3. khuḍḍikāgarbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ખુડ્ડિકાં ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વાધ્યાયે શુક્રશોણિતે ગર્ભકારણત્વેનોક્તે, નતુ કૃત્સ્નં ગર્ભકારણમુક્તમ્, અતઃ સમ્પૂર્ણગર્ભકારણાભિધાનાર્થં ખુડ્ડિકાગર્ભાવક્રાન્તિરુચ્યતે| ખુડ્ડિકામિતિ અલ્પામ્| ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિઃ મેલકઃ, ઉત્પત્તિરિતિ યાવત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પુરુષસ્યાનુપહતરેતસઃ સ્ત્રિયાશ્ચાપ્રદુષ્ટયોનિશોણિતગર્ભાશયાયા યદા ભવતિ સંસર્ગઃ ઋતુકાલે, યદા ચાનયોસ્તથાયુક્તે સંસર્ગે શુક્રશોણિતસંસર્ગમન્તર્ગર્ભાશયગતં જીવોઽવક્રામતિ સત્ત્વસમ્પ્રયોગાત્તદા ગર્ભોઽભિનિર્વતેતે, સ સાત્મ્યરસોપયોગાદરોગોઽભિવર્ધતે સમ્યગુપચારૈશ્ચોપચર્યમાણઃ, તતઃ પ્રાપ્તકાલઃ સર્વેન્દ્રિયોપપન્નઃ પરિપૂર્ણશરીરો બલવર્ણસત્ત્વસંહનનસમ્પદુપેતઃ સુખેન જાયતે સમુદયાદેષાં ભાવાનાં- માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ પિતૃજશ્ચાત્મજશ્ચ સાત્મ્યજશ્ચ રસજશ્ચ, અસ્તિ ચ ખલુ સત્ત્વમૌપપાદુકમિતિ હોવાચ ભગવાનાત્રેયઃ||૩||

પુરુષસ્યેત્યાદિ| અનુપહતરેતસ ઇતિ પદેનૈવ પુરુષસ્યેતિ લભ્યતે, યતઃ પુરુષસ્યૈવ રેતસો ગર્ભજનકત્વમુક્તં; તેન પુરુષસ્યેતિ પદેન ય એવ સમ્પૂર્ણધાતુઃ પુરુષશબ્દવાચ્યો બાલવ્યતિરિક્તસ્તં ગ્રાહયતિ| સ્ત્રિયાશ્ચેતિ પદમર્થલબ્ધં સદ્ યૌવનવતીં સ્ત્રિયં લમ્ભયતિ| સંસર્ગઃ મૈથુનમ્| ઋતૌ પુષ્પદર્શને પ્રશસ્તઃ કાલઃ ઋતુકાલઃ; તેન ઋતુકાલસ્યાદિત્ર્યહં નિષેધયતિ| યતઃ “રજસ્વલાભિગમનમલક્ષ્મીમુખાનાં” (સૂ. ૨૫) ઇત્યાદિના ઋતૌ ત્ર્યહં નિષિદ્ધમ્| આર્તવદર્શનં ચ શરદાદ્યૃતુસાધર્મ્યાદ્ ઋતુશબ્દેનોચ્યતે| યથા ઋતાવુપ્તાનિ બીજાનિ પ્રરોહન્તિ, તથા આર્તવદર્શનાખ્યેઽપિ ઋતૌ શુક્રરૂપં બીજમુપ્તમિતિ ઋતુસાધર્મ્યમ્| ન કેવલમેવમ્ભૂતઃ સંસર્ગ એવ ગર્ભકારણં, કિં તુ જીવાધિષ્ઠાને સતીત્યાહ- યદેત્યાદિ| તથાયુક્ત ઇતિ અદુષ્ટરેતસઃ પુરુષસ્ય અદુષ્ટયોન્યાદેશ્ચ સ્ત્રિયાઃ સંસર્ગે| અયં ચાર્થઃ પુરુષસ્યેત્યાદિનૈવ લબ્ધોઽપિ પુનઃ શુક્રશોણિતસંસર્ગમિત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણાધિકધર્મવિધ્યર્થમનૂદ્યતે, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| કિંવા, પુરુષસ્યેત્યાદિના પૂર્વં મૈથુનાત્ પ્રાગનુપહતરેતસ્ત્વાદ્યુક્તં, તથાયુક્તે ચેત્યનેન તુ મૈથુનસમયેઽપિ શુક્રયોન્યાદીનામદુષ્ટિરુચ્યતે| મૈથુનકાલે હિ ઈર્ષ્યાદિના શુક્રદુષ્ટિઃ સમ્ભાવ્યતે| શુક્રશોણિતસંસર્ગમિતિ શુક્રશોણિતમેલકમ્| અન્તરિત્યનેન ગર્ભાશયબાહ્યગતં સંસર્ગમકારણં ગર્ભસ્ય નિષેધયતિ| જીવશબ્દેન ચેતનાધાતુરાત્મા| નન્વાત્મા વ્યાપકઃ, તત્ કથમયમવક્રામતીત્યાહ- સત્ત્વેત્યાદિ| સત્ત્વસમ્પ્રયોગાદિતિ મનોગમનાદિત્યર્થઃ| તદ્ યથોક્તં- “યુક્તસ્ય મનસા તસ્ય નિર્દિશ્યન્તે વિભોઃ ક્રિયાઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ| યદ્યપ્યાત્મા વિભુત્વાત્ સર્વગતત્વેન ન ક્વચિદપિ યાતિ, તથાઽપિ યત્રાસ્ય કર્મવશાન્મનો યાતિ, તત્રૈવ ચૈતન્યોપલબ્ધેરાત્માઽપિ ગત ઇતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ ભાવઃ| અથૈવમુત્પન્નો ગર્ભઃ કથમભિવર્ધતે, કથં વા જાયત ઇત્યાહ- સમ્યગુપચારૈરિતિ; ગર્ભહિતકરૈરાહારવિહારૈરિત્યર્થઃ| પ્રાપ્તકાલ ઇતિ પ્રાપ્તપ્રસવકાલઃ, પ્રસવકાલો નવમદશમમાસૌ| પરિપૂર્ણશરીર ઇતિ સર્વાઙ્ગોપચિતદેહઃ| સમ્પચ્છબ્દો બલાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| સમુદયાદિતિ સમ્યઙ્મેલકાત્| એષામિત્યનેન પુરુષસ્યેત્યાદિગ્રન્થોક્તાન્ રેત-આર્તવ-જીવ-સત્ત્વ-સાત્મ્ય-રસ-સમ્યગુપચારાન્ પ્રત્યવમૃશતિ| એતદેવ સમુદાયપ્રભવત્વં ગર્ભસ્ય પ્રત્યેકં માત્રાદિગર્ભકારણવ્યુત્પાદનેન દર્શયન્નાહ- માતૃજશ્ચેત્યાદિ| સાત્મ્યજશ્ચેત્યત્ર સાત્મ્યશબ્દેન રસવ્યતિરિક્તરૂપાદિ, તથા આચારશ્ચ સાત્મ્યો ગ્રાહ્યઃ| સાત્મ્યરસસ્તુ ‘રસજ’ ઇત્યનેનૈવ ગૃહીતઃ| ઔપપાદુકમિતિ આત્મનઃ શરીરાન્તરસમ્બન્ધોપપાદકમ્| એતચ્ચ વ્યાકૃતમેવ પૂર્વમ્| અત્ર યદ્યપિ પુરુષસ્યાનુપહતરેતસ ઇત્યનેન પિતૈવ પ્રથમમુક્તઃ, તથાઽપિ માતૃપ્રધાનતાં ગર્ભસ્ય દર્શયિતું માતૃજશ્ચાયમિતિ પ્રથમં કૃતં; માતા ચ ગર્ભે પ્રધાનં કારણં, યેન આસેકાત્ પ્રભૃતિ પ્રસવપર્યન્તં માતુરેવ ગુણદોષાવનુવિદધાતિ ગર્ભઃ; પ્રથમં તુ પુરુષસ્ય મૈથુને સ્વાતન્ત્ર્યાત્ તથા શરીરધારકપ્રધાનાસ્થિકારણત્વાચ્ચાગ્રેઽભિધાનં કૃતમ્||૩||

Adhikarana 3 (4 (1)) · Śloka 4

નેતિ ભરદ્વાજઃ, કિં કારણં- ન હિ માતા ન પિતા નાત્મા ન સાત્મ્યં ન પાનાશનભક્ષ્યલેહ્યોપયોગા ગર્ભં જનયન્તિ, ન ચ પરલોકાદેત્ય ગર્ભં સત્ત્વમવક્રામતિ (૧)|૪|

પૂર્વપક્ષોદ્ધારેણ સિદ્ધાન્તં ગ્રાહયિતું માત્રાદિગર્ભકારણાનિ ભરદ્વાજમુખેનાક્ષિપતિ- નેત્યાદિ| નેતીત્યનેન સામાન્યેનાત્રેયવચનસ્યોક્તસ્યાક્ષેપઃ| કિં કારણમિત્યનેન કસ્માદાત્રેયવચનમેતદ્વિરુદ્ધમિત્યત્ર કારણં પૃચ્છતો નહિ માતેત્યાદિનોક્તમાત્રાદિકારણાનામકારણત્વં ભરદ્વાજઃ પ્રતિજાનીતે||૪ (૧)||

Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4

યદિ હિ માતાપિતરૌ ગર્ભં જનયેતાં, ભૂયસ્યઃ સ્ત્રિયઃ પુમાંસશ્ચ ભૂયાંસઃ પુત્રકામાઃ, તે સર્વે પુત્રજન્માભિસન્ધાય મૈથુનધર્મમાપદ્યમાનાઃ પુત્રાનેવ જનયેયુર્દુહિતૄર્વા દુહિતૃકામાઃ, ન તુ કાશ્ચિત્ સ્ત્રિયઃ કેચિદ્વા પુરુષા નિરપત્યાઃ સ્યુરપત્યકામા વા પરિદેવેરન્ (૨)|૪|

યદિ હીત્યાદિના માત્રાદીનામકારણત્વે હેતું બ્રૂતે| કિંવા, માત્રાદીનામકારણત્વં ભરદ્વાજેન પ્રતિજ્ઞાતં તત્ર ‘કિં કારણમિતિ’ હેતુપ્રશ્નઃ, તતઃ ‘નહિ માતા’ ઇત્યાદિના હેતુકથનમ્| અસ્ય ચાયમર્થઃ- યત્- ન માત્રાદયો ગર્ભકારણત્વેન પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યન્તે, તતો ન માત્રાદયો ગર્ભકારણમ્| યદિ હીત્યાદિના તૂપપત્તિવિરોધોઽપિ માત્રાદિકારણત્વેઽસ્તીતિ દર્શયતિ; તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| મૈથુનધર્મઃ વ્યવાયઃ| પુત્રકામાઃ પુત્રાનેવ જનયેયુઃ, દુહિતૃકામા દુહિતૄર્વા જનયેયુરિતિ યોજના| નતુ કાશ્ચિત્ સ્ત્રિય ઇત્યત્ર મૈથુનમાપદ્યમાના એવ સ્ત્રિયઃ પુરુષાશ્ચ પરિદેવેરન્ ન ચેતિ યોજના | માતાપિત્રધીનત્વેન ગર્ભસ્ય યદૈવેચ્છન્ત્યપત્યં, તદૈવ મૈથુનમાપદ્યમાનાઃ સાપત્યાઃ સ્યુઃ; તતશ્ચ સર્વાપત્યત્વેન ન કેચિત્ પરિદેવેરન્નિત્યર્થઃ||૪ (૨)||

Adhikarana 5 (4 (3)) · Śloka 4

ન ચાત્માઽઽત્માનં જનયતિ| યદિ હ્યાત્માઽઽત્માનં જનયેજ્જાતો વા જનયેદાત્માનમજાતો વા, તચ્ચોભયથાઽપ્યયુક્તમ્| ન હિ જાતો જનયતિ સત્ત્વાત્, ન ચાજાતો જનયત્યસત્ત્વાત્, તસ્માદુભયથાઽપ્યનુપપત્તિઃ| તિષ્ઠતુ તાવદેતત્| યદ્યયમાત્માઽઽત્માનં શક્તો જનયિતું સ્યાત્, ન ત્વેનમિષ્ટાસ્વેવ કથં યોનિષુ જનયેદ્વશિનમપ્રતિહતગતિં કામરૂપિણં તેજોબલજવવર્ણસત્ત્વસંહનનસમુદિતમજરમરુજમમરમ્; એવંવિધં હ્યાત્માઽઽત્માનમિચ્છત્યતો વા ભૂયઃ (૩)|૪|

આત્મજત્વં ગર્ભસ્ય નિષેધયતિ- ન ચાત્મેત્યાદિ| મનુષ્યકરિતુરગાદિરૂપેણ આત્માનં જનયતીત્યર્થઃ| સત્ત્વાદિતિ જન્યસ્યાત્મનો વિદ્યમાનત્વાત્, ન ચ વિદ્યમાનો જન્યત ઇત્યર્થઃ| અસત્ત્વાદિતિ કારણભૂતસ્યાત્મનોઽજાતપક્ષેઽસત્ત્વાન્ન કારણત્વમુપપન્નમિત્યર્થઃ| અત્રૈવ દૂષાણાન્તરમાહ- તિષ્ઠત્વિત્યાદિ| યોનિષ્વિવિ જાતિષુ| અતો વા ભૂય ઇતિ યથોક્તગુણયુક્તાદપ્યધિકં શક્રાદિપરમર્ધિતુલ્યમિત્યર્થઃ||૪ (૩)||

Adhikarana 6 (4 (4)) · Śloka 4

અસાત્મ્યજશ્ચાયં ગર્ભઃ| યદિ હિ સાત્મ્યજઃસ્યાત્, તર્હિ સાત્મ્યસેવિનામેવૈકાન્તેન પ્રજા સ્યાત્, અસાત્મ્યસેવિનશ્ચ નિખિલેનાનપત્યાઃ સ્યુઃ, તચ્ચોભયમુભયત્રૈવ દૃશ્યતે (૪)|૪|

તચ્ચોભયમિતિ સપ્રજત્વમનપત્યત્વં ચ| ઉભયત્રેતિ સાત્મ્યસેવિન્યસાત્મ્યસેવિન્યપિ||૪ (૪)||

Adhikarana 7 (4 (5)) · Śloka 4

અરસજશ્ચાયં ગર્ભઃ| યદિ હિ રસજઃ સ્યાત્, ન કેચિત્ સ્ત્રીપુરુષેષ્વનપત્યાઃ સ્યુઃ, ન હિ કશ્ચિદસ્ત્યેષાં યો રસાન્નોપયુઙ્ક્તે; શ્રેષ્ઠરસોપયોગિનાં ચેદ્ગર્ભા જાયન્ત ઇત્યભિપ્રેતમિતિ, એવં સત્યાજૌરભ્રમાર્ગમાયૂરગોક્ષીરદધિઘૃતમધુતૈલસૈન્ધવેક્ષુરસમુદ્ગશાલિભૃતાનામેવૈકાન્તેન પ્રજા સ્યાત્, શ્યામાકવરકોદ્દાલકકોરદૂષકકન્દમૂલભક્ષાશ્ચ નિખિલેનાનપત્યાઃ સ્યુઃ, તચ્ચોભયમુભયત્ર દૃશ્યતે (૫)|૪|

યો રસાન્નોપયુઙ્ક્તે ઇતિ રસશ્ચેદ્ગર્ભકારણં તં ચ સર્વ એવ સ્ત્રીપુરુષાઃ સેવન્તે, તેન સર્વ એવ સાપત્યાઃ સ્યુરિતિ ભાવઃ| અથ રસજો ગર્ભ ઇત્યસ્ય શ્રેષ્ઠરસ ઇત્યર્થો વર્ણ્યતે, તત્રાપિ દૂષણમાહ- શ્રેષ્ઠેત્યાદિ||૪ (૫)||

Adhikarana 8 (4) · Śloka 4

ન ખલ્વપિ પરલોકાદેત્ય સત્ત્વં ગર્ભમવક્રામતિ; યદિ હ્યેનમવક્રામેત્, નાસ્ય કિઞ્ચિત્ પૌર્વદેહિકં સ્યાદવિદિતમશ્રુતમદૃષ્ટં વા, સ ચ તચ્ચ ન કિઞ્ચિદપિ સ્મરતિ (૬)||૪|| તસ્માદેતદ્બ્રૂમહે- અમાતૃજશ્ચાયં ગર્ભોઽપિતૃજશ્ચાનાત્મજશ્ચાસાત્મ્યજશ્ચારસજશ્ચ, ન ચાસ્તિ સત્ત્વમૌપપાદુકમિતિ (હોવાચ ભરદ્વાજઃ )||૪||

‘અસ્તિ ચ સત્ત્વમૌપપાદુકમ્’ ઇતિ યદુક્તં, તદ્દૂષયતિ- ન ખલ્વપીત્યાદિ| પૌર્વદેહિકમિતિ પૂર્વદેહાનુભૂતમ્| અવિદિતમદૃષ્ટં વેતિ ઇહ જન્મન્યપિ પૂર્વદેહાનુભૂતં નાવિદિતમદૃષ્ટં વા સ્યાત્; વિદિતં પ્રત્યક્ષવ્યતિરિક્તપ્રમાણોપલબ્ધં, દૃષ્ટં તુ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધમ્, એતદ્વિપર્યયાદવિદિતમદૃષ્ટં ચ વિજ્ઞેયમ્| ન ચ કિઞ્ચિદપિ સ્મરતીતિ નચ પૂર્વજન્માનુભૂતં સ્મરતીત્યર્થઃ| એવં મન્યતે- યન્મનઃ પૌર્વદેહિકમનુભવતિ તચ્ચેહ જન્મન્યપ્યનુવર્તતે, તથા યત્ તેન જન્માન્તરેઽનુભૂતં તદિહ જન્મન્યપિ તથૈવ સ્મરતુ; યથા- દેવદત્તો બાલ્યાનુભૂતં યૌવને સ્મરતિ, ન ચાયં તથા સ્મરતિ; તેન ન પૂર્વાપરજન્મન્યેકં સત્ત્વમિતિ| તસ્માદિત્યાદિના દૂષણદૂષિતમર્થં પુનર્નિગમનેન દર્શયતિ||૪||

Adhikarana 9 (5) · Śloka 5

નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ, સર્વેભ્ય એભ્યો ભાવેભ્યઃ સમુદિતેભ્યો ગર્ભોઽભિનિર્વર્તતે||૫||

ભરદ્વાજમતમાત્રેયવચસા દૂષયતિ- નેતીત્યાદિ| સમુદિતેભ્ય ઇતિ વચનાત્ પ્રત્યેકં માત્રાદીનામિતરકારણનિરપેક્ષાણાં ગર્ભકારણત્વં નિષેધયતિ| તેન, માત્રાદિગર્ભકારણસાન્નિધ્યેઽપિ ગર્ભકારણાન્તરજીવાવક્રમાદ્યભાવાદ્ ગર્ભાનુત્પાદો યુક્ત એવ| ન ચ સામગ્રીજન્યે કાર્યે એકદેશસ્યાજનકત્વેનાકારણત્વમ્| એવં સતિ તન્તૂનામપિ પટકારણાનાં કારણાન્તરાસાન્નિધ્યે પટાજનકત્વેનાકારણત્વં સ્યાદિતિ ભાવઃ| ઇદમેવ ગર્ભસ્ય માત્રાદિજન્યત્વં યત્- માત્રાદિવ્યતિરેકેણાનુત્પદ્યમાનત્વમ્||૫||

Adhikarana 10 (6) · Śloka 6

માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ| ન હિ માતુર્વિના ગર્ભોત્પત્તિઃ સ્યાત્, ન ચ જન્મ જરાયુજાનામ્| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃજાનિ, યાનિ ચાસ્ય માતૃતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- ત્વક્ચ લોહિતં ચ માંસં ચ મેદશ્ચ નાભિશ્ચ હૃદયં ચ ક્લોમ ચ યકૃચ્ચ પ્લીહા ચ વૃક્કૌ ચ બસ્તિશ્ચ પુરીષાધાનં ચામાશયશ્ચ પક્વાશયશ્ચોત્તરગુદં ચાધરગુદં ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રં ચ સ્થૂલાન્ત્રં ચ વાપા ચ વપાવહનં ચેતિ (માતૃજાનિ)||૬||

એવંવિધમેવ માતુસ્તાવત્ કારણત્વમાહ- માતૃજશ્ચાયં ગર્ભ ઇત્યાદિના| ગર્ભોત્પત્તૌ માતુઃ કારણત્વં દર્શયિત્વા જરાયુજજન્મનિ કારણત્વમાહ- ન ચ જન્મેત્યાદિ| જરાયુઃ અમરા, યેન વેષ્ટિતા મનુષ્યાદયઃ પ્રજાયન્તે; જરાયુણા વેષ્ટિતા જાયન્તે ઇતિ જરાયુજામનુષ્યાદયઃ સંસ્વેદજાનાં મશકાદીનામુદ્ભિજ્જાદીનાં ભેકાદીનાં ચ માતરં વિનાઽપિ જન્મ ભવતિ| અણ્ડજાનામપિ યદ્યપિ માતા કારણં ભવત્યેવ જન્મનિ, તથાઽપિ જરાયુજસ્ય માનુષસ્યેહ પ્રકરણેઽભિપ્રેતત્વેનાણ્ડજાન્ વિહાય જરાયુજાનામિતિ કૃતમ્| કિંવા, જરાયુજસ્યાભિવ્યક્તિરૂપે જન્મનિ યાવદભિવ્યક્તિ યથા માતા કારણં ભવતિ, ન તથાઽણ્ડજે; તત્ર કૂર્માદાવણ્ડોત્પત્તિમાત્ર એવ માતા કારણં, ન જન્મન્યભિવ્યક્તિરૂપે| યત્તુ ‘પિતુર્વિના ન જરાયુજાનાં જન્મ’ ઇતિ વક્ષ્યતિ, તજ્જરાયુજોત્પાદે પિતુરવશ્યાપેક્ષણીયત્વોપદર્શનાર્થમ્; અણ્ડજાસ્તુ મત્સ્યાદયઃ પિતરં વિનાઽપિ ઋતુવિશેષપ્રાપ્ત્યૈવ ભવન્તીતિ ભાવઃ| માતૃજાનીત્યસ્ય વિવરણં- યાન્યસ્ય માતૃતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તીતિ સમ્ભવતો ગર્ભસ્ય યાનિ માતૃત ઇતિ માતુરાગતાચ્છોણિતાત્ સમ્ભવન્ત્યુત્પદ્યન્તે, તાનિ માતૃજાનિ ત્વગાદીન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ યોજના| એવમન્યત્રાપિ યાનિ ત્વિત્યાદિગ્રન્થો વ્યાખ્યેયઃ| માતૃજત્વં ચ ત્વગાદીનામાગમગમ્યગેવ| પુરીષાધાનં પક્વાશયઃ| ઉત્તરગુદાધરગુદૌ ગુદોત્તરાધરભાગૌ| વપાવહનં ‘તૈલવર્તિકા’ ઇતિ કથ્યતે ||૬||

Adhikarana 11 (7) · Śloka 7

પિતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ| નહિ પિતુરૃતે ગર્ભોત્પત્તિઃ સ્યાત્, ન ચ જન્મ જરાયુજાનામ્| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય પિતૃજાનિ, યાનિ ચાસ્ય પિતૃતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- કેશશ્મશ્રુનખલોમદન્તાસ્થિસિરાસ્નાયુધમન્યઃ શુક્રં ચેતિ (પિતૃજાનિ)||૭||

શુક્રમિતિ વિચ્છિદ્યપાઠેન શુક્રસ્ય સર્વધાતુસારસ્યોપાદેયતાં દર્શયતિ||૭||

Adhikarana 12 (8) · Śloka 8

આત્મજશ્ચાયં ગર્ભઃ| ગર્ભાત્મા હ્યન્તરાત્મા યઃ, તં ‘જીવ’ ઇત્યાચક્ષતે શાશ્વતમરુજમજરમમરમક્ષયમભેદ્યમચ્છેદ્યમલોડ્યં વિશ્વરૂપં વિશ્વકર્માણમવ્યક્તમનાદિમનિધનમક્ષરમપિ| સ ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્ય શુક્રશોણિતાભ્યાં સંયોગમેત્ય ગર્ભત્વેન જનયત્યાત્મનાઽઽત્માનમ્, આત્મસઞ્જ્ઞા હિ ગર્ભે| તસ્ય પુનરાત્મનો જન્માનાદિત્વાન્નોપપદ્યતે, તસ્માન્ન જાત એવાયમજાતં ગર્ભં જનયતિ, અજાતો હ્યયમજાતં ગર્ભં જનયતિ; સ ચૈવ ગર્ભઃ કાલાન્તરેણ બાલયુવસ્થવિરભાવાન્ પ્રાપ્નોતિ, સ યસ્યાં યસ્યામવસ્થાયાં વર્તતે તસ્યાં તસ્યાં જાતો ભવતિ, યા ત્વસ્ય પુરસ્કૃતાતસ્યાં જનિષ્યમાણશ્ચ, તસ્માત્ સ એવ જાતશ્ચાજાતશ્ચ યુગપદ્ભવતિ; યસ્મિંશ્ચૈતદુભયં સમ્ભવતિ જાતત્વં જનિષ્યમાણત્વં ચ સ જાતો જન્યતે, સ ચૈવાનાગતેષ્વવસ્થાન્તરેષ્વજાતો જન્યયત્યાત્મનાઽઽત્માનમ્| સતો હ્યવસ્થાન્તરગમનમાત્રમેવ હિ જન્મ ચોચ્યતે તત્ર તત્ર વયસિ તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં; યથા- સતામેવ શુક્રશોણિતજીવાનાં પ્રાક્ સંયોગાદ્ગર્ભત્વં ન ભવતિ, તચ્ચ સંયોગાદ્ભવતિ; યથા- સતસ્તસ્યૈવ પુરુષસ્ય પ્રાગપત્યાત્ પિતૃત્વં ન ભવતિ, તચ્ચાપત્યાદ્ભવતિ; તથા સતસ્તસ્યૈવ ગર્ભસ્ય તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં જાતત્વમજાતત્વં ચોચ્યતે||૮||

આત્મજ ઇત્યાદિના આત્મજત્વં વ્યુત્પાદયતિ| અન્તરાત્મોચ્યત ઇત્યનેન ગર્ભકારણભૂતમાત્માનં ષડ્ધાતુસમુદાયવર્ત્યાત્મશબ્દાભિધેયાદ્ વ્યાવર્તયતિ| આચક્ષત ઇતિ આગમેષુ શાશ્વતાદિશબ્દૈર્બ્રુવતે વૃદ્ધાઃ| અલોડ્યમિતિ અક્ષોભ્યમ્| ગર્ભત્વેન જનયત્યાત્માનમિતિ ગર્ભસ્વરૂપો યઃ ષડ્ધાતુક આત્મા તં જનયતીત્યર્થઃ| ગર્ભસ્યાત્મશબ્દાભિધેયતામાહ- આત્મસઞ્જ્ઞા હિ ગર્ભે ઇતિ| તસ્યેત્યનેન પરમાત્માનં પ્રત્યવમૃશતિ| યસ્માદસ્યાનાદિત્વાજ્જન્મ નોપપદ્યતે તસ્માજ્જાત એવાયમજાતં ગર્ભં જનયતીતિ પક્ષોઽન, ઇતિ યોજ્યમ્| અથ જાતઃ સ ન ચેજ્જનયતિ કથં તર્હિ જનયતીત્યહ- અજાતો હ્યયમિતિ; નિત્યો હ્યયમિત્યર્થઃ| તેન નિત્યત્વેનાકાશવન્ન જાતઃ સન્નન્તરાત્મા ગર્ભસ્વરૂપમાત્માનં જનયતિ| અતશ્ચાન્તરાત્મરૂપતયા નિત્યવિદ્યમાનત્વેનાજાતઃ સન્ ગર્ભરૂપાવસ્થાયાં જાત ઉચ્યતે| એવમજાતત્વં જાતત્વં ચાત્મનિ દ્વયમપિ વ્યપદિશ્યતે| એતદેવાત્મનિ જાતત્વમજાતત્વં ચ દર્શયિતું દૃષ્ટાન્તાર્થં ગર્ભ એવ જાતત્વમજાતત્વં ચ દર્શયતિ- સ ચૈવેત્યાદિ| પુરસ્કૃતેતિ અગ્રે ભવિષ્યન્તી| યથા- બાલસ્ય વૃદ્ધત્વાવસ્થાઽજાતા જન્યત ઇતિ ચ, તથા અજાતો જનયત્યાત્મનાઽઽત્મનમિતિ ચ શબ્દપ્રયોગસમર્થનમાત્રમેતદ્ વિવક્ષાભેદાદ્બોદ્ધવ્યમ્| અનેન ચાત્મન્યવસ્થાભેદકૃતજાતત્વસમર્થનેન ‘જાતો વાજનયેત્, અજાતો વા’ ઇત્યાદિગ્રન્થકૃતપૂર્વપક્ષઃ શબ્દપ્રયોગસમર્થનતયા પરિહૃતઃ| પરમાર્થતસ્તુ નિત્યત્વેનાજાત એવાત્મા આત્મનોઽજાતાવસ્થાં ગર્ભાદિરૂપાં જનયતિ| તેન, નાસતઃ કારણત્વં સતો વા જન્યત્વમિતિ પક્ષઃ સ્થિત એવ| સતો હીત્યાદિના સત્કાર્યપક્ષં સાઙ્ખ્યમતં દર્શયતિ| કિંવા વયોભેદેન યદેવાવસ્થાન્તરગમનં તદેવ જન્મેતિ દર્શયતિ| તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયામિતિ ચ્છેદઃ| પિતૃત્વમિતિ પિતૃત્વેન વ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 13 (9) · Śloka 9

ન ખલુ ગર્ભસ્ય ન ચ માતુર્ન પિતુર્ન ચાત્મનઃ સર્વભાવેષુ યથેષ્ટકારિત્વમસ્તિ; તે કિઞ્ચિત્ સ્વવશાત્ કુર્વન્તિ, કિઞ્ચિત્ કર્મવશાત્, ક્વચિચ્ચૈષાં કરણશક્તિર્ભવતિ, ક્વચિન્ન ભવતિ| યત્ર સત્ત્વાદિકરણસમ્પત્તત્ર યથાબલમેવ યથેષ્ટકારિત્વમ્, અતોઽન્યથા વિપર્યયઃ| ન ચ કરણદોષાદકરણમાત્માસમ્ભવતિ ગર્ભજનને, દૃષ્ટં ચેષ્ટા યોનિરૈશ્વર્યં મોક્ષશ્ચાત્મવિદ્ભિરાત્માયત્તમ્| નહ્યન્યઃ સુખદુઃખયોઃ કર્તા| ન ચાન્યતો ગર્ભો જાયતે જાયમાનઃ, નાઙ્કુરોત્પત્તિરબીજાત્||૯||

યદુક્તં- યદ્યાત્મા આત્માનં જનયતિ તદા વશિત્વાદિગુણયુક્તં જનયેદિતિ, તત્રોત્તરમાહ- ન ખલ્વિત્યાદિ| ગર્ભસ્ય સર્વભાવેષુ ન માત્રાદીનાં યથેષ્ટકારિત્વમિતિ યોજ્યમ્| અત્ર ચ યદ્યપ્યાત્મૈવ પ્રકૃતઃ, તથાઽપિ તુલ્યસમાધાનત્વેન માતાપિતરાવપ્યુપાત્તૌ| યથા આત્મનઃ સર્વભાવેષુ યથેષ્ટકારિત્વેનેષ્ટયોનિગમનાદિપ્રસક્તિઃ સમાધીયતે, તથા માતાપિત્રોરપિ યથેષ્ટકારિત્વેન પુત્રાનેવ જનયેયુરિત્યાદિપૂર્વપક્ષઃ પરિહૃતો ભવતિ| અથ કુત એવાત્માદીનાં યથેષ્ટકારિત્વં ક્વચિન્ન ભવતીત્યાહ- કિઞ્ચિદિત્યાદિ| કિઞ્ચિદિતિ ન સર્વમ્| તત્ર માતાપિતરૌ સ્વવશૌ મૈથુનં ગર્ભકારણં સાત્મ્યરસસેવાદિકં ચાચરતઃ, ગર્ભસ્ય જીવાધિષ્ઠાનાદૌ તુ કર્માધીને પરવશૌ; તથા, આત્માઽપિ ગર્ભસ્ય ચૈતન્યે તથા ધર્માધર્મહેતુક્રિયાનુષ્ઠાને સ્વવશઃ, કર્મજન્યે ઇષ્ટાનિષ્ટયોન્યાદિગમને તુ ધર્માધર્મપરાધીન એવ; તેન કર્માધીને વિષયે ન માત્રાદીનાં યથેષ્ટકારિત્વમ્| યથેષ્ટકારિત્વમપિ માત્રાદીનાં ક્વચિદ્દર્શયન્નાહ- ક્વચિચ્ચૈષામિત્યાદિ| કરણમુપકરણં સાધનોપાય ઇતિ યાવત્| સત્ત્વં મનઃ, આદિ પ્રધાનં યેષાં તાનિ સત્ત્વાદીનિ મન-ઇન્દ્રિયશુક્રશોણિતાદીનિ| યથાબલમિતિ યથાકર્મ; બલશબ્દેનેહાદૃષ્ટમુચ્યતે | એતેન, યત્ર માત્રાદીનાં પુત્રેચ્છાયામિષ્ટયોનિગમનાદિકરણશક્તિર્ભવતિ , કર્મ ચાનુગુણં ભવતિ, તત્રેપ્સિતપુત્રાદિષ્વિષ્ટયોનિગમનાદિ કાર્યં ભવતિ; યથા- યદિ તત્ર વિશુદ્ધભૂરિશુક્રઃ પુરુષો ભવતિ, સ્ત્રી ચ વિશુદ્ધયોન્યાશ્રયત્વાદિગુણયુક્તા, પુત્રજનકં ચ કર્મં તયોર્બલવત્, તદા પુત્રજન્માભિસન્ધાય મૈથુનમાપદ્યમાનૌ ઈપ્સિતં પુત્રં જનયતઃ; તથા આત્માઽપિ વિશુદ્ધસત્ત્વાદિગુણયુક્તઃ શુભકર્મવાન્ તત્કાલે ઇષ્ટાં યોનિમનુધ્યાયતિ, તદાઽભીષ્ટયોનિગમનં સમ્પાદયત્યાત્મન ઇત્યાદિ યથેષ્ટકારિત્વોદાહરણં જ્ઞેયમ્| અતોઽન્યથા ઇતિ સત્ત્વાદિકરણાશક્તૌ વિગુણે ચ દૈવે| વિપર્યય ઇતિ ન યથેષ્ટકારિત્વમ્| કિંવા, ક્વચિચ્ચ મૈથુનાદાવેષાં પિત્રાદીનાં સ્વવશત્વં, તત્ કિમિતિ જીવોપક્રમાદાવપિ ન સ્વવશત્વમેષાં ભવતીત્યાહ- ક્વચિચ્ચૈષામિત્યાદિ| ક્વચિદેવ કાર્યે યસ્માત્ કિઞ્ચિત્ કરણં માત્રાદીનાં શક્તં ન સર્વત્ર, તેન સર્વેષ્વેવ ગર્ભસ્ય ભાવેષુ ન સ્વવશત્વમિતિ ભાવઃ| યત્રાપિ ચૈતે માત્રાદયઃ સ્વવશાઃ સન્તઃ કુર્વન્તિ, તત્રાપિ સ્વીયસ્વીયકરણયુક્તા એવ કુર્વન્તીત્યાહ- યત્ર સત્ત્વેત્યાદિ| યથાબલમિતિ યથાશક્તિ| અનેન ચ માત્રાદયો ગર્ભસ્ય યેષુ વિશેષેષુ શક્તાઃ, તેષુ સત્ત્વાદિકરણસમ્પત્તૌ યથેષ્ટકારિણો ભવન્તિ, ન ત્વશક્યે વિષયે ઉપહતકરણા વા યથેષ્ટકારિણો ભવન્તીતિ દર્શયતિ| અતોઽન્યથા વિપર્યય ઇત્યસ્ય ચાર્થોઽગ્રે વ્યાકૃતઃ| નનુ સત્ત્વાદિકરણદોષાચ્ચેદયમાત્મા ગર્ભં ન જનયતિ તથાવિધં, હન્ત તર્હ્યકારણમેવાયમાત્મા, કારણં હિ યદ્ભવતિ તત્ કરોત્યેવ કાર્યમિત્યાહ- ન ચેત્યાદિ| કરણદોષાદકુર્વન્ ગર્ભં કદાચિદાત્માન ગર્ભજનને કારણં ભવતીતિ ન, અપિતુ ભવત્યેવ કારણમ્; એવં મન્યતે- મૃદાદ્યભાવાત્ ઘટમકુર્વન્નપિ કુમ્ભકારઃ કારણમેવ ઘટસ્ય ભવતિ, ઘટજનનશક્તિયુક્તત્વાત્; તથા આત્માઽપિ કરણદોષાદકુર્વન્નપિ તથાવિધં ગર્ભં, તજ્જનનશક્તત્વેન ભૂયોદૃષ્ટત્વાત્ કારણમેવ ભવતિ| તથેષ્ટયોનિગમને પ્રસક્તિરપિ પ્રોદ્ભાવિતા આત્મનઃ કારણત્વેન સા ક્વચિદ્ભવતીત્યપિ દર્શયન્નાહ- દૃષ્ટં ચેત્યાદિ| આત્માધીના યોનિઃ પુરુષં પ્રતિ ઇષ્ટા યોનિઃ; તથા ઐશ્વર્યાદયશ્ચાત્માધીના દૃષ્ટાઃ, યથોક્તં કતિધાપુરુષીયે- “આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનં” (શા. ૧) ઇત્યાદિના| આત્મનઃ કારણત્વે હેત્વન્તરમાહ- ન હ્યન્ય ઇત્યાદિ|- હિ યસ્માદાત્મનોઽન્યઃ સુખદુઃખયોઃ કર્તા નાસ્તિ, કિં ત્વાત્મૈવ સુખદુઃખસાધનેન્દ્રિયકર્મશરીરાદિકર્તા; તેન આત્મા કારણં ગર્ભસ્ય સુખદુઃખાદ્યાધારસ્યેતિ ભાવઃ| અથ ભૂતાન્યેવ કસ્માત્ સંયોગવશાચ્ચેતનામાસાદ્ય સુખાદિકારણાનિ ન ભવન્તીત્યાહ- ન ચાન્યત ઇત્યાદિ| અન્યત ઇતિ વિજાતીયાત્| જાયમાન ઇતિ ઉત્પદ્ય માનઃ| સદૃશમેવ કારણાત્ કાર્યમુત્પદ્યતે; યેન ન શણસ્યાઙ્કુરોત્પત્તિર્નારિકેલબીજાદ્ભવતિ; અબીજાદિતિ કાર્યત્વેનાભિમતાઙ્કુરસ્યાબીજાત્| એતેન, ગર્ભસ્ય યચ્ચૈતન્યં તદચેતનેભ્યો ભૂતેભ્યો ન ભવતિ, કિન્તુ ચેતનાધાતોરાત્મન એવેતિ દર્શયતિ||૯||

Adhikarana 14 (10) · Śloka 10

યાનિ તુ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્યાત્મજાનિ, યાનિ ચાસ્યાત્મતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ તદ્યથા- તાસુ તાસુ યોનિષૂત્પત્તિરાયુરાત્મજ્ઞાનં મન ઇન્દ્રિયાણિ પ્રાણાપાનૌ પ્રેરણં ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ સુખદુઃખે ઇચ્છાદ્વેષૌ ચેતના ધૃતિર્બુદ્ધિઃ સ્મૃતિરહઙ્કારઃ પ્રયત્નશ્ચેતિ (આત્મજાનિ)||૧૦||

એવમાત્મજત્વં ગર્ભસ્ય વ્યુત્પાદ્યાત્મજાન્ વિશેષાનાહ- યાનીત્યાદિ| પ્રેરણં ધારણં ચેન્દ્રિયાણામેવ| અત્ર ચ તત્તદ્દેવાદિપશ્વાદિયોનિગમનાદૌ ધર્માધર્મજન્યે ધર્માધર્મસ્યાપિ જનકત્વેનાત્મૈવ મૂલકારણમુચ્યતે; આત્મજ્ઞાનપ્રાણાપાનપ્રેરણાદૌ તુ મનઃકરણ આત્મૈવાવ્યવધાનેન કારણમ્||૧૦||

Adhikarana 15 (11) · Śloka 11

સાત્મ્યજશ્ચાયં ગર્ભઃ| નહ્યસાત્મ્યસેવિત્વમન્તરેણ સ્ત્રીપુરુષયોર્વન્ધ્યત્વમસ્તિ, ગર્ભેષુ વાઽપ્યનિષ્ટો ભાવઃ| યાવત્ ખલ્વસાત્મ્યસેવિનાં સ્ત્રીપુરુષાણાં ત્રયો દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ શરીરમુપસર્પન્તો ન શુક્રશોણિતગર્ભાશયોપઘાતાયોપપદ્યન્તે, તાવત્ સમર્થા ગર્ભજનનાય ભવન્તિ| સાત્મ્યસેવિનાં પુનઃ સ્ત્રીપુરુષાણામનુપહતશુક્રશોણિતગર્ભાશયાનામૃતકાલે સન્નિપતિતાનાં જીવસ્યાનવક્રમણાદ્ગર્ભા ન પ્રાદુર્ભવન્તિ| નહિ કેવલં સાત્મ્યજ એવાયં ગર્ભઃ, સમુદયોઽત્ર કારણમુચ્યતે| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય સાત્મ્યજાનિ, યાનિ ચાસ્ય સાત્મ્યતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- આરોગ્યમનાલસ્યમલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસાદઃ સ્વરવર્ણબીજસમ્પત્ પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં ચેતિ (સાત્મ્યજાનિ)||૧૧||

સાત્મ્યજશ્ચેત્યાદિના સાત્મ્યજત્વં વ્યુત્પાદયતિ, અસાત્મ્યસેવાં ચ ગર્ભોપઘાતિનીં દર્શયન્ સાત્મ્યસેવાયા ગર્ભં પ્રતિ કારણત્વં દ્રઢયતિ| અસાત્મ્યસેવિનામપિ પ્રજાભવનોપપત્તિં દર્શયન્ ‘અસાત્મ્યસેવિનશ્ચ નિખિલેનાપત્યાઃ સ્યુઃ’ ઇતિ પૂર્વપક્ષં પરિહરતિ| સાત્મ્યસેવિનાં પુનરિત્યાદિના તુ ગ્રન્થેન ‘સાત્મ્યસેવિનામેકાન્તેન પ્રજા સ્યાત્’ ઇતિ યદુક્તં તત્ પરિહરતિ| સન્નિપતિતાનામિતિ વ્યવાયમાપન્નાનામ્| અત્ર સ્વરવર્ણૌ સાત્મ્યજત્વેન તથા આત્મજત્વેન ચોક્તૌ, તેન દ્વાવપ્યત્ર કારણમિતિ જ્ઞેયમ્||૧૧||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

રસજશ્ચાયં ગર્ભઃ| ન હિ રસાદૃતે માતુઃ પ્રાણયાત્રાઽપિ સ્યાત્, કિં પુનર્ગર્ભજન્મ| ન ચૈવાસમ્યગુપયુજ્યમાના રસા ગર્ભમભિનિર્વર્તયન્તિ, ન ચ કેવલં સમ્યગુપયોગાદેવ રસાનાં ગર્ભાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ, સમુદાયોઽપ્યત્ર કારણમુચ્યતે| યાનિ તુ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય રસજાનિ, યાનિ ચાસ્ય રસતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- શરીરસ્યાભિનિર્વૃત્તિરભિવૃદ્ધિઃ પ્રાણાનુબન્ધસ્તૃપ્તિઃ પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચેતિ (રસજાનિ)||૧૨||

પ્રાણયાત્રાઽપિ સ્યાદિતિ ગર્ભધારણકારણભૂતાયા માતુરપિ પ્રાણસ્થિતિરિત્યર્થઃ| ન ચૈવાસમ્યગુપયુજ્યમાના ઇત્યાદિના અસાત્મ્યરસોપયોગસ્ય ગર્ભોપઘાતિત્વં દર્શયતિ| અસાત્મ્યરસોપયોગિનાં પ્રજાભવનં યત્, તદસાત્મ્યસેવિપ્રજાભવનન્યાયતુલ્યમિતિ નેહ પુનર્દર્શિતમ્| સમુદાયોઽપ્યત્ર કારણમિત્યનેન તુ અસમ્યગ્રસસેવિનાં ચાપત્યભવને કારણં ધર્માદિ દર્શયતિ| અભિનિર્વૃત્તિઃ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવ્યક્તતા| પ્રાણાનુબન્ધ ઇતિ બલાનુબન્ધઃ પુષ્ટિઃ ઉપચયઃ| વૃદ્ધિસ્તુ દૈર્ઘ્યેણ વૃદ્ધિઃ| ઉત્સાહઃ બલમ્| ઇતિ શબ્દઃ પ્રકારે; તેનૈવમ્પ્રકારાણ્યન્યાન્યપિ વર્ણાદીનિ રસજાનીતિ દર્શયતિ| એવં પૂર્વત્રાપિ ઇતિશબ્દો વ્યાખ્યેયઃ| યદા ત્વિતિશબ્દઃ પરિસમાપ્ત્યર્થસ્તદાઽપ્યાવિષ્કૃતાનાં રસજાનાં પરિસમાપ્તિર્જ્ઞેયા; તેન અનાવિષ્કૃતા વર્ણાદયોઽપિ રજસા લભ્યન્તે||૧૨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

અસ્તિ ખલુ સત્ત્વમૌપપાદુકં; યજ્જીવં સ્પૃક્શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતિ, યસ્મિન્નપગમનપુરસ્કૃતે શીલમસ્ય વ્યાવર્તતે, ભક્તિર્વિપર્યસ્યતે, સર્વેન્દ્રિયાણ્યુપતપ્યન્તે, બલં હીયતે, વ્યાધય આપ્યાય્યન્તે, યસ્માદ્ધીનઃ પ્રાણાઞ્જહાતિ, યદિન્દ્રિયાણામભિગ્રાહકં ચ ‘મન’ ઇત્યભિધીયતે; તત્ત્રિવિધમાખ્યાયતે- શુદ્ધં, રાજસં, તામસમિતિ| યેનાસ્ય ખલુ મનો ભૂયિષ્ઠં, તેન દ્વિતીયાયામાજાતૌ સમ્પ્રયોગો ભવતિ; યદા તુ તેનૈવ શુદ્ધેન સંયુજ્યતે, તદા જાતેરતિક્રાન્તાયા અપિ સ્મરતિ| સ્માર્તં હિ જ્ઞાનમાત્મનસ્તસ્યૈવ મનસોઽનુબન્ધાદનુવર્તતે, યસ્યાનુવૃત્તિં પુરસ્કૃત્ય પુરુષો ‘જાતિસ્મર’ ઇત્યુચ્યતે| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય સત્ત્વજાનિ, યાન્યસ્ય સત્ત્વતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- ભક્તિઃ શીલં શૌચં દ્વેષઃ સ્મૃતિર્મોહસ્ત્યાગો માત્સર્યં શૌર્યં ભયં ક્રોધસ્તન્દ્રોત્સાહસ્તૈક્ષ્ણ્યં માર્દવં ગામ્ભીર્યમનવસ્થિતત્વમિત્યેવમાદયશ્ચાન્યે, તે સત્ત્વવિકારા યાનુત્તરકાલં સત્ત્વભેદમધિકૃત્યોપદેક્ષ્યામઃ| નાનાવિધાનિ ખલુ સત્ત્વાનિ, તાનિ સર્વાણ્યેકપુરુષે ભવન્તિ, ન ચ ભવન્ત્યેકકાલમ્, એકં તુ પ્રાયોવૃત્ત્યાઽઽહ ||૧૩||

અસ્તીત્યાદિના મનસ ઔપપાદુકત્વમાક્ષિપ્તં સમાદધાતિ| અપિશબ્દોઽવધારણે| અત્ર ચ ‘યજ્જીવં સ્પૃક્શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતિ’ ઇત્યાદિના મનસોઽસાધારણધર્મકથનમેવૌપપાદુકસાધનં ભવતિ, મનોવ્યતિરેકેણૈતદુચ્યમાનધર્માણામસિદ્ધેઃ| નિત્યમાત્માનં સ્પૃશતીતિ સ્પૃક્, શરીરમાતિવાહિકશરીરં; તેન સ્પૃક્શરીરેણ કારણભૂતેન જીવમાત્મરૂપમભિસમ્બધ્નાતિ ભોગાયતનશરીરેણેત્યર્થઃ| આતિવાહિકશરીરસદ્ભાવશ્ચ “ભૂતૈશ્ચતુર્ભિઃ સહિતઃ સુસૂક્ષ્મૈર્મનોજવો દેહમુપૈતિ દેહાત્” (શા. ૨) ઇત્યનેન પ્રતિપાદિતઃ|કિંવા, જીવમ્ આત્માનં, સ્પૃક્શરીરેણેતિ સ્પર્શવતા શરીરેણ, યન્મનોઽભિસમ્બધ્નાતિ તદુપપાદુકમસ્તીતિ યોજના| એવં મન્યતે- યદિ મનોઽત્રાત્મનઃ શરીરસમ્બન્ધેન સ્વીક્રિયતે તદા વ્યાપકત્વાદાત્મનઃ સર્વત્રૈવોપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યં, ન ચ ભવતિ; તસ્માદ્યત્રૈવ સ્પર્શવતિ શરીરે મનઃ પ્રતિબદ્ધં ભવતિ તત્રૈવાયં સુખાદ્યુપલભતે| સ્પૃગિતિવિશેષણેન શરીરસ્ય મૂત્રનખકેશાદૌ મનોગમનાભાવાદાત્મનોઽનુપલબ્ધિં દર્શયતિ| અપગમનપુરસ્કૃતે ઇતિ દેહાન્તરગમનાભિમુખે| ભક્તિઃ ઇચ્છા| યસ્માદ્ધીન ઇતિ મનસા ત્યક્તઃ| યેનેતિ યથાભૂતેન સાત્ત્વિકેન રાજસેન તામસેન વા મનસા ભૂયિષ્ઠમિત્યભિપ્રાયઃ| દ્વિતીયાયામાજાતાવિતિ દ્વિતીયજન્મનિ; પૂર્વજન્મનિ યાદૃશં મનસ્તાદૃશમેવ જન્માન્તરે પ્રાયો ભવતીત્યર્થઃ| કેચિત્તુ, ‘તેન ન દ્વિતીયાયાં’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ| તત્રાપિ પ્રાયો દ્વિતીયે જન્મનિ તુલ્યેન મનસા યોગો ન ભવતિ, કદાચિત્તુ ભવતીત્યર્થઃ| યદુક્તં ‘નાસ્ય કિઞ્ચિત્ પૌર્વદેહિકમવિદિતં સ્યાત્’ ઇતિ, તત્ પૌર્વદેહિકં જ્ઞાનં ક્વચિદ્ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- યદા ત્વિત્યાદિ| શુદ્ધેનેતિ વિશુદ્ધસત્ત્વગુણેન| તસ્યૈવેતિ વક્ષ્યમાણેન યસ્યેત્યનેન સમ્બધ્યતે| યોનિયન્ત્રપીડાયાં હિ ઉદ્ભૂતેન તમસા વિપ્લુતં મનો નાતિક્રાન્તજન્મગતં સ્મરતિ; યસ્તૂદ્ભૂતસત્ત્વસ્તમસા નાભિભૂયતે, સ સ્મરત્યેવાતિક્રાન્તજન્માનુભૂતમિતિ ભાવઃ| પુરસ્કૃત્યેતિ કારણત્વેનાવધાર્ય| અયં ચ મનોધર્મસમૂહ ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયોક્તોઽપિ પુનરિહ પ્રકરણવશાદુચ્યમાનો ન પુનરુક્તદોષમાવહતિ| યદ્યપિ સત્ત્વસ્ય ગર્ભજનકત્વં સાક્ષાન્નોક્તં, તથાઽપિ સત્ત્વસ્ય યદુપપાદુકત્વં ગર્ભં પ્રતિ તેનૈવ સત્ત્વસ્ય ગર્ભજનકત્વં પ્રતિજ્ઞાતં મન્તવ્યમ્| તેન ‘યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય સત્ત્વજાનિ’ ઇત્યાદિના ગર્ભે સત્ત્વજભાવકથનમુપપન્નમેવ| ગર્ભકારણસ્યાપિ ચ સત્ત્વસ્યોપપાદુકભાષયા કારણત્વં યદુક્તં તદ્દેહાદ્દેહાન્તરગમનરૂપમનોધર્મસ્ય ગર્ભકારણત્વાતિરિક્તસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમ્| નાનાવિધાનીતિ નાનાવિધસાત્ત્વિકરાજસતામંસવૃત્તિભિન્નાનિ| તાન્યેકપુરુષે ભવન્તીત્યનેનૈક એવ પુરુષઃ કદાચિદ્ધર્મક્રિયાયાં સાત્ત્વિકો ભવતિ, કદાચિત્ કામચિન્તાયાં રાજસઃ, કદાચિન્મોહે તમોમય ઇતિ દર્શયતિ| ન ભવન્ત્યેકકાલમિતિ એકદૈવ સાત્ત્વિકાદયો ધર્મા ન ભવન્તિ, કિન્તુ પર્યાયેણ ભવન્તિ| નનુ યદ્યેકપુરુષ એવ સર્વે સાત્ત્વિકાદયો ભવન્તિ, તત્ કથમ્ ‘અયં સાત્ત્વિકઃ’ ઇત્યાદિવ્યપદેશો ભવતીત્યાહ- એકં ત્વિત્યાદિ| પ્રાયોવૃત્ત્યેતિ ભૂયિષ્ઠા યસ્ય સાત્ત્વિકવૃત્તયો ભવન્તિ સ સાત્ત્વિકઃ, યસ્ય ભૂયિષ્ઠં રાજસ્યો વૃત્તયો ભવન્તિ સ રાજસ ઉચ્યતે ઇત્યાદિ| એતદેવ પૂર્વમુક્તં- “યદ્ગુણં ચાભીક્ષ્ણં પુરુષમનુવર્તતે સત્ત્વં, તત્સત્ત્વમેવોપદિશન્તિ બાહુલ્યાનુશયાત્” (સૂ. ૮) ઇતિ||૧૩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

એવમયં નાનાવિધાનામેષાં ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમુદાયાદભિનિર્વર્તતે ગર્ભઃ; યથા- કૂટાગારં નાનાદ્રવ્યસમુદાયાત્, યથા વા- રથો નાનારથાઙ્ગસમુદાયાત્; તસ્માદેતદવોચામ- માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ, પિતૃજશ્ચ, આત્મજશ્ચ, સાત્મ્યજશ્ચ, રસજશ્ચ, અસ્તિ ચ સત્ત્વમૌપપાદુકમિતિ (હોવાચ ભગવાનાત્રેયઃ)||૧૪||

એવં માત્રાદિકારણવ્યુત્પાદનેન ગર્ભસ્ય સમુદાયપ્રભવતાં વ્યુત્પાદિતાં દૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયન્નાહ- એવમયમિત્યાદિ| કૂટાગારં વર્તુલાકારં ગૃહં જેન્તાકસ્વેદપ્રતિપાદિતમ્; અન્યે તુ વસ્ત્રાદિકૃતં સઞ્ચારિગૃહં કૂટાગારમાહુઃ| અત્ર ચ પ્રકરણે યદ્યપિ માત્રાદીનાં સર્વેષાં સમુદિતાનામેવ ગર્ભં પ્રતિ કારણત્વં, તથાઽપિ માતાપિત્રાત્મસત્ત્વાનિ વિહાય સાત્મ્યરસયોરેવ કારણત્વવ્યુત્પાદને યત્ ‘સમુદાયોઽપ્યત્ર કારણમ્’ ઇત્યુક્તં તત્રૈવં મન્યતે- અત્ર યથા માત્રાદયશ્ચત્વારોઽવશ્યં ગર્ભં પ્રતિ કારણભૂતા ન તથા સાત્મ્યં રસો વા; યેન શુક્રશોણિતસત્ત્વાત્મસંસર્ગાદેવ ગર્ભો ભવતિ, નાવશ્યં ગર્ભમેલકે સાત્મ્યરસયોરપેક્ષા; ગર્ભમેલકોત્તરકાલં સાત્મ્યરસાભ્યાં ગર્ભસ્ય હિ પુષ્ટ્યાદયો જન્યન્તે, તેન સાત્મ્યે રસે ચાવશ્યં સમુદાયાપેક્ષાં દર્શયતા તત્રૈવ ‘સમુદાયોઽપ્યત્ર કારણમ્’ ઇત્યુક્તં, માત્રાદયસ્તુ પરસ્પરસમુદાયમપેક્ષમાણા અપિ નાવશ્યં સાત્મ્યરસસમુદાયમાદિગર્ભમેલકેઽપેક્ષન્ત ઇતિ કૃત્વા પુનસ્તત્ર સમુદાયાપેક્ષિત્વં નોક્તમ્| સમુદાયાદેષાં ભાવાનામિત્યનેન ગ્રન્થેન યત્ પરસ્પરસમુદાયાપેક્ષિત્વં માત્રાદીનાં ચતુર્ણાં, તદુક્તમેવ| યદપિ ગર્ભં પ્રત્યવિશેષેણ સાત્મ્યરસયોરપિ કારણત્વં, ‘સાત્મ્યજશ્ચાયં, રસજશ્ચાયં’ ઇત્યનેનોક્તં, તદ્ગર્ભમેલકોત્તરકાલં કારણત્વેન, તથા માતાપિત્રોરપિ વિશુદ્ધશુક્રશોણિતોત્પાદહેતુતયા પારમ્પર્યેણ કારણત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્||૧૪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

ભરદ્વાજ ઉવાચ- યદ્યયમેષાં નાનાવિધાનાં ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમુદાયાદભિનિર્વર્તતે ગર્ભઃ કથમયં સન્ધીયતે, યદિ ચાપિ સન્ધીયતે કસ્માત્ સમુદાયપ્રભવઃ સન્ ગર્ભો મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે, મનુષ્યશ્ચ મનુષ્યપ્રભવ ઉચ્યતે; તત્ર ચેદિષ્ટમેતદ્યસ્માન્મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવસ્તસ્માદેવ મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે, યથા- ગૌર્ગોપ્રભવઃ, યથા- ચાશ્વોઽશ્વપ્રભવ ઇતિ; એવં સતિ યદુક્તમગ્રે સમુદયાત્મક ઇતિ તદયુક્તમ્| યદિ ચ મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવઃ, કસ્માજ્જડાન્ધકુબ્જમૂકવામનમિમ્મિનવ્યઙ્ગોન્મત્તકુષ્ઠિકિલાસિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશરૂપા ન ભવન્તિ| અથાત્રાપિ બુદ્ધિરેવં સ્યાત્- સ્વેનૈવાયમાત્મા ચક્ષુષા રૂપાણિ વેત્તિ, શ્રોત્રેણ શબ્દાન્, ઘ્રાણેન ગન્ધાન્, રસનેન રસાન્, સ્પર્શનેન સ્પર્શાન્, બુદ્ધ્યા બોદ્ધવ્યમિત્યનેન હેતુના ન જડાદિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશા ભવન્તિ| અત્રાપિ પ્રતિજ્ઞાહાનિદોષઃ સ્યાત્, એવમુક્તે હ્યાત્મા સત્સ્વિન્દ્રિયેષુ જ્ઞઃ સ્યાદસત્સ્વજ્ઞઃ; યત્ર ચૈતદુભયં સમ્ભવતિ જ્ઞત્વમજ્ઞત્વં ચ, સવિકારશ્ચાત્મા | યદિ ચ દર્શનાદિભિરાત્મા વિષયાન્ વેત્તિ, નિરિન્દ્રિયો દર્શનાદિવિરહાદજ્ઞઃ સ્યાત્, અજ્ઞત્વાદકારણમ્, અકારણત્વાચ્ચ નાત્મેતિ વાગ્વસ્તુમાત્રમેતદ્વચનમનર્થં સ્યાદિતિ (હોવાચ ભરદ્વાજઃ)||૧૫||

પુનર્ભરદ્વાજઃ પૃચ્છતિ- યદ્યયમિત્યાદિ| કથં સન્ધીયત ઇતિ કયા પરિપાઠ્યા મિલતીત્યર્થઃ| મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયત ઇતિ મનુષ્યજાતૌ કસ્માન્મનુષ્યવિગ્રહેણૈવ જાયત ઇત્યર્થઃ| સમુદાયાત્મક ઇતિ યદુક્તં તદયુક્તમિતિ અત્ર માત્રાદ્યતિરિક્તજાતેઃ કારણત્વકથનેન તથા જાતેરેવ મનુષ્યાદિરૂપાયા બલવત્કારણત્વેન યથોક્તમાત્રાદિસમુદાયપ્રભવત્વં ન યુક્તમિતિ ભાવઃ| દૂષણાન્તરમાહ- યદિ ચેત્યાદિ| જડો જડબુદ્ધિઃ, મિન્મિનઃ સાનુનાસિકાવ્યક્તસ્વરઃ| પિતૃસદૃશરૂપા ઇત્યત્ર પિતૃશબ્દેન માતાપિતરૌ ગ્રાહ્યૌ| કારણસદૃશરૂપત્વેન ચેન્મનુષ્યા ભવન્તિ તદા જડાદિરૂપકારણજાતા અપિ કારણસદૃશત્વેન જડાદિરૂપાઃ સ્યુરિતિ ભાવઃ| અત્ર જડાદિબહૂદાહરણકરણં પક્ષસ્ય બહૂદાહરણસિદ્ધત્વેન દૃઢત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| કૃતપૂર્વપક્ષે સમાધાનમાશઙ્કતે- અથાત્રેત્યાદિ| સ્વેનૈવેતિ આત્મકર્મોપાર્જિતેનૈવ| તેન, ઇન્દ્રિયાણિ યસ્માદાત્મજાન્યુક્તાનિ ન તુ માતાપિતૃરૂપમનુષ્યજન્યાનિ, તતશ્ચ પિત્રોરિન્દ્રિયં પ્રત્યકારણત્વેન ન તદિન્દ્રિયસદૃશાનીન્દ્રિયાણ્યસ્ય ભવન્તીતિ ભાવઃ| સ્વેનૈવેતિ શ્રોત્રાદિભિરભિસમ્બધ્યતે| જડાદિભિર્જાતા ઇત્યત્ર આદિશબ્દઃ પ્રકારવાચી, તેન કુબ્જકુષ્ટ્યાદીનાં ગ્રહણમ્| કુબ્જત્વકુષ્ઠાદ્યાધારભૂતં હિ શરીરં નાત્મજં, કિન્તુ માતાપિતૃજમેવ; તતશ્ચ કુબ્જાદિજાતસ્ય કુબ્જત્વાદિપ્રસઙ્ગેનૈવાપકૃતત્વં તદવસ્થમેવ| આશઙ્કિતં સમાધાનં દૂષયતિ- અત્રાપીત્યાદિ| પ્રતિજ્ઞાદોષઃ સ્યાદિતિ “અત્મા જ્ઞઃ” (શા. ૧) ઇત્યાદિના આત્મનો જ્ઞત્વપ્રતિજ્ઞાયાઃ, તથા “નિર્વિકારઃ પરસ્ત્વાત્મા” (સૂ. ૧) ઇત્યાદિના કૃતાયા નિર્વિકારત્વપ્રતિજ્ઞાયા દોષઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ| અસત્સ્વજ્ઞ ઇત્યનેન કદાચિદજ્ઞત્વાત્ પ્રતિજ્ઞાતં જ્ઞત્વં વ્યાહતમ્, ઇન્દ્રિયાધીનત્વેન જ્ઞત્વમાત્મનઃ પરાધીનં સન્ન વાસ્તવં સ્યાદિતિ ભાવઃ| યત્રેત્યાદિના સવિકારત્વં સાધયતિ| જ્ઞત્વપરિત્યાગેનાજ્ઞત્વે પ્રકૃતેરન્યથાભૂતત્વેન વિકારો ભવતીતિ ભાવઃ| સવિકાર ઇતિ ‘વિકારવાન્’ ઇત્યર્થો મતુબ્લોપાજ્જ્ઞેયઃ| આત્મન ઇન્દ્રિયાધીનત્વેન જ્ઞત્વે દૂષણાન્તરમાહ- યદિ ચેત્યાદિ| અજ્ઞત્વાદકારણમિતિ અજ્ઞત્વાત્ જ્ઞાનપૂર્વકશરીરપ્રેરણાદૌ ન કારણં સ્યાદિત્યર્થઃ| અકારણત્વાચ્ચ નાત્મેતિ શરીરપ્રેરણાદૌ બુદ્ધિનિષ્પાદ્યેઽકારણત્વાદચેતનપઞ્ચભૂતાતિરિક્તશ્ચેતનાભિધ આત્મશબ્દવાચ્ય ઇત્યર્થઃ| વાગ્વસ્તુમાત્રમિતિ અર્થરહિતશબ્દમાત્રમેતદ્- યદુચ્યતે- આત્મા સ્વેન ચક્ષુષા રૂપં પશ્યતીત્યાદિ||૧૫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

આત્રેય ઉવાચ- પુરસ્તાદેતત્ પ્રતિજ્ઞાતં- સત્ત્વં જીવં સ્પૃક્શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતીતિ| યસ્માત્તુ સમુદાયપ્રભવઃ સન્ સ ગર્ભો મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે, મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવ ઇત્યુચ્યતે, તદ્વક્ષ્યામઃ- ભૂતાનાં ચતુર્વિધા યોનિર્ભવતિ- જરાય્વણ્ડસ્વેદોદ્ભિદઃ| તાસાં ખલુ ચતસૃણામપિ યોનીનામેકૈકા યોનિરપરિસઙ્ખ્યેયભેદા ભવતિ, ભૂતાનામાકૃતિવિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્| તત્ર જરાયુજાનામણ્ડજાનાં ચ પ્રાણિનામેતે ગર્ભકરા ભાવા યાં યાં યોનિમાપદ્યન્તે, તસ્યાં તસ્યાં યોનૌ તથાતથારૂપા ભવન્તિ; યથા- કનકરજતતામ્રત્રપુસીસકાન્યાસિચ્યમાનાનિ તેષુ તેષુ મધૂચ્છિષ્ટવિગ્રહેષુ, તાનિ યદા મનુષ્યબિમ્બમાપદ્યન્તે તદા મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયન્તે, તસ્માત્ સમુદાયપ્રભાવઃ સન્ ગર્ભો મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે; મનુષ્યશ્ચ મનુષ્યપ્રભવ ઉચ્યતે, તદ્યોનિત્વાત્||૧૬||

આત્રેયઃ સમાદધાતિ- પુરસ્તાદિત્યાદિ|- એતચ્ચ ‘કથમયં સન્ધીયતે’ ઇત્યસ્યોત્તરમ્| સત્ત્વં શુક્રાર્તવસન્ધાનકારણમિત્યર્થઃ| ભૂતાનામિતિ પ્રાણિનામ્| યોનિઃ જાતિઃ, યદાઽપિ યોનિશબ્દઃ કારણવચનસ્તદાઽપિ જરાયુજાદિરૂપયોનિજાતા અપિ જરાયુજાદય એવોચ્યન્તે, કાર્યે કારણોપચારાત્| આકૃતિઃ સંસ્થાનં, તસ્યા વિશેષાઃ પરસ્પરવિસદૃશાકૃતય એવ નર-કરિ-તુરગાદિ-રૂપાઃ| સમ્ભવે યોનિભેદં દર્શયિત્વા યથા યોન્યનુકારો ભવતિ તદાહ- તત્રેત્યાદિ| ગર્ભકારા ભાવાઃ શુક્રાદયઃ| મધૂચ્છિષ્ટવિગ્રહેષ્વિતિ સિક્થકેન મૃત્તિકાયાં નિર્મિતસઞ્ચકરૂપવિગ્રહેષુ| મનુષ્યબિમ્બમિતિ મનુષ્યાકારં સિક્થકકૃતં સઞ્ચકમ્| કનકાદિબહુદ્રવ્યોદાહરણં યથા કનકાદીનાં બહૂનામપિ મનુષ્યસઞ્ચકસિક્થકસ્થાનાં મનુષ્યાકૃતિજનકત્વં, તથા શુક્રાદીનામપિ બહૂનાં મનુષ્યયોનિપતિતાનાં મનુષ્યવિગ્રહકર્તૃત્વમિતિ સાધર્મ્યોદાહરણાર્થમ્| સમુદાયાત્મકઃ સન્નિતિ યદ્યપિ સમુદાયજન્યસ્તથાઽપિ યોનિરૂપકારણમહિમ્ના સ્વયોનિસદૃશ એવ ભવતિ નાન્યયોનિસદૃશઃ; ન ચ કારણધર્મઃ પર્યનુયોગમર્હતિ| તેન, શુક્રાદિસમુદાયોઽપિ કારણં ભવતિ, માતાપિતરૌ વિશેષેણ ગર્ભસ્ય સજાતીયત્વે કારણં ભવત ઇતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ| તદ્યોનિત્વાદિતિ વિશેષેણ મનુષ્યસ્ય કારણત્વાત્||૧૬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

યચ્ચોક્તં- યદિ ચ મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવઃ, કસ્માન્ન જડાદિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશરૂપા ભવન્તીતિ; તત્રોચ્યતે- યસ્ય યસ્ય હ્યઙ્ગાવયવસ્ય બીજે બીજ ભાગ ઉપતપ્તો ભવતિ, તસ્ય તસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય વિકૃતિરુપજાયતે, નોપજાયતે ચાનુપતાપાત્; તસ્માદુભયોપપત્તિરપ્યત્ર| સર્વસ્ય ચાત્મજાનીન્દ્રિયાણિ, તેષાં ભાવાભાવહેતુર્દૈવં; તસ્માન્નૈકાન્તતો જડાદિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશરૂપા ભવન્તિ||૧૭||

બીજ ઇતિ શુક્રશોણિતે| બીજસ્યાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વર્તકો ભાગો બીજભાગઃ| ઉભયોપપત્તિરપ્યત્રેતિ પિતૃસદૃશરૂપા ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચેત્યર્થઃ| આત્મજાનીતિ આત્મપ્રતિબદ્ધકર્મજાનિ| ભાવાભાવહેતુર્દૈવમિતિ ઇન્દ્રિયભાવે ઇન્દ્રિયજનકં શુભમ્, ઇન્દ્રિયાભાવે ચાશુભં દૈવં હેતુરિત્યર્થઃ| ઉપસંહરતિ- તસ્માદિત્યાદિ| એવં મન્યતે- મનુષ્યબીજં હિ પ્રત્યઙ્ગબીજભાગસમુદાયાત્મકં સ્વસદૃશપ્રત્યઙ્ગસમુદાયરૂપપુરુષજનકમ્, ઇન્દ્રિયાણિ ચ ભોગસાધનાનિ આત્મપ્રતિબદ્ધકર્માધીનાનિ; તેન પિતા યદિ કુષ્ઠ્યપિ ભવતિ, બીજં ચાદુષ્ટં ભવતિ કુષ્ઠાધારત્વગાદિજનકં, તતો નિષ્કુષ્ઠાન્યેવ ત્વગાદીન્યનુપતપ્તત્વગાદિબીજાત્ સદૃશાનિ જાયન્તે; યદા ત્વતિવૃદ્ધકુષ્ઠતયા પિત્રોર્બીજમપિ કુષ્ઠજનકદોષેણ દુષ્ટં ભવતિ, તદા દુષ્ટત્વગાદિબીજભાગાત્ કુષ્ઠદુષ્ટૈવ ત્વગ્ જાયતે| યદુક્તં- “દમ્પત્યોઃ કુષ્ઠબાહુલ્યાદ્દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ| યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્” (સુ. નિ. ૫) ઇતિ| એવં કુષ્ઠિનોઽપિ યદિ હેતુબલાદ્ બીજે કુષ્ઠજનકો દોષો ભવતિ, તદા કુષ્ઠિનોઽપિ કુષ્ઠવદપત્યં ભવતિ| અન્ધત્વાદાવિન્દ્રિયોપઘાતરૂપે દુર્દૈવમેવ કારણં; તચ્ચાન્ધાપત્યેઽપ્યવશ્યમસ્તિ; તેન યદાઽન્ધેઽપત્યે દૃષ્ટ્યુપઘાતકમશુભં ભવતિ, તદા કાકતાલીયન્યાયાદન્ધજાતોઽપ્યન્ધો દૃશ્યતે| એવં કુબ્જાદૌ જડાદૌ ચ વ્યાખ્યેયમ્||૧૭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

ન ચાત્મા સત્સ્વિન્દ્રિયેષુ જ્ઞઃ, અસત્સુ વા ભવત્યજ્ઞઃ; ન હ્યસત્ત્વઃ કદાચિદાત્મા, સત્ત્વવિશેષાચ્ચોપલભ્યતે જ્ઞાનવિશેષ ઇતિ||૧૮||

યા ચાજ્ઞત્વપ્રસક્તિરાત્મન્યુક્તા, તત્રાહ- ન ચેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયભાવે તથેન્દ્રિયાભાવેઽપિ નિત્યં જ્ઞાનવાનેવાત્મા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ | ન હ્યસત્ત્વઃ કદાચિદિત્યત્ર હિશબ્દો હેતૌ; તેન યસ્માત્ સર્વદા સમનસ્ક એવાત્મા, તેન બાહ્યેન્દ્રિયાભાવેઽપ્યન્તઃકરણમનોયોગાન્નિત્યમાત્મા મનઃકરણકો જ્ઞાનવાનેવાયમિત્યર્થઃ| યત્ત્વેતદ્બાહ્યવિષયગતં જ્ઞાનં, તત્ સત્ત્વસ્યેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનવિશેષાદ્ભવતિ; તેન, ઇન્દ્રિયભાવે ઇન્દ્રિયજન્યં વિશિષ્ટં જ્ઞાનં ભવતિ; યત્તુ કેવલમનોજન્યમાત્મજ્ઞાનં, તદ્ ભવત્યેવ સર્વદા; તસ્માદ્યન્નિત્યભાવિ મનોસન્નિધિમાત્રજન્યમાત્મજ્ઞાનં, તત્ સદૈવાસ્તિ||૧૮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 20

ભવન્તિ ચાત્ર- ન કર્તુરિન્દ્રિયાભાવાત્ કાર્યજ્ઞાનં પ્રવર્તતે| યા ક્રિયા વર્તતે ભાવૈઃ સા વિના તૈર્ન વર્તતે||૧૯|| જાનન્નપિ મૃદોઽભાવાત્ કુમ્ભકૃન્ન પ્રવર્તતે|૨૦|

ન ચાસ્ય જ્ઞાનજનનશક્તિઃ પરાહતા ભવતીત્યાશયેનાહ- નેત્યાદિ| યત્વૈતદૈન્દ્રિયકં વિષયોપભોગવત્તદ્ભવતિ કદાચિત્, કદાચિચ્ચેન્દ્રિયાભાવાન્ન ભવતીત્યધ્યાત્મવિદો મન્યન્તે; કિઞ્ચ બાહ્યજ્ઞાનેઽપિ જ્ઞાનજનનશક્ત એવાયમાત્મા, પરં કરણાભાવાત્ કદાચિન્ન પ્રવર્તતે| કાર્યજ્ઞાનમિતિ કાર્યપ્રવૃત્તિજનકબાહ્યવિષયજ્ઞાનં; તેન નિર્વિષયં જ્ઞાનમાત્મન ઇન્દ્રિયાભાવે ભવતીતિ સૂચયતિ | ભાવૈરિત્યત્ર ‘યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| વર્તતે ઉત્પદ્યતે| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ- જાનન્નપીત્યાદિ| જાનન્નપીતિ ઘટં કર્તું જાનન્નપીત્યર્થઃ| મૃદો મૃત્તિકાયા અભાવાત્||૧૯||-

Adhikarana 24 (20-21) · Śloka 22

શ્રૂયતાં ચેદમધ્યાત્મમાત્મજ્ઞાનબલં મહત્||૨૦|| ઇન્દ્રિયાણિ ચ સઙ્ક્ષિપ્ય મનઃ સઙ્ક્ષિપ્ય ચઞ્ચલમ્| પ્રવિશ્યાધ્યાત્મમાત્મજ્ઞઃ સ્વે જ્ઞાને પર્યવસ્થિતઃ||૨૧|| સર્વત્રાવહિતજ્ઞાનઃ સર્વભાવાન્ પરીક્ષતે|૨૨|

આત્મનો જ્ઞત્વે સાધનાન્તરમાહ- શ્રૂયતામિત્યાદિ| આત્માનમધિ અધ્યાત્મમ્| આત્મનો જ્ઞાનસ્ય બલમાત્મજ્ઞાનબલમ્| સઙ્ક્ષિપ્યેતિ વિષયેભ્યો વ્યાવર્ત્ય| મનઃ સઙ્ક્ષિપ્યેતિ મનોઽપ્યાત્મવ્યતિરિક્તવિષયાન્નિગૃહ્ય| ચઞ્ચલમિતિ સ્વભાવતઃ| સ્વે જ્ઞાને ઇતિ આત્મજ્ઞાને| સર્વભાવાન્ પરીક્ષત ઇતિ વિનાઽપીન્દ્રિયૈઃ સમાધિબલાદેવ યસ્માત્ સર્વજ્ઞો ભવતિ, તસ્માજ્જ્ઞસ્વભાવ એવ નિરિન્દ્રિયોઽપ્યાત્મા||૨૦-૨૧||-

Adhikarana 25 (22-24) · Śloka 24

ગૃહ્ણીષ્વ ચે(વે)દમપરં ભરદ્વાજ વિનિર્ણયમ્||૨૨|| નિવૃત્તેન્દ્રિયવાક્ચેષ્ટઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નગતો યદા| વિષયાન્ સુખદુઃખે ચ વેત્તિ નાજ્ઞોઽપ્યતઃ સ્મૃતઃ||૨૩|| નાત્મજ્ઞાનાદૃતે ચૈકં જ્ઞાનં કિઞ્ચિત્ પ્રવર્તતે| ન હ્યેકો વર્તતે ભાવો વર્તતે નાપ્યહેતુકઃ||૨૪||

અપરમપિ લૌકિકં નિરિન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાનસદ્ભાવોદાહરણમાહ- ગૃહ્ણીષ્વેત્યાદિ| સ્વપ્નગત ઇતિ સ્વપ્નદર્શનાવસ્થાં પ્રાપ્તઃ| આત્મજ્ઞાનવિષયજ્ઞાનયોર્વિશેષમાહ- નાત્મેત્યાદિ| આત્મજ્ઞાનાન્નિત્યાદ્વિના, કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં વિષયજમ્, એકમ્ સહાયં, ન પ્રવર્તતે ઇન્દ્રિયાદિકરણરૂપસહાયં વિના નોત્પદ્યતે| આત્મજ્ઞાનં ચ નિત્યમેવ સાઙ્ખ્યેઽપ્યુક્તં - “ચિચ્છક્તિરપરિણામિની” ઇત્યાદિના “આત્મનઃ” ઇત્યન્તેન| અત્રોપપત્તિમાહ- ન હ્યેકો વર્તતે ભાવ ઇતિ| ભાવઃ ઉત્પત્તિધર્મા, એકઃ સન્ કારણરહિતઃ સન્, ન વર્તતે નોત્પદ્યતે| તથા ભાવઃ કારણજન્યત્વે સત્યપિ અહેતુક ઇતિ અકર્તૃકો ન વર્તતે નોત્પદ્યતે, કિન્તુ કર્તૃકુમ્ભકારાધિષ્ઠિતાન્યેવ મૃચ્ચક્રાદીનિ પ્રવર્તન્તે; તસ્માદ્વિષયજ્ઞાનાન્યપિ ઇન્દ્રિયમનોર્થૈસ્તથા કર્ત્રા ચાત્મના જન્યન્ત ઇતિ ભાવઃ||૨૨-૨૪||

Adhikarana 26 (25) · Śloka 25

તસ્માજ્જ્ઞઃ પ્રકૃતિશ્ચાત્મા દ્રષ્ટા કારણમેવ ચ| સર્વમેતદ્ભરદ્વાજ નિર્ણીતં જહિ સંશયમ્||૨૫||

ઉપસંહરતિ- તસ્માદિત્યાદિ| અત્ર ચાત્મનો જ્ઞત્વાજ્ઞત્વપ્રસક્ત્યાઽઽપાદિતં સવિકારત્વમાત્મનો નિત્યજ્ઞાનસાધનેનૈવ પરિહૃતમિતિ કૃત્વા ન પૃથક્ પરિહૃતમ્| ભરદ્વાજશબ્દેનેહ નાત્રેયગુરુરુચ્યતે, કિન્તુ અન્ય એવ ભરદ્વાજગોત્રઃ કશ્ચિત્; તેન, તસ્ય સંશયચ્છેદનમાત્રેયેણોપપન્નમેવ||૨૫||

Adhikarana 27 (26-27) · Śloka 27

તત્ર શ્લોકૌ- હેતુર્ગર્ભસ્ય નિર્વૃત્તૌ વૃદ્ધૌ જન્મનિ ચૈવ યઃ| પુનર્વસુમતિર્યા ચ ભરદ્વાજમતિશ્ચ યા||૨૬|| પ્રતિજ્ઞાપ્રતિષેધશ્ચ વિશદશ્ચાત્મનિર્ણયઃ| ગર્ભાવક્રાન્તિમુદ્દિશ્ય ખુડ્ડીકાં તત્પ્રકાશિતમ્||૨૭||

સઙ્ગ્રહે હેતુશબ્દો ગર્ભાદિષુ જન્માન્તેષુ સમ્બધ્યતે| પ્રતિજ્ઞાપ્રતિષેધો ભરદ્વાજકૃતો જ્ઞેયઃ| તત્સાધનં ચ યદાત્રેયસ્ય તત્ ‘વિશદશ્ચાત્મનિર્ણયઃ’ ઇત્યનેનોક્તમ્| તદિતિ સામાન્યેન માત્રાદિપ્રત્યવમર્શાન્નપુંસકમ્||૨૬-૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને ખુડ્ડીકાગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શારીરસ્થાને ખુડ્ડીકાગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||