం చలత్వం చ సాంఖ్యమతే స్పర్శనగ్రాహ్యత్వాత్ స్థూలభూతవాతధర్మః స్పర్శ ఏవ; యద్ధి స్పర్శనేన గృహ్యతే, తత్ సర్వం మహాభూతవాతపరిణామ ఏవ| ఏతాని చ ఖాదీని సూక్ష్మాణి తన్మాత్రరూపాణి జ్ఞేయాని, స్థూలభూతాని తు ఖాదీని వికారతయా తత్రోక్తాని| ప్రకృతివర్గే సూక్ష్మరూపాస్తన్మాత్రా ఉక్తాః| వచనం హి- “తన్మాత్రాణ్యవిశేషాస్తేభ్యో భూతాని పంచ పంచభ్యః| ఏతే స్మృతా విశేషాః శాంతా ఘోరాశ్చ మూఢాశ్చ” (సాం.కా.38) ఇతి; తేనేహాపి ఖాదీని తన్మాత్రశబ్దోక్తాని సూక్ష్మాణి బోద్ధవ్యాని||29-30||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

గుణాః శరీరే గుణినాం నిర్దిష్టాశ్చిహ్నమేవ చ|31|

భూతానాం సూక్ష్మాణాం శరీరస్థానాం లింగాంతరాణ్యాహ- గుణా ఇత్యాది| గుణాః శబ్దాదయః| గుణినామితి సూక్ష్మరూపభూతానాం| ఏవచగ్రహణాత్ శబ్దాదయశ్చ వ్యక్తాః సూక్ష్మాణాం శరీరస్థానాం భూతానాం లక్షణం భవంతీతి వాక్యార్థః|31|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

అర్థాః శబ్దాదయో జ్ఞేయా గోచరా విషయా గుణాః||31||

అర్థానాహ- అర్థా ఇత్యాది| అర్థశబ్దేన తు యే శబ్దాదయోఽభిధీయంతే తే స్థూలఖాదిరూపా ఏవ జ్ఞేయాః; యేనాకాశపరిణామ ఏవ శబ్దః, వాతపరిణామః స్పర్శ ఇత్యాది దర్శనం| శబ్దాదిగ్రహణేనాత్రాకాశాదిగ్రహణం యత్, తదాకాశాదిపరిణామా ఏవ శబ్దాదయ ఇతి యుక్తమేవ| ఏతేన యచ్ఛ్రోత్రగ్రాహ్యం తత్ సర్వమాకాశం శబ్దశ్చ, యత్ స్పర్శేన గృహ్యతే తత్ సర్వం వాయుః స్పర్శశ్చేత్యాది జ్ఞేయం||31||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

యా యదింద్రియమాశ్రిత్య జంతోర్బుద్ధిః ప్రవర్తతే| యాతి సా తేన నిర్దేశం మనసా చ మనోభవా||32|| భేదాత్ కార్యేంద్రియార్థానాం బహ్వ్యో వై బుద్ధయః స్మృతాః| ఆత్మేంద్రియమనోర్థానామేకైకా సన్నికర్షజా||33|| అంగుల్యంగుష్ఠతలజస్తంత్రీవీణానఖోద్భవః| దృష్టః శబ్దో యథా బుద్ధిర్దృష్టా సంయోగజా తథా||34||

సంప్రతి ప్రకృతిగణప్రవిష్టాయా బుద్ధేరుపదర్శనార్థం తస్యా బుద్ధేర్వృత్తిభేదాత్ జ్ఞానవిశేషరూపాణ్యాహ- యేత్యాది| యదింద్రియమాశ్రిత్యేతి యదింద్రియప్రణాలికామాశ్రిత్య మహచ్ఛబ్దాఖ్యస్య బుద్ధితత్త్వస్య వృత్తివిశేషరూపాణి జ్ఞానానీంద్రియప్రణాలికయా భవంతి, తదింద్రియజన్యత్వేనైవ తాని వ్యపదిశ్యంతే- చక్షుర్బుద్ధిః, శ్రోత్రబుద్ధిరిత్యాదివ్యపదేశేన | మనోభవా చ బుద్ధిశ్చింత్యాదివిషయా మనసా నిర్దిశ్యతే; మనోబుద్ధిరితి వ్యపదిశ్యత ఇత్యర్థః| ఇంద్రియమనోభేదేన షట్త్వం బుద్ధీనాం ప్రతిపాద్య బుద్ధిబహుత్వం ప్రాహ- భేదాదిత్యాది| కార్యస్య ఇంద్రియార్థస్య చ భేదాత్ తత్సంబంధేన భిద్యమానా బహ్వ్యో బుద్ధయో భవంతి; కార్యం సుఖదుఃఖభేదాః; సుఖదుఃఖప్రపంచేన హి తక్తార్యేణ కారణం జ్ఞానమపి బహు భవతి| ఇదానీం సర్వబాహ్యజ్ఞానసాధనమాహ- ఆత్మేత్యాది| ఆత్మా అవ్యక్తం| ఏకైకేతి ప్రత్యేకం| బుద్ధేరనేకాత్మాదిమేలకజన్యత్వే దృష్టాంతమాహ - అంగులీత్యాది| అనేన దృష్టాంతేన శబ్దద్వయమాహ; అంగుల్యంగుష్ఠతలజశబ్ద ఏకః, అయం చాంగుష్ఠయంత్రితమధ్యమాంగుల్యాః కరతలసంయోగాజ్జాయమానతలశబ్ద ఉచ్యతే; తంత్రీవీణానఖోద్భవశ్చ వీణాశబ్ద ఏకః; అన్యే త్వేకమేవాంగుల్యాదిజం వీణాశబ్దం వర్ణయంతి| ఏతేన, యథా శబ్దోఽంగులాద్యన్యతమవైకల్యేఽపి న భవతి, తథా బుద్ధిరప్యాత్మాదీనామన్యతమవైకల్యేఽపి న భవతీతి దర్శయతి||32-34||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

బుద్ధీంద్రియమనోర్థానాం విద్యాద్యోగధరం పరం| చతుర్వింశతికో హ్యేష రాశిః పురుషసంజ్ఞకః||35||

అత్ర చ బుద్ధివృత్తీనాం జ్ఞానానాం కథనేనైవాహంకారోఽపి సూచిత ఏవ; యతోఽహంకారోపజీవితైవాత్మాదిసంవలితేయం బుద్ధిః ‘అహం పశ్యామి’ ఇత్యాదిరూపా భవతి; తేన బుద్ధేరహంకారస్య చోక్తత్వాదవశిష్టమవ్యకం కార్యద్వారా బ్రూతే- బుద్ధీత్యాది| పరమితి అవ్యక్తం| బుద్ధ్యాదీనాం యోగం మేలకం ధరతీతి యోగధరం; అవ్యక్తం హి ప్రకృతిరూపం పురుషార్థప్రవృత్తం బుద్ధ్యాదిమేలకం భోగసంపాదకం సృజతి| ఏవం వ్యుత్పాదితం చతుర్వింశతికముపసంహరతి- చతుర్వింశతిక ఇత్యాది| యది వా కర్మేంద్రియాణ్యభిధాయ మహాభూతానీత్యాదినా అర్థా ఏవాశ్రయభూతఖాదికథనేనోచ్యంతే, యా యదింద్రియమాశ్రిత్యేత్యాదినా తు స్ఫుటోపలభ్యమానా బుద్ధివృత్తిభేదా ఉచ్యంతే, బుద్ధ్యహంకారతన్మాత్రాణ్యవ్యక్తాని తు సూక్ష్మాణి నోక్తాని, తాని సర్వాణ్యేవ బుద్ధీంద్రియమనోర్థానామిత్యాదిగ్రంథే పరశబ్దేనోచ్యంతే, తేన యోగధరం పరమిత్యనేన మూలప్రకృతిస్తథా ప్రకృతివికృతయశ్చ మహదాదయః సప్తోచ్యంతే; ఏవం చతుర్వింశతికో రాశిర్భవతి| పరత్వం చ వికారాపేక్షయా ప్రకృతీనాముపపన్నమేవ||35||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

రజస్తమోభ్యాం యుక్తస్య సంయోగోఽయమనంతవాన్| తాభ్యాం నిరాకృతాభ్యాం తు సత్త్వవృద్ధ్యా నివర్తతే||36||

సంప్రత్యేవంరూపపురుషస్య సకారణం సంసరణం మోక్షహేతుం చాహ- రజ ఇత్యాది| సంయోగోఽయమితి చతుర్వింశతిరాశిరూపో మేలకః| తాభ్యామితి రజస్తమోభ్యాం| సత్త్వవృద్ధ్యా కారణభూతయా రజస్తమోనివృత్త్యా పురుషరూపః సంయోగో నివర్తతే మోక్షో భవతీత్యర్థః| సత్త్వం వృద్ధం విశుద్ధజ్ఞానజననాద్ రజస్తమసీ సంసారకారణే విజిత్య ప్రకృతిపురుషవివేకజ్ఞానాన్మోక్షమావహతి||36||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

అత్ర కర్మ ఫలం చాత్ర జ్ఞానం చాత్ర ప్రతిష్ఠితం| అత్ర మోహః సుఖం దుఃఖం జీవితం మరణం స్వతా||37|| ఏవం యో వేద తత్త్వేన స వేద ప్రలయోదయౌ| పారంపర్యం చికిత్సాం చ జ్ఞాతవ్యం యచ్చ కించన||38||

పునశ్చతుర్వింశతికే పురుషే కర్మఫలాది దర్శయన్ దోషహీనే పురుషే కర్మఫలాద్యభావమర్థోద్దర్శయతి- అత్రేత్యాది| ఫలమత్రేతి యథోక్తసముదాయపురుషే| కర్మేతి అదృష్టం| ఫలమితి అదృష్టఫలం| స్వతా మమతా| జ్ఞానం చ యద్యపి చతుర్వింశతితత్త్వాతిరిక్తస్యోదాసీనస్యైవ, తథాఽపి తచ్చేతనయా ప్రకృతిరపి చేతనామాపద్య చేతనైవ భవతీతి యుక్తం ‘అత్ర జ్ఞానం’ ఇతి| వచనం హి- “తస్మాత్తత్సంయోగాదచేతనం చేతనావదివ లింగం ” (సాం. కా. 20) ఇతి| ప్రలయోదయావితి జీవితమరణే| పారంపర్యమితి శరీరపరంపరాం| చికిత్సాం చేతి నైష్ఠికీ ఆత్యంతికదుఃఖచికిత్సా మోక్షసాధనా జ్ఞాతవ్యా| యచ్చ కించనేత్యనేనానుక్తమపి కృత్స్నం జ్ఞేయమవరుణద్ధి||37-38||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

భాస్తమః సత్యమనృతం వేదాః కర్మ శుభాశుభం| న స్యుః కర్తా చ బోద్ధా చ పురుషో న భవేద్యది||39|| నాశ్రయో న సుఖం నార్తిర్న గతిర్నాగతిర్న వాక్| న విజ్ఞానం న శాస్త్రాణి న జన్మ మరణం న చ||40|| న బంధో న చ మోక్షః స్యాత్ పురుషో న భవేద్యది| కారణం పురుషస్తస్మాత్ కారణజ్ఞైరుదాహృతః||41|| న చేత్ కారణమాత్మా స్యాద్భాదయః స్యురహేతుకాః| న చైషు సంభవేజ్ జ్ఞానం న చ తైః స్యాత్ ప్రయోజనం||42||

పురుషః కారణం కస్మాదితి ప్రశ్నస్యోత్తరం- భాస్తమ ఇత్యాది| భాః ప్రతిభా| తమః మోహః| పురుష ఇహ ప్రకరణే ఆత్మాఽభిప్రేతః| ఆశ్రయః శరీరం| గతిశ్చ ప్రయోజనానుసంధానాద్భవతి , ఏవమాగతిరపి| కారణం పురుషస్తస్మాదితి భాస్తమఃసత్యాదౌ కారణం పురుష ఇత్యర్థః| ఏతదేవ భాఆదికారణత్వమాత్మన ఆహ- న చేదిత్యాది| ఏవం మన్యతే- భాస్తమసీ ధర్మాధర్మజన్యే, ధర్మాధర్మౌ చాసత్యాత్మని నిరాశ్రయౌ న భవితుమర్హతః; తథా సత్యం ధర్మజనకతయా ఉపాదేయం, అనృతం చాధర్మజనకతయాఽనుపాదేయం, ఏతచ్చాత్మని స్థిరేఽసతి ధర్మాధర్మజనకత్వం నాస్తి, తతశ్చ సత్యాసత్యభేదోఽప్యకించిత్కరత్వాన్నాస్తి; ఏవం శుభాశుభకర్మణ్యపి వాచ్యం; తథా కర్తా చ కారణప్రతిసంధాతా న భవతి, ప్రతిసంధాతురాత్మనోఽభావాదిత్యర్థః; తథా బోద్ధా చ పూర్వాపరావస్థాప్రతిసంధాతైవ భవతి; శరీరం చాత్మనో భోగాయతనం నాత్మానం వినా భవతి; ఏవం సుఖాదావప్యాత్మనః కారణత్వమున్నేయం; విజ్ఞానం శాస్త్రార్థజ్ఞానం, శాస్త్రాణి ప్రతిసంధాత్రాఽఽత్మనైవ కృతాని| న చైషు సంభవేజ్జ్ఞానమితి ఆత్మానం జ్ఞాతారం వినా న భాదిషు జ్ఞానం సంభవేత్, జ్ఞాతురాత్మనోఽభావాదిత్యర్థః| న చ తైః స్యాత్ ప్రయోజనమితి భాదీనామాత్మార్థత్వేనాసత్యాత్మని భాద్యుత్పత్తేః ప్రయోజనం న స్యాత్, ప్రయోజనాభావాచ్చోత్పాదో న స్యాత్; సర్వేషామేవ హి భావానామాత్మస్థౌ ధర్మాధర్మౌ పురుషభోగార్థముత్పాదకౌ, అసతి భోక్తరి భోజ్యేనాపి న భవితవ్యం కారణాభావాత్||39-42||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

కృతం మృద్దండచక్రైశ్చ కుంభకారాదృతే ఘటం| కృతం మృత్తృణకాష్ఠైశ్చ గృహకారాద్వినా గృహం||43|| యో వదేత్ స వదేద్దేహం సంభూయ కరణైః కృతం| వినా కర్తారమజ్ఞానాద్యుక్త్యాగమబహిష్కృతః||44||

ఆత్మానం వినా శరీరానుత్పాదే దృష్టాంతద్వయం ప్రమేయగౌరవాదాహ- కృతం మృద్దండేత్యాది| సంభూయ కరణైః కృతమిత్యాత్మనిరపేక్షైర్భూతైః కృతమిత్యర్థః| యుక్త్యా అనుమానరూపయా ఆగమేన చ రహితో యుక్త్యాగమబహిష్కృతః; ప్రత్యక్షం చాత్ర నోక్తం, తస్యాత్మానం ప్రతి ప్రాయోఽయోగ్యత్వాత్||43-44||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

కారణం పురుషః సర్వైః ప్రమాణైరుపలభ్యతే| యేభ్యః ప్రమేయం సర్వేభ్య ఆగమేభ్యః ప్రమీయతే||45||

సర్వైః ప్రమాణైరితి ప్రత్యక్షాదిభిః| యేభ్య ఇతి కరణ ఏవాపాదానవివక్షయా పంచమీ| ఆగమయంతి బోధయంతీతి ఆగమాః ప్రమాణాన్యేవ; అన్యే త్వాగమప్రమాణాభ్యాం శాస్త్రాణ్యేవ బ్రువతే||45||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

న తే తత్సదృశాస్త్వన్యే పారంపర్యసముత్థితాః| సారూప్యాద్యే త ఏవేతి నిర్దిశ్యంతే నవా నవాః||46|| భావాస్తేషాం సముదయో నిరీశః సత్త్వసంజ్ఞకః| కర్తా భోక్తా న స పుమానితి కేచిద్వ్యవస్థితాః||47||

నిరాత్మవాదిమతముత్థాపయతి- న తే ఇత్యాది| అస్మిఞ్ శరీరే తే క ఏవ పృథివీజలాదయో భావాః, యే త ఏవేతి వ్యపదిశ్యంతే; తే న భవంతి పూర్వానుభూతా నానుభవంతీత్యర్థః| యది తే న భవంతి, కథం తర్హి ‘తే’ ఇత్యభిజ్ఞానమిత్యాహ- తత్సదృశాస్త్వన్యే పూర్వసదృశా ఇత్యర్థః| పారంపర్యసముత్థితా ఇతి సదృశసంతానవ్యవస్థితాః| సారూప్యాదితి సదృశరూపత్వాత్| తేషాం సముదయ ఇతి క్షణభంగినాం మేలక ఇత్యర్థః| నిరీశ ఇతి స్థాయ్యాత్మరహితః| సత్త్వసంజ్ఞక ఇతి ప్రాణిసంజ్ఞకః| కేచిదితి బౌద్ధాః| బౌద్ధా హి నిరాత్మకం క్షణికజ్ఞానాదిసముదాయమాత్రం శరీరమిచ్ఛంతి; ప్రతిసంధానం చ క్షణికానామపి జ్ఞానాదీనాం కార్యకారణభావాదేకఫలసంతతావిచ్ఛంతి||46-47||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

తేషామన్యైః కృతస్యాన్యే భావా భావైర్నవాః ఫలం| భుంజతే సదృశాః ప్రాప్తం యైరాత్మా నోపదిశ్యతే||48||

ఏతద్దూషయతి- తేషామిత్యాది| తేషాం జ్ఞానసంతానవాదినాం, అన్యేన కృతస్యౌదనపాకాదేః ఫలమన్నాది అన్యే భుంజత ఇతి ప్రాప్నోతి| ఏతచ్చాసంగతం, యతః ఫలం భోక్ష్యామీతి కృత్వా భావిఫలప్రత్యాశయా ప్రవృత్తిర్యుక్తా, న త్వన్యస్య భోగ్యతాం ఫలస్య పశ్యన్ కశ్చిత్ ప్రవర్తతే; యోఽపి సూపకారాదిః పరార్థం ప్రవర్తతే, సోఽపి పరార్థేన స్వార్థం సాధయితుకామ ఏవేతి భావః||48||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

కరణాన్యాన్యతా దృష్టా కర్తుః కర్తా స ఏవ తు| కర్తా హి కరణైర్యుక్తః కారణం సర్వకర్మణాం||49||

పరమతం దూషయిత్వా స్వమతమాహ- కరణేత్యాది| కరణస్య శరీరస్య పరిణామినోఽన్యాన్యతా దృష్టా| కర్తా చాత్మా, స ఏవ న వినాశీత్యర్థః| అత్రైవ దృష్టాంతమాహ- కర్తా హీత్యాది| యథాఽనేకశిల్పవిత్ కర్తా కరణైర్వాంశీసందంశయంత్రాదిభిః కాష్ఠపాటనలౌహఘటనాది కరోతి, తథాఽఽత్మాఽపీత్యర్థః||49||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

నిమేషకాలాద్భావానాం కాలః శీఘ్రతరోఽత్యయే| భగ్నానాం న పునర్భావః కృతం నాన్యముపైతి చ||50|| మతం తత్త్వవిదామేతద్యస్మాత్తస్మాత్ స కారణం| క్రియోపభోగే భూతానాం నిత్యః పురుషసంజ్ఞకః||51||

అథాయమాత్మసద్భావః స్థిరోఽస్తు, శరీరారంభకాణాం భూతానాం కా వా గతిరిత్యాహ- నిమేషేత్యాది| భావానామితి శరీరాదిభావానాం| అత్యయ ఇతి వినాశే; శరీరస్య స్వాగ్నిపచ్యమానస్య నిమేషకాలాదపి శీఘ్రం వినాశో భవతీత్యర్థః| అమీషాం చ భావానాం భగ్నానాం న పునర్భావః పునరాగమనం నాస్తీత్యర్థః| తేన, యేన శరీరేణ యత్ కృతం తచ్ఛరీరం తత్ఫలం న ప్రాప్నోతీత్యుక్తం భవతి| అథ మా భవత్వేవం తతః కిమిత్యాహ- కృతమిత్యాది|- కృతం కర్మ యాగాది న ఫలరూపతయాఽన్యముపైతి, ఏవం సతి దేవదత్తకృతేన శుభకర్మణా యజ్ఞదత్తాదయోఽపి సుఖభాజః స్యుః; తస్మాత్ క్షణభంగిశరీరాదతిరిక్తః కర్మకర్తా తత్ఫలభోక్తా చాస్తీతి భావః| క్రియోపభోగ ఇతి క్రియాయాం తత్ఫలభోగే చ| భూతానామితి ప్రాణినాం||50-51||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

అహంకారః ఫలం కర్మ దేహాంతరగతిః స్మృతిః| విద్యతే సతి భూతానాం కారణే దేహమంతరా||52||

ఆత్మసద్భావే హేత్వంతరమాహ- అహంకార ఇత్యాది| ఏతేఽహంకారదయః స్థిర ఏవ పరమాత్మని భవంతి, పూర్వాపరకాలావస్థాయివస్తుధర్మత్వాదితి భావః| దేహమంతరేతి దేహం వినా; దేహాతిరిక్తే కారణే సత్యహంకారో భవతీత్యర్థః||52||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ప్రభవో న హ్యనాదిత్వాద్విద్యతే పరమాత్మనః| పురుషో రాశిసంజ్ఞస్తు మోహేచ్ఛాద్వేషకర్మజః||53||

‘ప్రభవః పురుషస్య కః’ ఇత్యస్యోత్తరం- ప్రభవ ఇత్యాది| ప్రభవః కారణం| రాశిసంజ్ఞ ఇతి షడ్ధాతుసముదాయరూపశ్చతుర్వింశతిరాశిరూపో వా| మోహేచ్ఛాద్వేషజనితకర్మజో మోహేచ్ఛాద్వేషకర్మజః| మోహాద్ధి భావేషు ఇచ్ఛా ద్వేషశ్చ భవతి, తతః ప్రవృత్తిః, ప్రవృత్తేర్ధర్మాధర్మౌ, తౌ చ శరీరం జనయతో భోగార్థం||53||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

ఆత్మా జ్ఞః కరణైర్యోగాజ్ జ్ఞానం త్వస్య ప్రవర్తతే| కరణానామవైమల్యాదయోగాద్వా న వర్తతే||54|| పశ్యతోఽపి యథాఽఽదర్శే సంక్లిష్టే నాస్తి దర్శనం| తత్త్వం జలే వా కలుషే చేతస్యుపహతే తథా||55||

‘కిమజ్ఞో జ్ఞః’ ఇత్యస్యోత్తరం- ఆత్మేత్యాది| కరణానీహ మనోబుద్ధీంద్రియాణి| న వర్తతే జ్ఞానమితి యోజనా| నను యద్యయమాత్మా జ్ఞః , తత్ కిమిత్యస్య సర్వదా జ్ఞానం న భవతీత్యాహ- పశ్యతోఽపీత్యాది| పశ్యతోఽపీతి చక్షుష్మతోఽపీత్యర్థః| తత్త్వమితి దర్శనవిశేషణం| తేన, మ్లానే దర్పణే జలే వా దర్శనం భవదప్యయథార్థగ్రాహితయా న తత్త్వరూపం భవతీత్యర్థః| చేతసీత్యుపలక్షణం, తేన చక్షురాదావప్యుపహత ఇతి జ్ఞేయం||54-55||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

కరణాని మనో బుద్ధిర్బుద్ధికర్మేంద్రియాణి చ| కర్తుః సంయోగజం కర్మ వేదనా బుద్ధిరేవ చ||56|| నైకః ప్రవర్తతే కర్తుం భూతాత్మా నాశ్నుతే ఫలం| సంయోగాద్వర్తతే సర్వం తమృతే నాస్తి కించన||57||

కరణప్రస్తావాజ్ జ్ఞానే కర్మణి వేదనాయాం చ యావత్ కరణమాత్మనస్తదాహ- కరణానీత్యాది| సంయోగజమితి కర్మణా వేదనయా బుద్ధ్యా చ యోజ్యం| నాశ్నుతే ఫలమేక ఇతి యోజ్యం| ఏక ఇతి నిష్కరణః| సంయోగాద్వర్తత ఇతి కరణసముదాయాదుత్పద్యతే | తమృత ఇతి సంయోగం వినా||56-57||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

న హ్యేకో వర్తతే భావో వర్తతే నాప్యహేతుకః| శీఘ్రగత్వాత్స్వభావాత్త్వభావో న వ్యతివర్తతే||58||

అత్రైవ సామగ్రీజన్యత్వే సర్వకార్యాణాముపపత్తిమాహ- న హ్యేక ఇత్యాది| ఏకో భావః కారణరూపః సహకారికారణాంతరరహితో న కార్యకరణే వర్తత ఇత్యర్థః; ఏవం తావదేకం కారణం కార్యే న వర్తతే, కార్యం చ హేతుం వినా న భవతీత్యాహ- వర్తతే నాప్యహేతుక ఇతి; హేతుం వినా భావ ఉత్పత్తిధర్మా న వర్తతే న భవతీత్యర్థః| తేన కరణయుక్తాత్మజన్యం కార్యం న కేవలాదాత్మనో హేతురూపాద్భవతీత్యుక్తం భవతి| అథ హేతుం వినా చేద్భావో న భవతి, తత్ కిమభావేఽపి శారీరాణాం భావానాం హేత్వపేక్షా న వేత్యాహ- శీఘ్రగత్వాదిత్యాది| శీఘ్రగత్వాత్ స్వభావాల్లక్షితోఽభావో న స్వభావం వ్యతివర్తతే శీఘ్రగత్వస్వభావం న త్యజతీత్యర్థః| తేన, అహేతుక ఏవాభావో భవతి, భావస్తు సహేతుకః| ఉక్తం హి “ఉత్పత్తిహేతుర్భావనాం న నిరోధేఽస్తి కారణం” (సూ.అ.16) ఇతి| కింవా, శీఘ్రగత్వాదస్థిరత్వాదభావో నావస్థాంతరమాత్మనాశం ప్రతి గచ్ఛతీతి గ్రంథార్థః||58||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

అనాదిః పురుషో నిత్యో విపరీతస్తు హేతుజః| సదకారణవన్నిత్యం దృష్టం హేతుజమన్యథా||59||

‘స నిత్యః కిమనిత్యః’ ఇత్యస్యోత్తరం- అనాదిరిత్యాది| అనాదిశ్చ పురుషోఽవ్యక్తరూప ఆత్మశబ్దాభిధేయః| విపరీత ఇతి ఆదిమాన్ రాశిరూపః పురుష ఇత్యర్థః| అత్రైవానాదేర్నిత్యత్వే శాస్త్రాంతరసమ్మతిమప్యాహ- సదిత్యాది| సదితి త్రివిధసమయే ప్రమాణగమ్యభావరూపం | ఏతేన, ప్రాగభావస్యాకారణవతోఽప్యభావరూపతయాఽనిత్యత్వం న వ్యభిచారకం| హేతుజమన్యథేతి అత్రాపి భావరూపమితి యోజనీయం| తేన, హేతుజన్యస్యాపి ప్రధ్వంసస్యావినాశిత్వం పరిహృతం భవతి||59||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

తదేవ భావాదగ్రాహ్యం నిత్యత్వ న కుతశ్చన| భావాజ్జ్ఞేయం తదవ్యక్తమచింత్యం వ్యక్తమన్యథా||60|| అవ్యక్తమాత్మా క్షేత్రజ్ఞః శాశ్వతో విభురవ్యయః| తస్మాద్యదన్యత్తద్వ్యక్తం, వక్ష్యతే చాపరం ద్వయం||61|| వ్యక్తమైంద్రియకం చైవ గృహ్యతే తద్యదింద్రియైః| అతోఽన్యత్ పునరవ్యక్తం లింగగ్రాహ్యమతీంద్రియం||62||

కిం తన్నిత్యత్వమిత్యాహ- తదేవేత్యాది| భావాదుత్పత్తిధర్మకాత్| తన్నిత్యత్వం న కుతోఽపి భావాద్భవతి, నిత్యం హి న కుతోఽపి భవతి| తతశ్చాత్మా భావం ప్రతి నిరపేక్షత్వాత్ సర్వేభ్యో భావేభ్యోఽప్యగ్రే నిత్యం సదేవ| తచ్చైవంభూతం నిత్యమవ్యక్తం జ్ఞేయం| అచింత్యమిత్యవ్యక్తవిశేషణం| అవ్యక్తం చ మూలప్రకృతిః| వ్యక్తమన్యథేతి ప్రకృతేరన్యతమకార్యం మహదాదికమనిత్యం; ఆకాశమపి వికారరూపతయాఽనిత్యమేవ; ఉదాసీనపురుషస్తు నిత్య ఏవావ్యక్తశబ్దేనైవ లక్షిత ఇత్యుక్తమేవ| అవ్యక్తధర్మాంతరవ్యాపకాన్ పర్యాయానాహ- అవ్యక్తమిత్యాది| పునః ప్రకారాంతరేణ వ్యక్తావ్యక్తార్థమాహ - వక్ష్యత ఇత్యాది| అపరం ద్వయమితి ప్రకారాంతరకృతం వ్యక్తావ్యక్తద్వయం| లింగగ్రాహ్యమితి అనుమానగ్రహ్యం| అతీంద్రియమిత్యనేన చేంద్రియగ్రహణాయోగ్యం యత్ కేనాపి శబ్దాదిలింగేన గృహ్యతే న తదవ్యక్తం, కింతు యన్నిత్యానుమేయం మనోఽహంకారాది తదేవావ్యక్తం||60-62||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

ఖాదీని బుద్ధిరవ్యక్తమహంకారస్తథాఽష్టమః| భూతప్రకృతిరుద్దిష్టా వికారాశ్చైవ షోడశ||63|| బుద్ధీంద్రియాణి పంచైవ పంచ కర్మేంద్రియాణి చ| సమనస్కాశ్చ పంచార్థా వికారా ఇతి సంజ్ఞితాః||64||

‘ప్రకృతిః కా వికారాః కే’ ఇత్యస్యోత్తరం- ఖాదీనీత్యాది| ఖాదీని సూక్ష్మభూతఖాదీని తన్మాత్రశబ్దాభిధేయాని| బుద్ధిః మహచ్ఛబ్దాభిధేయా| అవ్యక్తం మూలప్రకృతిః| అహంకారః బుద్ధివికారః; స చ త్రివిధః- భూతాదిః, తైజసః, వైకారికశ్చ| భూతానాం స్థావరజంగమానాం ప్రకృతిర్భూతప్రకృతిః| అత్ర చావ్యక్తం ప్రకృతిరేవ పరం, బుద్ధ్యాదయస్తు స్వకారణవికృతిరూపా అపి స్వకార్యాపేక్షయా ప్రకృతిరూపా ఇహ ప్రకృతిత్వేనోక్తాః| యదుక్తం- “మూలప్రకృతిరవికృతిర్మహదాద్యాః ప్రకృతివికృతయః సప్త” (సాం.కా.3) ఇతి| వికారా నాహ- వికారా ఇత్యాది| ఏవశబ్దో భిన్నక్రమేఽవధారణే, తేన వికారా ఏవ షోడశ పరం న ప్రకృతయః| బుద్ధేరింద్రియాణి బుద్ధీంద్రియాణి| పంచార్థా ఇతి స్థూలా ఆకాశాదయః శబ్దాదిరూపాః; గుణగుణినోర్హి పరమార్థతో భేదో నాస్త్యేవాస్మిన్ దర్శనే||63-64||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

ఇతి క్షేత్రం సముద్దిష్టం సర్వమవ్యక్తవర్జితం| అవ్యక్తమస్య క్షేత్రస్య క్షేత్రజ్ఞమృషయో విదుః||65||

ఏనమేవ ప్రకృతివికారసమూహం క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞభేదేన విభజతే- ఇతీత్యాది| అవ్యక్తవర్జితమితి ప్రకృత్యుదాసీనవర్జితం, ప్రకృతేశ్చోదాసీనపురుషచైతన్యేన చైతన్యమస్త్యేవ||65||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

జాయతే బుద్ధిరవ్యక్తాద్బుద్ధ్యాఽహమితి మన్యతే| పరం ఖాదీన్యహంకారాదుత్పద్యంతే యథాక్రమం||66|| తతః సంపూర్ణసర్వాంగో జాతోఽభ్యుదిత ఉచ్యతే|67|

సంప్రతి మహాప్రలయాంతరం యథాఽఽదిసర్గే బుద్ధ్యాద్యుత్పాదో భవతి తదాహ- జాయత ఇత్యాది| బుద్ధ్యాఽహమితి మన్యత ఇతి బుద్ధేర్జాతేనాహంకారేణాహమితి మన్యత ఇత్యర్థః| ఖాదీనీతి ఖాదీని సూక్ష్మాణి తన్మాత్రరూపాణి, తథైకాదశేంద్రియాణి| వచనం హి “ప్రకృతేర్మహాంస్తతోఽహంకారస్తస్మాద్గణశ్చ షోడశకః” (సాం.కా.22) ఇతి| యథాక్రమమితి యస్మాదహంకారాదుత్పద్యతే తేన క్రమేణ; తత్ర వైకృతాత్ సాత్త్వికాదహంకారాత్తైజససహాయాదేకాదశేంద్రియాణి భవంతి, భూతాదేస్త్వహంకారాత్తామసాత్తైజససహాయాత్ పంచతన్మాత్రాణి| యదుక్తం- “సాత్విక ఏకాదశకః ప్రవర్తతే వైకృతాదహంకారాత్| భూతాదేస్తన్మాత్రః స తామసస్తైజసాదుభయం” (సాం.కా.25) ఇతి| తత ఇతి ఆహంకారికకార్యానంతరం తన్మాత్రేభ్య ఉత్పన్నస్థూలభూతసంబంధాత్| సంపూర్ణసర్వాంగో జాత ఇతి ఆదిసర్గో(ర్గే) జాతః||66||

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

పురుషః ప్రలయే చేష్టైః పునర్భావైర్వియుజ్యతే||67|| అవ్యక్తాద్వ్యక్తతాం యాతి వ్యక్తాదవ్యక్తతాం పునః| రజస్తమోభ్యామావిష్టశ్చక్రవత్ పరివర్తతే||68|| యేషాం ద్వంద్వే పరా సక్తిరహంకారపరాశ్చ యే| ఉదయప్రలయౌ తేషాం న తేషాం యే త్వతోఽన్యథా||69||

ఏవమాదిసర్గే ప్రకృతేర్మహదాదిసర్గం దర్శయిత్వా మహాప్రలయే ప్రకృతావవ్యక్తరూపాయాం బుద్ధ్యాదీనాం లయమాహ- పురుష ఇత్యాది| ఇష్టైర్భావైరితి పురుషోపభోగార్థమిష్టైర్బుద్ధ్యాదిభిః| అన్యే తు ఏవంభూతసంగం జన్మని , బుద్ధ్యాదివియోగం చ మరణే బ్రువతే| తన్న, జన్మమరణయోర్బుద్ధ్యాదీనాం విద్యమానత్వాత్| ఉక్తం హి- “అతీంద్రియైస్తైరతిసూక్ష్మరూపైరాత్మా కదాచిన్న విముక్తపూర్వః| నైవేంద్రియైర్నైవ మనోమతిభ్యాం న చాప్యహంకారవికారదోషైః” (శా. అ. 2) ఇతి| తథాఽన్యత్రాప్యుక్తం- “పూర్వోత్పన్నమసక్తం నియతం మహదాదిసూక్ష్మపర్యంతం| సంసరతి నిరుపభోగం భావైరధివాసితం లింగం” (సాం. కా. 40) ఇతి| తస్మాన్మహాప్రలయ ఏవ ప్రకృతౌ లయః, తథాఽఽదిసర్గ ఏవ ప్రకృతేర్మహదాదిసృష్టిరితి| ఏతదేవ ప్రపంచం లయం చ ప్రకృతేరాహ- అవ్యక్తాదిత్యాది| అవ్యక్తాదితి ప్రకృతేః, వ్యక్తతామితి మహదాదిమహాభూతపర్యంతప్రపంచరూపతాం యాతి| వ్యక్తాదితి మహాభూతప్రపంచాద్యవస్థాతః పునరవ్యక్తరూపతాం యాతి గచ్ఛతి; మహాప్రలయే హి మహాభూతాని తన్మాత్రేషు లయం యాంతి, తన్మాత్రాణి తథేంద్రియాణి చాహంకారే లయం యాంతి, అహంకారో బుద్ధౌ, బుద్ధిశ్చ ప్రకృతావితి లయక్రమః| అయం చ లయక్రమో మోక్షేఽపి భవతి| పరం తు తత్ర తం పురుషం ప్రతి పునః సర్గం నారభతే ప్రకృతిః| అయం సంసారః కుతో భవతీత్యాహ- రజ ఇత్యాది| ఆవిష్టో యుక్తః| చక్రవత్ పరివర్తత ఇతి పునః పునర్లయసర్గాభ్యాం యుజ్యతే| ద్వంద్వ ఇతి రజస్తమోరూపే మిథునే| అహంకారపరా ఇతి అహంకారాన్మమేదమిత్యాదిమిథ్యాజ్ఞానపరాః| ఉదయప్రలయౌ జన్మమరణే, కింవా లయసర్గౌ| అతోఽన్యథేతి యే రాగద్వేషవిముక్తా నిరహంకారాశ్చ తేషాం నోదయప్రలయౌ భవతః||67-69||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

ప్రాణాపానౌ నిమేషాద్యా జీవనం మనసో గతిః| ఇంద్రియాంతరసంచారః ప్రేరణం ధారణం చ యత్||70|| దేశాంతరగతిః స్వప్నే పంచత్వగ్రహణం తథా| దృష్టస్య దక్షిణేనాక్ష్ణా సవ్యేనావగమస్తథా||71|| ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం ప్రయత్నశ్చేతనా ధృతిః| బుద్ధిః స్మృతిరహంకారో లింగాని పరమాత్మనః||72|| యస్మాత్ సముపలభ్యంతే లింగాన్యేతాని జీవతః| న మృతస్యాత్మలింగాని తస్మాదాహుర్మహర్షయః||73|| శరీరం హి గతే తస్మిఞ్ శూన్యాగారమచేతనం| పంచభూతావశేషత్వాత్ పంచత్వం గతముచ్యతే||74||

‘కిం లింగం పురుషస్య చ’ ఇత్యస్యోత్తరం- ప్రాణాపానావిత్యాది| ప్రాణాపానౌ ఉచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసౌ| నిమేషాద్యా ఇతి ఆద్యశబ్దగ్రహణేన ఉన్మేషాద్యాః ప్రేక్షణవిశేషా గృహ్యంతే| మనసో గతిరితి మనసా పాటలిపుత్రగమనాదిరూపా| ఇంద్రియాంతరసంచారోఽపి మనస ఏవ, యథా చక్షుః పరిత్యజ్య మనః స్పర్శనమధితిష్ఠతీత్యాది| ప్రేరణం చ తథా ధారణం చ మనస ఏవేతి జ్ఞేయం| దేశాంతరగతిః స్వప్నే ఇతి ఛేదః| పంచత్వగ్రహణం మరణజ్ఞానం| సవ్యేనావగమ ఇతి సవ్యేనాక్ష్ణా స ఏవాయం దక్షిణాక్షిదృష్టో ఘట ఇత్యవగమ ఇత్యర్థః| చేతనా జ్ఞానమాత్రం| బుద్ధిస్తు ఊహాపోహజ్ఞానం| అథ కథమేతాన్యాత్మానం గమయంతీత్యాహ- యస్మాదిత్యాది| జీవత ఇతి పంచభూతాతిరిక్తాత్మసంయుక్తస్య | పంచత్వం తు యద్యపి జీవతో న భవతి కింతు మృతస్యైవ, తథాఽపి పంచత్వం మృతశరీరే దృశ్యమానం విపర్యయాత్ పంచత్వాభావాజ్జీవచ్ఛరీరలింగం భవతీతి జ్ఞేయం| అత్రైవోదాహృతాశ్చ ప్రాణాపానాదయో న భూతమాత్రే భవంతి, నిరాత్మకేష్విష్టకామృతశరీరాదిష్వదర్శనాత్| న చ మన ఏవ భూతాతిరిక్తమాత్మా భవితుమర్హతి, యతస్తస్యాపి కరణరూపస్య ప్రేరణాద్యాత్మనా కర్త్రా కర్తవ్యం| నాపీంద్రియాణ్యాత్మత్వేన స్వీకర్తుం పార్యంతే, యతస్తథా సతి ఇంద్రియాంతరోపలబ్ధమర్థం నేంద్రియాణి యజ్ఞదత్తోపలబ్ధమర్థం దేవదత్త ఇవ ప్రతిసంధాతుం సమర్థాని భవేయుః; అస్తి చేంద్రియాంతరోపలబ్ధార్థప్రతిసంధానం, యథా- సురభిచందనం స్పృశామీత్యత్ర| తస్మాన్మన-ఇంద్రియ-భూతాతిరిక్త ఆత్మా తిష్ఠతీతి జ్ఞేయం| అత్ర యద్యపి బుద్ధిశబ్దేన చేతనాధృతిస్మృత్యహంకారాః ప్రాప్యంత ఏవ బుద్ధిప్రకారత్వేన, తథాఽపి పృథక్పృథగర్థగమకత్వేన పునః పృథగుపాత్తాః| తథాహి- చేతనా గుణత్వేన అచేతనఖాదిభూతాతిరిక్తధర్మేణాత్మానం గమయతి, ధృతిస్తు నియమాత్మికా నియంతారమాత్మానం గమయతి, బుద్ధిస్తు ఊహాపోహయోరేకం కారణం గమయత్యాత్మానం, స్మృతిస్తు పూర్వానుభూతార్థస్మర్తారం స్థాయినమాత్మానం గమయతీత్యాద్యనుసరణీయం| ఆత్మాధిష్ఠానాభావే శరీరే ప్రాణాద్యభావమాహ- శరీరమిత్యాది| శూన్యాగారమివ శూన్యాగారం యథా అధిష్ఠాతృశూన్యం, ఏవం మృతశరీరమపి| షడ్ధాతుకం శరీరం, తత్ర షష్ఠే ఆత్మని గతే పంచభూతాత్మకం శరీరం భవతి, తేన పంచత్వం గతముచ్యతే|||70-74||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

అచేతనం క్రియావచ్చ మనశ్చేతయితా పరః| యుక్తస్య మనసా తస్య నిర్దిశ్యంతే విభోః క్రియాః||75|| చేతనావాన్ యతశ్చాత్మా తతః కర్తా నిరుచ్యతే| అచేతనత్వాచ్చ మనః క్రియావదపి నోచ్యతే||76||

‘నిష్క్రియస్య క్రియా తస్య కథం’ ఇత్యస్యోత్తరం- అచేతనమిత్యాది| చేతయితా పర ఇతి పర ఆత్మా చేతయితా పరం న తు సాక్షాత్ క్రియావాన్| నను, యద్యేవం కథం తస్య క్రియేత్యాహ- యుక్తస్యేత్యాది| ఆత్మాధిష్ఠితస్యైవ మనసః క్రియా ఉపచారాదాత్మనః క్రియేత్యుచ్యత ఇత్యర్థః| ఏతదేవోపపాదయతి- చేతనావానిత్యాది| చేతనేన హ్యాత్మనాఽధిష్ఠితం మనః క్రియాసు ప్రవర్తతే, చేతనానధిష్ఠితం తు మనః క్రియాసు న ప్రవర్తతే; తేన యత్కృతా సా క్రియా స ఏవ క్రియావానితి వ్యపదేష్టుం యుజ్యతే, నత్వచేతనం మనః; తత్ పరాధీనక్రియత్వేన పరమార్థతః క్రియావదపి కర్తృత్వేన నోచ్యత ఇతి వాక్యార్థః; నోచ్యతే ఇతి ‘కర్తృ’ ఇతి శేషః||75-76||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

యథాస్వేనాత్మనాఽఽత్మానం సర్వః సర్వాసు యోనిషు| ప్రాణైస్తంత్రయతే ప్రాణీ నహ్యన్యోఽస్త్యస్య తంత్రకః||77||

సంప్రతి స్వతంత్రత్వేఽప్యనిష్టయోనిగమనమాక్షిప్తం సమాదధాతి- యథాస్వేనేత్యాది| సర్వాసు నరగోహస్తికీటాదియోనిషు| ప్రాణైస్తంత్రయతే ప్రాణైర్యోజయతి, ఆత్మనైవాయం ధర్మాధర్మసహాయేనాత్మానం సర్వయోనిషు నయతి, న పరప్రేరితో యాతి; యతో నాన్యః పురుషోఽస్య ప్రేరకోఽస్తి ఈశ్వరాభావాత్; కింవా సత్యపి ఈశ్వరే తస్యాపి కర్మపరాధీనత్వాత్| ఇదమేవ చాస్యానిష్టయోనిగమనే స్వాతంత్ర్యం యద్ అనిష్టయోనిగమనహేత్వధర్మకరణే స్వాతంత్ర్యం, అధర్మకరణారబ్ధస్వకర్మణైవాయమనిచ్ఛన్నపి నీయత ఇత్యనిష్టయోనిగమనం భవతి; స్వాతంత్ర్యం చ యథోక్తం భవతి||77||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

వశీ తత్ కురుతే కర్మ యత్ కృత్వా ఫలమశ్నుతే| వశీ చేతః సమాధత్తే వశీ సర్వం నిరస్యతి||78||

‘వశీ యద్యసుఖైః కస్మాద్భావైరాక్రమ్యతే’ ఇత్యస్యోత్తరం- వశీత్యాది| వశీ స్వేచ్ఛాధీనప్రవృత్తిః (ఇష్టేఽనిష్టే వాఽఽత్మా ,); తేన, వశీ సన్నయం తాని కర్మాణి కరోతి శుభాన్యశుభాని వా ఆపాతఫలరాగాత్, యాని కృత్వా తత్కర్మప్రభావాచ్ఛుభేనాశుభేన వా ఫలేన యోగమాప్నోతి| ఏతేన కర్తవ్యే కర్మణ్యస్య వశిత్వం, కృతకర్మఫలం త్వస్యానిచ్ఛతోఽపి భవతి; తేన తత్ప్రతి నాస్య వశిత్వం| అన్యదపి వశిత్వఫలమాహ- వశీ చేతః సమాధత్త ఇతి| అనిష్టేఽర్థే వశీ సన్నయం మనో నివర్తయతి; యది హ్యయం వశీ న స్యాత్, న మనో నివర్తయితుం శక్నుయాత్| అపరమపి వశిత్వగమకం కర్మాహ- వశీ సర్వం నిరస్యతీతి| వశీ సన్నయం మోక్షార్థం ప్రవృత్తః సర్వారంభం శుభాశుభఫలం త్యజతీత్యర్థః| ఇహ స్వతంత్రః పరాత్మనా ఈశ్వరాదినా ప్రేరితప్రవృత్తిరుచ్యతే; వశీ తు స్వయమపి ప్రవర్తమాన ఇచ్ఛావశాత్ ప్రవర్తతే, న ప్రేరితప్రవృత్తిరూపత్వేనేప్సితేఽనీప్సితే చ వర్తతే ఇతి స్వాతంత్ర్యవశిత్వయోర్భేదః||78||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

దేహీ సర్వగతోఽప్యాత్మా స్వే స్వే సంస్పర్శనేంద్రియే| సర్వాః సర్వాశ్రయస్థాస్తు నాత్మాఽతో వేత్తి వేదనాః||79||

‘సర్వాః సర్వగతత్వాచ్చ వేదనాః కిం న వేత్తి సః’ ఇత్యస్యోత్తరమాహ- దేహీత్యాది| సర్వగత ఇతి సర్వగతోఽపి సన్, సంస్పర్శనేంద్రియ ఇతి సంస్పర్శనయుక్తే శరీరే, వేదనాః సుఖదుఃఖరూపా వేత్తి, సర్వాశ్రయస్థాస్తు న వేత్తీతి యోజనా| యస్మాత్ సర్వగతోఽప్యాత్మా స్వకీయ ఏవ స్పర్శనవతి శరీరే పరం వేదనా వేత్తి, తేన సర్వాశ్రయస్థాః సర్వవేదనా న వేత్తీతి వాక్యార్థః| సర్వాశ్రయస్థా ఇతి సర్వపరశరీరగతాః | పరశరీరే చాత్మా ఖకర్మోపార్జితేంద్రియాభావాద్విద్యమానోఽపి నోపలభతే సుఖదుఃఖే| స్వే స్వే శరీర ఇతి వక్తవ్యే యత్ ‘సంస్పర్శనేంద్రియే’ ఇతి కరోతి, తేన స్వశరీరేఽపి యత్ర కేశనఖాదౌ స్పర్శనేంద్రియం నాస్తి తత్ర నాత్మా కించిదుపలభత ఇతి దర్శయతి||79||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

విభుత్వమత ఏవాస్య యస్మాత్ సర్వగతో మహాన్| మనసశ్చ సమాధానాత్ పశ్యత్యాత్మా తిరస్కృతం||80|| నిత్యానుబంధం మనసా దేహకర్మానుపాతినా| సర్వయోనిగతం విద్యాదేకయోనావపి స్థితం||81||

‘న పశ్యతి విభుః కస్మాత్’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం వక్తుం ప్రవృత్తో విభుత్వసాధకార్థగుణహేతుప్రాప్త్యా విభుత్వమేవ తావదాత్మనః సాధయతి- విభుత్వమిత్యాది| విభుత్వం సర్వగతపరిమాణయోగిత్వం| అత ఏవేతి ఉక్తసర్వగతత్వాత్| ఏతదేవ స్పష్టార్థం సాక్షాద్బ్రూతే- యస్మాదిత్యాది| సర్వగతత్వం సర్వతోఽప్యుపలభ్యమానత్వేన సర్వగతాకాశాదిపరిమాణస్యప్యస్తి, తేన తద్వ్యవచ్ఛేదార్థం ‘మహాన్’ ఇతి పదం; తేన సర్వత్రోపలభ్యమానం మహాపరిమాణయోగిద్రవ్యం విభురుచ్యత ఇతి ఫలతి| విభుత్వం వ్యుత్పాద్య కుడ్యాదితిరోహితజ్ఞానం నైకాంతేన భవతీతి దర్శయన్నాహ- మనస ఇత్యాది| సమాధానం సమాధిః| అనేన, యోగినః సమాధిబలాత్తిరోహితమపి పశ్యంతీతి దర్శయతి| యే తు తిరోహితం న పశ్యంతి తత్రాప్యుపపత్తిమాహ- నిత్యేత్యాది| సర్వయోనిగతమప్యాత్మానం మనసాఽనుబంధగతమేకయోనావవస్థితం విద్యాదితి యోజ్యం| దేహనిర్వర్తకేన కర్మణా అనుపాత ఆత్మని సంబంధో యస్య, తేన మనసా దేహకర్మానుపాతినా| ఏతేన, యద్యప్యాత్మా కుడ్యాదిభిరతిరోహితస్తథాఽపి యదస్యోపలబ్ధిసాధనం మనస్తస్యైకస్మిన్నేవ శరీరే వ్యవస్థితస్య వ్యవధానాన్న పశ్యత్యయం తిరస్కృతమిత్యుక్తం భవతి||80-81||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

ఆదిర్నాస్త్యాత్మనః క్షేత్రపారంపర్యమనాదికం| అతస్తయోరనాదిత్వాత్ కిం పూర్వమితి నోచ్యతే||82||

‘క్షేత్రజ్ఞః క్షేత్రమథవా’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- ఆదిరిత్యాది| క్షేత్రపారంపర్యమితి క్షేత్రస్యావ్యక్తవర్జితస్య మహదాదిత్రయోవింశతికస్య పరంపరాసంతతేరనాదిత్వేనైవ క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరిదం ప్రథమమితి వ్యపదేశో నైవ భవతీత్యర్థః| నను యది క్షేత్రపరంపరాఽప్యనాదిస్తదా తస్యాత్మవదుచ్ఛేదో న ప్రాప్నోతి, యదనాది తన్నిత్యం భవతి, యథా- ఆత్మేతి దృష్టం? బ్రూమః- అనాదిత్వేఽపి యత్ స్వరూపేనైవానాది తన్నోచ్ఛిద్యతే, యథా- ఆత్మా; యత్తు ఉచ్ఛిత్తిధర్మకం బుద్ధ్యాది, తదుచ్ఛిద్యత ఏవ; సంతానస్తు పరమార్థతః సంతానిభ్యోఽతిరిక్తో నాస్త్యేవ, యదనాదిః స్యాత్; తేన, సంతానస్యానాదిత్వం భాక్తమేవ| కించైవంభూతస్య బుద్ధ్యాదిసంతానస్యోచ్ఛేదే మోక్షప్రతిపాదక ఆగమ ఏవ ప్రమాణత్వేన జ్ఞేయః||82||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

జ్ఞః సాక్షీత్యుచ్యతే నాజ్ఞః సాక్షీ త్వాత్మా యతః స్మృతః| సర్వే భావా హి సర్వేషాం భూతానామాత్మసాక్షికాః||83||

‘సాక్షిభూతశ్చ కస్యాయం’ ఇత్యస్యోత్తరం- జ్ఞ ఇత్యాది| జ్ఞో జ్ఞానవాన్ సాక్షీతి లోకే కథ్యతే, నత్వజ్ఞః పాషాణాదిః| తేన, జ్ఞత్వేనాసత్యప్యన్యస్మిన్ కర్తరి సాక్షీత్యుచ్యతే ఇతి వాక్యార్థః| సర్వేషామితి ఖాదిభూతానాం| సర్వే భావా ఇతి సర్వే భూతధర్మా దర్శనయోగ్యాః| ఆత్మసాక్షికా ఇతి ఆత్మోపలభ్యమానాః||83||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

నైకః కదాచిద్భూతాత్మా లక్షణైరుపలభ్యతే| విశేషోఽనుపలభ్యస్య తస్య నైకస్య విద్యతే||84|| సంయోగపురుషస్యేష్టో విశేషో వేదనాకృతః| వేదనా యత్ర నియతా విశేషస్తత్ర తత్కృతః||85||

‘స్యాత్ కథం చావికారస్య’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- నైక ఇత్యాది| అవికారస్య పరమాత్మనో వేదనాకృతో విశేషో నాస్త్యేవ , యత్ర తు వేదనాకృతో విశేషః స రాశిరూపః పరమాత్మవ్యతిరిక్త ఏవేతి వాక్యార్థః| భూతానామధిష్ఠాతా ఆత్మా భూతాత్మా, అయం భూతాత్మా ఏకో భూతవ్యతిరిక్తో న లక్షణైః ప్రాణాపానాదిభిరుక్తైరుపలభ్యతే| కుతో నోపలభ్యత ఇత్యాహ- విశేష ఇత్యాది| ఏకస్య భూతరహితస్య; యదాత్మనో విశేషో వేదనాదిర్నోపలభ్యత ఏవ, తేనానుపలబ్ధిరేవాత్ర ప్రమాణమిత్యర్థః| సంయోగపురుషః చతుర్వింశతికః| నన్వేవమపి చతుర్వింశత్యంతర్నివిష్టస్య భూతాత్మనోఽపి వేదనాకృతవిశేషేణ భవితవ్యం, యతః సముదాయధర్మః సముదాయినామేవ భవతి, యథా- మాషరాశేర్గురుత్వం ప్రత్యేకం మాషాణామేవ గౌరవేణ భవతీత్యాహ- వేదనేత్యాది| వేదనా సుఖదుఃఖరూపా| యత్ర బుద్ధ్యాదిసమూహే నియతా వ్యవస్థితా వేదనా, తత్రైవ తత్కృతో దైన్యహర్షాదివిశేషోఽపి నియతః; తత్రైవ బుద్ధ్యాదిరాశౌ వర్తతే నాత్మనీతి భావః| బుద్ధ్యాదిగతేన గుణత్రయపరిణామరూపేణ సుఖదుఃఖాదినా అసుఖదుఃఖ ఏవాత్మా తత్సంబంధాత్ సుఖదుఃఖాదిమాన్ భవతి||84-85||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

చికిత్సతి భిషక్ సర్వాస్త్రికాలా వేదనా ఇతి| యయా యుక్త్యా వదంత్యేకే సా యుక్తిరుపధార్యతాం||86|| పునస్తచ్ఛిరసః శూలం జ్వరః స పునరాగతః| పునః స కాసో బలవాంశ్ఛర్దిః సా పునరాగతా||87|| ఏభిః ప్రసిద్ధవచనైరతీతాగమనం మతం| కాలశ్చాయమతీతానామర్తీనాం పునరాగతః||88|| తమర్తికాలముద్దిశ్య భేషజం యత్ ప్రయుజ్యతే| అతీతానాం ప్రశమనం వేదనానాం తదుచ్యతే||89|| ఆపస్తాః పునరాగుర్మా యాభిః శస్యం పురా హతం| యథా ప్రక్రియతే సేతుః ప్రతికర్మ తథాఽఽశ్రయే||90|| పూర్వరూపం వికారాణాం దృష్ట్వా ప్రాదుర్భవిష్యతాం| యా క్రియా క్రియతే సా చ వేదనాం హంత్యనాగతాం||91|| పారంపర్యానబంధస్తు దుఃఖానాం వినివర్తతే| సుఖహేతూపచారేణ సుఖం చాపి ప్రవర్తతే||92|| న సమా యాంతి వైషమ్యం విషమాః సమతాం న చ| హేతుభిః సదృశా నిత్యం జాయంతే దేహధాతవః||93|| యుక్తిమేతాం పురస్కృత్య త్రికాలాం వేదనాం భిషక్| హంతీత్యుక్తం చికిత్సా తు నైష్ఠికీ యా వినోపధాం||94||

‘అథవాఽఽర్తస్య’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరమాహ- చికిత్సతీత్యాది| అతీతవేదనాచికిత్సా న ముఖ్యా, కింతు లోకప్రసిద్ధోపచారేణోచ్యత ఇతి వాక్యార్థః| ప్రసిద్ధవచనైరితి లోకప్రసిద్ధవచనైః| ప్రతికర్మ చికిత్సా| ఆశ్రయ ఇతి శరీరే| పూర్వరూపమిత్యాదినా అనాగతవేదనాచికిత్సాం సమర్థయతి| పూర్వరూపం యద్యపి భవిష్యతామేవ భవతి రోగాణాం, తథాఽపి భవిష్యతామితి పదేన భూతేఽపి వ్యాధౌ యాని రూపాణి భవంతి తాని నిరాకరోతి| ఉక్తం హి- “ప్రాక్సంతాపాత్, అపి చైనం సంతాపార్తమనుబధ్నంతి” (ని. అ. 1) ఇత్యనేన రోగావస్థాయామపి పూర్వరూపసద్భావః| ఏవమతీతానాగతవేదనాచికిత్సా వ్యుత్పాదితా| వర్తమానచికిత్సామపి దర్శయన్ పారమార్థికం మతమాహ- పారంపర్యేత్యాది| పారంపర్యానుబంధః సంతానన్యాయేనానుబంధః| దుఃఖానామితి రోగాణాం| సుఖహేతూపచారేణేతి ఆరోగ్యహేతుచికిత్సాసేవయా| సుఖమితి ఆరోగ్యం| ఏవం మన్యతే- యదా చికిత్సా సుఖహేతుః సేవ్యతే తదా దుఃఖహేతుసేవాభావాద్దుఃఖం నోత్పద్యతే, ఉత్పన్నం చ దుఃఖం రోగరూపం క్షణభంగిత్వేన స్వయమేవ నశ్యతి, సుఖహేతుసాన్నిధ్యాత్ సుఖమారోగ్యముత్పద్యతే; తేన చికిత్సయా అనాగతం దుఃఖం హేతుప్రతిబంధాన్నిరుధ్యతే, సుఖం చ జన్యతే ఇతి సిద్ధాంతః | ఏతదేవాహ- న సమా ఇత్యాది| సమాశ్చ విషమాశ్చ క్షణభంగిత్వస్వభావాన్న వైషమ్యావస్థాం సామ్యావస్థాం వా యాంతీత్యర్థః| హేతుభిః సదృశా ఇతి సమహేతోః సమాః, తథా విషమహేతోశ్చ విషమాః| ఏతచ్చికిత్సాప్రాభృతీయేఽధ్యాయే ప్రపంచితమేవ| చికిత్సాప్రస్తావేన సకలదుఃఖహారిణీం చికిత్సాం మోక్షఫలామాహ- చికిత్సా త్విత్యాది| నిష్ఠా అత్యంతదుఃఖమోక్షో మోక్షరూపః, తదర్థం భూతా నైష్ఠికీ| వినోపధామితి తృష్ణాం వినా, తృష్ణాశూన్యా ప్రవృత్తిర్మోక్షఫలా భవతీత్యర్థః||86-94||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

ఉపధా హి పరో హేతుర్దుఃఖదుఃఖాశ్రయప్రదః| త్యాగః సర్వోపధానాం చ సర్వదుఃఖవ్యపోహకః||95|| కోషకారో యథా హ్యంశూనుపాదత్తే వధప్రదాన్ | ఉపాదత్తే తథాఽర్థేభ్యస్తృష్ణామజ్ఞః సదాఽఽతురః||96|| యస్త్వగ్నికల్పానర్థాఞ్ జ్ఞో జ్ఞాత్వా తేభ్యో నివర్తతే| అనారంభాదసంయోగాత్తం దుఃఖం నోపతిష్ఠతే||97||

పరో హేతురితి మూలకారణం| దుఃఖరూపేణైవ దుఃఖాశ్రయః శరీరం| భోగతృష్ణయా హి ప్రవర్తమానో ధర్మాధర్మాన్ దుఃఖశరీరోత్పాదకానుపాదత్తే, సర్వోపధాత్యాగాత్తు న రాగద్వేషాభ్యాం క్వచిత్ ప్రవర్తతే, అప్రవర్తమానశ్చ న ధర్మాధర్మానుపాదత్తే, ఏవమనాగతధర్మాధర్మోపరమః, ఉపాత్తధర్మాధర్మయోస్తు రాగద్వేషశూన్యస్యోపభోగాదేవ క్షయః ; తేన సర్వథా కర్మక్షయాద్దుఃఖశరీరాభావ ఇతి భావః| అత్రైవ తృష్ణాయా దుఃఖకారణత్వే దృష్టాంతమాహ- కోషకార ఇత్యాది| కోషకారః స్వనామప్రసిద్ధః కీటః| సదాఽఽతుర ఇతి సదా సంసారదుఃఖగృహీతః| అనారంభాదితి రాగద్వేషపూర్వకారంభవిరహాత్| అసంయోగాదితి ఆరంభశూన్యత్వేన ధర్మాధర్మోచ్ఛేదకృతాచ్ఛరీరాసంయోగాత్; శరీరాభావే చ నిరాశ్రయమకారణకం దుఃఖం న భవతీతి భావః||95-97||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

ధీధృతిస్మృతివిభ్రంశః సంప్రాప్తిః కాలకర్మణాం| అసాత్మ్యార్థాగమశ్చేతి జ్ఞాతవ్యా దుఃఖహేతవః||98||

‘కారణం వేదనానాం కిం’ ఇత్యస్యోత్తరమాహ- ధీధృతీత్యాది| అయం చార్థః ప్రకరణాగతత్వాదుచ్యమానో న పునరుక్తతామావహతి| ధీధృతిస్మృతయః ప్రజ్ఞాభేదాః| ఏతే చ శిష్యవ్యుత్పత్త్యర్థం ప్రజ్ఞాభేదత్వేనాన్యథా వ్యుత్పాద్య ఇహోచ్యంతే| సంప్రాప్తిః కాలకర్మణామితి కాలస్య సంప్రాప్తిస్తథా కర్మణశ్చ సంప్రాప్తిః| కర్మసంప్రాప్తిః పచ్యమానకర్మయోగః| కాలసంప్రాప్తిగ్రహణేన చేహ యే కాలవ్యక్తాస్తే గృహ్యంతే, నావశ్యం కాలజన్యాః; యతః స్వాభావికానపి కాలజన్యాన్ తథా తృతీయకాదీనప్యాసాత్మ్యేంద్రియార్థాదిజన్యాన్ కాలజత్వేనైవేహాభిధాస్యతి| కర్మజాస్తు ప్రజ్ఞాపరాధజన్యా ఏవేహ కర్మజన్యత్వేన విశేషేణ శిష్యవ్యుత్పత్త్యర్థం పృథగుచ్యంతే, కాలవ్యంచ్యత్వేన చ కర్మజా ఇహ కాలసంప్రాప్తిజన్యేష్వవరోద్ధవ్యాః| ప్రజ్ఞాపరాధావరోధశ్చ యథా కర్మజానాం, తథా ప్రథమాధ్యాయ ఏవోక్తం| కించాచార్యేణోన్మాదనిదానే స్వయమేవోక్తం యత్- “ప్రజ్ఞాపరాధాత్ సంభూతే వ్యాధౌ కర్మజ ఆత్మనః” (ని. 7) ఇత్యాది, తథా జనపదోద్ధ్వంసనీయే చ విమానే పునరుక్తం- “వాయ్వాదీనాం యద్వైగుణ్యముత్పద్యతే తస్య మూలమధర్మః, తన్మూలం వాఽసత్కర్మ పూర్వకృతం, తయోర్యోనిః ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ” (వి. 3) ఇతి| తస్మాదిహ సంప్రాప్తిః కాలకర్మణామిత్యనేన న కాలజన్యా గదా ఉచ్యంతే, కిం తు కాలవ్యంజ్యాః||98||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

విషమాభినివేశో యో నిత్యానిత్యే హితాహితే| జ్ఞేయః స బుద్ధివిభ్రంశః సమం బుద్ధిర్హి పశ్యతి||99||

ధీవిభ్రంశం వివృణోతి- విషమేత్యాది| విషమాభినివేశః అయథాభూతత్వేనాధ్యవసానం నిత్యేఽనిత్యమితి, ఏవం హితేఽహితమహితే వా హితమితి యా బుద్ధిః స బుద్ధిభ్రంశః| అథ కథమయం బుద్ధివిభ్రంశశబ్దేనోచ్యత ఇత్యాహ- సమం బుద్ధిర్హి పశ్యతి; ఉచితా బుద్ధిః సమం యథాభూతం యస్మాత్ పశ్యతి, తస్మాదసమదర్శనం బుద్ధివిభ్రంశ ఉచిత ఏవేత్యర్థః||99||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

విషయప్రవణం సత్త్వం ధృతిభ్రంశాన్న శక్యతే| నియంతుమహితాదర్థాద్ధృతిర్హి నియమాత్మికా||100||

ధృతిభ్రంశమాహ- విషయేత్యాది| విషయప్రవణం విషయేషు ప్రసజ్జత్| నియంతుమితి వ్యావర్తయితుం| ధృతిర్హి నియమాత్మికేతి యస్మాద్ ధృతిరకార్యప్రసక్తం మనో నివర్తయతి స్వరూపేణ, తస్మాన్మనోనియమం కర్తుమశక్తా ధృతిః స్వకర్మభ్రష్టా భవతీత్యర్థః||100||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

తత్త్వజ్ఞానే స్మృతిర్యస్య రజోమోహావృతాత్మనః| భ్రశ్యతే స స్మృతిభ్రంశః స్మర్తవ్యం హి స్మృతౌ స్థితం||101||

స్మృతిభ్రంశం వివేచయతి- తత్త్వేత్యాది| తత్త్వజ్ఞానే స్మృతిర్యస్య భ్రశ్యత ఇతి యోజనా| స్మర్తవ్యం హి స్మృతౌ స్థితమితి స్మర్తవ్యత్వేన సమ్మతస్యార్థస్య స్మరణం ప్రశస్తస్మృతిధర్మః| తత్ర చ తత్త్వజ్ఞానస్య శిష్టానాం స్మర్తవ్యత్వేన సమ్మతస్య యదస్మరణం, తత్ స్మృత్యపరాధాద్భవతీత్యర్థః||101||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

ధీధృతిస్మృతివిభ్రష్టః కర్మ యత్ కురుతేఽశుభం| ప్రజ్ఞాపరాధం తం విద్యాత్ సర్వదోషప్రకోపణం||102|| ఉదీరణం గతిమతాముదీర్ణానాం చ నిగ్రహః| సేవనం సాహసానాం చ నారీణాం చాతిసేవనం||103|| కర్మకాలాతిపాతశ్చ మిథ్యారంభశ్చ కర్మణాం| వినయాచారలోపశ్చ పూజ్యానాం చాభిధర్షణం||104|| జ్ఞాతానాం స్వయమర్థానామహితానాం నిషేవణం| పరమౌన్మాదికానాం చ ప్రత్యయానాం నిషేవణం||105|| అకాలాదేశసంచారౌ మైత్రీ సంక్లిష్టకర్మభిః| ఇంద్రియోపక్రమోక్తస్య సద్వృత్తస్య చ వర్జనం||106|| ఈర్ష్యామానభయక్రోధలోభమోహమదభ్రమాః| తజ్జం వా కర్మ యత్ క్లిష్టం క్లిష్టం యద్దేహకర్మ చ||107|| యచ్చాన్యదీదృశం కర్మ రజోమోహసముత్థితం| ప్రజ్ఞాపరాధం తం శిష్టా బ్రువతే వ్యాధికారణం ||108||

ఏవం బుద్ధ్యాదిభ్రంశత్రయరూపప్రజ్ఞాపరాధజన్యం కర్మ ప్రజ్ఞాపరాధత్వేన దర్శయన్నాహ- ధీత్యాది| సర్వదోషశబ్దేన వాతాదయో రజస్తమసీ చ గృహ్యంతే| కర్మకాలాతిపాతః చికిత్సాకాలాతివర్తనం| మిథ్యారంభ ఇతి అయోగాతియోగమిథ్యాయోగరూపః| వినయాచారలోపేనైవ ప్రాప్తమపి యత్ పునః పూజ్యానామభిధర్షణాద్యభిధీయతే, తద్విశేషేణ ప్రకోపకత్వఖ్యాపనార్థముదాహరణార్థం చ| సంక్లిష్టకర్మభిరితి పతితైః| క్లిష్టమితి నిందితం||102-108||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

బుద్ధ్యా విషమవిజ్ఞానం విషమం చ ప్రవర్తనం| ప్రజ్ఞాపరాధం జానీయాన్మనసో గోచరం హి తత్||109||

సంక్షేపేణ ప్రజ్ఞాపరాధలక్షణమాహ- బుద్ధ్యేత్యాది| విషమమితి అనుచితం, విషమవిజ్ఞానం స్వరూపత ఏవ ప్రజ్ఞాపరాధః| విషమప్రవర్తనం చ ప్రజ్ఞాపరాధకార్యత్వేన ప్రజ్ఞాపరాధశబ్దేనోచ్యతే| మనసో గోచరం హి తదితి తద్విషమప్రవర్తనం విషమజ్ఞానం చ మనఃకార్యప్రజ్ఞావిషయత్వేన మనసో గోచరమిత్యర్థః| విషమప్రవర్తనం చ మనోగోచరజన్యత్వేనోపచారాదుక్తం, విసదృశమనోవిషయజ్ఞానాద్విషమవాగ్దేహప్రవృత్తిరపి భవతి||109||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

నిర్దిష్టా కాలసంప్రాప్తిర్వ్యాధీనాం వ్యాధిసంగ్రహే| చయప్రకోపప్రశమాః పిత్తాదీనాం యథా పురా||110|| మిథ్యాతిహీనలింగాశ్చ వర్షాంతా రోగహేతవః| జీర్ణభుక్తప్రజీర్ణాన్నకాలాకాలస్థితిశ్చ యా||111|| పూర్వమధ్యాపరాహ్ణాశ్చ రాత్ర్యా యామాస్త్రయశ్చ యే| ఏషు కాలేషు నియతా యే రోగాస్తే చ కాలజాః||112||

వ్యాధీనాం కాలసంప్రాప్తిమాహ- నిర్దిష్టేత్యాది| వ్యాధిసంగ్రహ ఇతి కియంతఃశిరసీయే “చయప్రకోపప్రశమాః పిత్తాదీనాం యథాక్రమం| భవంత్యేకైకశః షట్సు కాలేష్వభ్రగమాదిషు” (సూ. 17) ఇత్యనేన తథా హ్యుదాహరణేన చ| తేన, కాలసంప్రాప్తిర్వ్యాధీనాం యథా- చయప్రకోపప్రశమాః పిత్తాదీనాం పురా నిర్దిష్టా ఇతి యోజ్యం| ఉదాహరణాంతరమాహ- మిథ్యేత్యాది| జీర్ణేత్యాదౌ జీర్ణాద్యవస్థాత్రయవిశిష్టస్యాన్నస్య కాలః, తథాఽన్నస్యాకాలోఽజీర్ణాద్యవస్థాలక్షితః| ప్రజీర్ణం విదగ్ధం| రాత్రేర్యామాస్త్రయశ్చ య ఇతి త్రయో భాగాః పూర్వరాత్రమధ్యరాత్రాపరరాత్రరూపాః, న తు యామః ప్రహర ఇతి జ్ఞేయం| అన్యత్రాపి చ భాగత్రయే యామవిభాగం కృత్వా అభిధానశాస్త్రే త్రియామా నిశాఽభిధీయతే| తేషు కాలేష్వితి జీర్ణాన్నకాలాదిషు; జీర్ణే అపరాహ్ణే రాత్రిశేషే చ వాతికా గదాః, భుక్తమాత్రే పూర్వాహ్ణే పూర్వరాత్రే చ కఫజా గదాః, ప్రజీర్ణే మధ్యాహ్నే మధ్యరాత్రే చ పిత్తజా నియతా రోగాః| అన్నాకాలే చాజీర్ణలక్షణే భోజనాత్ త్రయోఽపి దోషా భవంతీతి జ్ఞేయం| కింవా, ‘జీర్ణభుక్తప్రజీర్ణాన్నకాలా’ ఇతి చ్ఛేదః, తేన జీర్ణాద్యవస్థాయుక్తాన్నకాలాః పూర్వవదేవ జ్ఞేయాః; తథా ‘కాలస్థితిశ్చ యా’ ఇతి యోజనా; కాలస్థితిశబ్దేన బాల్యాదివయస్త్రైవిధ్యముచ్యతే| తత్ర బాల్యే శ్లైష్మికాః, యౌవనే పైత్తికాః, వార్ధక్యే వాతికా గదా వర్ధంత ఇతి జ్ఞేయం||110-112||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

అన్యేద్యుష్కో ద్వ్యహగ్రాహీ తృతీయకచతుర్థకౌ| స్వే స్వే కాలే ప్రవర్తంతే కాలే హ్యేషాం బలాగమః||113||

విషమజ్వరానపి కాలవిశేషప్రవర్తమానమాత్రత్వేన కాలజే దర్శయన్నాహ- అన్యేద్యుష్క ఇత్యాది| ద్వ్యహగ్రాహీ చతుర్థకవిపర్యయః| వక్ష్యతి హి- “విషమజ్వర ఏవాన్యశ్చతుర్థకవిపర్యయః| మధ్యే అహనీ జ్వరయత్యాదావంతే చ ముంచతి” (చి. 3) ఇతి| కథం స్వకీయ ఏవ కాలే ప్రవర్తతంత ఇత్యాహ- కాలే హ్యేషాం బలాగమ ఇతి| ఉక్త ఏవ కాలే యస్మాద్ బలవంతో భవంతి, తస్మాత్తత్రైవ సంజాతబలాః సంతో వ్యజ్యంత ఇత్యర్థః||113||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

ఏతే చాన్యే చ యే కేచిత్ కాలజా వివిధా గదాః| అనాగతే చికిత్స్యాస్తే బలకాలౌ విజానతా||114||

ఏతేషాం చికిత్సాక్రమమాహ- ఏతే చేత్యాది| అన్యే చేత్యనేనాన్యానపి కాలవిశేషప్రాప్తిప్రాదుర్భావినః| శోథకుష్ఠాదీన్ సూచయతి||114||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

కాలస్య పరిణామేన జరామృత్యునిమిత్తజాః| రోగాః స్వాభావికా దృష్టాః స్వభావో నిష్ప్రతిక్రియః||115||

స్వాభావికానపి కాలపరిణామవ్యజ్యమానతయా ఇహ కాలజేఽవరోధయితుమాహ- కాలస్యేత్యాది| జరామృత్యురూపాన్నిమిత్తాజ్జాతా జరామృత్యునిమిత్తజాః, మృత్యుశబ్దేనేహ యుగానురూపాయుఃపర్యవసానభవకాలమృత్యుర్గ్రాహ్యః ; కింవా జరామృత్య్వోర్యన్నిమిత్తం తస్మాజ్జాతా జరామృత్యునిమిత్తజాః, జరామృత్యునిమిత్తం చ ప్రాణినాం సాధారణదేహనివర్తకభూతస్వభావోఽదృష్టం చ| అథ స్వాభావికానాం కా చికిత్సేత్యాహ- స్వభావ ఇత్యాది| నిష్ప్రతిక్రియ ఇతి సాధారణచికిత్సయా రసాయనవర్జ్యయా న ప్రతిక్రియతే, రసాయనేన తు ప్రతిక్రియత ఏవ; తేన, “అస్య ప్రయోగాచ్చ్యవనః సువృద్ధోఽభూత్ పునర్యువా” (చి. 1 పా. 1) ఇత్యాదిరసాయనప్రయోగేణ సమం న విరోధః; కింవా, స్వాభావికా జరాదయో రసాయనజనితప్రకర్షాదుత్తరకాలం పునరవశ్యం భవంతీతి నిష్ప్రతిక్రియత్వేనోక్తాః||115||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

నిర్దిష్టం దైవశబ్దేన కర్మ యత్ పౌర్వదేహికం| హేతుస్తదపి కాలేన రోగాణాముపలభ్యతే||116||

సంప్రతి కర్మసంప్రాప్తికృతమపి గదం కాలవిశేషవ్యజ్యమానతయా దర్శయన్నాహ- నిర్దిష్టమిత్యాది| కాలేనేతి పచ్యమానతాలక్షితేన కాలేన (యుక్తం సత్) కర్మ కారణం భవతీత్యర్థః||116||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

న హి కర్మ మహత్ కించిత్ ఫలం యస్య న భుజ్యతే| క్రియాఘ్నాః కర్మజా రోగాః ప్రశమం యాంతి తత్క్షయాత్||117||

కర్మణః ఫలసంబంధినియమమాహ- న హీత్యాది| మహదితి విశేషణేన కించిదమహత్ కర్మ ప్రాయశ్చిత్తబాధనీయఫలం న దదాత్యపి ఫలమితి దర్శయతి| కర్మజానామచికిత్స్యత్వమాహ- క్రియాఘ్నా ఇత్యాది| తత్క్షయాదితి కర్మక్షయాత్; కర్మక్షయశ్చ కర్మఫలోపభోగాదేవ పరం భవతి||117||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

అత్యుగ్రశబ్దశ్రవణాచ్ఛ్రవణాత్ సర్వశో న చ| శబ్దానాం చాతిహీనానాం భవంతి శ్రవణాజ్జడాః||118|| పరుషోద్భీషణాశస్తాప్రియవ్యసనసూచకైః| శబ్దైః శ్రవణసంయోగో మిథ్యాసంయోగ ఉచ్యతే||119|| అసంస్పర్శోఽతిసంస్పర్శో హీనసంస్పర్శ ఏవ చ| స్పృశ్యానాం సంగ్రహేణోక్తః స్పర్శనేంద్రియబాధకః||120|| యో భూతవిషవాతానామకాలేనాగతశ్చ యః| స్నేహశీతోష్ణసంస్పర్శో మిథ్యాయోగ స ఉచ్యతే||121|| రూపాణాం భాస్వతాం దృష్టిర్వినశ్యత్యతిదర్శనాత్| దర్శనాచ్చాతిసూక్ష్మాణాం సర్వశశ్చాప్యదర్శనాత్||122|| ద్విష్టభైరవబీభత్సదూరాతిశ్లిష్టదర్శనాత్ | తామసానాం చ రూపాణాం మిథ్యాసంయోగ ఉచ్యతే||123|| అత్యాదానమనాదానమోకసాత్మ్యాదిభిశ్చ యత్| రసానాం విషమాదానమల్పాదానం చ దూషణం||124|| అతిమృద్వతితీక్ష్ణానాం గంధానాముపసేవనం| అసేవనం సర్వశశ్చ ఘ్రాణేంద్రియవినాశనం||125|| పూతిభూతవిషద్విష్టా గంధా యే చాప్యనార్తవాః| తైర్గంధైర్ఘ్రాణసంయోగో మిథ్యాయోగః స ఉచ్యతే||126|| ఇత్యసాత్మ్యార్థసంయోగస్త్రివిధో దోషకోపనః|127|

క్రమాగతమసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగం వివృణోతి- అత్యుగ్రేత్యాది| సర్వశో న చేతి సర్వథోగ్రశబ్దాశ్రవణాత్ | స్పృశ్యానామితి స్పృశ్యత్వేనోక్తానాం శాస్త్రేఽభ్యంగోత్సాదనాదీనాం| భూతాః సవిషిక్రిమిపి శాచాదయః| యో భూతవిషవాతాదీనాం సంస్పర్శః, తథాఽకాలేనాగతః స్నేహశీతోష్ణసంస్పర్శశ్చేతి యోజనా| తత్రాకాలే స్నేహసంస్పర్శో యథా- అజీర్ణే కఫవృద్ధికాలే అభ్యంగస్పర్శః, ఏవం శీతే శీతస్పర్శః, ఉష్ణే చోష్ణస్పర్శోఽకాలేనాగతో జ్ఞేయః| సర్వశశ్చాప్యదర్శనాదితి భాస్వతాం సూక్ష్మాణాం చ సర్వథాఽదర్శనాత్| అతిశ్లిష్టమితి నేత్రప్రత్యాసన్నం| తామసానాం చ రూపాణాం దర్శనాద్వినశ్యతి దృష్టిరితి సంబంధః| మిథ్యాయోగః స ఇతి ద్విష్టభైరవాదిదర్శనరూపః| అతిసూక్ష్మదర్శనం చ మిథ్యాయోగ ఏవ జ్ఞేయః| ఓకసాత్మ్యాదిభిరితి విషమాదానమితి సంబంధః| ఓకసాత్మ్యాదివైషమ్యేణ చ రాశిదోషవర్జం ప్రకృత్యాదిసప్తదోషా గ్రహీతవ్యాః| త్రివిధ ఇతి అయోగాతియోగమిథ్యాయోగరూపః||118-126||

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

అసాత్మ్యమితి తద్విద్యాద్యన్న యాతి సహాత్మతాం||127||

అసాత్మ్యార్థం దర్శయతి- అసాత్మ్యమిత్యాది| సహేతి మిలితం శరీరేణ| ఆత్మతాం అవికృతరూపతాం న యాతి; ఏతేన, యదుపయుక్తం ప్రాకృతరూపోపధాతకం భవతి, తదసాత్మ్యమితి||127||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

మిథ్యాతిహీనయోగేభ్యో యో వ్యాధిరుపజాయతే| శబ్దాదీనాం స విజ్ఞేయో వ్యాధిరైంద్రియకో బుధైః||128||

ఇత్థమసాత్మ్యార్థజస్య వ్యాధేరింద్రియద్వారభూతత్వేనైంద్రియకత్వం దర్శయన్నాహ- మిథ్యేత్యాది| హీనయోగేనేహాయోగో గ్రాహ్యః| ఐంద్రియక ఇతి ఇంద్రియద్వారభూతః||128||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

వేదనానామశాంతానామిత్యేతే హేతవః స్మృతాః| సుఖహేతుః సమస్త్వేకః సమయోగః సుదుర్లభః||129||

దుఃఖరూపవేదనాహేతుం ప్రపంచోక్తముపసంహరతి- వేదనానామిత్యాది| అశాంతానామితి దుఃఖానాం| అథ సుఖరూపవేదనాహేతుః క ఇత్యాహ- సుఖేత్యాది| సమయోగ ఇతి కాలబుద్ధీంద్రియార్థానాం సమ్యగ్యోగః| సుదుర్లభ ఇతి కాలాదిసమ్యగ్యోగస్య అయోగాదివిరహత్వేన సుదుర్లభత్వాత్| ప్రాయో హి కాలాదీనాం మధ్యే అన్యతరేణాప్యయోగాదినా పురుషః సంబధ్యతే; తేన చ నిత్యాతురా ఏవ పురుషా భవంతి, అల్పం చ రోగమనాదృత్య స్వస్థవ్యపదేశః పురుషాణాం క్రియత ఇతి భావః||129||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

నేంద్రియాణి న చైవార్థాః సుఖదుఃఖస్య హేతవః| హేతుస్తు సుఖదుఃఖస్య యోగో దృష్టశ్చతుర్విధః||130|| సంతీంద్రియాణి సంత్యర్థా యోగో న చ న చాస్తి రుక్| న సుఖం, కారణం తస్మాద్యోగ ఏవ చతుర్వధః||131||

సంప్రతి సమ్యగ్యోగస్యోపాదేయతామయోగాదీనాం చ హేయతాం దర్శయితుం యోగమేవ చతుర్విధం కారణత్వేన దర్శయన్నాహ- నేంద్రియాణీత్యాది| నను కథమింద్రియార్థయోః సుఖదుఃఖకారణత్వేనోపలభ్యమానయోరప్యకారణత్వమిత్యాహ- సంతీత్యాది| యోగో న చేతి ఇంద్రియార్థయోః సంబంధో న చ| న సుఖమితి చ్ఛేదః| ఇంద్రియార్థయోర్యోగాభావే అకారణత్వేన, సతి తు యోగే కారణత్వేన, యోగ ఏవాన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం కారణమవధార్యత ఇతి భావః| అయం చ యోగ ఇంద్రియార్థావధికృత్య స్పష్టత్వేనోక్తః; తేన, ప్రజ్ఞాకాలయోరపి బోద్ధవ్యః| ఏతచ్ఛేంద్రియమర్థం చానుపాదేయం కృత్వా చతుర్విధయోగస్య కారణత్వం యోగానామేవ హేయోపాదేయత్వోపదర్శనార్థం కృతం||130-131||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

నాత్మేంద్రియం మనో బుద్ధిం గోచరం కర్మ వా వినా| సుఖదుఃఖం, యథా యచ్చ బోద్ధవ్యం తత్తథోచ్యతే||132||

పరమార్థతస్త్వాత్మేంద్రియమనోబుద్ధ్యర్థాదృష్టాన్యేవ తథాయుక్తాని సుఖదుఃఖకారణానీతి దర్శయన్నాహ- నాత్మేత్యాది| గోచర ఇంద్రియార్థః| కర్మ అదృష్టం| తత్ర ఆత్మానం వినా న లోష్టాదౌ సుఖదుఃఖే భవతః| ఇంద్రియార్థాదీనాం చ సుఖదుఃఖకారణత్వం స్పష్టమేవ| కర్మాపి చ శుభం సుఖకారణం, అశుభం చ దుఃఖకారణం| యద్యాత్మాదయ ఏవ కారణం, తర్హి కిమర్థం కాలాద్యయోగాతియోగాదయ ఇహోచ్యంత ఇత్యాహ- యథేత్యాది| యద్ బోద్ధవ్యం సుఖదుఃఖం యథా బోద్ధవ్యం కార్యవశాద్భవతి, తత్తథైవోచ్యతే నాన్యథా| తేన సాత్మ్యాసాత్మ్యేంద్రియార్థజన్యత్వేన సుఖదుఃఖే ఇహ ప్రతీయమానే చికిత్సాయాముపయుక్తే భవతః, నాత్మాదిజన్యత్వేనేహ సుఖదుఃఖే అభిధీయేతే; న హ్యాత్మాదయో దుఃఖహేతుతయా ప్రతిపన్నా అపీహ హేయతయా ప్రతిపాద్యంతే; కింత్వసాత్మ్యేంద్రియార్థయోగాదయ ఏవ దుఃఖహేతవస్త్యజ్యంతే, సుఖహేతవః సాత్మ్యేందియార్థయోగాదయస్తూపాదీయంత ఇతి భావః||132||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

స్పర్శనేంద్రియసంస్పర్శః స్పర్శో మానస ఏవ చ| ద్వివిధః సుఖదుఃఖానాం వేదనానాం ప్రవర్తకః||133||

ఇదానీం సకలకారణవ్యాపకం యోగం వ్యుత్పాదయితుమైంద్రియకం మానసం చ స్పర్శం దర్శయితుమాహ- స్పర్శనేత్యాది| స్పర్శనేంద్రియసంస్పర్శ ఇత్యనేనేంద్రియాణామర్థేన సంబంధం స్పర్శనేంద్రియకృతం దర్శయతి; చక్షురాదీన్యపి స్పృష్టమేవార్థం జానంతి; యది హ్యస్పృష్టమేవ చక్షుః శ్రోత్రం ఘ్రాణం వా గృహ్ణాతి, తదా విదూరమపి గృహ్ణీయాత్, న చ గృహ్ణాతి, తస్మాత్ స్పృష్ట్వైవేంద్రియాణ్యర్థం ప్రతిపద్యతే; మానసస్తు స్పర్శశ్చింత్యాదినాఽర్థేన సమం సూక్ష్మోఽస్త్యేవ, యేన మనః కిశ్చిదేవ చింతయతి, న సర్వం; తేన యన్మనసా స్పృశ్యతే తదేవ మనో గృహ్ణాతీతి స్థితిః||133||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

ఇచ్ఛాద్వేషాత్మికా తృష్ణా సుఖదుఃఖాత్ ప్రవర్తతే| తృష్ణా చ సుఖదుఃఖానాం కారణం పునరుచ్యతే||134|| ఉపాదత్తే హి సా భావాన్ వేదనాశ్రయసంజ్ఞకాన్| స్పృశ్యతే నానుపాదానే నాస్పృష్టో వేత్తి వేదనాః||135||

సుఖదుఃఖోత్పత్తిక్రమమాహ- ఇచ్ఛేత్యాది| సుఖాదిచ్ఛారూపా తృష్ణా, దుఃఖాచ్చ ద్వేషరూపా తృష్ణా ప్రవర్తతే| ఇయం చోత్పన్నా తృష్ణా ఈప్సితేఽర్థే ప్రవర్తయంతీ ద్విష్టే చ నివర్తయంతీ ప్రవృత్తినివృత్తివిషయస్య సుఖదుఃఖహేతుతామపేక్ష్య సుఖదుఃఖే జనయతీతి వాక్యార్థః| యథోక్తం తృష్ణాయాః సుఖదుఃఖహేతుత్వం దర్శయన్నాహ- ఉపాదత్తే హీత్యాది| వేదనాశ్రయసంజ్ఞకానితి వేదనాకారణత్వేనోక్తాన్ కాలాద్యయోగాదిరూపాన్| అథ తృష్ణా చేత్ సుఖదుఃఖకారణం, తత్ కిమింద్రియార్థేనాపరేణ కారణేనేత్యాహ- స్పృశ్యత ఇత్యాది| అనుపాదాన ఇతి అవిద్యమానార్థరూపే స్పర్శకారణే అర్థం వినా నార్థస్య స్పర్శో భవతి| అథ న భవత్వర్థస్పర్శః, తతః కిమిత్యాహ- నాస్పృష్టో వేత్తి వేదనా ఇతి; అర్థస్పర్శశూన్యః సన్ న సుఖదుఃఖే అనుత్పన్నత్వాదేవ వేత్తీత్యర్థః||134-135||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

వేదనానామధిష్ఠానం మనో దేహశ్చ సేంద్రియః| కేశలోమనఖాగ్రాన్నమలద్రవగుణైర్వినా||136||

‘వేదనానాం కిమధిష్ఠానం’ ఇత్యస్యోత్తరమాహ- వేదనానామిత్యాది| దేహః సేంద్రియ ఇతి అనేన నిరింద్రియో దేహో కేశలేమాదికో నిరస్తః| తదేవ స్పష్టార్థం వివృణోతి- కేశేత్యాది| కింవా, ఇంద్రియాణ్యపి ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం ప్రథగ్ వేదనాశ్రయత్వేనేంద్రియగ్రహణేనోచ్యంతే| వేదనాయా దేహేంద్రియగతత్వం తదాధారత్వేన ప్రతీయమానత్వాజ్జ్ఞేయం| ద్రవం మూత్రం| గుణాః శబ్దాదయః| శరీరగతా ఏతే హి కేశాదయో న వేదనాధారా ఇత్యనుభవ ఏవ ప్రమాణం| యా తు మూత్రపురీషగతా వేదనా గ్రహణీమూత్రకృచ్ఛ్రాదౌ వక్తవ్యా, సా మూత్రపురీషాధారశరీరప్రదేశస్యైవ బోధ్యా||136||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

యోగే మోక్షే చ సర్వాసాం వేదనానామవర్తనం| మోక్షే నివృత్తిర్నిఃశేషా యోగో మోక్షప్రవర్తకః||137||

‘క్వ చైతా వేదనాః సర్వా’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- యోగ ఇత్యాది| యోగః ‘అనారంభాత్’ ఇత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణః| మోక్ష ఆత్యంతికశరీరాద్యుచ్ఛేదః| నిఃశేషేతి న పునర్భవతి| ఏతేన, యోగే నివృత్తా వేదనా పునర్భవతీతి సూచయతి| మోక్షప్రవర్తక ఇతి మోక్షకారణం| కింవా, ‘యోగమోక్షౌ నివర్తకౌ’ ఇతి పాఠః; తదా అస్మిన్ పక్షే యద్యపి యోగమోక్షయోర్వేదనానివర్తకత్వం ‘యోగే మోక్షే చ’ ఇత్యాదినా శ్లోకార్ధేనోక్తం, తథాఽపి యోగమోక్షయోరిహ కర్తృతా వేదనానివృత్తిం ప్రతి దృశ్యత ఇతి న పౌనరుక్త్యం||137||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

ఆత్మేంద్రియమనోర్థానాం సన్నికర్షాత్ ప్రవర్తతే| సుఖదుఃఖమనారంభాదాత్మస్థే మనసి స్థిరే||138|| నివర్తతే తదుభయం వశిత్వం చోపజాయతే| సశరీరస్య యోగజ్ఞాస్తం యోగమృషయో విదుః||139||

యథా యోగో వేదనానివర్తకో భవతి, యశ్చ యోగస్తమాహ- ఆత్మేత్యాది| అనారంభాదితి విషయోపాదానార్థం మనసాఽనారంభాత్ | ఆత్మస్థే మనసీతి విషయే నివృతే కేవలాత్మజ్ఞానస్థే| స్థిరే ఇతి అచలే, ఆత్మజ్ఞానప్రసక్త ఏవేతి యావత్| తదుభయమితి సుఖదుఃఖే| యోగే యోగధర్మాంతరప్రాప్తిమాహ- వశిత్వమిత్యాది| వశిత్వం వక్ష్యమాణమష్టవిధమైశ్వర్యబలం| సశరీరస్యేతిపదేన శరీరేణ సహైవ వశిత్వం భవతీతి దర్శయతి||138-139||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

ఆవేశశ్చేతసో జ్ఞానమర్థానాం ఛందతః క్రియా| దృష్టిః శ్రోత్రం స్మృతిః కాంతిరిష్టతశ్చాప్యదర్శనం||140|| ఇత్యష్టవిధమాఖ్యాతం యోగినాం బలమైశ్వరం| శుద్ధసత్త్వసమాధానాత్తత్ సర్వముపజాయతే||141||

ఆవేశ ఇత్యాది| ఆవేశః పరపురప్రవేశః| చేతసో జ్ఞానమితి పరచిత్తజ్ఞానం| అర్థానాం ఛందతః క్రియేతి అర్థానామిచ్ఛాతః కరణం| దృష్టిః అతీంద్రియదర్శనం| శ్రోత్రం అతీంద్రియశ్రవణం| స్మృతిః సర్వభావతత్త్వస్మరణం| కాంతిః అమానుషీ కాంతిః| ఇష్టతశ్చాప్యదర్శనమితి యదేచ్ఛతి తదా దర్శనయోగ్య ఏవ న దృశ్యతే, యదా చేచ్ఛతి తదా దృశ్యతే| కింవా, ఆవేశశ్చేతస ఇతి పరచేతసః ప్రవేశః, జ్ఞానమితి సర్వమతీతానాగతాదిజ్ఞానం, శేషం పూర్వవత్| ఐశ్వరమితి యోగప్రభావాదుపపన్నైశ్వర్యకృతం| శుద్ధసత్త్వసమాధానాదితి నీరజస్తమస్కస్య మనస ఆత్మని సమ్యగాధానాత్||140-141||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

మోక్షో రజస్తమోఽభావాత్ బలవత్కర్మసంక్షయాత్| వియోగః సర్వసంయోగైరపునర్భవ ఉచ్యతే||142||

అథ కథం మోక్షో భవతి, కశ్చేత్యాహ- మోక్ష ఇత్యాది| బలవత్కర్మసంక్షయాదితి అవశ్యభోక్తవ్యఫలస్య కర్మణః క్షయాత్| సర్వసంయోగైరితి సర్వైరాత్మసంబంధిభిః శరీరబుద్ధ్యహంకారాదిభిః| న పునః శరీరాదిసంబంధో భవతీత్యపునర్భవః ||142||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

సతాముపాసనం సమ్యగసతాం పరివర్జనం| వ్రతచర్యోపవాసౌ చ నియమాశ్చ పృథగ్విధాః||143|| ధారణం ధర్మశాస్త్రాణాం విజ్ఞానం విజనే రతిః| విషయేష్వరతిర్మోక్షే వ్యవసాయః పరా ధృతిః||144|| కర్మణామసమారంభః కృతానాం చ పరిక్షయః| నైష్క్రమ్యమనహంకారః సంయోగే భయదర్శనం||145|| మనోబుద్ధిసమాధానమర్థతత్త్వపరీక్షణం| తత్త్వస్మృతేరుపస్థానాత్ సర్వమేతత్ ప్రవర్తతే||146||

ప్రస్తావాన్మోక్షోపాయమాహ- సతామిత్యాది| పరా ధృతిరితి అతిశయితం మనోనియమనం| కర్మణామసమారంభ ఇతి అనాగతధర్మాధర్మసాధనానామకరణం| కృతానాం చ పరిక్షయ ఇతి జన్మాంతరైః కృతానాం కర్మణాం ఫలోపభోగాత్ పరిక్షయః| నైష్కమ్యం సంసారనిష్క్రమణేచ్ఛా| అనహంకార ఇతి మమేదం, అహం ‘కరోమి’ ఇత్యాదిబుద్ధివర్జనం| సంయోగ ఇతి ఆత్మశరీరాదిసంయోగే| మనోబుద్ధిసమాధానమితి మనోబుద్ధ్యోరాత్మని సమాధానం| సర్వమేతదితి ‘కర్మణామసమారంభః’ ఇత్యాద్యుక్తం | తత్త్వస్మృతిః ఆత్మాదీనాం యథాభూతానుస్మరణం ; సా చ నాత్మా శరీరాద్యుపకార్యః, శరీరాదయశ్చామీ ఆత్మవ్యతిరిక్తాః, ఇత్యాదిస్మరణరూపస్మృతిః||143-146||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

స్మృతిః సత్సేవనాద్యైశ్చ ధృత్యంతైరుపజాయతే| స్మృత్వా స్వభావం భావానాం స్మరన్ దుఃఖాత్ ప్రముచ్యతే||147||

అథ స్మృతిః కథం దుఃఖప్రమోషే కారణమిత్యాహ- స్మృత్వేత్యాది| స్వభావమితి ప్రత్యాత్మనియతరూపం| గురువచనాద్ధి ప్రథమప్రతిపన్నమాత్మాదీనాం రూపం పరస్పరభిన్నం పరస్పరానుపకారకత్వేన వ్యవస్థితం స్మరన్ న క్వచిదపి ప్రవర్తతే, అప్రవర్తమానశ్చ న దుఃఖేన ప్రవృత్తిజన్యేన యుజ్యత ఇత్యర్థః||147||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

వక్ష్యంతే కారణాన్యష్టౌ స్మృతిర్యైరుపజాయతే| నిమిత్తరూపగ్రహణాత్ సాదృశ్యాత్ సవిపర్యయాత్||148|| సత్త్వానుబంధాదభ్యాసాజ్జ్ఞానయోగాత్ పునః శ్రుతాత్| దృష్టశ్రుతానుభూతానాం స్మారణాత్ స్మృతిరుచ్యతే||149||

ఇదానీం స్మృతిప్రస్తావాత్ స్మృతికారణాన్యాహ- వక్ష్యంత ఇత్యాది| నిమిత్తగ్రహణం కారణజ్ఞానం, కారణం హి దృష్ట్వా కార్యం స్మరతి| రూపగ్రహణం ఆకారగ్రహణం | యథా- వనే గవయం దృష్ట్వా గాం స్మరతి| సాదృశ్యాద్ యథా- పితుః సదృశం పురుషం దృష్ట్వా పితరం స్మరతి| సవిపర్యయాదితి అత్యర్థవైసాదృశ్యాదపి స్మరణం భవతి; యథా- అత్యర్థకురూపం దృష్ట్వా ప్రతియోగినమత్యర్థసురూపం స్మరతి| సత్త్వానుబంధాదితి మనసః ప్రణిధానాత్, స్మర్తవ్యస్మరణాయ ప్రణిహితమనాః స్మర్తవ్యం స్మరతి| అభ్యాసాదితి అభ్యస్తమర్థమభ్యాసబలాదేవ స్మరతి| జ్ఞానయోగాదితి తత్త్వజ్ఞానయోగాత్; ఉపజాతతత్త్వజ్ఞానో హి తద్బలాదేవ సర్వం స్మరతి| పునః శ్రుతాదితి శ్రుతోఽప్యర్థో విస్మృతః పునరేకదేశం శ్రుత్వా స్మర్యతే| స్మృతికారణమభిధాయ స్మృతిరూపమాహ- దృష్టేత్యాది|- దృష్టం ప్రత్యక్షోపలక్షణం, శ్రుతం త్వాగమప్రతీతం , తేన సర్వపూర్వానుభూతావరోధః| క్వచిత్, ‘స్మరణం స్మృతిరుచ్యతే’ ఇతి పాఠః, తత్రాపి నార్థభేదః||148-149||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

ఏతత్తదేకమయనం ముక్తైర్మోక్షస్య దర్శితం| తత్త్వస్మృతిబలం, యేన గతా న పునరాగతాః||150|| అయనం పునరాఖ్యాతమేతద్యోగస్య యోగిభిః| సంఖ్యాతధర్మైః సాంఖ్యైశ్చ ముక్తైర్మోక్షస్య చాయనం||151||

ఏవం స్మృతిం సామాన్యేన ప్రతిపాద్య తత్త్వస్మృతేర్మోక్షసాధకత్వం దర్శయన్నాహ- ఏతదిత్యాది| ఏకమయనమితి శ్రేష్ఠః పంథాః| ముక్తైరితి జీవన్ముక్తైరితి జ్ఞేయం, సర్వథాముక్తానాం శరీరాభావేనోపదర్శకత్వాభావాత్| తత్త్వస్మృతిబలమితి తత్త్వస్మృతిరూపం బలం; కింవా, తత్త్వస్మృతిర్బలం యత్ర మోక్షసాధనమార్గే తత్తత్త్వస్మృతిబలం| యేనేతి యేన యథా| గతా ఇతి మోక్షం గతాః న పునరాగతా ఇతి ముక్తిం యాతా న పునరాగచ్ఛంతి||150-151||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

సర్వం కారణవద్దుఃఖమస్వం చానిత్యమేవ చ| న చాత్మకృతకం తద్ధి తత్ర చోత్పద్యతే స్వతా||152|| యావన్నోత్పద్యతే సత్యా బుద్ధిర్నైతదహం యయా| నైతన్మమేతి విజ్ఞాయ జ్ఞః సర్వమతివర్తతే||153||

ఇదానీం సంక్షేపేణ సంసారహేతుమజ్ఞానం, తథా మోక్షహేతుం చ సమ్యగజ్ఞానం దర్శయన్నాహ - సర్వమిత్యాది| సర్వం కారణవదితి సర్వముత్పద్యమానం బుద్ధ్యహంకారశరీరాది| దుఃఖమితి దుఃఖహేతురేవ| అస్వమితి సర్వం కారణవదేవాత్మవ్యతిరిక్తం పరమార్థతః| న చాత్మకృతకమితి న చాత్మనోదాసీనేన కృతం| తత్రేతి కారణవతి బుద్ధిశరీరాదౌ| స్వతేతి మమతా ‘మమేయం బుద్ధిః’ ఇత్యాదిరూపా| అథ కియంతం కాలమియం భ్రాంత్యా యుతోత్పద్యతే ఇత్యాహ- యావదిత్యాది| సత్యా బుద్ధిః సమ్యగజ్ఞానం| యయా సత్యయా బుద్ధ్యా| నైతద్ బుద్ధ్యాద్యహం, కింతు భిన్న ఏవాహం; తథా నైతద్ బుద్ధ్యాది మమ, కింతు ప్రకృతేః ప్రపంచ ఇతి విజ్ఞాయ| జ్ఞః తత్త్వసాక్షాత్కారవాన్| సర్వమతివర్తత ఇతి సర్వం బుద్ధ్యాది త్యజతి||152-153||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

తస్మింశ్చరమసన్న్యాసే సమూలాః సర్వవేదనాః| ససంజ్ఞాజ్ఞానవిజ్ఞానా నివృత్తిం యాంత్యశేషతః||154||

చరమసన్న్యాస ఇతి పశ్చాద్భావిసకలకర్మసన్న్యాసే| ప్రథమం హి మోక్షోపయోగిత్వేన గురువచనాత్ క్రియాసన్న్యాసః కృత ఏవ, పరం ఖానుభవవిరక్తేన న కృతః; అభ్యాసాదుద్భూతేన జ్ఞానేన సాక్షాద్దృష్టభావస్వభావేన యః సర్వసన్న్యాసః క్రియతే, తత్ర సమూలాః సర్వవేదనా జ్ఞానాదయశ్చ శరీరోపరమాదేవోపరమంతే| సమూలా ఇతి సకారణాః, కారణం చ బుద్ధ్యాదయః| సంజ్ఞా ఆలోచనం నిర్వికల్పకం, జ్ఞానం సవికల్పకం, విజ్ఞానం బుద్ధ్యవసాయః; కింవా, సంజ్ఞా నామోల్లేఖేన జ్ఞానం, విజ్ఞానం శాస్త్రజ్ఞానం| తత్త్వజ్ఞానమపి హి మోక్షం జనయిత్వా నివర్తత ఏవ, కారణాభావాత్||154||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

అతః పరం బ్రహ్మభూతో భూతాత్మా నోపలభ్యతే| నిఃసృతః సర్వభావేభ్యశ్చిహ్నం యస్య న విద్యతే| జ్ఞానం బ్రహ్మవిదాం చాత్ర నాజ్ఞస్తజ్జ్ఞాతుమర్హతి||155||

‘సర్వవిద్’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- అతః పరమిత్యాది| బ్రహ్మభూత ఇతి ప్రకృత్యాదిరహితః| చిహ్నం యస్య న విద్యతే ఇత్యనేన ముక్తాత్మనః ప్రాణాపానాద్యాత్మలింగాభావాద్గమకం చిహ్నం నాస్త్యేవేతి దర్శద్యతి| న క్షరతి అన్యథాత్వం న గచ్ఛతీత్యక్షరం| అవిద్యమానం లక్షణం యస్యేతి అలక్షణం| ఏతస్యైవ మోక్షస్యేతరపురుషాజ్ఞేయతాం దర్శయతి- జ్ఞానమిత్యాది| బ్రహ్మవిదామేవాత్ర మనః ప్రత్యేతి, నాజ్ఞానామహంకారాదివాసనాగృహీతానామిత్యర్థః||155||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

తత్ర శ్లోకః- ప్రశ్నాః పురుషమాశ్రిత్య త్రయోవింశతిరుత్తమాః| కతిధాపురుషీయేఽస్మిన్నిర్ణీతాస్తత్త్వదర్శినా||156||

సంగ్రహో వ్యక్తః||156||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే కతిధాపురుషీయం శారీరం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం శారీరస్థానే కతిధాపురుషీయం శారీరం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||