3. khuḍḍikāgarbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಖುಡ್ಡಿಕಾಂ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತೇ ಗರ್ಭಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತೇ, ನತು ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಗರ್ಭಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್, ಅತಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಗರ್ಭಕಾರಣಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಖುಡ್ಡಿಕಾಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಖುಡ್ಡಿಕಾಮಿತಿ ಅಲ್ಪಾಮ್| ಗರ್ಭಸ್ಯಾವಕ್ರಾನ್ತಿಃ ಮೇಲಕಃ, ಉತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಯಾವತ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಪುರುಷಸ್ಯಾನುಪಹತರೇತಸಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಶ್ಚಾಪ್ರದುಷ್ಟಯೋನಿಶೋಣಿತಗರ್ಭಾಶಯಾಯಾ ಯದಾ ಭವತಿ ಸಂಸರ್ಗಃ ಋತುಕಾಲೇ, ಯದಾ ಚಾನಯೋಸ್ತಥಾಯುಕ್ತೇ ಸಂಸರ್ಗೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಸರ್ಗಮನ್ತರ್ಗರ್ಭಾಶಯಗತಂ ಜೀವೋಽವಕ್ರಾಮತಿ ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪ್ರಯೋಗಾತ್ತದಾ ಗರ್ಭೋಽಭಿನಿರ್ವತೇತೇ, ಸ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸೋಪಯೋಗಾದರೋಗೋಽಭಿವರ್ಧತೇ ಸಮ್ಯಗುಪಚಾರೈಶ್ಚೋಪಚರ್ಯಮಾಣಃ, ತತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಪನ್ನಃ ಪರಿಪೂರ್ಣಶರೀರೋ ಬಲವರ್ಣಸತ್ತ್ವಸಂಹನನಸಮ್ಪದುಪೇತಃ ಸುಖೇನ ಜಾಯತೇ ಸಮುದಯಾದೇಷಾಂ ಭಾವಾನಾಂ- ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ ಪಿತೃಜಶ್ಚಾತ್ಮಜಶ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚ ರಸಜಶ್ಚ, ಅಸ್ತಿ ಚ ಖಲು ಸತ್ತ್ವಮೌಪಪಾದುಕಮಿತಿ ಹೋವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೩||

ಪುರುಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಹತರೇತಸ ಇತಿ ಪದೇನೈವ ಪುರುಷಸ್ಯೇತಿ ಲಭ್ಯತೇ, ಯತಃ ಪುರುಷಸ್ಯೈವ ರೇತಸೋ ಗರ್ಭಜನಕತ್ವಮುಕ್ತಂ; ತೇನ ಪುರುಷಸ್ಯೇತಿ ಪದೇನ ಯ ಏವ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಧಾತುಃ ಪುರುಷಶಬ್ದವಾಚ್ಯೋ ಬಾಲವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ತಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ| ಸ್ತ್ರಿಯಾಶ್ಚೇತಿ ಪದಮರ್ಥಲಬ್ಧಂ ಸದ್ ಯೌವನವತೀಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಲಮ್ಭಯತಿ| ಸಂಸರ್ಗಃ ಮೈಥುನಮ್| ಋತೌ ಪುಷ್ಪದರ್ಶನೇ ಪ್ರಶಸ್ತಃ ಕಾಲಃ ಋತುಕಾಲಃ; ತೇನ ಋತುಕಾಲಸ್ಯಾದಿತ್ರ್ಯಹಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಯತಃ “ರಜಸ್ವಲಾಭಿಗಮನಮಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಖಾನಾಂ” (ಸೂ. ೨೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಋತೌ ತ್ರ್ಯಹಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ಆರ್ತವದರ್ಶನಂ ಚ ಶರದಾದ್ಯೃತುಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ ಋತುಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಋತಾವುಪ್ತಾನಿ ಬೀಜಾನಿ ಪ್ರರೋಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಆರ್ತವದರ್ಶನಾಖ್ಯೇಽಪಿ ಋತೌ ಶುಕ್ರರೂಪಂ ಬೀಜಮುಪ್ತಮಿತಿ ಋತುಸಾಧರ್ಮ್ಯಮ್| ನ ಕೇವಲಮೇವಮ್ಭೂತಃ ಸಂಸರ್ಗ ಏವ ಗರ್ಭಕಾರಣಂ, ಕಿಂ ತು ಜೀವಾಧಿಷ್ಠಾನೇ ಸತೀತ್ಯಾಹ- ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಯುಕ್ತ ಇತಿ ಅದುಷ್ಟರೇತಸಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅದುಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದೇಶ್ಚ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸಂಸರ್ಗೇ| ಅಯಂ ಚಾರ್ಥಃ ಪುರುಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನೈವ ಲಬ್ಧೋಽಪಿ ಪುನಃ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಸರ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಧಿಕಧರ್ಮವಿಧ್ಯರ್ಥಮನೂದ್ಯತೇ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಪುರುಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವಂ ಮೈಥುನಾತ್ ಪ್ರಾಗನುಪಹತರೇತಸ್ತ್ವಾದ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಯುಕ್ತೇ ಚೇತ್ಯನೇನ ತು ಮೈಥುನಸಮಯೇಽಪಿ ಶುಕ್ರಯೋನ್ಯಾದೀನಾಮದುಷ್ಟಿರುಚ್ಯತೇ| ಮೈಥುನಕಾಲೇ ಹಿ ಈರ್ಷ್ಯಾದಿನಾ ಶುಕ್ರದುಷ್ಟಿಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಸರ್ಗಮಿತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮೇಲಕಮ್| ಅನ್ತರಿತ್ಯನೇನ ಗರ್ಭಾಶಯಬಾಹ್ಯಗತಂ ಸಂಸರ್ಗಮಕಾರಣಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಜೀವಶಬ್ದೇನ ಚೇತನಾಧಾತುರಾತ್ಮಾ| ನನ್ವಾತ್ಮಾ ವ್ಯಾಪಕಃ, ತತ್ ಕಥಮಯಮವಕ್ರಾಮತೀತ್ಯಾಹ- ಸತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪ್ರಯೋಗಾದಿತಿ ಮನೋಗಮನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ ಯಥೋಕ್ತಂ- “ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನಸಾ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಭೋಃ ಕ್ರಿಯಾಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯಾತ್ಮಾ ವಿಭುತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಗತತ್ವೇನ ನ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಯಾತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಯತ್ರಾಸ್ಯ ಕರ್ಮವಶಾನ್ಮನೋ ಯಾತಿ, ತತ್ರೈವ ಚೈತನ್ಯೋಪಲಬ್ಧೇರಾತ್ಮಾಽಪಿ ಗತ ಇತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಅಥೈವಮುತ್ಪನ್ನೋ ಗರ್ಭಃ ಕಥಮಭಿವರ್ಧತೇ, ಕಥಂ ವಾ ಜಾಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಮ್ಯಗುಪಚಾರೈರಿತಿ; ಗರ್ಭಹಿತಕರೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಸವಕಾಲಃ, ಪ್ರಸವಕಾಲೋ ನವಮದಶಮಮಾಸೌ| ಪರಿಪೂರ್ಣಶರೀರ ಇತಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗೋಪಚಿತದೇಹಃ| ಸಮ್ಪಚ್ಛಬ್ದೋ ಬಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಮುದಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಯಙ್ಮೇಲಕಾತ್| ಏಷಾಮಿತ್ಯನೇನ ಪುರುಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಾನ್ ರೇತ-ಆರ್ತವ-ಜೀವ-ಸತ್ತ್ವ-ಸಾತ್ಮ್ಯ-ರಸ-ಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಾನ್ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ| ಏತದೇವ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭವತ್ವಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಾತ್ರಾದಿಗರ್ಭಕಾರಣವ್ಯುತ್ಪಾದನೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮಾತೃಜಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೇನ ರಸವ್ಯತಿರಿಕ್ತರೂಪಾದಿ, ತಥಾ ಆಚಾರಶ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಸ್ತು ‘ರಸಜ’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಗೃಹೀತಃ| ಔಪಪಾದುಕಮಿತಿ ಆತ್ಮನಃ ಶರೀರಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಪಾದಕಮ್| ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಕೃತಮೇವ ಪೂರ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಪುರುಷಸ್ಯಾನುಪಹತರೇತಸ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತೈವ ಪ್ರಥಮಮುಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಮಾತೃಪ್ರಧಾನತಾಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಮಿತಿ ಪ್ರಥಮಂ ಕೃತಂ; ಮಾತಾ ಚ ಗರ್ಭೇ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಆಸೇಕಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಪ್ರಸವಪರ್ಯನ್ತಂ ಮಾತುರೇವ ಗುಣದೋಷಾವನುವಿದಧಾತಿ ಗರ್ಭಃ; ಪ್ರಥಮಂ ತು ಪುರುಷಸ್ಯ ಮೈಥುನೇ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾತ್ ತಥಾ ಶರೀರಧಾರಕಪ್ರಧಾನಾಸ್ಥಿಕಾರಣತ್ವಾಚ್ಚಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ ಕೃತಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4 (1)) · Śloka 4

ನೇತಿ ಭರದ್ವಾಜಃ, ಕಿಂ ಕಾರಣಂ- ನ ಹಿ ಮಾತಾ ನ ಪಿತಾ ನಾತ್ಮಾ ನ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನ ಪಾನಾಶನಭಕ್ಷ್ಯಲೇಹ್ಯೋಪಯೋಗಾ ಗರ್ಭಂ ಜನಯನ್ತಿ, ನ ಚ ಪರಲೋಕಾದೇತ್ಯ ಗರ್ಭಂ ಸತ್ತ್ವಮವಕ್ರಾಮತಿ (೧)|೪|

ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋದ್ಧಾರೇಣ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಂ ಗ್ರಾಹಯಿತುಂ ಮಾತ್ರಾದಿಗರ್ಭಕಾರಣಾನಿ ಭರದ್ವಾಜಮುಖೇನಾಕ್ಷಿಪತಿ- ನೇತ್ಯಾದಿ| ನೇತೀತ್ಯನೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾತ್ರೇಯವಚನಸ್ಯೋಕ್ತಸ್ಯಾಕ್ಷೇಪಃ| ಕಿಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯನೇನ ಕಸ್ಮಾದಾತ್ರೇಯವಚನಮೇತದ್ವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಂ ಪೃಚ್ಛತೋ ನಹಿ ಮಾತೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಮಾತ್ರಾದಿಕಾರಣಾನಾಮಕಾರಣತ್ವಂ ಭರದ್ವಾಜಃ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ||೪ (೧)||

Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4

ಯದಿ ಹಿ ಮಾತಾಪಿತರೌ ಗರ್ಭಂ ಜನಯೇತಾಂ, ಭೂಯಸ್ಯಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪುಮಾಂಸಶ್ಚ ಭೂಯಾಂಸಃ ಪುತ್ರಕಾಮಾಃ, ತೇ ಸರ್ವೇ ಪುತ್ರಜನ್ಮಾಭಿಸನ್ಧಾಯ ಮೈಥುನಧರ್ಮಮಾಪದ್ಯಮಾನಾಃ ಪುತ್ರಾನೇವ ಜನಯೇಯುರ್ದುಹಿತೄರ್ವಾ ದುಹಿತೃಕಾಮಾಃ, ನ ತು ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಕೇಚಿದ್ವಾ ಪುರುಷಾ ನಿರಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಪತ್ಯಕಾಮಾ ವಾ ಪರಿದೇವೇರನ್ (೨)|೪|

ಯದಿ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಮಕಾರಣತ್ವೇ ಹೇತುಂ ಬ್ರೂತೇ| ಕಿಂವಾ, ಮಾತ್ರಾದೀನಾಮಕಾರಣತ್ವಂ ಭರದ್ವಾಜೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ತತ್ರ ‘ಕಿಂ ಕಾರಣಮಿತಿ’ ಹೇತುಪ್ರಶ್ನಃ, ತತಃ ‘ನಹಿ ಮಾತಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹೇತುಕಥನಮ್| ಅಸ್ಯ ಚಾಯಮರ್ಥಃ- ಯತ್- ನ ಮಾತ್ರಾದಯೋ ಗರ್ಭಕಾರಣತ್ವೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ, ತತೋ ನ ಮಾತ್ರಾದಯೋ ಗರ್ಭಕಾರಣಮ್| ಯದಿ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ತೂಪಪತ್ತಿವಿರೋಧೋಽಪಿ ಮಾತ್ರಾದಿಕಾರಣತ್ವೇಽಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಮೈಥುನಧರ್ಮಃ ವ್ಯವಾಯಃ| ಪುತ್ರಕಾಮಾಃ ಪುತ್ರಾನೇವ ಜನಯೇಯುಃ, ದುಹಿತೃಕಾಮಾ ದುಹಿತೄರ್ವಾ ಜನಯೇಯುರಿತಿ ಯೋಜನಾ| ನತು ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಸ್ತ್ರಿಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಮೈಥುನಮಾಪದ್ಯಮಾನಾ ಏವ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪುರುಷಾಶ್ಚ ಪರಿದೇವೇರನ್ ನ ಚೇತಿ ಯೋಜನಾ | ಮಾತಾಪಿತ್ರಧೀನತ್ವೇನ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯದೈವೇಚ್ಛನ್ತ್ಯಪತ್ಯಂ, ತದೈವ ಮೈಥುನಮಾಪದ್ಯಮಾನಾಃ ಸಾಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ; ತತಶ್ಚ ಸರ್ವಾಪತ್ಯತ್ವೇನ ನ ಕೇಚಿತ್ ಪರಿದೇವೇರನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪ (೨)||

Adhikarana 5 (4 (3)) · Śloka 4

ನ ಚಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಜನಯತಿ| ಯದಿ ಹ್ಯಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಜನಯೇಜ್ಜಾತೋ ವಾ ಜನಯೇದಾತ್ಮಾನಮಜಾತೋ ವಾ, ತಚ್ಚೋಭಯಥಾಽಪ್ಯಯುಕ್ತಮ್| ನ ಹಿ ಜಾತೋ ಜನಯತಿ ಸತ್ತ್ವಾತ್, ನ ಚಾಜಾತೋ ಜನಯತ್ಯಸತ್ತ್ವಾತ್, ತಸ್ಮಾದುಭಯಥಾಽಪ್ಯನುಪಪತ್ತಿಃ| ತಿಷ್ಠತು ತಾವದೇತತ್| ಯದ್ಯಯಮಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಶಕ್ತೋ ಜನಯಿತುಂ ಸ್ಯಾತ್, ನ ತ್ವೇನಮಿಷ್ಟಾಸ್ವೇವ ಕಥಂ ಯೋನಿಷು ಜನಯೇದ್ವಶಿನಮಪ್ರತಿಹತಗತಿಂ ಕಾಮರೂಪಿಣಂ ತೇಜೋಬಲಜವವರ್ಣಸತ್ತ್ವಸಂಹನನಸಮುದಿತಮಜರಮರುಜಮಮರಮ್; ಏವಂವಿಧಂ ಹ್ಯಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮಾನಮಿಚ್ಛತ್ಯತೋ ವಾ ಭೂಯಃ (೩)|೪|

ಆತ್ಮಜತ್ವಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ನಿಷೇಧಯತಿ- ನ ಚಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮನುಷ್ಯಕರಿತುರಗಾದಿರೂಪೇಣ ಆತ್ಮಾನಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವಾದಿತಿ ಜನ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನೋ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್, ನ ಚ ವಿದ್ಯಮಾನೋ ಜನ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸತ್ತ್ವಾದಿತಿ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಜಾತಪಕ್ಷೇಽಸತ್ತ್ವಾನ್ನ ಕಾರಣತ್ವಮುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವ ದೂಷಾಣಾನ್ತರಮಾಹ- ತಿಷ್ಠತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿಷ್ವಿವಿ ಜಾತಿಷು| ಅತೋ ವಾ ಭೂಯ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಯುಕ್ತಾದಪ್ಯಧಿಕಂ ಶಕ್ರಾದಿಪರಮರ್ಧಿತುಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪ (೩)||

Adhikarana 6 (4 (4)) · Śloka 4

ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ಯದಿ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಜಃಸ್ಯಾತ್, ತರ್ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಾಮೇವೈಕಾನ್ತೇನ ಪ್ರಜಾ ಸ್ಯಾತ್, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಶ್ಚ ನಿಖಿಲೇನಾನಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತಚ್ಚೋಭಯಮುಭಯತ್ರೈವ ದೃಶ್ಯತೇ (೪)|೪|

ತಚ್ಚೋಭಯಮಿತಿ ಸಪ್ರಜತ್ವಮನಪತ್ಯತ್ವಂ ಚ| ಉಭಯತ್ರೇತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನ್ಯಪಿ||೪ (೪)||

Adhikarana 7 (4 (5)) · Śloka 4

ಅರಸಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ಯದಿ ಹಿ ರಸಜಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಕೇಚಿತ್ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷೇಷ್ವನಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ, ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿದಸ್ತ್ಯೇಷಾಂ ಯೋ ರಸಾನ್ನೋಪಯುಙ್ಕ್ತೇ; ಶ್ರೇಷ್ಠರಸೋಪಯೋಗಿನಾಂ ಚೇದ್ಗರ್ಭಾ ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತಮಿತಿ, ಏವಂ ಸತ್ಯಾಜೌರಭ್ರಮಾರ್ಗಮಾಯೂರಗೋಕ್ಷೀರದಧಿಘೃತಮಧುತೈಲಸೈನ್ಧವೇಕ್ಷುರಸಮುದ್ಗಶಾಲಿಭೃತಾನಾಮೇವೈಕಾನ್ತೇನ ಪ್ರಜಾ ಸ್ಯಾತ್, ಶ್ಯಾಮಾಕವರಕೋದ್ದಾಲಕಕೋರದೂಷಕಕನ್ದಮೂಲಭಕ್ಷಾಶ್ಚ ನಿಖಿಲೇನಾನಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತಚ್ಚೋಭಯಮುಭಯತ್ರ ದೃಶ್ಯತೇ (೫)|೪|

ಯೋ ರಸಾನ್ನೋಪಯುಙ್ಕ್ತೇ ಇತಿ ರಸಶ್ಚೇದ್ಗರ್ಭಕಾರಣಂ ತಂ ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಾಃ ಸೇವನ್ತೇ, ತೇನ ಸರ್ವ ಏವ ಸಾಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ರಸಜೋ ಗರ್ಭ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠರಸ ಇತ್ಯರ್ಥೋ ವರ್ಣ್ಯತೇ, ತತ್ರಾಪಿ ದೂಷಣಮಾಹ- ಶ್ರೇಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ||೪ (೫)||

Adhikarana 8 (4) · Śloka 4

ನ ಖಲ್ವಪಿ ಪರಲೋಕಾದೇತ್ಯ ಸತ್ತ್ವಂ ಗರ್ಭಮವಕ್ರಾಮತಿ; ಯದಿ ಹ್ಯೇನಮವಕ್ರಾಮೇತ್, ನಾಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಂ ಸ್ಯಾದವಿದಿತಮಶ್ರುತಮದೃಷ್ಟಂ ವಾ, ಸ ಚ ತಚ್ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ಸ್ಮರತಿ (೬)||೪|| ತಸ್ಮಾದೇತದ್ಬ್ರೂಮಹೇ- ಅಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭೋಽಪಿತೃಜಶ್ಚಾನಾತ್ಮಜಶ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚಾರಸಜಶ್ಚ, ನ ಚಾಸ್ತಿ ಸತ್ತ್ವಮೌಪಪಾದುಕಮಿತಿ (ಹೋವಾಚ ಭರದ್ವಾಜಃ )||೪||

‘ಅಸ್ತಿ ಚ ಸತ್ತ್ವಮೌಪಪಾದುಕಮ್’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ, ತದ್ದೂಷಯತಿ- ನ ಖಲ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ| ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮಿತಿ ಪೂರ್ವದೇಹಾನುಭೂತಮ್| ಅವಿದಿತಮದೃಷ್ಟಂ ವೇತಿ ಇಹ ಜನ್ಮನ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವದೇಹಾನುಭೂತಂ ನಾವಿದಿತಮದೃಷ್ಟಂ ವಾ ಸ್ಯಾತ್; ವಿದಿತಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವ್ಯತಿರಿಕ್ತಪ್ರಮಾಣೋಪಲಬ್ಧಂ, ದೃಷ್ಟಂ ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಲಬ್ಧಮ್, ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯಾದವಿದಿತಮದೃಷ್ಟಂ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ಸ್ಮರತೀತಿ ನಚ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಾನುಭೂತಂ ಸ್ಮರತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯನ್ಮನಃ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮನುಭವತಿ ತಚ್ಚೇಹ ಜನ್ಮನ್ಯಪ್ಯನುವರ್ತತೇ, ತಥಾ ಯತ್ ತೇನ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇಽನುಭೂತಂ ತದಿಹ ಜನ್ಮನ್ಯಪಿ ತಥೈವ ಸ್ಮರತು; ಯಥಾ- ದೇವದತ್ತೋ ಬಾಲ್ಯಾನುಭೂತಂ ಯೌವನೇ ಸ್ಮರತಿ, ನ ಚಾಯಂ ತಥಾ ಸ್ಮರತಿ; ತೇನ ನ ಪೂರ್ವಾಪರಜನ್ಮನ್ಯೇಕಂ ಸತ್ತ್ವಮಿತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ದೂಷಣದೂಷಿತಮರ್ಥಂ ಪುನರ್ನಿಗಮನೇನ ದರ್ಶಯತಿ||೪||

Adhikarana 9 (5) · Śloka 5

ನೇತಿ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ, ಸರ್ವೇಭ್ಯ ಏಭ್ಯೋ ಭಾವೇಭ್ಯಃ ಸಮುದಿತೇಭ್ಯೋ ಗರ್ಭೋಽಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ||೫||

ಭರದ್ವಾಜಮತಮಾತ್ರೇಯವಚಸಾ ದೂಷಯತಿ- ನೇತೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮುದಿತೇಭ್ಯ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಮಿತರಕಾರಣನಿರಪೇಕ್ಷಾಣಾಂ ಗರ್ಭಕಾರಣತ್ವಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ತೇನ, ಮಾತ್ರಾದಿಗರ್ಭಕಾರಣಸಾನ್ನಿಧ್ಯೇಽಪಿ ಗರ್ಭಕಾರಣಾನ್ತರಜೀವಾವಕ್ರಮಾದ್ಯಭಾವಾದ್ ಗರ್ಭಾನುತ್ಪಾದೋ ಯುಕ್ತ ಏವ| ನ ಚ ಸಾಮಗ್ರೀಜನ್ಯೇ ಕಾರ್ಯೇ ಏಕದೇಶಸ್ಯಾಜನಕತ್ವೇನಾಕಾರಣತ್ವಮ್| ಏವಂ ಸತಿ ತನ್ತೂನಾಮಪಿ ಪಟಕಾರಣಾನಾಂ ಕಾರಣಾನ್ತರಾಸಾನ್ನಿಧ್ಯೇ ಪಟಾಜನಕತ್ವೇನಾಕಾರಣತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಇದಮೇವ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾದಿಜನ್ಯತ್ವಂ ಯತ್- ಮಾತ್ರಾದಿವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುತ್ಪದ್ಯಮಾನತ್ವಮ್||೫||

Adhikarana 10 (6) · Śloka 6

ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ನ ಹಿ ಮಾತುರ್ವಿನಾ ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚ ಜನ್ಮ ಜರಾಯುಜಾನಾಮ್| ಯಾನಿ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಮಾತೃಜಾನಿ, ಯಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ಮಾತೃತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ತ್ವಕ್ಚ ಲೋಹಿತಂ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ಮೇದಶ್ಚ ನಾಭಿಶ್ಚ ಹೃದಯಂ ಚ ಕ್ಲೋಮ ಚ ಯಕೃಚ್ಚ ಪ್ಲೀಹಾ ಚ ವೃಕ್ಕೌ ಚ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪುರೀಷಾಧಾನಂ ಚಾಮಾಶಯಶ್ಚ ಪಕ್ವಾಶಯಶ್ಚೋತ್ತರಗುದಂ ಚಾಧರಗುದಂ ಚ ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಚ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಂ ಚ ವಾಪಾ ಚ ವಪಾವಹನಂ ಚೇತಿ (ಮಾತೃಜಾನಿ)||೬||

ಏವಂವಿಧಮೇವ ಮಾತುಸ್ತಾವತ್ ಕಾರಣತ್ವಮಾಹ- ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತೌ ಮಾತುಃ ಕಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಜರಾಯುಜಜನ್ಮನಿ ಕಾರಣತ್ವಮಾಹ- ನ ಚ ಜನ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಜರಾಯುಃ ಅಮರಾ, ಯೇನ ವೇಷ್ಟಿತಾ ಮನುಷ್ಯಾದಯಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ; ಜರಾಯುಣಾ ವೇಷ್ಟಿತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಇತಿ ಜರಾಯುಜಾಮನುಷ್ಯಾದಯಃ ಸಂಸ್ವೇದಜಾನಾಂ ಮಶಕಾದೀನಾಮುದ್ಭಿಜ್ಜಾದೀನಾಂ ಭೇಕಾದೀನಾಂ ಚ ಮಾತರಂ ವಿನಾಽಪಿ ಜನ್ಮ ಭವತಿ| ಅಣ್ಡಜಾನಾಮಪಿ ಯದ್ಯಪಿ ಮಾತಾ ಕಾರಣಂ ಭವತ್ಯೇವ ಜನ್ಮನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಜರಾಯುಜಸ್ಯ ಮಾನುಷಸ್ಯೇಹ ಪ್ರಕರಣೇಽಭಿಪ್ರೇತತ್ವೇನಾಣ್ಡಜಾನ್ ವಿಹಾಯ ಜರಾಯುಜಾನಾಮಿತಿ ಕೃತಮ್| ಕಿಂವಾ, ಜರಾಯುಜಸ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿರೂಪೇ ಜನ್ಮನಿ ಯಾವದಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಯಥಾ ಮಾತಾ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ನ ತಥಾಽಣ್ಡಜೇ; ತತ್ರ ಕೂರ್ಮಾದಾವಣ್ಡೋತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರ ಏವ ಮಾತಾ ಕಾರಣಂ, ನ ಜನ್ಮನ್ಯಭಿವ್ಯಕ್ತಿರೂಪೇ| ಯತ್ತು ‘ಪಿತುರ್ವಿನಾ ನ ಜರಾಯುಜಾನಾಂ ಜನ್ಮ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಜ್ಜರಾಯುಜೋತ್ಪಾದೇ ಪಿತುರವಶ್ಯಾಪೇಕ್ಷಣೀಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್; ಅಣ್ಡಜಾಸ್ತು ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ ಪಿತರಂ ವಿನಾಽಪಿ ಋತುವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯೈವ ಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ಮಾತೃಜಾನೀತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಂ- ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಮಾತೃತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯಾನಿ ಮಾತೃತ ಇತಿ ಮಾತುರಾಗತಾಚ್ಛೋಣಿತಾತ್ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತಾನಿ ಮಾತೃಜಾನಿ ತ್ವಗಾದೀನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯಾನಿ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಮಾತೃಜತ್ವಂ ಚ ತ್ವಗಾದೀನಾಮಾಗಮಗಮ್ಯಗೇವ| ಪುರೀಷಾಧಾನಂ ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ಉತ್ತರಗುದಾಧರಗುದೌ ಗುದೋತ್ತರಾಧರಭಾಗೌ| ವಪಾವಹನಂ ‘ತೈಲವರ್ತಿಕಾ’ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ ||೬||

Adhikarana 11 (7) · Śloka 7

ಪಿತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ನಹಿ ಪಿತುರೃತೇ ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚ ಜನ್ಮ ಜರಾಯುಜಾನಾಮ್| ಯಾನಿ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಪಿತೃಜಾನಿ, ಯಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ಪಿತೃತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುನಖಲೋಮದನ್ತಾಸ್ಥಿಸಿರಾಸ್ನಾಯುಧಮನ್ಯಃ ಶುಕ್ರಂ ಚೇತಿ (ಪಿತೃಜಾನಿ)||೭||

ಶುಕ್ರಮಿತಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯಪಾಠೇನ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಸ್ಯೋಪಾದೇಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ||೭||

Adhikarana 12 (8) · Śloka 8

ಆತ್ಮಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ಗರ್ಭಾತ್ಮಾ ಹ್ಯನ್ತರಾತ್ಮಾ ಯಃ, ತಂ ‘ಜೀವ’ ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಶಾಶ್ವತಮರುಜಮಜರಮಮರಮಕ್ಷಯಮಭೇದ್ಯಮಚ್ಛೇದ್ಯಮಲೋಡ್ಯಂ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾಣಮವ್ಯಕ್ತಮನಾದಿಮನಿಧನಮಕ್ಷರಮಪಿ| ಸ ಗರ್ಭಾಶಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಯೋಗಮೇತ್ಯ ಗರ್ಭತ್ವೇನ ಜನಯತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಮ್, ಆತ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಹಿ ಗರ್ಭೇ| ತಸ್ಯ ಪುನರಾತ್ಮನೋ ಜನ್ಮಾನಾದಿತ್ವಾನ್ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾನ್ನ ಜಾತ ಏವಾಯಮಜಾತಂ ಗರ್ಭಂ ಜನಯತಿ, ಅಜಾತೋ ಹ್ಯಯಮಜಾತಂ ಗರ್ಭಂ ಜನಯತಿ; ಸ ಚೈವ ಗರ್ಭಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಬಾಲಯುವಸ್ಥವಿರಭಾವಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಸ ಯಸ್ಯಾಂ ಯಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ವರ್ತತೇ ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾತೋ ಭವತಿ, ಯಾ ತ್ವಸ್ಯ ಪುರಸ್ಕೃತಾತಸ್ಯಾಂ ಜನಿಷ್ಯಮಾಣಶ್ಚ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಏವ ಜಾತಶ್ಚಾಜಾತಶ್ಚ ಯುಗಪದ್ಭವತಿ; ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚೈತದುಭಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಜಾತತ್ವಂ ಜನಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಂ ಚ ಸ ಜಾತೋ ಜನ್ಯತೇ, ಸ ಚೈವಾನಾಗತೇಷ್ವವಸ್ಥಾನ್ತರೇಷ್ವಜಾತೋ ಜನ್ಯಯತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಮ್| ಸತೋ ಹ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಗಮನಮಾತ್ರಮೇವ ಹಿ ಜನ್ಮ ಚೋಚ್ಯತೇ ತತ್ರ ತತ್ರ ವಯಸಿ ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ; ಯಥಾ- ಸತಾಮೇವ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಜೀವಾನಾಂ ಪ್ರಾಕ್ ಸಂಯೋಗಾದ್ಗರ್ಭತ್ವಂ ನ ಭವತಿ, ತಚ್ಚ ಸಂಯೋಗಾದ್ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಸತಸ್ತಸ್ಯೈವ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಗಪತ್ಯಾತ್ ಪಿತೃತ್ವಂ ನ ಭವತಿ, ತಚ್ಚಾಪತ್ಯಾದ್ಭವತಿ; ತಥಾ ಸತಸ್ತಸ್ಯೈವ ಗರ್ಭಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜಾತತ್ವಮಜಾತತ್ವಂ ಚೋಚ್ಯತೇ||೮||

ಆತ್ಮಜ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತ್ಮಜತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ| ಅನ್ತರಾತ್ಮೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯನೇನ ಗರ್ಭಕಾರಣಭೂತಮಾತ್ಮಾನಂ ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯವರ್ತ್ಯಾತ್ಮಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಾದ್ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ| ಆಚಕ್ಷತ ಇತಿ ಆಗಮೇಷು ಶಾಶ್ವತಾದಿಶಬ್ದೈರ್ಬ್ರುವತೇ ವೃದ್ಧಾಃ| ಅಲೋಡ್ಯಮಿತಿ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಮ್| ಗರ್ಭತ್ವೇನ ಜನಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ಗರ್ಭಸ್ವರೂಪೋ ಯಃ ಷಡ್ಧಾತುಕ ಆತ್ಮಾ ತಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗರ್ಭಸ್ಯಾತ್ಮಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯತಾಮಾಹ- ಆತ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಹಿ ಗರ್ಭೇ ಇತಿ| ತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ| ಯಸ್ಮಾದಸ್ಯಾನಾದಿತ್ವಾಜ್ಜನ್ಮ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತ ಏವಾಯಮಜಾತಂ ಗರ್ಭಂ ಜನಯತೀತಿ ಪಕ್ಷೋಽನ, ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಥ ಜಾತಃ ಸ ನ ಚೇಜ್ಜನಯತಿ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಜನಯತೀತ್ಯಹ- ಅಜಾತೋ ಹ್ಯಯಮಿತಿ; ನಿತ್ಯೋ ಹ್ಯಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ನಿತ್ಯತ್ವೇನಾಕಾಶವನ್ನ ಜಾತಃ ಸನ್ನನ್ತರಾತ್ಮಾ ಗರ್ಭಸ್ವರೂಪಮಾತ್ಮಾನಂ ಜನಯತಿ| ಅತಶ್ಚಾನ್ತರಾತ್ಮರೂಪತಯಾ ನಿತ್ಯವಿದ್ಯಮಾನತ್ವೇನಾಜಾತಃ ಸನ್ ಗರ್ಭರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜಾತ ಉಚ್ಯತೇ| ಏವಮಜಾತತ್ವಂ ಜಾತತ್ವಂ ಚಾತ್ಮನಿ ದ್ವಯಮಪಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಏತದೇವಾತ್ಮನಿ ಜಾತತ್ವಮಜಾತತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಯಿತುಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಂ ಗರ್ಭ ಏವ ಜಾತತ್ವಮಜಾತತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ- ಸ ಚೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರಸ್ಕೃತೇತಿ ಅಗ್ರೇ ಭವಿಷ್ಯನ್ತೀ| ಯಥಾ- ಬಾಲಸ್ಯ ವೃದ್ಧತ್ವಾವಸ್ಥಾಽಜಾತಾ ಜನ್ಯತ ಇತಿ ಚ, ತಥಾ ಅಜಾತೋ ಜನಯತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮನಮಿತಿ ಚ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಸಮರ್ಥನಮಾತ್ರಮೇತದ್ ವಿವಕ್ಷಾಭೇದಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅನೇನ ಚಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದಕೃತಜಾತತ್ವಸಮರ್ಥನೇನ ‘ಜಾತೋ ವಾಜನಯೇತ್, ಅಜಾತೋ ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಕೃತಪೂರ್ವಪಕ್ಷಃ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಸಮರ್ಥನತಯಾ ಪರಿಹೃತಃ| ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತು ನಿತ್ಯತ್ವೇನಾಜಾತ ಏವಾತ್ಮಾ ಆತ್ಮನೋಽಜಾತಾವಸ್ಥಾಂ ಗರ್ಭಾದಿರೂಪಾಂ ಜನಯತಿ| ತೇನ, ನಾಸತಃ ಕಾರಣತ್ವಂ ಸತೋ ವಾ ಜನ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಪಕ್ಷಃ ಸ್ಥಿತ ಏವ| ಸತೋ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸತ್ಕಾರ್ಯಪಕ್ಷಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮತಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಿಂವಾ ವಯೋಭೇದೇನ ಯದೇವಾವಸ್ಥಾನ್ತರಗಮನಂ ತದೇವ ಜನ್ಮೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಪಿತೃತ್ವಮಿತಿ ಪಿತೃತ್ವೇನ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 13 (9) · Śloka 9

ನ ಖಲು ಗರ್ಭಸ್ಯ ನ ಚ ಮಾತುರ್ನ ಪಿತುರ್ನ ಚಾತ್ಮನಃ ಸರ್ವಭಾವೇಷು ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಮಸ್ತಿ; ತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವವಶಾತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರ್ಮವಶಾತ್, ಕ್ವಚಿಚ್ಚೈಷಾಂ ಕರಣಶಕ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಕ್ವಚಿನ್ನ ಭವತಿ| ಯತ್ರ ಸತ್ತ್ವಾದಿಕರಣಸಮ್ಪತ್ತತ್ರ ಯಥಾಬಲಮೇವ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಮ್, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ನ ಚ ಕರಣದೋಷಾದಕರಣಮಾತ್ಮಾಸಮ್ಭವತಿ ಗರ್ಭಜನನೇ, ದೃಷ್ಟಂ ಚೇಷ್ಟಾ ಯೋನಿರೈಶ್ವರ್ಯಂ ಮೋಕ್ಷಶ್ಚಾತ್ಮವಿದ್ಭಿರಾತ್ಮಾಯತ್ತಮ್| ನಹ್ಯನ್ಯಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಕರ್ತಾ| ನ ಚಾನ್ಯತೋ ಗರ್ಭೋ ಜಾಯತೇ ಜಾಯಮಾನಃ, ನಾಙ್ಕುರೋತ್ಪತ್ತಿರಬೀಜಾತ್||೯||

ಯದುಕ್ತಂ- ಯದ್ಯಾತ್ಮಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಜನಯತಿ ತದಾ ವಶಿತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಜನಯೇದಿತಿ, ತತ್ರೋತ್ತರಮಾಹ- ನ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸರ್ವಭಾವೇಷು ನ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯಾತ್ಮೈವ ಪ್ರಕೃತಃ, ತಥಾಽಪಿ ತುಲ್ಯಸಮಾಧಾನತ್ವೇನ ಮಾತಾಪಿತರಾವಪ್ಯುಪಾತ್ತೌ| ಯಥಾ ಆತ್ಮನಃ ಸರ್ವಭಾವೇಷು ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವೇನೇಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಾದಿಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸಮಾಧೀಯತೇ, ತಥಾ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಪಿ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವೇನ ಪುತ್ರಾನೇವ ಜನಯೇಯುರಿತ್ಯಾದಿಪೂರ್ವಪಕ್ಷಃ ಪರಿಹೃತೋ ಭವತಿ| ಅಥ ಕುತ ಏವಾತ್ಮಾದೀನಾಂ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಂ ಕ್ವಚಿನ್ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವಮ್| ತತ್ರ ಮಾತಾಪಿತರೌ ಸ್ವವಶೌ ಮೈಥುನಂ ಗರ್ಭಕಾರಣಂ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಸೇವಾದಿಕಂ ಚಾಚರತಃ, ಗರ್ಭಸ್ಯ ಜೀವಾಧಿಷ್ಠಾನಾದೌ ತು ಕರ್ಮಾಧೀನೇ ಪರವಶೌ; ತಥಾ, ಆತ್ಮಾಽಪಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯೇ ತಥಾ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಹೇತುಕ್ರಿಯಾನುಷ್ಠಾನೇ ಸ್ವವಶಃ, ಕರ್ಮಜನ್ಯೇ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದಿಗಮನೇ ತು ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಪರಾಧೀನ ಏವ; ತೇನ ಕರ್ಮಾಧೀನೇ ವಿಷಯೇ ನ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಮ್| ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಮಪಿ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಕ್ವಚಿದ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ವಚಿಚ್ಚೈಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರಣಮುಪಕರಣಂ ಸಾಧನೋಪಾಯ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ಆದಿ ಪ್ರಧಾನಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ಸತ್ತ್ವಾದೀನಿ ಮನ-ಇನ್ದ್ರಿಯಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾದೀನಿ| ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ಯಥಾಕರ್ಮ; ಬಲಶಬ್ದೇನೇಹಾದೃಷ್ಟಮುಚ್ಯತೇ | ಏತೇನ, ಯತ್ರ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಪುತ್ರೇಚ್ಛಾಯಾಮಿಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಾದಿಕರಣಶಕ್ತಿರ್ಭವತಿ , ಕರ್ಮ ಚಾನುಗುಣಂ ಭವತಿ, ತತ್ರೇಪ್ಸಿತಪುತ್ರಾದಿಷ್ವಿಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಾದಿ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಯದಿ ತತ್ರ ವಿಶುದ್ಧಭೂರಿಶುಕ್ರಃ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ, ಸ್ತ್ರೀ ಚ ವಿಶುದ್ಧಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ, ಪುತ್ರಜನಕಂ ಚ ಕರ್ಮಂ ತಯೋರ್ಬಲವತ್, ತದಾ ಪುತ್ರಜನ್ಮಾಭಿಸನ್ಧಾಯ ಮೈಥುನಮಾಪದ್ಯಮಾನೌ ಈಪ್ಸಿತಂ ಪುತ್ರಂ ಜನಯತಃ; ತಥಾ ಆತ್ಮಾಽಪಿ ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ ಶುಭಕರ್ಮವಾನ್ ತತ್ಕಾಲೇ ಇಷ್ಟಾಂ ಯೋನಿಮನುಧ್ಯಾಯತಿ, ತದಾಽಭೀಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಂ ಸಮ್ಪಾದಯತ್ಯಾತ್ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವೋದಾಹರಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಇತಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿಕರಣಾಶಕ್ತೌ ವಿಗುಣೇ ಚ ದೈವೇ| ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ನ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿತ್ವಮ್| ಕಿಂವಾ, ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ಮೈಥುನಾದಾವೇಷಾಂ ಪಿತ್ರಾದೀನಾಂ ಸ್ವವಶತ್ವಂ, ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ಜೀವೋಪಕ್ರಮಾದಾವಪಿ ನ ಸ್ವವಶತ್ವಮೇಷಾಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕ್ವಚಿಚ್ಚೈಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ವಚಿದೇವ ಕಾರ್ಯೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರಣಂ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಶಕ್ತಂ ನ ಸರ್ವತ್ರ, ತೇನ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಭಾವೇಷು ನ ಸ್ವವಶತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ರಾಪಿ ಚೈತೇ ಮಾತ್ರಾದಯಃ ಸ್ವವಶಾಃ ಸನ್ತಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ವೀಯಸ್ವೀಯಕರಣಯುಕ್ತಾ ಏವ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಯತ್ರ ಸತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ| ಅನೇನ ಚ ಮಾತ್ರಾದಯೋ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯೇಷು ವಿಶೇಷೇಷು ಶಕ್ತಾಃ, ತೇಷು ಸತ್ತ್ವಾದಿಕರಣಸಮ್ಪತ್ತೌ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿಣೋ ಭವನ್ತಿ, ನ ತ್ವಶಕ್ಯೇ ವಿಷಯೇ ಉಪಹತಕರಣಾ ವಾ ಯಥೇಷ್ಟಕಾರಿಣೋ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ವಿಪರ್ಯಯ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಚಾರ್ಥೋಽಗ್ರೇ ವ್ಯಾಕೃತಃ| ನನು ಸತ್ತ್ವಾದಿಕರಣದೋಷಾಚ್ಚೇದಯಮಾತ್ಮಾ ಗರ್ಭಂ ನ ಜನಯತಿ ತಥಾವಿಧಂ, ಹನ್ತ ತರ್ಹ್ಯಕಾರಣಮೇವಾಯಮಾತ್ಮಾ, ಕಾರಣಂ ಹಿ ಯದ್ಭವತಿ ತತ್ ಕರೋತ್ಯೇವ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಕರಣದೋಷಾದಕುರ್ವನ್ ಗರ್ಭಂ ಕದಾಚಿದಾತ್ಮಾನ ಗರ್ಭಜನನೇ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ನ, ಅಪಿತು ಭವತ್ಯೇವ ಕಾರಣಮ್; ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಮೃದಾದ್ಯಭಾವಾತ್ ಘಟಮಕುರ್ವನ್ನಪಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಃ ಕಾರಣಮೇವ ಘಟಸ್ಯ ಭವತಿ, ಘಟಜನನಶಕ್ತಿಯುಕ್ತತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಆತ್ಮಾಽಪಿ ಕರಣದೋಷಾದಕುರ್ವನ್ನಪಿ ತಥಾವಿಧಂ ಗರ್ಭಂ, ತಜ್ಜನನಶಕ್ತತ್ವೇನ ಭೂಯೋದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಕಾರಣಮೇವ ಭವತಿ| ತಥೇಷ್ಟಯೋನಿಗಮನೇ ಪ್ರಸಕ್ತಿರಪಿ ಪ್ರೋದ್ಭಾವಿತಾ ಆತ್ಮನಃ ಕಾರಣತ್ವೇನ ಸಾ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತೀತ್ಯಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೃಷ್ಟಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾಧೀನಾ ಯೋನಿಃ ಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ ಇಷ್ಟಾ ಯೋನಿಃ; ತಥಾ ಐಶ್ವರ್ಯಾದಯಶ್ಚಾತ್ಮಾಧೀನಾ ದೃಷ್ಟಾಃ, ಯಥೋಕ್ತಂ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೇ- “ಆವೇಶಶ್ಚೇತಸೋ ಜ್ಞಾನಂ” (ಶಾ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಆತ್ಮನಃ ಕಾರಣತ್ವೇ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ನ ಹ್ಯನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಹಿ ಯಸ್ಮಾದಾತ್ಮನೋಽನ್ಯಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಕರ್ತಾ ನಾಸ್ತಿ, ಕಿಂ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಸುಖದುಃಖಸಾಧನೇನ್ದ್ರಿಯಕರ್ಮಶರೀರಾದಿಕರ್ತಾ; ತೇನ ಆತ್ಮಾ ಕಾರಣಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸುಖದುಃಖಾದ್ಯಾಧಾರಸ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಭೂತಾನ್ಯೇವ ಕಸ್ಮಾತ್ ಸಂಯೋಗವಶಾಚ್ಚೇತನಾಮಾಸಾದ್ಯ ಸುಖಾದಿಕಾರಣಾನಿ ನ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ನ ಚಾನ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ ಇತಿ ವಿಜಾತೀಯಾತ್| ಜಾಯಮಾನ ಇತಿ ಉತ್ಪದ್ಯ ಮಾನಃ| ಸದೃಶಮೇವ ಕಾರಣಾತ್ ಕಾರ್ಯಮುತ್ಪದ್ಯತೇ; ಯೇನ ನ ಶಣಸ್ಯಾಙ್ಕುರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ನಾರಿಕೇಲಬೀಜಾದ್ಭವತಿ; ಅಬೀಜಾದಿತಿ ಕಾರ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಮತಾಙ್ಕುರಸ್ಯಾಬೀಜಾತ್| ಏತೇನ, ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯಚ್ಚೈತನ್ಯಂ ತದಚೇತನೇಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋ ನ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಚೇತನಾಧಾತೋರಾತ್ಮನ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೯||

Adhikarana 14 (10) · Śloka 10

ಯಾನಿ ತು ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯಾತ್ಮಜಾನಿ, ಯಾನಿ ಚಾಸ್ಯಾತ್ಮತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ತದ್ಯಥಾ- ತಾಸು ತಾಸು ಯೋನಿಷೂತ್ಪತ್ತಿರಾಯುರಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಮನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಪ್ರೇರಣಂ ಧಾರಣಮಾಕೃತಿಸ್ವರವರ್ಣವಿಶೇಷಾಃ ಸುಖದುಃಖೇ ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷೌ ಚೇತನಾ ಧೃತಿರ್ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಮೃತಿರಹಙ್ಕಾರಃ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚೇತಿ (ಆತ್ಮಜಾನಿ)||೧೦||

ಏವಮಾತ್ಮಜತ್ವಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯಾತ್ಮಜಾನ್ ವಿಶೇಷಾನಾಹ- ಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೇರಣಂ ಧಾರಣಂ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮೇವ| ಅತ್ರ ಚ ತತ್ತದ್ದೇವಾದಿಪಶ್ವಾದಿಯೋನಿಗಮನಾದೌ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಜನ್ಯೇ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸ್ಯಾಪಿ ಜನಕತ್ವೇನಾತ್ಮೈವ ಮೂಲಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ; ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಪ್ರಾಣಾಪಾನಪ್ರೇರಣಾದೌ ತು ಮನಃಕರಣ ಆತ್ಮೈವಾವ್ಯವಧಾನೇನ ಕಾರಣಮ್||೧೦||

Adhikarana 15 (11) · Śloka 11

ಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ನಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿತ್ವಮನ್ತರೇಣ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಯೋರ್ವನ್ಧ್ಯತ್ವಮಸ್ತಿ, ಗರ್ಭೇಷು ವಾಽಪ್ಯನಿಷ್ಟೋ ಭಾವಃ| ಯಾವತ್ ಖಲ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಾಣಾಂ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಶರೀರಮುಪಸರ್ಪನ್ತೋ ನ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಗರ್ಭಾಶಯೋಪಘಾತಾಯೋಪಪದ್ಯನ್ತೇ, ತಾವತ್ ಸಮರ್ಥಾ ಗರ್ಭಜನನಾಯ ಭವನ್ತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಾಂ ಪುನಃ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಾಣಾಮನುಪಹತಶುಕ್ರಶೋಣಿತಗರ್ಭಾಶಯಾನಾಮೃತಕಾಲೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಾಂ ಜೀವಸ್ಯಾನವಕ್ರಮಣಾದ್ಗರ್ಭಾ ನ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ| ನಹಿ ಕೇವಲಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಜ ಏವಾಯಂ ಗರ್ಭಃ, ಸಮುದಯೋಽತ್ರ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ| ಯಾನಿ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಜಾನಿ, ಯಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಆರೋಗ್ಯಮನಾಲಸ್ಯಮಲೋಲುಪತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಃ ಸ್ವರವರ್ಣಬೀಜಸಮ್ಪತ್ ಪ್ರಹರ್ಷಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಚೇತಿ (ಸಾತ್ಮ್ಯಜಾನಿ)||೧೧||

ಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಜತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಾಂ ಚ ಗರ್ಭೋಪಘಾತಿನೀಂ ದರ್ಶಯನ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಾಯಾ ಗರ್ಭಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತ್ವಂ ದ್ರಢಯತಿ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಾಮಪಿ ಪ್ರಜಾಭವನೋಪಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ ‘ಅಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಶ್ಚ ನಿಖಿಲೇನಾಪತ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ’ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಪರಿಹರತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಾಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಗ್ರನ್ಥೇನ ‘ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿನಾಮೇಕಾನ್ತೇನ ಪ್ರಜಾ ಸ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ ಪರಿಹರತಿ| ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಾಮಿತಿ ವ್ಯವಾಯಮಾಪನ್ನಾನಾಮ್| ಅತ್ರ ಸ್ವರವರ್ಣೌ ಸಾತ್ಮ್ಯಜತ್ವೇನ ತಥಾ ಆತ್ಮಜತ್ವೇನ ಚೋಕ್ತೌ, ತೇನ ದ್ವಾವಪ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೧||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

ರಸಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ| ನ ಹಿ ರಸಾದೃತೇ ಮಾತುಃ ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಂ ಪುನರ್ಗರ್ಭಜನ್ಮ| ನ ಚೈವಾಸಮ್ಯಗುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ರಸಾ ಗರ್ಭಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ, ನ ಚ ಕೇವಲಂ ಸಮ್ಯಗುಪಯೋಗಾದೇವ ರಸಾನಾಂ ಗರ್ಭಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಸಮುದಾಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ| ಯಾನಿ ತು ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ರಸಜಾನಿ, ಯಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ರಸತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಶರೀರಸ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರಭಿವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರಾಣಾನುಬನ್ಧಸ್ತೃಪ್ತಿಃ ಪುಷ್ಟಿರುತ್ಸಾಹಶ್ಚೇತಿ (ರಸಜಾನಿ)||೧೨||

ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾಽಪಿ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಗರ್ಭಧಾರಣಕಾರಣಭೂತಾಯಾ ಮಾತುರಪಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಿತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚೈವಾಸಮ್ಯಗುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯರಸೋಪಯೋಗಸ್ಯ ಗರ್ಭೋಪಘಾತಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯರಸೋಪಯೋಗಿನಾಂ ಪ್ರಜಾಭವನಂ ಯತ್, ತದಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವಿಪ್ರಜಾಭವನನ್ಯಾಯತುಲ್ಯಮಿತಿ ನೇಹ ಪುನರ್ದರ್ಶಿತಮ್| ಸಮುದಾಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಮಿತ್ಯನೇನ ತು ಅಸಮ್ಯಗ್ರಸಸೇವಿನಾಂ ಚಾಪತ್ಯಭವನೇ ಕಾರಣಂ ಧರ್ಮಾದಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವ್ಯಕ್ತತಾ| ಪ್ರಾಣಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಬಲಾನುಬನ್ಧಃ ಪುಷ್ಟಿಃ ಉಪಚಯಃ| ವೃದ್ಧಿಸ್ತು ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ವೃದ್ಧಿಃ| ಉತ್ಸಾಹಃ ಬಲಮ್| ಇತಿ ಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರೇ; ತೇನೈವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಣ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ವರ್ಣಾದೀನಿ ರಸಜಾನೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಪೂರ್ವತ್ರಾಪಿ ಇತಿಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಯದಾ ತ್ವಿತಿಶಬ್ದಃ ಪರಿಸಮಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಸ್ತದಾಽಪ್ಯಾವಿಷ್ಕೃತಾನಾಂ ರಸಜಾನಾಂ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ; ತೇನ ಅನಾವಿಷ್ಕೃತಾ ವರ್ಣಾದಯೋಽಪಿ ರಜಸಾ ಲಭ್ಯನ್ತೇ||೧೨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

ಅಸ್ತಿ ಖಲು ಸತ್ತ್ವಮೌಪಪಾದುಕಂ; ಯಜ್ಜೀವಂ ಸ್ಪೃಕ್ಶರೀರೇಣಾಭಿಸಮ್ಬಧ್ನಾತಿ, ಯಸ್ಮಿನ್ನಪಗಮನಪುರಸ್ಕೃತೇ ಶೀಲಮಸ್ಯ ವ್ಯಾವರ್ತತೇ, ಭಕ್ತಿರ್ವಿಪರ್ಯಸ್ಯತೇ, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಪತಪ್ಯನ್ತೇ, ಬಲಂ ಹೀಯತೇ, ವ್ಯಾಧಯ ಆಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ, ಯಸ್ಮಾದ್ಧೀನಃ ಪ್ರಾಣಾಞ್ಜಹಾತಿ, ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಭಿಗ್ರಾಹಕಂ ಚ ‘ಮನ’ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ; ತತ್ತ್ರಿವಿಧಮಾಖ್ಯಾಯತೇ- ಶುದ್ಧಂ, ರಾಜಸಂ, ತಾಮಸಮಿತಿ| ಯೇನಾಸ್ಯ ಖಲು ಮನೋ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ, ತೇನ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಮಾಜಾತೌ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ; ಯದಾ ತು ತೇನೈವ ಶುದ್ಧೇನ ಸಂಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾ ಜಾತೇರತಿಕ್ರಾನ್ತಾಯಾ ಅಪಿ ಸ್ಮರತಿ| ಸ್ಮಾರ್ತಂ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಸ್ತಸ್ಯೈವ ಮನಸೋಽನುಬನ್ಧಾದನುವರ್ತತೇ, ಯಸ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಪುರುಷೋ ‘ಜಾತಿಸ್ಮರ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯಾನಿ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಜಾನಿ, ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವತಃ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಭಕ್ತಿಃ ಶೀಲಂ ಶೌಚಂ ದ್ವೇಷಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮೋಹಸ್ತ್ಯಾಗೋ ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಶೌರ್ಯಂ ಭಯಂ ಕ್ರೋಧಸ್ತನ್ದ್ರೋತ್ಸಾಹಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಂ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಮನವಸ್ಥಿತತ್ವಮಿತ್ಯೇವಮಾದಯಶ್ಚಾನ್ಯೇ, ತೇ ಸತ್ತ್ವವಿಕಾರಾ ಯಾನುತ್ತರಕಾಲಂ ಸತ್ತ್ವಭೇದಮಧಿಕೃತ್ಯೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಖಲು ಸತ್ತ್ವಾನಿ, ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇಕಪುರುಷೇ ಭವನ್ತಿ, ನ ಚ ಭವನ್ತ್ಯೇಕಕಾಲಮ್, ಏಕಂ ತು ಪ್ರಾಯೋವೃತ್ತ್ಯಾಽಽಹ ||೧೩||

ಅಸ್ತೀತ್ಯಾದಿನಾ ಮನಸ ಔಪಪಾದುಕತ್ವಮಾಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಸಮಾದಧಾತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಅತ್ರ ಚ ‘ಯಜ್ಜೀವಂ ಸ್ಪೃಕ್ಶರೀರೇಣಾಭಿಸಮ್ಬಧ್ನಾತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಮನಸೋಽಸಾಧಾರಣಧರ್ಮಕಥನಮೇವೌಪಪಾದುಕಸಾಧನಂ ಭವತಿ, ಮನೋವ್ಯತಿರೇಕೇಣೈತದುಚ್ಯಮಾನಧರ್ಮಾಣಾಮಸಿದ್ಧೇಃ| ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಸ್ಪೃಶತೀತಿ ಸ್ಪೃಕ್, ಶರೀರಮಾತಿವಾಹಿಕಶರೀರಂ; ತೇನ ಸ್ಪೃಕ್ಶರೀರೇಣ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಜೀವಮಾತ್ಮರೂಪಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ನಾತಿ ಭೋಗಾಯತನಶರೀರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತಿವಾಹಿಕಶರೀರಸದ್ಭಾವಶ್ಚ “ಭೂತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಹಿತಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮೈರ್ಮನೋಜವೋ ದೇಹಮುಪೈತಿ ದೇಹಾತ್” (ಶಾ. ೨) ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ|ಕಿಂವಾ, ಜೀವಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ, ಸ್ಪೃಕ್ಶರೀರೇಣೇತಿ ಸ್ಪರ್ಶವತಾ ಶರೀರೇಣ, ಯನ್ಮನೋಽಭಿಸಮ್ಬಧ್ನಾತಿ ತದುಪಪಾದುಕಮಸ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯದಿ ಮನೋಽತ್ರಾತ್ಮನಃ ಶರೀರಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾದಾತ್ಮನಃ ಸರ್ವತ್ರೈವೋಪಲಬ್ಧ್ಯಾ ಭವಿತವ್ಯಂ, ನ ಚ ಭವತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ರೈವ ಸ್ಪರ್ಶವತಿ ಶರೀರೇ ಮನಃ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಂ ಭವತಿ ತತ್ರೈವಾಯಂ ಸುಖಾದ್ಯುಪಲಭತೇ| ಸ್ಪೃಗಿತಿವಿಶೇಷಣೇನ ಶರೀರಸ್ಯ ಮೂತ್ರನಖಕೇಶಾದೌ ಮನೋಗಮನಾಭಾವಾದಾತ್ಮನೋಽನುಪಲಬ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಪಗಮನಪುರಸ್ಕೃತೇ ಇತಿ ದೇಹಾನ್ತರಗಮನಾಭಿಮುಖೇ| ಭಕ್ತಿಃ ಇಚ್ಛಾ| ಯಸ್ಮಾದ್ಧೀನ ಇತಿ ಮನಸಾ ತ್ಯಕ್ತಃ| ಯೇನೇತಿ ಯಥಾಭೂತೇನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೇನ ರಾಜಸೇನ ತಾಮಸೇನ ವಾ ಮನಸಾ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಮಾಜಾತಾವಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಜನ್ಮನಿ; ಪೂರ್ವಜನ್ಮನಿ ಯಾದೃಶಂ ಮನಸ್ತಾದೃಶಮೇವ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ತು, ‘ತೇನ ನ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಯೋ ದ್ವಿತೀಯೇ ಜನ್ಮನಿ ತುಲ್ಯೇನ ಮನಸಾ ಯೋಗೋ ನ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿತ್ತು ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದುಕ್ತಂ ‘ನಾಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮವಿದಿತಂ ಸ್ಯಾತ್’ ಇತಿ, ತತ್ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯದಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧೇನೇತಿ ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಗುಣೇನ| ತಸ್ಯೈವೇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಯಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯೋನಿಯನ್ತ್ರಪೀಡಾಯಾಂ ಹಿ ಉದ್ಭೂತೇನ ತಮಸಾ ವಿಪ್ಲುತಂ ಮನೋ ನಾತಿಕ್ರಾನ್ತಜನ್ಮಗತಂ ಸ್ಮರತಿ; ಯಸ್ತೂದ್ಭೂತಸತ್ತ್ವಸ್ತಮಸಾ ನಾಭಿಭೂಯತೇ, ಸ ಸ್ಮರತ್ಯೇವಾತಿಕ್ರಾನ್ತಜನ್ಮಾನುಭೂತಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯೇತಿ ಕಾರಣತ್ವೇನಾವಧಾರ್ಯ| ಅಯಂ ಚ ಮನೋಧರ್ಮಸಮೂಹ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತೋಽಪಿ ಪುನರಿಹ ಪ್ರಕರಣವಶಾದುಚ್ಯಮಾನೋ ನ ಪುನರುಕ್ತದೋಷಮಾವಹತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಜನಕತ್ವಂ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯದುಪಪಾದುಕತ್ವಂ ಗರ್ಭಂ ಪ್ರತಿ ತೇನೈವ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಜನಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ತೇನ ‘ಯಾನಿ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಜಾನಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗರ್ಭೇ ಸತ್ತ್ವಜಭಾವಕಥನಮುಪಪನ್ನಮೇವ| ಗರ್ಭಕಾರಣಸ್ಯಾಪಿ ಚ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯೋಪಪಾದುಕಭಾಷಯಾ ಕಾರಣತ್ವಂ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ದೇಹಾದ್ದೇಹಾನ್ತರಗಮನರೂಪಮನೋಧರ್ಮಸ್ಯ ಗರ್ಭಕಾರಣತ್ವಾತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ನಾನಾವಿಧಾನೀತಿ ನಾನಾವಿಧಸಾತ್ತ್ವಿಕರಾಜಸತಾಮಂಸವೃತ್ತಿಭಿನ್ನಾನಿ| ತಾನ್ಯೇಕಪುರುಷೇ ಭವನ್ತೀತ್ಯನೇನೈಕ ಏವ ಪುರುಷಃ ಕದಾಚಿದ್ಧರ್ಮಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿತ್ ಕಾಮಚಿನ್ತಾಯಾಂ ರಾಜಸಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮೋಹೇ ತಮೋಮಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನ ಭವನ್ತ್ಯೇಕಕಾಲಮಿತಿ ಏಕದೈವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಯೋ ಧರ್ಮಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಭವನ್ತಿ| ನನು ಯದ್ಯೇಕಪುರುಷ ಏವ ಸರ್ವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಮ್ ‘ಅಯಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ’ ಇತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಏಕಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯೋವೃತ್ತ್ಯೇತಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಯಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ ಸ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ, ಯಸ್ಯ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ರಾಜಸ್ಯೋ ವೃತ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ ಸ ರಾಜಸ ಉಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ- “ಯದ್ಗುಣಂ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪುರುಷಮನುವರ್ತತೇ ಸತ್ತ್ವಂ, ತತ್ಸತ್ತ್ವಮೇವೋಪದಿಶನ್ತಿ ಬಾಹುಲ್ಯಾನುಶಯಾತ್” (ಸೂ. ೮) ಇತಿ||೧೩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ಏವಮಯಂ ನಾನಾವಿಧಾನಾಮೇಷಾಂ ಗರ್ಭಕರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸಮುದಾಯಾದಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಗರ್ಭಃ; ಯಥಾ- ಕೂಟಾಗಾರಂ ನಾನಾದ್ರವ್ಯಸಮುದಾಯಾತ್, ಯಥಾ ವಾ- ರಥೋ ನಾನಾರಥಾಙ್ಗಸಮುದಾಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದೇತದವೋಚಾಮ- ಮಾತೃಜಶ್ಚಾಯಂ ಗರ್ಭಃ, ಪಿತೃಜಶ್ಚ, ಆತ್ಮಜಶ್ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚ, ರಸಜಶ್ಚ, ಅಸ್ತಿ ಚ ಸತ್ತ್ವಮೌಪಪಾದುಕಮಿತಿ (ಹೋವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ)||೧೪||

ಏವಂ ಮಾತ್ರಾದಿಕಾರಣವ್ಯುತ್ಪಾದನೇನ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭವತಾಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಾಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದ್ರಢಯನ್ನಾಹ- ಏವಮಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂಟಾಗಾರಂ ವರ್ತುಲಾಕಾರಂ ಗೃಹಂ ಜೇನ್ತಾಕಸ್ವೇದಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ವಸ್ತ್ರಾದಿಕೃತಂ ಸಞ್ಚಾರಿಗೃಹಂ ಕೂಟಾಗಾರಮಾಹುಃ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಕರಣೇ ಯದ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮುದಿತಾನಾಮೇವ ಗರ್ಭಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತ್ವಂ, ತಥಾಽಪಿ ಮಾತಾಪಿತ್ರಾತ್ಮಸತ್ತ್ವಾನಿ ವಿಹಾಯ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಯೋರೇವ ಕಾರಣತ್ವವ್ಯುತ್ಪಾದನೇ ಯತ್ ‘ಸಮುದಾಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರೈವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಅತ್ರ ಯಥಾ ಮಾತ್ರಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋಽವಶ್ಯಂ ಗರ್ಭಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣಭೂತಾ ನ ತಥಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ರಸೋ ವಾ; ಯೇನ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಸರ್ಗಾದೇವ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ, ನಾವಶ್ಯಂ ಗರ್ಭಮೇಲಕೇ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಯೋರಪೇಕ್ಷಾ; ಗರ್ಭಮೇಲಕೋತ್ತರಕಾಲಂ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಾಭ್ಯಾಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಹಿ ಪುಷ್ಟ್ಯಾದಯೋ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯೇ ರಸೇ ಚಾವಶ್ಯಂ ಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಷಾಂ ದರ್ಶಯತಾ ತತ್ರೈವ ‘ಸಮುದಾಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಮಾತ್ರಾದಯಸ್ತು ಪರಸ್ಪರಸಮುದಾಯಮಪೇಕ್ಷಮಾಣಾ ಅಪಿ ನಾವಶ್ಯಂ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಸಮುದಾಯಮಾದಿಗರ್ಭಮೇಲಕೇಽಪೇಕ್ಷನ್ತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪುನಸ್ತತ್ರ ಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಷಿತ್ವಂ ನೋಕ್ತಮ್| ಸಮುದಾಯಾದೇಷಾಂ ಭಾವಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಯತ್ ಪರಸ್ಪರಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಷಿತ್ವಂ ಮಾತ್ರಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ, ತದುಕ್ತಮೇವ| ಯದಪಿ ಗರ್ಭಂ ಪ್ರತ್ಯವಿಶೇಷೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯರಸಯೋರಪಿ ಕಾರಣತ್ವಂ, ‘ಸಾತ್ಮ್ಯಜಶ್ಚಾಯಂ, ರಸಜಶ್ಚಾಯಂ’ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಂ, ತದ್ಗರ್ಭಮೇಲಕೋತ್ತರಕಾಲಂ ಕಾರಣತ್ವೇನ, ತಥಾ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಪಿ ವಿಶುದ್ಧಶುಕ್ರಶೋಣಿತೋತ್ಪಾದಹೇತುತಯಾ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ಕಾರಣತ್ವಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

ಭರದ್ವಾಜ ಉವಾಚ- ಯದ್ಯಯಮೇಷಾಂ ನಾನಾವಿಧಾನಾಂ ಗರ್ಭಕರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸಮುದಾಯಾದಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಗರ್ಭಃ ಕಥಮಯಂ ಸನ್ಧೀಯತೇ, ಯದಿ ಚಾಪಿ ಸನ್ಧೀಯತೇ ಕಸ್ಮಾತ್ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭವಃ ಸನ್ ಗರ್ಭೋ ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣ ಜಾಯತೇ, ಮನುಷ್ಯಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಪ್ರಭವ ಉಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಚೇದಿಷ್ಟಮೇತದ್ಯಸ್ಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೋ ಮನುಷ್ಯಪ್ರಭವಸ್ತಸ್ಮಾದೇವ ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣ ಜಾಯತೇ, ಯಥಾ- ಗೌರ್ಗೋಪ್ರಭವಃ, ಯಥಾ- ಚಾಶ್ವೋಽಶ್ವಪ್ರಭವ ಇತಿ; ಏವಂ ಸತಿ ಯದುಕ್ತಮಗ್ರೇ ಸಮುದಯಾತ್ಮಕ ಇತಿ ತದಯುಕ್ತಮ್| ಯದಿ ಚ ಮನುಷ್ಯೋ ಮನುಷ್ಯಪ್ರಭವಃ, ಕಸ್ಮಾಜ್ಜಡಾನ್ಧಕುಬ್ಜಮೂಕವಾಮನಮಿಮ್ಮಿನವ್ಯಙ್ಗೋನ್ಮತ್ತಕುಷ್ಠಿಕಿಲಾಸಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾಃ ಪಿತೃಸದೃಶರೂಪಾ ನ ಭವನ್ತಿ| ಅಥಾತ್ರಾಪಿ ಬುದ್ಧಿರೇವಂ ಸ್ಯಾತ್- ಸ್ವೇನೈವಾಯಮಾತ್ಮಾ ಚಕ್ಷುಷಾ ರೂಪಾಣಿ ವೇತ್ತಿ, ಶ್ರೋತ್ರೇಣ ಶಬ್ದಾನ್, ಘ್ರಾಣೇನ ಗನ್ಧಾನ್, ರಸನೇನ ರಸಾನ್, ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ಸ್ಪರ್ಶಾನ್, ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಹೇತುನಾ ನ ಜಡಾದಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾಃ ಪಿತೃಸದೃಶಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್, ಏವಮುಕ್ತೇ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ಸತ್ಸ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾದಸತ್ಸ್ವಜ್ಞಃ; ಯತ್ರ ಚೈತದುಭಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಜ್ಞತ್ವಮಜ್ಞತ್ವಂ ಚ, ಸವಿಕಾರಶ್ಚಾತ್ಮಾ | ಯದಿ ಚ ದರ್ಶನಾದಿಭಿರಾತ್ಮಾ ವಿಷಯಾನ್ ವೇತ್ತಿ, ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯೋ ದರ್ಶನಾದಿವಿರಹಾದಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅಜ್ಞತ್ವಾದಕಾರಣಮ್, ಅಕಾರಣತ್ವಾಚ್ಚ ನಾತ್ಮೇತಿ ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮೇತದ್ವಚನಮನರ್ಥಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ (ಹೋವಾಚ ಭರದ್ವಾಜಃ)||೧೫||

ಪುನರ್ಭರದ್ವಾಜಃ ಪೃಚ್ಛತಿ- ಯದ್ಯಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಥಂ ಸನ್ಧೀಯತ ಇತಿ ಕಯಾ ಪರಿಪಾಠ್ಯಾ ಮಿಲತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣ ಜಾಯತ ಇತಿ ಮನುಷ್ಯಜಾತೌ ಕಸ್ಮಾನ್ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣೈವ ಜಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದಯುಕ್ತಮಿತಿ ಅತ್ರ ಮಾತ್ರಾದ್ಯತಿರಿಕ್ತಜಾತೇಃ ಕಾರಣತ್ವಕಥನೇನ ತಥಾ ಜಾತೇರೇವ ಮನುಷ್ಯಾದಿರೂಪಾಯಾ ಬಲವತ್ಕಾರಣತ್ವೇನ ಯಥೋಕ್ತಮಾತ್ರಾದಿಸಮುದಾಯಪ್ರಭವತ್ವಂ ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಭಾವಃ| ದೂಷಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಯದಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಜಡೋ ಜಡಬುದ್ಧಿಃ, ಮಿನ್ಮಿನಃ ಸಾನುನಾಸಿಕಾವ್ಯಕ್ತಸ್ವರಃ| ಪಿತೃಸದೃಶರೂಪಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಪಿತೃಶಬ್ದೇನ ಮಾತಾಪಿತರೌ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ| ಕಾರಣಸದೃಶರೂಪತ್ವೇನ ಚೇನ್ಮನುಷ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ಜಡಾದಿರೂಪಕಾರಣಜಾತಾ ಅಪಿ ಕಾರಣಸದೃಶತ್ವೇನ ಜಡಾದಿರೂಪಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಭಾವಃ| ಅತ್ರ ಜಡಾದಿಬಹೂದಾಹರಣಕರಣಂ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಬಹೂದಾಹರಣಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ದೃಢತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಕೃತಪೂರ್ವಪಕ್ಷೇ ಸಮಾಧಾನಮಾಶಙ್ಕತೇ- ಅಥಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇನೈವೇತಿ ಆತ್ಮಕರ್ಮೋಪಾರ್ಜಿತೇನೈವ| ತೇನ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯಸ್ಮಾದಾತ್ಮಜಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ನ ತು ಮಾತಾಪಿತೃರೂಪಮನುಷ್ಯಜನ್ಯಾನಿ, ತತಶ್ಚ ಪಿತ್ರೋರಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕಾರಣತ್ವೇನ ನ ತದಿನ್ದ್ರಿಯಸದೃಶಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸ್ಯ ಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ಸ್ವೇನೈವೇತಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಭಿರಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಜಡಾದಿಭಿರ್ಜಾತಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ, ತೇನ ಕುಬ್ಜಕುಷ್ಟ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕುಬ್ಜತ್ವಕುಷ್ಠಾದ್ಯಾಧಾರಭೂತಂ ಹಿ ಶರೀರಂ ನಾತ್ಮಜಂ, ಕಿನ್ತು ಮಾತಾಪಿತೃಜಮೇವ; ತತಶ್ಚ ಕುಬ್ಜಾದಿಜಾತಸ್ಯ ಕುಬ್ಜತ್ವಾದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನೈವಾಪಕೃತತ್ವಂ ತದವಸ್ಥಮೇವ| ಆಶಙ್ಕಿತಂ ಸಮಾಧಾನಂ ದೂಷಯತಿ- ಅತ್ರಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾದೋಷಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ “ಅತ್ಮಾ ಜ್ಞಃ” (ಶಾ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತ್ಮನೋ ಜ್ಞತ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾಃ, ತಥಾ “ನಿರ್ವಿಕಾರಃ ಪರಸ್ತ್ವಾತ್ಮಾ” (ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕೃತಾಯಾ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಸತ್ಸ್ವಜ್ಞ ಇತ್ಯನೇನ ಕದಾಚಿದಜ್ಞತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ಜ್ಞತ್ವಂ ವ್ಯಾಹತಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧೀನತ್ವೇನ ಜ್ಞತ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಪರಾಧೀನಂ ಸನ್ನ ವಾಸ್ತವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸವಿಕಾರತ್ವಂ ಸಾಧಯತಿ| ಜ್ಞತ್ವಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾಜ್ಞತ್ವೇ ಪ್ರಕೃತೇರನ್ಯಥಾಭೂತತ್ವೇನ ವಿಕಾರೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಸವಿಕಾರ ಇತಿ ‘ವಿಕಾರವಾನ್’ ಇತ್ಯರ್ಥೋ ಮತುಬ್ಲೋಪಾಜ್ಜ್ಞೇಯಃ| ಆತ್ಮನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧೀನತ್ವೇನ ಜ್ಞತ್ವೇ ದೂಷಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಯದಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜ್ಞತ್ವಾದಕಾರಣಮಿತಿ ಅಜ್ಞತ್ವಾತ್ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಶರೀರಪ್ರೇರಣಾದೌ ನ ಕಾರಣಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಕಾರಣತ್ವಾಚ್ಚ ನಾತ್ಮೇತಿ ಶರೀರಪ್ರೇರಣಾದೌ ಬುದ್ಧಿನಿಷ್ಪಾದ್ಯೇಽಕಾರಣತ್ವಾದಚೇತನಪಞ್ಚಭೂತಾತಿರಿಕ್ತಶ್ಚೇತನಾಭಿಧ ಆತ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮಿತಿ ಅರ್ಥರಹಿತಶಬ್ದಮಾತ್ರಮೇತದ್- ಯದುಚ್ಯತೇ- ಆತ್ಮಾ ಸ್ವೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ ರೂಪಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ||೧೫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ಆತ್ರೇಯ ಉವಾಚ- ಪುರಸ್ತಾದೇತತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ- ಸತ್ತ್ವಂ ಜೀವಂ ಸ್ಪೃಕ್ಶರೀರೇಣಾಭಿಸಮ್ಬಧ್ನಾತೀತಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ತು ಸಮುದಾಯಪ್ರಭವಃ ಸನ್ ಸ ಗರ್ಭೋ ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣ ಜಾಯತೇ, ಮನುಷ್ಯೋ ಮನುಷ್ಯಪ್ರಭವ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಭೂತಾನಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಯೋನಿರ್ಭವತಿ- ಜರಾಯ್ವಣ್ಡಸ್ವೇದೋದ್ಭಿದಃ| ತಾಸಾಂ ಖಲು ಚತಸೃಣಾಮಪಿ ಯೋನೀನಾಮೇಕೈಕಾ ಯೋನಿರಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಭೇದಾ ಭವತಿ, ಭೂತಾನಾಮಾಕೃತಿವಿಶೇಷಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಜರಾಯುಜಾನಾಮಣ್ಡಜಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಾಣಿನಾಮೇತೇ ಗರ್ಭಕರಾ ಭಾವಾ ಯಾಂ ಯಾಂ ಯೋನಿಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಯೋನೌ ತಥಾತಥಾರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಥಾ- ಕನಕರಜತತಾಮ್ರತ್ರಪುಸೀಸಕಾನ್ಯಾಸಿಚ್ಯಮಾನಾನಿ ತೇಷು ತೇಷು ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟವಿಗ್ರಹೇಷು, ತಾನಿ ಯದಾ ಮನುಷ್ಯಬಿಮ್ಬಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣ ಜಾಯನ್ತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭಾವಃ ಸನ್ ಗರ್ಭೋ ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹೇಣ ಜಾಯತೇ; ಮನುಷ್ಯಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಪ್ರಭವ ಉಚ್ಯತೇ, ತದ್ಯೋನಿತ್ವಾತ್||೧೬||

ಆತ್ರೇಯಃ ಸಮಾದಧಾತಿ- ಪುರಸ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ಏತಚ್ಚ ‘ಕಥಮಯಂ ಸನ್ಧೀಯತೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮ್| ಸತ್ತ್ವಂ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸನ್ಧಾನಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂತಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್| ಯೋನಿಃ ಜಾತಿಃ, ಯದಾಽಪಿ ಯೋನಿಶಬ್ದಃ ಕಾರಣವಚನಸ್ತದಾಽಪಿ ಜರಾಯುಜಾದಿರೂಪಯೋನಿಜಾತಾ ಅಪಿ ಜರಾಯುಜಾದಯ ಏವೋಚ್ಯನ್ತೇ, ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾತ್| ಆಕೃತಿಃ ಸಂಸ್ಥಾನಂ, ತಸ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾಃ ಪರಸ್ಪರವಿಸದೃಶಾಕೃತಯ ಏವ ನರ-ಕರಿ-ತುರಗಾದಿ-ರೂಪಾಃ| ಸಮ್ಭವೇ ಯೋನಿಭೇದಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಯೋನ್ಯನುಕಾರೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಕಾರಾ ಭಾವಾಃ ಶುಕ್ರಾದಯಃ| ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟವಿಗ್ರಹೇಷ್ವಿತಿ ಸಿಕ್ಥಕೇನ ಮೃತ್ತಿಕಾಯಾಂ ನಿರ್ಮಿತಸಞ್ಚಕರೂಪವಿಗ್ರಹೇಷು| ಮನುಷ್ಯಬಿಮ್ಬಮಿತಿ ಮನುಷ್ಯಾಕಾರಂ ಸಿಕ್ಥಕಕೃತಂ ಸಞ್ಚಕಮ್| ಕನಕಾದಿಬಹುದ್ರವ್ಯೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ ಕನಕಾದೀನಾಂ ಬಹೂನಾಮಪಿ ಮನುಷ್ಯಸಞ್ಚಕಸಿಕ್ಥಕಸ್ಥಾನಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಕೃತಿಜನಕತ್ವಂ, ತಥಾ ಶುಕ್ರಾದೀನಾಮಪಿ ಬಹೂನಾಂ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಪತಿತಾನಾಂ ಮನುಷ್ಯವಿಗ್ರಹಕರ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ಸಾಧರ್ಮ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್| ಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಃ ಸನ್ನಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ಸಮುದಾಯಜನ್ಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ಯೋನಿರೂಪಕಾರಣಮಹಿಮ್ನಾ ಸ್ವಯೋನಿಸದೃಶ ಏವ ಭವತಿ ನಾನ್ಯಯೋನಿಸದೃಶಃ; ನ ಚ ಕಾರಣಧರ್ಮಃ ಪರ್ಯನುಯೋಗಮರ್ಹತಿ| ತೇನ, ಶುಕ್ರಾದಿಸಮುದಾಯೋಽಪಿ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ಮಾತಾಪಿತರೌ ವಿಶೇಷೇಣ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಜಾತೀಯತ್ವೇ ಕಾರಣಂ ಭವತ ಇತಿ ನ ಕಾಚಿತ್ ಕ್ಷತಿಃ| ತದ್ಯೋನಿತ್ವಾದಿತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಾತ್||೧೬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ- ಯದಿ ಚ ಮನುಷ್ಯೋ ಮನುಷ್ಯಪ್ರಭವಃ, ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಜಡಾದಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾಃ ಪಿತೃಸದೃಶರೂಪಾ ಭವನ್ತೀತಿ; ತತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಹ್ಯಙ್ಗಾವಯವಸ್ಯ ಬೀಜೇ ಬೀಜ ಭಾಗ ಉಪತಪ್ತೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಙ್ಗಾವಯವಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರುಪಜಾಯತೇ, ನೋಪಜಾಯತೇ ಚಾನುಪತಾಪಾತ್; ತಸ್ಮಾದುಭಯೋಪಪತ್ತಿರಪ್ಯತ್ರ| ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾತ್ಮಜಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ಭಾವಾಭಾವಹೇತುರ್ದೈವಂ; ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕಾನ್ತತೋ ಜಡಾದಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾಃ ಪಿತೃಸದೃಶರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ||೧೭||

ಬೀಜ ಇತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತೇ| ಬೀಜಸ್ಯಾಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗನಿರ್ವರ್ತಕೋ ಭಾಗೋ ಬೀಜಭಾಗಃ| ಉಭಯೋಪಪತ್ತಿರಪ್ಯತ್ರೇತಿ ಪಿತೃಸದೃಶರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ ನ ಭವನ್ತಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತ್ಮಜಾನೀತಿ ಆತ್ಮಪ್ರತಿಬದ್ಧಕರ್ಮಜಾನಿ| ಭಾವಾಭಾವಹೇತುರ್ದೈವಮಿತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಜನಕಂ ಶುಭಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವೇ ಚಾಶುಭಂ ದೈವಂ ಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಮನುಷ್ಯಬೀಜಂ ಹಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಬೀಜಭಾಗಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಂ ಸ್ವಸದೃಶಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಸಮುದಾಯರೂಪಪುರುಷಜನಕಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಭೋಗಸಾಧನಾನಿ ಆತ್ಮಪ್ರತಿಬದ್ಧಕರ್ಮಾಧೀನಾನಿ; ತೇನ ಪಿತಾ ಯದಿ ಕುಷ್ಠ್ಯಪಿ ಭವತಿ, ಬೀಜಂ ಚಾದುಷ್ಟಂ ಭವತಿ ಕುಷ್ಠಾಧಾರತ್ವಗಾದಿಜನಕಂ, ತತೋ ನಿಷ್ಕುಷ್ಠಾನ್ಯೇವ ತ್ವಗಾದೀನ್ಯನುಪತಪ್ತತ್ವಗಾದಿಬೀಜಾತ್ ಸದೃಶಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ; ಯದಾ ತ್ವತಿವೃದ್ಧಕುಷ್ಠತಯಾ ಪಿತ್ರೋರ್ಬೀಜಮಪಿ ಕುಷ್ಠಜನಕದೋಷೇಣ ದುಷ್ಟಂ ಭವತಿ, ತದಾ ದುಷ್ಟತ್ವಗಾದಿಬೀಜಭಾಗಾತ್ ಕುಷ್ಠದುಷ್ಟೈವ ತ್ವಗ್ ಜಾಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ದಮ್ಪತ್ಯೋಃ ಕುಷ್ಠಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಶುಕ್ರಯೋಃ| ಯದಪತ್ಯಂ ತಯೋರ್ಜಾತಂ ಜ್ಞೇಯಂ ತದಪಿ ಕುಷ್ಠಿತಮ್” (ಸು. ನಿ. ೫) ಇತಿ| ಏವಂ ಕುಷ್ಠಿನೋಽಪಿ ಯದಿ ಹೇತುಬಲಾದ್ ಬೀಜೇ ಕುಷ್ಠಜನಕೋ ದೋಷೋ ಭವತಿ, ತದಾ ಕುಷ್ಠಿನೋಽಪಿ ಕುಷ್ಠವದಪತ್ಯಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಧತ್ವಾದಾವಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಘಾತರೂಪೇ ದುರ್ದೈವಮೇವ ಕಾರಣಂ; ತಚ್ಚಾನ್ಧಾಪತ್ಯೇಽಪ್ಯವಶ್ಯಮಸ್ತಿ; ತೇನ ಯದಾಽನ್ಧೇಽಪತ್ಯೇ ದೃಷ್ಟ್ಯುಪಘಾತಕಮಶುಭಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಕಾಕತಾಲೀಯನ್ಯಾಯಾದನ್ಧಜಾತೋಽಪ್ಯನ್ಧೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಏವಂ ಕುಬ್ಜಾದೌ ಜಡಾದೌ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೧೭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

ನ ಚಾತ್ಮಾ ಸತ್ಸ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಜ್ಞಃ, ಅಸತ್ಸು ವಾ ಭವತ್ಯಜ್ಞಃ; ನ ಹ್ಯಸತ್ತ್ವಃ ಕದಾಚಿದಾತ್ಮಾ, ಸತ್ತ್ವವಿಶೇಷಾಚ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷ ಇತಿ||೧೮||

ಯಾ ಚಾಜ್ಞತ್ವಪ್ರಸಕ್ತಿರಾತ್ಮನ್ಯುಕ್ತಾ, ತತ್ರಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇ ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವೇಽಪಿ ನಿತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನವಾನೇವಾತ್ಮಾ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾರ್ಥಃ | ನ ಹ್ಯಸತ್ತ್ವಃ ಕದಾಚಿದಿತ್ಯತ್ರ ಹಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ; ತೇನ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವದಾ ಸಮನಸ್ಕ ಏವಾತ್ಮಾ, ತೇನ ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವೇಽಪ್ಯನ್ತಃಕರಣಮನೋಯೋಗಾನ್ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮಾ ಮನಃಕರಣಕೋ ಜ್ಞಾನವಾನೇವಾಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ತ್ವೇತದ್ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಗತಂ ಜ್ಞಾನಂ, ತತ್ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಾದ್ಭವತಿ; ತೇನ, ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಜನ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ಯತ್ತು ಕೇವಲಮನೋಜನ್ಯಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ, ತದ್ ಭವತ್ಯೇವ ಸರ್ವದಾ; ತಸ್ಮಾದ್ಯನ್ನಿತ್ಯಭಾವಿ ಮನೋಸನ್ನಿಧಿಮಾತ್ರಜನ್ಯಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ, ತತ್ ಸದೈವಾಸ್ತಿ||೧೮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 20

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ನ ಕರ್ತುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವಾತ್ ಕಾರ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ವರ್ತತೇ ಭಾವೈಃ ಸಾ ವಿನಾ ತೈರ್ನ ವರ್ತತೇ||೧೯|| ಜಾನನ್ನಪಿ ಮೃದೋಽಭಾವಾತ್ ಕುಮ್ಭಕೃನ್ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ|೨೦|

ನ ಚಾಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಜನನಶಕ್ತಿಃ ಪರಾಹತಾ ಭವತೀತ್ಯಾಶಯೇನಾಹ- ನೇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ವೈತದೈನ್ದ್ರಿಯಕಂ ವಿಷಯೋಪಭೋಗವತ್ತದ್ಭವತಿ ಕದಾಚಿತ್, ಕದಾಚಿಚ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವಾನ್ನ ಭವತೀತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮವಿದೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ಕಿಞ್ಚ ಬಾಹ್ಯಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ಜ್ಞಾನಜನನಶಕ್ತ ಏವಾಯಮಾತ್ಮಾ, ಪರಂ ಕರಣಾಭಾವಾತ್ ಕದಾಚಿನ್ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕಾರ್ಯಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಜನಕಬಾಹ್ಯವಿಷಯಜ್ಞಾನಂ; ತೇನ ನಿರ್ವಿಷಯಂ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವೇ ಭವತೀತಿ ಸೂಚಯತಿ | ಭಾವೈರಿತ್ಯತ್ರ ‘ಯೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವರ್ತತೇ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಜಾನನ್ನಪೀತ್ಯಾದಿ| ಜಾನನ್ನಪೀತಿ ಘಟಂ ಕರ್ತುಂ ಜಾನನ್ನಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃದೋ ಮೃತ್ತಿಕಾಯಾ ಅಭಾವಾತ್||೧೯||-

Adhikarana 24 (20-21) · Śloka 22

ಶ್ರೂಯತಾಂ ಚೇದಮಧ್ಯಾತ್ಮಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಬಲಂ ಮಹತ್||೨೦|| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮನಃ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಚಞ್ಚಲಮ್| ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಮಾತ್ಮಜ್ಞಃ ಸ್ವೇ ಜ್ಞಾನೇ ಪರ್ಯವಸ್ಥಿತಃ||೨೧|| ಸರ್ವತ್ರಾವಹಿತಜ್ಞಾನಃ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಪರೀಕ್ಷತೇ|೨೨|

ಆತ್ಮನೋ ಜ್ಞತ್ವೇ ಸಾಧನಾನ್ತರಮಾಹ- ಶ್ರೂಯತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾನಮಧಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್| ಆತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಬಲಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಬಲಮ್| ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯೇತಿ ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯ| ಮನಃ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯೇತಿ ಮನೋಽಪ್ಯಾತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಿಷಯಾನ್ನಿಗೃಹ್ಯ| ಚಞ್ಚಲಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವತಃ| ಸ್ವೇ ಜ್ಞಾನೇ ಇತಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನೇ| ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಪರೀಕ್ಷತ ಇತಿ ವಿನಾಽಪೀನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಸಮಾಧಿಬಲಾದೇವ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಜ್ಞೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞಸ್ವಭಾವ ಏವ ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ||೨೦-೨೧||-

Adhikarana 25 (22-24) · Śloka 24

ಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ ಚೇ(ವೇ)ದಮಪರಂ ಭರದ್ವಾಜ ವಿನಿರ್ಣಯಮ್||೨೨|| ನಿವೃತ್ತೇನ್ದ್ರಿಯವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಃ ಸುಪ್ತಃ ಸ್ವಪ್ನಗತೋ ಯದಾ| ವಿಷಯಾನ್ ಸುಖದುಃಖೇ ಚ ವೇತ್ತಿ ನಾಜ್ಞೋಽಪ್ಯತಃ ಸ್ಮೃತಃ||೨೩|| ನಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾದೃತೇ ಚೈಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ನ ಹ್ಯೇಕೋ ವರ್ತತೇ ಭಾವೋ ವರ್ತತೇ ನಾಪ್ಯಹೇತುಕಃ||೨೪||

ಅಪರಮಪಿ ಲೌಕಿಕಂ ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸದ್ಭಾವೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಗೃಹ್ಣೀಷ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಪ್ನಗತ ಇತಿ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ| ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿಷಯಜ್ಞಾನಯೋರ್ವಿಶೇಷಮಾಹ- ನಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾನ್ನಿತ್ಯಾದ್ವಿನಾ, ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿಷಯಜಮ್, ಏಕಮ್ ಸಹಾಯಂ, ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕರಣರೂಪಸಹಾಯಂ ವಿನಾ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಚ ನಿತ್ಯಮೇವ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ - “ಚಿಚ್ಛಕ್ತಿರಪರಿಣಾಮಿನೀ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಆತ್ಮನಃ” ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಅತ್ರೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ನ ಹ್ಯೇಕೋ ವರ್ತತೇ ಭಾವ ಇತಿ| ಭಾವಃ ಉತ್ಪತ್ತಿಧರ್ಮಾ, ಏಕಃ ಸನ್ ಕಾರಣರಹಿತಃ ಸನ್, ನ ವರ್ತತೇ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ ಭಾವಃ ಕಾರಣಜನ್ಯತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಅಹೇತುಕ ಇತಿ ಅಕರ್ತೃಕೋ ನ ವರ್ತತೇ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಕರ್ತೃಕುಮ್ಭಕಾರಾಧಿಷ್ಠಿತಾನ್ಯೇವ ಮೃಚ್ಚಕ್ರಾದೀನಿ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ; ತಸ್ಮಾದ್ವಿಷಯಜ್ಞಾನಾನ್ಯಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥೈಸ್ತಥಾ ಕರ್ತ್ರಾ ಚಾತ್ಮನಾ ಜನ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೨೨-೨೪||

Adhikarana 26 (25) · Śloka 25

ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚಾತ್ಮಾ ದ್ರಷ್ಟಾ ಕಾರಣಮೇವ ಚ| ಸರ್ವಮೇತದ್ಭರದ್ವಾಜ ನಿರ್ಣೀತಂ ಜಹಿ ಸಂಶಯಮ್||೨೫||

ಉಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞತ್ವಾಜ್ಞತ್ವಪ್ರಸಕ್ತ್ಯಾಽಽಪಾದಿತಂ ಸವಿಕಾರತ್ವಮಾತ್ಮನೋ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನಸಾಧನೇನೈವ ಪರಿಹೃತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ನ ಪೃಥಕ್ ಪರಿಹೃತಮ್| ಭರದ್ವಾಜಶಬ್ದೇನೇಹ ನಾತ್ರೇಯಗುರುರುಚ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಅನ್ಯ ಏವ ಭರದ್ವಾಜಗೋತ್ರಃ ಕಶ್ಚಿತ್; ತೇನ, ತಸ್ಯ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದನಮಾತ್ರೇಯೇಣೋಪಪನ್ನಮೇವ||೨೫||

Adhikarana 27 (26-27) · Śloka 27

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಹೇತುರ್ಗರ್ಭಸ್ಯ ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ವೃದ್ಧೌ ಜನ್ಮನಿ ಚೈವ ಯಃ| ಪುನರ್ವಸುಮತಿರ್ಯಾ ಚ ಭರದ್ವಾಜಮತಿಶ್ಚ ಯಾ||೨೬|| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪ್ರತಿಷೇಧಶ್ಚ ವಿಶದಶ್ಚಾತ್ಮನಿರ್ಣಯಃ| ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಖುಡ್ಡೀಕಾಂ ತತ್ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್||೨೭||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಹೇತುಶಬ್ದೋ ಗರ್ಭಾದಿಷು ಜನ್ಮಾನ್ತೇಷು ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪ್ರತಿಷೇಧೋ ಭರದ್ವಾಜಕೃತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ಸಾಧನಂ ಚ ಯದಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ತತ್ ‘ವಿಶದಶ್ಚಾತ್ಮನಿರ್ಣಯಃ’ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್| ತದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಮಾತ್ರಾದಿಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಾನ್ನಪುಂಸಕಮ್||೨೬-೨೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಖುಡ್ಡೀಕಾಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಶಾರೀರಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಖುಡ್ಡೀಕಾಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಶಾರೀರಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||