3. khuḍḍikāgarbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ખુડ્ડિકાં ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પુરુષસ્યાનુપહતરેતસઃ સ્ત્રિયાશ્ચાપ્રદુષ્ટયોનિશોણિતગર્ભાશયાયા યદા ભવતિ સંસર્ગઃ ઋતુકાલે, યદા ચાનયોસ્તથાયુક્તે સંસર્ગે શુક્રશોણિતસંસર્ગમન્તર્ગર્ભાશયગતં જીવોઽવક્રામતિ સત્ત્વસમ્પ્રયોગાત્તદા ગર્ભોઽભિનિર્વતેતે, સ સાત્મ્યરસોપયોગાદરોગોઽભિવર્ધતે સમ્યગુપચારૈશ્ચોપચર્યમાણઃ, તતઃ પ્રાપ્તકાલઃ સર્વેન્દ્રિયોપપન્નઃ પરિપૂર્ણશરીરો બલવર્ણસત્ત્વસંહનનસમ્પદુપેતઃ સુખેન જાયતે સમુદયાદેષાં ભાવાનાં- માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ પિતૃજશ્ચાત્મજશ્ચ સાત્મ્યજશ્ચ રસજશ્ચ, અસ્તિ ચ ખલુ સત્ત્વમૌપપાદુકમિતિ હોવાચ ભગવાનાત્રેયઃ||૩||

Adhikarana 3 (4 (1)) · Śloka 4

નેતિ ભરદ્વાજઃ, કિં કારણં- ન હિ માતા ન પિતા નાત્મા ન સાત્મ્યં ન પાનાશનભક્ષ્યલેહ્યોપયોગા ગર્ભં જનયન્તિ, ન ચ પરલોકાદેત્ય ગર્ભં સત્ત્વમવક્રામતિ (૧)|૪|

Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4

યદિ હિ માતાપિતરૌ ગર્ભં જનયેતાં, ભૂયસ્યઃ સ્ત્રિયઃ પુમાંસશ્ચ ભૂયાંસઃ પુત્રકામાઃ, તે સર્વે પુત્રજન્માભિસન્ધાય મૈથુનધર્મમાપદ્યમાનાઃ પુત્રાનેવ જનયેયુર્દુહિતૄર્વા દુહિતૃકામાઃ, ન તુ કાશ્ચિત્ સ્ત્રિયઃ કેચિદ્વા પુરુષા નિરપત્યાઃ સ્યુરપત્યકામા વા પરિદેવેરન્ (૨)|૪|

Adhikarana 5 (4 (3)) · Śloka 4

ન ચાત્માઽઽત્માનં જનયતિ| યદિ હ્યાત્માઽઽત્માનં જનયેજ્જાતો વા જનયેદાત્માનમજાતો વા, તચ્ચોભયથાઽપ્યયુક્તમ્| ન હિ જાતો જનયતિ સત્ત્વાત્, ન ચાજાતો જનયત્યસત્ત્વાત્, તસ્માદુભયથાઽપ્યનુપપત્તિઃ| તિષ્ઠતુ તાવદેતત્| યદ્યયમાત્માઽઽત્માનં શક્તો જનયિતું સ્યાત્, ન ત્વેનમિષ્ટાસ્વેવ કથં યોનિષુ જનયેદ્વશિનમપ્રતિહતગતિં કામરૂપિણં તેજોબલજવવર્ણસત્ત્વસંહનનસમુદિતમજરમરુજમમરમ્; એવંવિધં હ્યાત્માઽઽત્માનમિચ્છત્યતો વા ભૂયઃ (૩)|૪|

Adhikarana 6 (4 (4)) · Śloka 4

અસાત્મ્યજશ્ચાયં ગર્ભઃ| યદિ હિ સાત્મ્યજઃસ્યાત્, તર્હિ સાત્મ્યસેવિનામેવૈકાન્તેન પ્રજા સ્યાત્, અસાત્મ્યસેવિનશ્ચ નિખિલેનાનપત્યાઃ સ્યુઃ, તચ્ચોભયમુભયત્રૈવ દૃશ્યતે (૪)|૪|

Adhikarana 7 (4 (5)) · Śloka 4

અરસજશ્ચાયં ગર્ભઃ| યદિ હિ રસજઃ સ્યાત્, ન કેચિત્ સ્ત્રીપુરુષેષ્વનપત્યાઃ સ્યુઃ, ન હિ કશ્ચિદસ્ત્યેષાં યો રસાન્નોપયુઙ્ક્તે; શ્રેષ્ઠરસોપયોગિનાં ચેદ્ગર્ભા જાયન્ત ઇત્યભિપ્રેતમિતિ, એવં સત્યાજૌરભ્રમાર્ગમાયૂરગોક્ષીરદધિઘૃતમધુતૈલસૈન્ધવેક્ષુરસમુદ્ગશાલિભૃતાનામેવૈકાન્તેન પ્રજા સ્યાત્, શ્યામાકવરકોદ્દાલકકોરદૂષકકન્દમૂલભક્ષાશ્ચ નિખિલેનાનપત્યાઃ સ્યુઃ, તચ્ચોભયમુભયત્ર દૃશ્યતે (૫)|૪|

Adhikarana 8 (4) · Śloka 4

ન ખલ્વપિ પરલોકાદેત્ય સત્ત્વં ગર્ભમવક્રામતિ; યદિ હ્યેનમવક્રામેત્, નાસ્ય કિઞ્ચિત્ પૌર્વદેહિકં સ્યાદવિદિતમશ્રુતમદૃષ્ટં વા, સ ચ તચ્ચ ન કિઞ્ચિદપિ સ્મરતિ (૬)||૪|| તસ્માદેતદ્બ્રૂમહે- અમાતૃજશ્ચાયં ગર્ભોઽપિતૃજશ્ચાનાત્મજશ્ચાસાત્મ્યજશ્ચારસજશ્ચ, ન ચાસ્તિ સત્ત્વમૌપપાદુકમિતિ (હોવાચ ભરદ્વાજઃ )||૪||

Adhikarana 9 (5) · Śloka 5

નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ, સર્વેભ્ય એભ્યો ભાવેભ્યઃ સમુદિતેભ્યો ગર્ભોઽભિનિર્વર્તતે||૫||

Adhikarana 10 (6) · Śloka 6

માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ| ન હિ માતુર્વિના ગર્ભોત્પત્તિઃ સ્યાત્, ન ચ જન્મ જરાયુજાનામ્| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃજાનિ, યાનિ ચાસ્ય માતૃતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- ત્વક્ચ લોહિતં ચ માંસં ચ મેદશ્ચ નાભિશ્ચ હૃદયં ચ ક્લોમ ચ યકૃચ્ચ પ્લીહા ચ વૃક્કૌ ચ બસ્તિશ્ચ પુરીષાધાનં ચામાશયશ્ચ પક્વાશયશ્ચોત્તરગુદં ચાધરગુદં ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રં ચ સ્થૂલાન્ત્રં ચ વાપા ચ વપાવહનં ચેતિ (માતૃજાનિ)||૬||

Adhikarana 11 (7) · Śloka 7

પિતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ| નહિ પિતુરૃતે ગર્ભોત્પત્તિઃ સ્યાત્, ન ચ જન્મ જરાયુજાનામ્| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય પિતૃજાનિ, યાનિ ચાસ્ય પિતૃતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- કેશશ્મશ્રુનખલોમદન્તાસ્થિસિરાસ્નાયુધમન્યઃ શુક્રં ચેતિ (પિતૃજાનિ)||૭||

Adhikarana 12 (8) · Śloka 8

આત્મજશ્ચાયં ગર્ભઃ| ગર્ભાત્મા હ્યન્તરાત્મા યઃ, તં ‘જીવ’ ઇત્યાચક્ષતે શાશ્વતમરુજમજરમમરમક્ષયમભેદ્યમચ્છેદ્યમલોડ્યં વિશ્વરૂપં વિશ્વકર્માણમવ્યક્તમનાદિમનિધનમક્ષરમપિ| સ ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્ય શુક્રશોણિતાભ્યાં સંયોગમેત્ય ગર્ભત્વેન જનયત્યાત્મનાઽઽત્માનમ્, આત્મસઞ્જ્ઞા હિ ગર્ભે| તસ્ય પુનરાત્મનો જન્માનાદિત્વાન્નોપપદ્યતે, તસ્માન્ન જાત એવાયમજાતં ગર્ભં જનયતિ, અજાતો હ્યયમજાતં ગર્ભં જનયતિ; સ ચૈવ ગર્ભઃ કાલાન્તરેણ બાલયુવસ્થવિરભાવાન્ પ્રાપ્નોતિ, સ યસ્યાં યસ્યામવસ્થાયાં વર્તતે તસ્યાં તસ્યાં જાતો ભવતિ, યા ત્વસ્ય પુરસ્કૃતાતસ્યાં જનિષ્યમાણશ્ચ, તસ્માત્ સ એવ જાતશ્ચાજાતશ્ચ યુગપદ્ભવતિ; યસ્મિંશ્ચૈતદુભયં સમ્ભવતિ જાતત્વં જનિષ્યમાણત્વં ચ સ જાતો જન્યતે, સ ચૈવાનાગતેષ્વવસ્થાન્તરેષ્વજાતો જન્યયત્યાત્મનાઽઽત્માનમ્| સતો હ્યવસ્થાન્તરગમનમાત્રમેવ હિ જન્મ ચોચ્યતે તત્ર તત્ર વયસિ તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં; યથા- સતામેવ શુક્રશોણિતજીવાનાં પ્રાક્ સંયોગાદ્ગર્ભત્વં ન ભવતિ, તચ્ચ સંયોગાદ્ભવતિ; યથા- સતસ્તસ્યૈવ પુરુષસ્ય પ્રાગપત્યાત્ પિતૃત્વં ન ભવતિ, તચ્ચાપત્યાદ્ભવતિ; તથા સતસ્તસ્યૈવ ગર્ભસ્ય તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં જાતત્વમજાતત્વં ચોચ્યતે||૮||

Adhikarana 13 (9) · Śloka 9

ન ખલુ ગર્ભસ્ય ન ચ માતુર્ન પિતુર્ન ચાત્મનઃ સર્વભાવેષુ યથેષ્ટકારિત્વમસ્તિ; તે કિઞ્ચિત્ સ્વવશાત્ કુર્વન્તિ, કિઞ્ચિત્ કર્મવશાત્, ક્વચિચ્ચૈષાં કરણશક્તિર્ભવતિ, ક્વચિન્ન ભવતિ| યત્ર સત્ત્વાદિકરણસમ્પત્તત્ર યથાબલમેવ યથેષ્ટકારિત્વમ્, અતોઽન્યથા વિપર્યયઃ| ન ચ કરણદોષાદકરણમાત્માસમ્ભવતિ ગર્ભજનને, દૃષ્ટં ચેષ્ટા યોનિરૈશ્વર્યં મોક્ષશ્ચાત્મવિદ્ભિરાત્માયત્તમ્| નહ્યન્યઃ સુખદુઃખયોઃ કર્તા| ન ચાન્યતો ગર્ભો જાયતે જાયમાનઃ, નાઙ્કુરોત્પત્તિરબીજાત્||૯||

Adhikarana 14 (10) · Śloka 10

યાનિ તુ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્યાત્મજાનિ, યાનિ ચાસ્યાત્મતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ તદ્યથા- તાસુ તાસુ યોનિષૂત્પત્તિરાયુરાત્મજ્ઞાનં મન ઇન્દ્રિયાણિ પ્રાણાપાનૌ પ્રેરણં ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ સુખદુઃખે ઇચ્છાદ્વેષૌ ચેતના ધૃતિર્બુદ્ધિઃ સ્મૃતિરહઙ્કારઃ પ્રયત્નશ્ચેતિ (આત્મજાનિ)||૧૦||

Adhikarana 15 (11) · Śloka 11

સાત્મ્યજશ્ચાયં ગર્ભઃ| નહ્યસાત્મ્યસેવિત્વમન્તરેણ સ્ત્રીપુરુષયોર્વન્ધ્યત્વમસ્તિ, ગર્ભેષુ વાઽપ્યનિષ્ટો ભાવઃ| યાવત્ ખલ્વસાત્મ્યસેવિનાં સ્ત્રીપુરુષાણાં ત્રયો દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ શરીરમુપસર્પન્તો ન શુક્રશોણિતગર્ભાશયોપઘાતાયોપપદ્યન્તે, તાવત્ સમર્થા ગર્ભજનનાય ભવન્તિ| સાત્મ્યસેવિનાં પુનઃ સ્ત્રીપુરુષાણામનુપહતશુક્રશોણિતગર્ભાશયાનામૃતકાલે સન્નિપતિતાનાં જીવસ્યાનવક્રમણાદ્ગર્ભા ન પ્રાદુર્ભવન્તિ| નહિ કેવલં સાત્મ્યજ એવાયં ગર્ભઃ, સમુદયોઽત્ર કારણમુચ્યતે| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય સાત્મ્યજાનિ, યાનિ ચાસ્ય સાત્મ્યતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- આરોગ્યમનાલસ્યમલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસાદઃ સ્વરવર્ણબીજસમ્પત્ પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં ચેતિ (સાત્મ્યજાનિ)||૧૧||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

રસજશ્ચાયં ગર્ભઃ| ન હિ રસાદૃતે માતુઃ પ્રાણયાત્રાઽપિ સ્યાત્, કિં પુનર્ગર્ભજન્મ| ન ચૈવાસમ્યગુપયુજ્યમાના રસા ગર્ભમભિનિર્વર્તયન્તિ, ન ચ કેવલં સમ્યગુપયોગાદેવ રસાનાં ગર્ભાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ, સમુદાયોઽપ્યત્ર કારણમુચ્યતે| યાનિ તુ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય રસજાનિ, યાનિ ચાસ્ય રસતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- શરીરસ્યાભિનિર્વૃત્તિરભિવૃદ્ધિઃ પ્રાણાનુબન્ધસ્તૃપ્તિઃ પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચેતિ (રસજાનિ)||૧૨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

અસ્તિ ખલુ સત્ત્વમૌપપાદુકં; યજ્જીવં સ્પૃક્શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતિ, યસ્મિન્નપગમનપુરસ્કૃતે શીલમસ્ય વ્યાવર્તતે, ભક્તિર્વિપર્યસ્યતે, સર્વેન્દ્રિયાણ્યુપતપ્યન્તે, બલં હીયતે, વ્યાધય આપ્યાય્યન્તે, યસ્માદ્ધીનઃ પ્રાણાઞ્જહાતિ, યદિન્દ્રિયાણામભિગ્રાહકં ચ ‘મન’ ઇત્યભિધીયતે; તત્ત્રિવિધમાખ્યાયતે- શુદ્ધં, રાજસં, તામસમિતિ| યેનાસ્ય ખલુ મનો ભૂયિષ્ઠં, તેન દ્વિતીયાયામાજાતૌ સમ્પ્રયોગો ભવતિ; યદા તુ તેનૈવ શુદ્ધેન સંયુજ્યતે, તદા જાતેરતિક્રાન્તાયા અપિ સ્મરતિ| સ્માર્તં હિ જ્ઞાનમાત્મનસ્તસ્યૈવ મનસોઽનુબન્ધાદનુવર્તતે, યસ્યાનુવૃત્તિં પુરસ્કૃત્ય પુરુષો ‘જાતિસ્મર’ ઇત્યુચ્યતે| યાનિ ખલ્વસ્ય ગર્ભસ્ય સત્ત્વજાનિ, યાન્યસ્ય સત્ત્વતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- ભક્તિઃ શીલં શૌચં દ્વેષઃ સ્મૃતિર્મોહસ્ત્યાગો માત્સર્યં શૌર્યં ભયં ક્રોધસ્તન્દ્રોત્સાહસ્તૈક્ષ્ણ્યં માર્દવં ગામ્ભીર્યમનવસ્થિતત્વમિત્યેવમાદયશ્ચાન્યે, તે સત્ત્વવિકારા યાનુત્તરકાલં સત્ત્વભેદમધિકૃત્યોપદેક્ષ્યામઃ| નાનાવિધાનિ ખલુ સત્ત્વાનિ, તાનિ સર્વાણ્યેકપુરુષે ભવન્તિ, ન ચ ભવન્ત્યેકકાલમ્, એકં તુ પ્રાયોવૃત્ત્યાઽઽહ ||૧૩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

એવમયં નાનાવિધાનામેષાં ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમુદાયાદભિનિર્વર્તતે ગર્ભઃ; યથા- કૂટાગારં નાનાદ્રવ્યસમુદાયાત્, યથા વા- રથો નાનારથાઙ્ગસમુદાયાત્; તસ્માદેતદવોચામ- માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ, પિતૃજશ્ચ, આત્મજશ્ચ, સાત્મ્યજશ્ચ, રસજશ્ચ, અસ્તિ ચ સત્ત્વમૌપપાદુકમિતિ (હોવાચ ભગવાનાત્રેયઃ)||૧૪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

ભરદ્વાજ ઉવાચ- યદ્યયમેષાં નાનાવિધાનાં ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમુદાયાદભિનિર્વર્તતે ગર્ભઃ કથમયં સન્ધીયતે, યદિ ચાપિ સન્ધીયતે કસ્માત્ સમુદાયપ્રભવઃ સન્ ગર્ભો મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે, મનુષ્યશ્ચ મનુષ્યપ્રભવ ઉચ્યતે; તત્ર ચેદિષ્ટમેતદ્યસ્માન્મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવસ્તસ્માદેવ મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે, યથા- ગૌર્ગોપ્રભવઃ, યથા- ચાશ્વોઽશ્વપ્રભવ ઇતિ; એવં સતિ યદુક્તમગ્રે સમુદયાત્મક ઇતિ તદયુક્તમ્| યદિ ચ મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવઃ, કસ્માજ્જડાન્ધકુબ્જમૂકવામનમિમ્મિનવ્યઙ્ગોન્મત્તકુષ્ઠિકિલાસિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશરૂપા ન ભવન્તિ| અથાત્રાપિ બુદ્ધિરેવં સ્યાત્- સ્વેનૈવાયમાત્મા ચક્ષુષા રૂપાણિ વેત્તિ, શ્રોત્રેણ શબ્દાન્, ઘ્રાણેન ગન્ધાન્, રસનેન રસાન્, સ્પર્શનેન સ્પર્શાન્, બુદ્ધ્યા બોદ્ધવ્યમિત્યનેન હેતુના ન જડાદિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશા ભવન્તિ| અત્રાપિ પ્રતિજ્ઞાહાનિદોષઃ સ્યાત્, એવમુક્તે હ્યાત્મા સત્સ્વિન્દ્રિયેષુ જ્ઞઃ સ્યાદસત્સ્વજ્ઞઃ; યત્ર ચૈતદુભયં સમ્ભવતિ જ્ઞત્વમજ્ઞત્વં ચ, સવિકારશ્ચાત્મા | યદિ ચ દર્શનાદિભિરાત્મા વિષયાન્ વેત્તિ, નિરિન્દ્રિયો દર્શનાદિવિરહાદજ્ઞઃ સ્યાત્, અજ્ઞત્વાદકારણમ્, અકારણત્વાચ્ચ નાત્મેતિ વાગ્વસ્તુમાત્રમેતદ્વચનમનર્થં સ્યાદિતિ (હોવાચ ભરદ્વાજઃ)||૧૫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

આત્રેય ઉવાચ- પુરસ્તાદેતત્ પ્રતિજ્ઞાતં- સત્ત્વં જીવં સ્પૃક્શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતીતિ| યસ્માત્તુ સમુદાયપ્રભવઃ સન્ સ ગર્ભો મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે, મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવ ઇત્યુચ્યતે, તદ્વક્ષ્યામઃ- ભૂતાનાં ચતુર્વિધા યોનિર્ભવતિ- જરાય્વણ્ડસ્વેદોદ્ભિદઃ| તાસાં ખલુ ચતસૃણામપિ યોનીનામેકૈકા યોનિરપરિસઙ્ખ્યેયભેદા ભવતિ, ભૂતાનામાકૃતિવિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્| તત્ર જરાયુજાનામણ્ડજાનાં ચ પ્રાણિનામેતે ગર્ભકરા ભાવા યાં યાં યોનિમાપદ્યન્તે, તસ્યાં તસ્યાં યોનૌ તથાતથારૂપા ભવન્તિ; યથા- કનકરજતતામ્રત્રપુસીસકાન્યાસિચ્યમાનાનિ તેષુ તેષુ મધૂચ્છિષ્ટવિગ્રહેષુ, તાનિ યદા મનુષ્યબિમ્બમાપદ્યન્તે તદા મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયન્તે, તસ્માત્ સમુદાયપ્રભાવઃ સન્ ગર્ભો મનુષ્યવિગ્રહેણ જાયતે; મનુષ્યશ્ચ મનુષ્યપ્રભવ ઉચ્યતે, તદ્યોનિત્વાત્||૧૬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

યચ્ચોક્તં- યદિ ચ મનુષ્યો મનુષ્યપ્રભવઃ, કસ્માન્ન જડાદિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશરૂપા ભવન્તીતિ; તત્રોચ્યતે- યસ્ય યસ્ય હ્યઙ્ગાવયવસ્ય બીજે બીજ ભાગ ઉપતપ્તો ભવતિ, તસ્ય તસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય વિકૃતિરુપજાયતે, નોપજાયતે ચાનુપતાપાત્; તસ્માદુભયોપપત્તિરપ્યત્ર| સર્વસ્ય ચાત્મજાનીન્દ્રિયાણિ, તેષાં ભાવાભાવહેતુર્દૈવં; તસ્માન્નૈકાન્તતો જડાદિભ્યો જાતાઃ પિતૃસદૃશરૂપા ભવન્તિ||૧૭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

ન ચાત્મા સત્સ્વિન્દ્રિયેષુ જ્ઞઃ, અસત્સુ વા ભવત્યજ્ઞઃ; ન હ્યસત્ત્વઃ કદાચિદાત્મા, સત્ત્વવિશેષાચ્ચોપલભ્યતે જ્ઞાનવિશેષ ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 20

ભવન્તિ ચાત્ર- ન કર્તુરિન્દ્રિયાભાવાત્ કાર્યજ્ઞાનં પ્રવર્તતે| યા ક્રિયા વર્તતે ભાવૈઃ સા વિના તૈર્ન વર્તતે||૧૯|| જાનન્નપિ મૃદોઽભાવાત્ કુમ્ભકૃન્ન પ્રવર્તતે|૨૦|

Adhikarana 24 (20-21) · Śloka 22

શ્રૂયતાં ચેદમધ્યાત્મમાત્મજ્ઞાનબલં મહત્||૨૦|| ઇન્દ્રિયાણિ ચ સઙ્ક્ષિપ્ય મનઃ સઙ્ક્ષિપ્ય ચઞ્ચલમ્| પ્રવિશ્યાધ્યાત્મમાત્મજ્ઞઃ સ્વે જ્ઞાને પર્યવસ્થિતઃ||૨૧|| સર્વત્રાવહિતજ્ઞાનઃ સર્વભાવાન્ પરીક્ષતે|૨૨|

Adhikarana 25 (22-24) · Śloka 24

ગૃહ્ણીષ્વ ચે(વે)દમપરં ભરદ્વાજ વિનિર્ણયમ્||૨૨|| નિવૃત્તેન્દ્રિયવાક્ચેષ્ટઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નગતો યદા| વિષયાન્ સુખદુઃખે ચ વેત્તિ નાજ્ઞોઽપ્યતઃ સ્મૃતઃ||૨૩|| નાત્મજ્ઞાનાદૃતે ચૈકં જ્ઞાનં કિઞ્ચિત્ પ્રવર્તતે| ન હ્યેકો વર્તતે ભાવો વર્તતે નાપ્યહેતુકઃ||૨૪||

Adhikarana 26 (25) · Śloka 25

તસ્માજ્જ્ઞઃ પ્રકૃતિશ્ચાત્મા દ્રષ્ટા કારણમેવ ચ| સર્વમેતદ્ભરદ્વાજ નિર્ણીતં જહિ સંશયમ્||૨૫||

Adhikarana 27 (26-27) · Śloka 27

તત્ર શ્લોકૌ- હેતુર્ગર્ભસ્ય નિર્વૃત્તૌ વૃદ્ધૌ જન્મનિ ચૈવ યઃ| પુનર્વસુમતિર્યા ચ ભરદ્વાજમતિશ્ચ યા||૨૬|| પ્રતિજ્ઞાપ્રતિષેધશ્ચ વિશદશ્ચાત્મનિર્ણયઃ| ગર્ભાવક્રાન્તિમુદ્દિશ્ય ખુડ્ડીકાં તત્પ્રકાશિતમ્||૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને ખુડ્ડીકાગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||