3. khuḍḍikāgarbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః ఖుడ్డికాం గర్భావక్రాంతిం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

పూర్వాధ్యాయే శుక్రశోణితే గర్భకారణత్వేనోక్తే, నతు కృత్స్నం గర్భకారణముక్తం, అతః సంపూర్ణగర్భకారణాభిధానార్థం ఖుడ్డికాగర్భావక్రాంతిరుచ్యతే| ఖుడ్డికామితి అల్పాం| గర్భస్యావక్రాంతిః మేలకః, ఉత్పత్తిరితి యావత్||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

పురుషస్యానుపహతరేతసః స్త్రియాశ్చాప్రదుష్టయోనిశోణితగర్భాశయాయా యదా భవతి సంసర్గః ఋతుకాలే, యదా చానయోస్తథాయుక్తే సంసర్గే శుక్రశోణితసంసర్గమంతర్గర్భాశయగతం జీవోఽవక్రామతి సత్త్వసంప్రయోగాత్తదా గర్భోఽభినిర్వతేతే, స సాత్మ్యరసోపయోగాదరోగోఽభివర్ధతే సమ్యగుపచారైశ్చోపచర్యమాణః, తతః ప్రాప్తకాలః సర్వేంద్రియోపపన్నః పరిపూర్ణశరీరో బలవర్ణసత్త్వసంహననసంపదుపేతః సుఖేన జాయతే సముదయాదేషాం భావానాం- మాతృజశ్చాయం గర్భః పితృజశ్చాత్మజశ్చ సాత్మ్యజశ్చ రసజశ్చ, అస్తి చ ఖలు సత్త్వమౌపపాదుకమితి హోవాచ భగవానాత్రేయః||3||

పురుషస్యేత్యాది| అనుపహతరేతస ఇతి పదేనైవ పురుషస్యేతి లభ్యతే, యతః పురుషస్యైవ రేతసో గర్భజనకత్వముక్తం; తేన పురుషస్యేతి పదేన య ఏవ సంపూర్ణధాతుః పురుషశబ్దవాచ్యో బాలవ్యతిరిక్తస్తం గ్రాహయతి| స్త్రియాశ్చేతి పదమర్థలబ్ధం సద్ యౌవనవతీం స్త్రియం లంభయతి| సంసర్గః మైథునం| ఋతౌ పుష్పదర్శనే ప్రశస్తః కాలః ఋతుకాలః; తేన ఋతుకాలస్యాదిత్ర్యహం నిషేధయతి| యతః “రజస్వలాభిగమనమలక్ష్మీముఖానాం” (సూ. 25) ఇత్యాదినా ఋతౌ త్ర్యహం నిషిద్ధం| ఆర్తవదర్శనం చ శరదాద్యృతుసాధర్మ్యాద్ ఋతుశబ్దేనోచ్యతే| యథా ఋతావుప్తాని బీజాని ప్రరోహంతి, తథా ఆర్తవదర్శనాఖ్యేఽపి ఋతౌ శుక్రరూపం బీజముప్తమితి ఋతుసాధర్మ్యం| న కేవలమేవంభూతః సంసర్గ ఏవ గర్భకారణం, కిం తు జీవాధిష్ఠానే సతీత్యాహ- యదేత్యాది| తథాయుక్త ఇతి అదుష్టరేతసః పురుషస్య అదుష్టయోన్యాదేశ్చ స్త్రియాః సంసర్గే| అయం చార్థః పురుషస్యేత్యాదినైవ లబ్ధోఽపి పునః శుక్రశోణితసంసర్గమిత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణాధికధర్మవిధ్యర్థమనూద్యతే, తేన న పౌనరుక్త్యం| కింవా, పురుషస్యేత్యాదినా పూర్వం మైథునాత్ ప్రాగనుపహతరేతస్త్వాద్యుక్తం, తథాయుక్తే చేత్యనేన తు మైథునసమయేఽపి శుక్రయోన్యాదీనామదుష్టిరుచ్యతే| మైథునకాలే హి ఈర్ష్యాదినా శుక్రదుష్టిః సంభావ్యతే| శుక్రశోణితసంసర్గమితి శుక్రశోణితమేలకం| అంతరిత్యనేన గర్భాశయబాహ్యగతం సంసర్గమకారణం గర్భస్య నిషేధయతి| జీవశబ్దేన చేతనాధాతురాత్మా| నన్వాత్మా వ్యాపకః, తత్ కథమయమవక్రామతీత్యాహ- సత్త్వేత్యాది| సత్త్వసంప్రయోగాదితి మనోగమనాదిత్యర్థః| తద్ యథోక్తం- “యుక్తస్య మనసా తస్య నిర్దిశ్యంతే విభోః క్రియాః” (శా.అ.1) ఇతి| యద్యప్యాత్మా విభుత్వాత్ సర్వగతత్వేన న క్వచిదపి యాతి, తథాఽపి యత్రాస్య కర్మవశాన్మనో యాతి, తత్రైవ చైతన్యోపలబ్ధేరాత్మాఽపి గత ఇతి వ్యపదిశ్యత ఇతి భావః| అథైవముత్పన్నో గర్భః కథమభివర్ధతే, కథం వా జాయత ఇత్యాహ- సమ్యగుపచారైరితి; గర్భహితకరైరాహారవిహారైరిత్యర్థః| ప్రాప్తకాల ఇతి ప్రాప్తప్రసవకాలః, ప్రసవకాలో నవమదశమమాసౌ| పరిపూర్ణశరీర ఇతి సర్వాంగోపచితదేహః| సంపచ్ఛబ్దో బలాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| సముదయాదితి సమ్యఙ్మేలకాత్| ఏషామిత్యనేన పురుషస్యేత్యాదిగ్రంథోక్తాన్ రేత-ఆర్తవ-జీవ-సత్త్వ-సాత్మ్య-రస-సమ్యగుపచారాన్ ప్రత్యవమృశతి| ఏతదేవ సముదాయప్రభవత్వం గర్భస్య ప్రత్యేకం మాత్రాదిగర్భకారణవ్యుత్పాదనేన దర్శయన్నాహ- మాతృజశ్చేత్యాది| సాత్మ్యజశ్చేత్యత్ర సాత్మ్యశబ్దేన రసవ్యతిరిక్తరూపాది, తథా ఆచారశ్చ సాత్మ్యో గ్రాహ్యః| సాత్మ్యరసస్తు ‘రసజ’ ఇత్యనేనైవ గృహీతః| ఔపపాదుకమితి ఆత్మనః శరీరాంతరసంబంధోపపాదకం| ఏతచ్చ వ్యాకృతమేవ పూర్వం| అత్ర యద్యపి పురుషస్యానుపహతరేతస ఇత్యనేన పితైవ ప్రథమముక్తః, తథాఽపి మాతృప్రధానతాం గర్భస్య దర్శయితుం మాతృజశ్చాయమితి ప్రథమం కృతం; మాతా చ గర్భే ప్రధానం కారణం, యేన ఆసేకాత్ ప్రభృతి ప్రసవపర్యంతం మాతురేవ గుణదోషావనువిదధాతి గర్భః; ప్రథమం తు పురుషస్య మైథునే స్వాతంత్ర్యాత్ తథా శరీరధారకప్రధానాస్థికారణత్వాచ్చాగ్రేఽభిధానం కృతం||3||

Adhikarana 3 (4 (1)) · Śloka 4

నేతి భరద్వాజః, కిం కారణం- న హి మాతా న పితా నాత్మా న సాత్మ్యం న పానాశనభక్ష్యలేహ్యోపయోగా గర్భం జనయంతి, న చ పరలోకాదేత్య గర్భం సత్త్వమవక్రామతి (1)|4|

పూర్వపక్షోద్ధారేణ సిద్ధాంతం గ్రాహయితుం మాత్రాదిగర్భకారణాని భరద్వాజముఖేనాక్షిపతి- నేత్యాది| నేతీత్యనేన సామాన్యేనాత్రేయవచనస్యోక్తస్యాక్షేపః| కిం కారణమిత్యనేన కస్మాదాత్రేయవచనమేతద్విరుద్ధమిత్యత్ర కారణం పృచ్ఛతో నహి మాతేత్యాదినోక్తమాత్రాదికారణానామకారణత్వం భరద్వాజః ప్రతిజానీతే||4 (1)||

Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4

యది హి మాతాపితరౌ గర్భం జనయేతాం, భూయస్యః స్త్రియః పుమాంసశ్చ భూయాంసః పుత్రకామాః, తే సర్వే పుత్రజన్మాభిసంధాయ మైథునధర్మమాపద్యమానాః పుత్రానేవ జనయేయుర్దుహితౄర్వా దుహితృకామాః, న తు కాశ్చిత్ స్త్రియః కేచిద్వా పురుషా నిరపత్యాః స్యురపత్యకామా వా పరిదేవేరన్ (2)|4|

యది హీత్యాదినా మాత్రాదీనామకారణత్వే హేతుం బ్రూతే| కింవా, మాత్రాదీనామకారణత్వం భరద్వాజేన ప్రతిజ్ఞాతం తత్ర ‘కిం కారణమితి’ హేతుప్రశ్నః, తతః ‘నహి మాతా’ ఇత్యాదినా హేతుకథనం| అస్య చాయమర్థః- యత్- న మాత్రాదయో గర్భకారణత్వేన ప్రత్యక్షేణ దృశ్యంతే, తతో న మాత్రాదయో గర్భకారణం| యది హీత్యాదినా తూపపత్తివిరోధోఽపి మాత్రాదికారణత్వేఽస్తీతి దర్శయతి; తేన న పౌనరుక్త్యం| మైథునధర్మః వ్యవాయః| పుత్రకామాః పుత్రానేవ జనయేయుః, దుహితృకామా దుహితౄర్వా జనయేయురితి యోజనా| నతు కాశ్చిత్ స్త్రియ ఇత్యత్ర మైథునమాపద్యమానా ఏవ స్త్రియః పురుషాశ్చ పరిదేవేరన్ న చేతి యోజనా | మాతాపిత్రధీనత్వేన గర్భస్య యదైవేచ్ఛంత్యపత్యం, తదైవ మైథునమాపద్యమానాః సాపత్యాః స్యుః; తతశ్చ సర్వాపత్యత్వేన న కేచిత్ పరిదేవేరన్నిత్యర్థః||4 (2)||

Adhikarana 5 (4 (3)) · Śloka 4

న చాత్మాఽఽత్మానం జనయతి| యది హ్యాత్మాఽఽత్మానం జనయేజ్జాతో వా జనయేదాత్మానమజాతో వా, తచ్చోభయథాఽప్యయుక్తం| న హి జాతో జనయతి సత్త్వాత్, న చాజాతో జనయత్యసత్త్వాత్, తస్మాదుభయథాఽప్యనుపపత్తిః| తిష్ఠతు తావదేతత్| యద్యయమాత్మాఽఽత్మానం శక్తో జనయితుం స్యాత్, న త్వేనమిష్టాస్వేవ కథం యోనిషు జనయేద్వశినమప్రతిహతగతిం కామరూపిణం తేజోబలజవవర్ణసత్త్వసంహననసముదితమజరమరుజమమరం; ఏవంవిధం హ్యాత్మాఽఽత్మానమిచ్ఛత్యతో వా భూయః (3)|4|

ఆత్మజత్వం గర్భస్య నిషేధయతి- న చాత్మేత్యాది| మనుష్యకరితురగాదిరూపేణ ఆత్మానం జనయతీత్యర్థః| సత్త్వాదితి జన్యస్యాత్మనో విద్యమానత్వాత్, న చ విద్యమానో జన్యత ఇత్యర్థః| అసత్త్వాదితి కారణభూతస్యాత్మనోఽజాతపక్షేఽసత్త్వాన్న కారణత్వముపపన్నమిత్యర్థః| అత్రైవ దూషాణాంతరమాహ- తిష్ఠత్విత్యాది| యోనిష్వివి జాతిషు| అతో వా భూయ ఇతి యథోక్తగుణయుక్తాదప్యధికం శక్రాదిపరమర్ధితుల్యమిత్యర్థః||4 (3)||

Adhikarana 6 (4 (4)) · Śloka 4

అసాత్మ్యజశ్చాయం గర్భః| యది హి సాత్మ్యజఃస్యాత్, తర్హి సాత్మ్యసేవినామేవైకాంతేన ప్రజా స్యాత్, అసాత్మ్యసేవినశ్చ నిఖిలేనానపత్యాః స్యుః, తచ్చోభయముభయత్రైవ దృశ్యతే (4)|4|

తచ్చోభయమితి సప్రజత్వమనపత్యత్వం చ| ఉభయత్రేతి సాత్మ్యసేవిన్యసాత్మ్యసేవిన్యపి||4 (4)||

Adhikarana 7 (4 (5)) · Śloka 4

అరసజశ్చాయం గర్భః| యది హి రసజః స్యాత్, న కేచిత్ స్త్రీపురుషేష్వనపత్యాః స్యుః, న హి కశ్చిదస్త్యేషాం యో రసాన్నోపయుంక్తే; శ్రేష్ఠరసోపయోగినాం చేద్గర్భా జాయంత ఇత్యభిప్రేతమితి, ఏవం సత్యాజౌరభ్రమార్గమాయూరగోక్షీరదధిఘృతమధుతైలసైంధవేక్షురసముద్గశాలిభృతానామేవైకాంతేన ప్రజా స్యాత్, శ్యామాకవరకోద్దాలకకోరదూషకకందమూలభక్షాశ్చ నిఖిలేనానపత్యాః స్యుః, తచ్చోభయముభయత్ర దృశ్యతే (5)|4|

యో రసాన్నోపయుంక్తే ఇతి రసశ్చేద్గర్భకారణం తం చ సర్వ ఏవ స్త్రీపురుషాః సేవంతే, తేన సర్వ ఏవ సాపత్యాః స్యురితి భావః| అథ రసజో గర్భ ఇత్యస్య శ్రేష్ఠరస ఇత్యర్థో వర్ణ్యతే, తత్రాపి దూషణమాహ- శ్రేష్ఠేత్యాది||4 (5)||

Adhikarana 8 (4) · Śloka 4

న ఖల్వపి పరలోకాదేత్య సత్త్వం గర్భమవక్రామతి; యది హ్యేనమవక్రామేత్, నాస్య కించిత్ పౌర్వదేహికం స్యాదవిదితమశ్రుతమదృష్టం వా, స చ తచ్చ న కించిదపి స్మరతి (6)||4|| తస్మాదేతద్బ్రూమహే- అమాతృజశ్చాయం గర్భోఽపితృజశ్చానాత్మజశ్చాసాత్మ్యజశ్చారసజశ్చ, న చాస్తి సత్త్వమౌపపాదుకమితి (హోవాచ భరద్వాజః )||4||

‘అస్తి చ సత్త్వమౌపపాదుకం’ ఇతి యదుక్తం, తద్దూషయతి- న ఖల్వపీత్యాది| పౌర్వదేహికమితి పూర్వదేహానుభూతం| అవిదితమదృష్టం వేతి ఇహ జన్మన్యపి పూర్వదేహానుభూతం నావిదితమదృష్టం వా స్యాత్; విదితం ప్రత్యక్షవ్యతిరిక్తప్రమాణోపలబ్ధం, దృష్టం తు ప్రత్యక్షోపలబ్ధం, ఏతద్విపర్యయాదవిదితమదృష్టం చ విజ్ఞేయం| న చ కించిదపి స్మరతీతి నచ పూర్వజన్మానుభూతం స్మరతీత్యర్థః| ఏవం మన్యతే- యన్మనః పౌర్వదేహికమనుభవతి తచ్చేహ జన్మన్యప్యనువర్తతే, తథా యత్ తేన జన్మాంతరేఽనుభూతం తదిహ జన్మన్యపి తథైవ స్మరతు; యథా- దేవదత్తో బాల్యానుభూతం యౌవనే స్మరతి, న చాయం తథా స్మరతి; తేన న పూర్వాపరజన్మన్యేకం సత్త్వమితి| తస్మాదిత్యాదినా దూషణదూషితమర్థం పునర్నిగమనేన దర్శయతి||4||

Adhikarana 9 (5) · Śloka 5

నేతి భగవానాత్రేయః, సర్వేభ్య ఏభ్యో భావేభ్యః సముదితేభ్యో గర్భోఽభినిర్వర్తతే||5||

భరద్వాజమతమాత్రేయవచసా దూషయతి- నేతీత్యాది| సముదితేభ్య ఇతి వచనాత్ ప్రత్యేకం మాత్రాదీనామితరకారణనిరపేక్షాణాం గర్భకారణత్వం నిషేధయతి| తేన, మాత్రాదిగర్భకారణసాన్నిధ్యేఽపి గర్భకారణాంతరజీవావక్రమాద్యభావాద్ గర్భానుత్పాదో యుక్త ఏవ| న చ సామగ్రీజన్యే కార్యే ఏకదేశస్యాజనకత్వేనాకారణత్వం| ఏవం సతి తంతూనామపి పటకారణానాం కారణాంతరాసాన్నిధ్యే పటాజనకత్వేనాకారణత్వం స్యాదితి భావః| ఇదమేవ గర్భస్య మాత్రాదిజన్యత్వం యత్- మాత్రాదివ్యతిరేకేణానుత్పద్యమానత్వం||5||

Adhikarana 10 (6) · Śloka 6

మాతృజశ్చాయం గర్భః| న హి మాతుర్వినా గర్భోత్పత్తిః స్యాత్, న చ జన్మ జరాయుజానాం| యాని ఖల్వస్య గర్భస్య మాతృజాని, యాని చాస్య మాతృతః సంభవతః సంభవంతి, తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- త్వక్చ లోహితం చ మాంసం చ మేదశ్చ నాభిశ్చ హృదయం చ క్లోమ చ యకృచ్చ ప్లీహా చ వృక్కౌ చ బస్తిశ్చ పురీషాధానం చామాశయశ్చ పక్వాశయశ్చోత్తరగుదం చాధరగుదం చ క్షుద్రాంత్రం చ స్థూలాంత్రం చ వాపా చ వపావహనం చేతి (మాతృజాని)||6||

ఏవంవిధమేవ మాతుస్తావత్ కారణత్వమాహ- మాతృజశ్చాయం గర్భ ఇత్యాదినా| గర్భోత్పత్తౌ మాతుః కారణత్వం దర్శయిత్వా జరాయుజజన్మని కారణత్వమాహ- న చ జన్మేత్యాది| జరాయుః అమరా, యేన వేష్టితా మనుష్యాదయః ప్రజాయంతే; జరాయుణా వేష్టితా జాయంతే ఇతి జరాయుజామనుష్యాదయః సంస్వేదజానాం మశకాదీనాముద్భిజ్జాదీనాం భేకాదీనాం చ మాతరం వినాఽపి జన్మ భవతి| అండజానామపి యద్యపి మాతా కారణం భవత్యేవ జన్మని, తథాఽపి జరాయుజస్య మానుషస్యేహ ప్రకరణేఽభిప్రేతత్వేనాండజాన్ విహాయ జరాయుజానామితి కృతం| కింవా, జరాయుజస్యాభివ్యక్తిరూపే జన్మని యావదభివ్యక్తి యథా మాతా కారణం భవతి, న తథాఽండజే; తత్ర కూర్మాదావండోత్పత్తిమాత్ర ఏవ మాతా కారణం, న జన్మన్యభివ్యక్తిరూపే| యత్తు ‘పితుర్వినా న జరాయుజానాం జన్మ’ ఇతి వక్ష్యతి, తజ్జరాయుజోత్పాదే పితురవశ్యాపేక్షణీయత్వోపదర్శనార్థం; అండజాస్తు మత్స్యాదయః పితరం వినాఽపి ఋతువిశేషప్రాప్త్యైవ భవంతీతి భావః| మాతృజానీత్యస్య వివరణం- యాన్యస్య మాతృతః సంభవతః సంభవంతీతి సంభవతో గర్భస్య యాని మాతృత ఇతి మాతురాగతాచ్ఛోణితాత్ సంభవంత్యుత్పద్యంతే, తాని మాతృజాని త్వగాదీన్యనువ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి యోజనా| ఏవమన్యత్రాపి యాని త్విత్యాదిగ్రంథో వ్యాఖ్యేయః| మాతృజత్వం చ త్వగాదీనామాగమగమ్యగేవ| పురీషాధానం పక్వాశయః| ఉత్తరగుదాధరగుదౌ గుదోత్తరాధరభాగౌ| వపావహనం ‘తైలవర్తికా’ ఇతి కథ్యతే ||6||

Adhikarana 11 (7) · Śloka 7

పితృజశ్చాయం గర్భః| నహి పితురృతే గర్భోత్పత్తిః స్యాత్, న చ జన్మ జరాయుజానాం| యాని ఖల్వస్య గర్భస్య పితృజాని, యాని చాస్య పితృతః సంభవతః సంభవంతి, తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- కేశశ్మశ్రునఖలోమదంతాస్థిసిరాస్నాయుధమన్యః శుక్రం చేతి (పితృజాని)||7||

శుక్రమితి విచ్ఛిద్యపాఠేన శుక్రస్య సర్వధాతుసారస్యోపాదేయతాం దర్శయతి||7||

Adhikarana 12 (8) · Śloka 8

ఆత్మజశ్చాయం గర్భః| గర్భాత్మా హ్యంతరాత్మా యః, తం ‘జీవ’ ఇత్యాచక్షతే శాశ్వతమరుజమజరమమరమక్షయమభేద్యమచ్ఛేద్యమలోడ్యం విశ్వరూపం విశ్వకర్మాణమవ్యక్తమనాదిమనిధనమక్షరమపి| స గర్భాశయమనుప్రవిశ్య శుక్రశోణితాభ్యాం సంయోగమేత్య గర్భత్వేన జనయత్యాత్మనాఽఽత్మానం, ఆత్మసంజ్ఞా హి గర్భే| తస్య పునరాత్మనో జన్మానాదిత్వాన్నోపపద్యతే, తస్మాన్న జాత ఏవాయమజాతం గర్భం జనయతి, అజాతో హ్యయమజాతం గర్భం జనయతి; స చైవ గర్భః కాలాంతరేణ బాలయువస్థవిరభావాన్ ప్రాప్నోతి, స యస్యాం యస్యామవస్థాయాం వర్తతే తస్యాం తస్యాం జాతో భవతి, యా త్వస్య పురస్కృతాతస్యాం జనిష్యమాణశ్చ, తస్మాత్ స ఏవ జాతశ్చాజాతశ్చ యుగపద్భవతి; యస్మింశ్చైతదుభయం సంభవతి జాతత్వం జనిష్యమాణత్వం చ స జాతో జన్యతే, స చైవానాగతేష్వవస్థాంతరేష్వజాతో జన్యయత్యాత్మనాఽఽత్మానం| సతో హ్యవస్థాంతరగమనమాత్రమేవ హి జన్మ చోచ్యతే తత్ర తత్ర వయసి తస్యాం తస్యామవస్థాయాం; యథా- సతామేవ శుక్రశోణితజీవానాం ప్రాక్ సంయోగాద్గర్భత్వం న భవతి, తచ్చ సంయోగాద్భవతి; యథా- సతస్తస్యైవ పురుషస్య ప్రాగపత్యాత్ పితృత్వం న భవతి, తచ్చాపత్యాద్భవతి; తథా సతస్తస్యైవ గర్భస్య తస్యాం తస్యామవస్థాయాం జాతత్వమజాతత్వం చోచ్యతే||8||

ఆత్మజ ఇత్యాదినా ఆత్మజత్వం వ్యుత్పాదయతి| అంతరాత్మోచ్యత ఇత్యనేన గర్భకారణభూతమాత్మానం షడ్ధాతుసముదాయవర్త్యాత్మశబ్దాభిధేయాద్ వ్యావర్తయతి| ఆచక్షత ఇతి ఆగమేషు శాశ్వతాదిశబ్దైర్బ్రువతే వృద్ధాః| అలోడ్యమితి అక్షోభ్యం| గర్భత్వేన జనయత్యాత్మానమితి గర్భస్వరూపో యః షడ్ధాతుక ఆత్మా తం జనయతీత్యర్థః| గర్భస్యాత్మశబ్దాభిధేయతామాహ- ఆత్మసంజ్ఞా హి గర్భే ఇతి| తస్యేత్యనేన పరమాత్మానం ప్రత్యవమృశతి| యస్మాదస్యానాదిత్వాజ్జన్మ నోపపద్యతే తస్మాజ్జాత ఏవాయమజాతం గర్భం జనయతీతి పక్షోఽన, ఇతి యోజ్యం| అథ జాతః స న చేజ్జనయతి కథం తర్హి జనయతీత్యహ- అజాతో హ్యయమితి; నిత్యో హ్యయమిత్యర్థః| తేన నిత్యత్వేనాకాశవన్న జాతః సన్నంతరాత్మా గర్భస్వరూపమాత్మానం జనయతి| అతశ్చాంతరాత్మరూపతయా నిత్యవిద్యమానత్వేనాజాతః సన్ గర్భరూపావస్థాయాం జాత ఉచ్యతే| ఏవమజాతత్వం జాతత్వం చాత్మని ద్వయమపి వ్యపదిశ్యతే| ఏతదేవాత్మని జాతత్వమజాతత్వం చ దర్శయితుం దృష్టాంతార్థం గర్భ ఏవ జాతత్వమజాతత్వం చ దర్శయతి- స చైవేత్యాది| పురస్కృతేతి అగ్రే భవిష్యంతీ| యథా- బాలస్య వృద్ధత్వావస్థాఽజాతా జన్యత ఇతి చ, తథా అజాతో జనయత్యాత్మనాఽఽత్మనమితి చ శబ్దప్రయోగసమర్థనమాత్రమేతద్ వివక్షాభేదాద్బోద్ధవ్యం| అనేన చాత్మన్యవస్థాభేదకృతజాతత్వసమర్థనేన ‘జాతో వాజనయేత్, అజాతో వా’ ఇత్యాదిగ్రంథకృతపూర్వపక్షః శబ్దప్రయోగసమర్థనతయా పరిహృతః| పరమార్థతస్తు నిత్యత్వేనాజాత ఏవాత్మా ఆత్మనోఽజాతావస్థాం గర్భాదిరూపాం జనయతి| తేన, నాసతః కారణత్వం సతో వా జన్యత్వమితి పక్షః స్థిత ఏవ| సతో హీత్యాదినా సత్కార్యపక్షం సాంఖ్యమతం దర్శయతి| కింవా వయోభేదేన యదేవావస్థాంతరగమనం తదేవ జన్మేతి దర్శయతి| తస్యాం తస్యామవస్థాయామితి చ్ఛేదః| పితృత్వమితి పితృత్వేన వ్యపదేశ ఇత్యర్థః||8||

Adhikarana 13 (9) · Śloka 9

న ఖలు గర్భస్య న చ మాతుర్న పితుర్న చాత్మనః సర్వభావేషు యథేష్టకారిత్వమస్తి; తే కించిత్ స్వవశాత్ కుర్వంతి, కించిత్ కర్మవశాత్, క్వచిచ్చైషాం కరణశక్తిర్భవతి, క్వచిన్న భవతి| యత్ర సత్త్వాదికరణసంపత్తత్ర యథాబలమేవ యథేష్టకారిత్వం, అతోఽన్యథా విపర్యయః| న చ కరణదోషాదకరణమాత్మాసంభవతి గర్భజననే, దృష్టం చేష్టా యోనిరైశ్వర్యం మోక్షశ్చాత్మవిద్భిరాత్మాయత్తం| నహ్యన్యః సుఖదుఃఖయోః కర్తా| న చాన్యతో గర్భో జాయతే జాయమానః, నాంకురోత్పత్తిరబీజాత్||9||

యదుక్తం- యద్యాత్మా ఆత్మానం జనయతి తదా వశిత్వాదిగుణయుక్తం జనయేదితి, తత్రోత్తరమాహ- న ఖల్విత్యాది| గర్భస్య సర్వభావేషు న మాత్రాదీనాం యథేష్టకారిత్వమితి యోజ్యం| అత్ర చ యద్యప్యాత్మైవ ప్రకృతః, తథాఽపి తుల్యసమాధానత్వేన మాతాపితరావప్యుపాత్తౌ| యథా ఆత్మనః సర్వభావేషు యథేష్టకారిత్వేనేష్టయోనిగమనాదిప్రసక్తిః సమాధీయతే, తథా మాతాపిత్రోరపి యథేష్టకారిత్వేన పుత్రానేవ జనయేయురిత్యాదిపూర్వపక్షః పరిహృతో భవతి| అథ కుత ఏవాత్మాదీనాం యథేష్టకారిత్వం క్వచిన్న భవతీత్యాహ- కించిదిత్యాది| కించిదితి న సర్వం| తత్ర మాతాపితరౌ స్వవశౌ మైథునం గర్భకారణం సాత్మ్యరససేవాదికం చాచరతః, గర్భస్య జీవాధిష్ఠానాదౌ తు కర్మాధీనే పరవశౌ; తథా, ఆత్మాఽపి గర్భస్య చైతన్యే తథా ధర్మాధర్మహేతుక్రియానుష్ఠానే స్వవశః, కర్మజన్యే ఇష్టానిష్టయోన్యాదిగమనే తు ధర్మాధర్మపరాధీన ఏవ; తేన కర్మాధీనే విషయే న మాత్రాదీనాం యథేష్టకారిత్వం| యథేష్టకారిత్వమపి మాత్రాదీనాం క్వచిద్దర్శయన్నాహ- క్వచిచ్చైషామిత్యాది| కరణముపకరణం సాధనోపాయ ఇతి యావత్| సత్త్వం మనః, ఆది ప్రధానం యేషాం తాని సత్త్వాదీని మన-ఇంద్రియశుక్రశోణితాదీని| యథాబలమితి యథాకర్మ; బలశబ్దేనేహాదృష్టముచ్యతే | ఏతేన, యత్ర మాత్రాదీనాం పుత్రేచ్ఛాయామిష్టయోనిగమనాదికరణశక్తిర్భవతి , కర్మ చానుగుణం భవతి, తత్రేప్సితపుత్రాదిష్విష్టయోనిగమనాది కార్యం భవతి; యథా- యది తత్ర విశుద్ధభూరిశుక్రః పురుషో భవతి, స్త్రీ చ విశుద్ధయోన్యాశ్రయత్వాదిగుణయుక్తా, పుత్రజనకం చ కర్మం తయోర్బలవత్, తదా పుత్రజన్మాభిసంధాయ మైథునమాపద్యమానౌ ఈప్సితం పుత్రం జనయతః; తథా ఆత్మాఽపి విశుద్ధసత్త్వాదిగుణయుక్తః శుభకర్మవాన్ తత్కాలే ఇష్టాం యోనిమనుధ్యాయతి, తదాఽభీష్టయోనిగమనం సంపాదయత్యాత్మన ఇత్యాది యథేష్టకారిత్వోదాహరణం జ్ఞేయం| అతోఽన్యథా ఇతి సత్త్వాదికరణాశక్తౌ విగుణే చ దైవే| విపర్యయ ఇతి న యథేష్టకారిత్వం| కింవా, క్వచిచ్చ మైథునాదావేషాం పిత్రాదీనాం స్వవశత్వం, తత్ కిమితి జీవోపక్రమాదావపి న స్వవశత్వమేషాం భవతీత్యాహ- క్వచిచ్చైషామిత్యాది| క్వచిదేవ కార్యే యస్మాత్ కించిత్ కరణం మాత్రాదీనాం శక్తం న సర్వత్ర, తేన సర్వేష్వేవ గర్భస్య భావేషు న స్వవశత్వమితి భావః| యత్రాపి చైతే మాత్రాదయః స్వవశాః సంతః కుర్వంతి, తత్రాపి స్వీయస్వీయకరణయుక్తా ఏవ కుర్వంతీత్యాహ- యత్ర సత్త్వేత్యాది| యథాబలమితి యథాశక్తి| అనేన చ మాత్రాదయో గర్భస్య యేషు విశేషేషు శక్తాః, తేషు సత్త్వాదికరణసంపత్తౌ యథేష్టకారిణో భవంతి, న త్వశక్యే విషయే ఉపహతకరణా వా యథేష్టకారిణో భవంతీతి దర్శయతి| అతోఽన్యథా విపర్యయ ఇత్యస్య చార్థోఽగ్రే వ్యాకృతః| నను సత్త్వాదికరణదోషాచ్చేదయమాత్మా గర్భం న జనయతి తథావిధం, హంత తర్హ్యకారణమేవాయమాత్మా, కారణం హి యద్భవతి తత్ కరోత్యేవ కార్యమిత్యాహ- న చేత్యాది| కరణదోషాదకుర్వన్ గర్భం కదాచిదాత్మాన గర్భజననే కారణం భవతీతి న, అపితు భవత్యేవ కారణం; ఏవం మన్యతే- మృదాద్యభావాత్ ఘటమకుర్వన్నపి కుంభకారః కారణమేవ ఘటస్య భవతి, ఘటజననశక్తియుక్తత్వాత్; తథా ఆత్మాఽపి కరణదోషాదకుర్వన్నపి తథావిధం గర్భం, తజ్జననశక్తత్వేన భూయోదృష్టత్వాత్ కారణమేవ భవతి| తథేష్టయోనిగమనే ప్రసక్తిరపి ప్రోద్భావితా ఆత్మనః కారణత్వేన సా క్వచిద్భవతీత్యపి దర్శయన్నాహ- దృష్టం చేత్యాది| ఆత్మాధీనా యోనిః పురుషం ప్రతి ఇష్టా యోనిః; తథా ఐశ్వర్యాదయశ్చాత్మాధీనా దృష్టాః, యథోక్తం కతిధాపురుషీయే- “ఆవేశశ్చేతసో జ్ఞానం” (శా. 1) ఇత్యాదినా| ఆత్మనః కారణత్వే హేత్వంతరమాహ- న హ్యన్య ఇత్యాది|- హి యస్మాదాత్మనోఽన్యః సుఖదుఃఖయోః కర్తా నాస్తి, కిం త్వాత్మైవ సుఖదుఃఖసాధనేంద్రియకర్మశరీరాదికర్తా; తేన ఆత్మా కారణం గర్భస్య సుఖదుఃఖాద్యాధారస్యేతి భావః| అథ భూతాన్యేవ కస్మాత్ సంయోగవశాచ్చేతనామాసాద్య సుఖాదికారణాని న భవంతీత్యాహ- న చాన్యత ఇత్యాది| అన్యత ఇతి విజాతీయాత్| జాయమాన ఇతి ఉత్పద్య మానః| సదృశమేవ కారణాత్ కార్యముత్పద్యతే; యేన న శణస్యాంకురోత్పత్తిర్నారికేలబీజాద్భవతి; అబీజాదితి కార్యత్వేనాభిమతాంకురస్యాబీజాత్| ఏతేన, గర్భస్య యచ్చైతన్యం తదచేతనేభ్యో భూతేభ్యో న భవతి, కింతు చేతనాధాతోరాత్మన ఏవేతి దర్శయతి||9||

Adhikarana 14 (10) · Śloka 10

యాని తు ఖల్వస్య గర్భస్యాత్మజాని, యాని చాస్యాత్మతః సంభవతః సంభవంతి, తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః తద్యథా- తాసు తాసు యోనిషూత్పత్తిరాయురాత్మజ్ఞానం మన ఇంద్రియాణి ప్రాణాపానౌ ప్రేరణం ధారణమాకృతిస్వరవర్ణవిశేషాః సుఖదుఃఖే ఇచ్ఛాద్వేషౌ చేతనా ధృతిర్బుద్ధిః స్మృతిరహంకారః ప్రయత్నశ్చేతి (ఆత్మజాని)||10||

ఏవమాత్మజత్వం గర్భస్య వ్యుత్పాద్యాత్మజాన్ విశేషానాహ- యానీత్యాది| ప్రేరణం ధారణం చేంద్రియాణామేవ| అత్ర చ తత్తద్దేవాదిపశ్వాదియోనిగమనాదౌ ధర్మాధర్మజన్యే ధర్మాధర్మస్యాపి జనకత్వేనాత్మైవ మూలకారణముచ్యతే; ఆత్మజ్ఞానప్రాణాపానప్రేరణాదౌ తు మనఃకరణ ఆత్మైవావ్యవధానేన కారణం||10||

Adhikarana 15 (11) · Śloka 11

సాత్మ్యజశ్చాయం గర్భః| నహ్యసాత్మ్యసేవిత్వమంతరేణ స్త్రీపురుషయోర్వంధ్యత్వమస్తి, గర్భేషు వాఽప్యనిష్టో భావః| యావత్ ఖల్వసాత్మ్యసేవినాం స్త్రీపురుషాణాం త్రయో దోషాః ప్రకుపితాః శరీరముపసర్పంతో న శుక్రశోణితగర్భాశయోపఘాతాయోపపద్యంతే, తావత్ సమర్థా గర్భజననాయ భవంతి| సాత్మ్యసేవినాం పునః స్త్రీపురుషాణామనుపహతశుక్రశోణితగర్భాశయానామృతకాలే సన్నిపతితానాం జీవస్యానవక్రమణాద్గర్భా న ప్రాదుర్భవంతి| నహి కేవలం సాత్మ్యజ ఏవాయం గర్భః, సముదయోఽత్ర కారణముచ్యతే| యాని ఖల్వస్య గర్భస్య సాత్మ్యజాని, యాని చాస్య సాత్మ్యతః సంభవతః సంభవంతి, తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- ఆరోగ్యమనాలస్యమలోలుపత్వమింద్రియప్రసాదః స్వరవర్ణబీజసంపత్ ప్రహర్షభూయస్త్వం చేతి (సాత్మ్యజాని)||11||

సాత్మ్యజశ్చేత్యాదినా సాత్మ్యజత్వం వ్యుత్పాదయతి, అసాత్మ్యసేవాం చ గర్భోపఘాతినీం దర్శయన్ సాత్మ్యసేవాయా గర్భం ప్రతి కారణత్వం ద్రఢయతి| అసాత్మ్యసేవినామపి ప్రజాభవనోపపత్తిం దర్శయన్ ‘అసాత్మ్యసేవినశ్చ నిఖిలేనాపత్యాః స్యుః’ ఇతి పూర్వపక్షం పరిహరతి| సాత్మ్యసేవినాం పునరిత్యాదినా తు గ్రంథేన ‘సాత్మ్యసేవినామేకాంతేన ప్రజా స్యాత్’ ఇతి యదుక్తం తత్ పరిహరతి| సన్నిపతితానామితి వ్యవాయమాపన్నానాం| అత్ర స్వరవర్ణౌ సాత్మ్యజత్వేన తథా ఆత్మజత్వేన చోక్తౌ, తేన ద్వావప్యత్ర కారణమితి జ్ఞేయం||11||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

రసజశ్చాయం గర్భః| న హి రసాదృతే మాతుః ప్రాణయాత్రాఽపి స్యాత్, కిం పునర్గర్భజన్మ| న చైవాసమ్యగుపయుజ్యమానా రసా గర్భమభినిర్వర్తయంతి, న చ కేవలం సమ్యగుపయోగాదేవ రసానాం గర్భాభినిర్వృత్తిర్భవతి, సముదాయోఽప్యత్ర కారణముచ్యతే| యాని తు ఖల్వస్య గర్భస్య రసజాని, యాని చాస్య రసతః సంభవతః సంభవంతి, తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- శరీరస్యాభినిర్వృత్తిరభివృద్ధిః ప్రాణానుబంధస్తృప్తిః పుష్టిరుత్సాహశ్చేతి (రసజాని)||12||

ప్రాణయాత్రాఽపి స్యాదితి గర్భధారణకారణభూతాయా మాతురపి ప్రాణస్థితిరిత్యర్థః| న చైవాసమ్యగుపయుజ్యమానా ఇత్యాదినా అసాత్మ్యరసోపయోగస్య గర్భోపఘాతిత్వం దర్శయతి| అసాత్మ్యరసోపయోగినాం ప్రజాభవనం యత్, తదసాత్మ్యసేవిప్రజాభవనన్యాయతుల్యమితి నేహ పునర్దర్శితం| సముదాయోఽప్యత్ర కారణమిత్యనేన తు అసమ్యగ్రససేవినాం చాపత్యభవనే కారణం ధర్మాది దర్శయతి| అభినిర్వృత్తిః అంగప్రత్యంగవ్యక్తతా| ప్రాణానుబంధ ఇతి బలానుబంధః పుష్టిః ఉపచయః| వృద్ధిస్తు దైర్ఘ్యేణ వృద్ధిః| ఉత్సాహః బలం| ఇతి శబ్దః ప్రకారే; తేనైవంప్రకారాణ్యన్యాన్యపి వర్ణాదీని రసజానీతి దర్శయతి| ఏవం పూర్వత్రాపి ఇతిశబ్దో వ్యాఖ్యేయః| యదా త్వితిశబ్దః పరిసమాప్త్యర్థస్తదాఽప్యావిష్కృతానాం రసజానాం పరిసమాప్తిర్జ్ఞేయా; తేన అనావిష్కృతా వర్ణాదయోఽపి రజసా లభ్యంతే||12||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

అస్తి ఖలు సత్త్వమౌపపాదుకం; యజ్జీవం స్పృక్శరీరేణాభిసంబధ్నాతి, యస్మిన్నపగమనపురస్కృతే శీలమస్య వ్యావర్తతే, భక్తిర్విపర్యస్యతే, సర్వేంద్రియాణ్యుపతప్యంతే, బలం హీయతే, వ్యాధయ ఆప్యాయ్యంతే, యస్మాద్ధీనః ప్రాణాంజహాతి, యదింద్రియాణామభిగ్రాహకం చ ‘మన’ ఇత్యభిధీయతే; తత్త్రివిధమాఖ్యాయతే- శుద్ధం, రాజసం, తామసమితి| యేనాస్య ఖలు మనో భూయిష్ఠం, తేన ద్వితీయాయామాజాతౌ సంప్రయోగో భవతి; యదా తు తేనైవ శుద్ధేన సంయుజ్యతే, తదా జాతేరతిక్రాంతాయా అపి స్మరతి| స్మార్తం హి జ్ఞానమాత్మనస్తస్యైవ మనసోఽనుబంధాదనువర్తతే, యస్యానువృత్తిం పురస్కృత్య పురుషో ‘జాతిస్మర’ ఇత్యుచ్యతే| యాని ఖల్వస్య గర్భస్య సత్త్వజాని, యాన్యస్య సత్త్వతః సంభవతః సంభవంతి, తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- భక్తిః శీలం శౌచం ద్వేషః స్మృతిర్మోహస్త్యాగో మాత్సర్యం శౌర్యం భయం క్రోధస్తంద్రోత్సాహస్తైక్ష్ణ్యం మార్దవం గాంభీర్యమనవస్థితత్వమిత్యేవమాదయశ్చాన్యే, తే సత్త్వవికారా యానుత్తరకాలం సత్త్వభేదమధికృత్యోపదేక్ష్యామః| నానావిధాని ఖలు సత్త్వాని, తాని సర్వాణ్యేకపురుషే భవంతి, న చ భవంత్యేకకాలం, ఏకం తు ప్రాయోవృత్త్యాఽఽహ ||13||

అస్తీత్యాదినా మనస ఔపపాదుకత్వమాక్షిప్తం సమాదధాతి| అపిశబ్దోఽవధారణే| అత్ర చ ‘యజ్జీవం స్పృక్శరీరేణాభిసంబధ్నాతి’ ఇత్యాదినా మనసోఽసాధారణధర్మకథనమేవౌపపాదుకసాధనం భవతి, మనోవ్యతిరేకేణైతదుచ్యమానధర్మాణామసిద్ధేః| నిత్యమాత్మానం స్పృశతీతి స్పృక్, శరీరమాతివాహికశరీరం; తేన స్పృక్శరీరేణ కారణభూతేన జీవమాత్మరూపమభిసంబధ్నాతి భోగాయతనశరీరేణేత్యర్థః| ఆతివాహికశరీరసద్భావశ్చ “భూతైశ్చతుర్భిః సహితః సుసూక్ష్మైర్మనోజవో దేహముపైతి దేహాత్” (శా. 2) ఇత్యనేన ప్రతిపాదితః|కింవా, జీవం ఆత్మానం, స్పృక్శరీరేణేతి స్పర్శవతా శరీరేణ, యన్మనోఽభిసంబధ్నాతి తదుపపాదుకమస్తీతి యోజనా| ఏవం మన్యతే- యది మనోఽత్రాత్మనః శరీరసంబంధేన స్వీక్రియతే తదా వ్యాపకత్వాదాత్మనః సర్వత్రైవోపలబ్ధ్యా భవితవ్యం, న చ భవతి; తస్మాద్యత్రైవ స్పర్శవతి శరీరే మనః ప్రతిబద్ధం భవతి తత్రైవాయం సుఖాద్యుపలభతే| స్పృగితివిశేషణేన శరీరస్య మూత్రనఖకేశాదౌ మనోగమనాభావాదాత్మనోఽనుపలబ్ధిం దర్శయతి| అపగమనపురస్కృతే ఇతి దేహాంతరగమనాభిముఖే| భక్తిః ఇచ్ఛా| యస్మాద్ధీన ఇతి మనసా త్యక్తః| యేనేతి యథాభూతేన సాత్త్వికేన రాజసేన తామసేన వా మనసా భూయిష్ఠమిత్యభిప్రాయః| ద్వితీయాయామాజాతావితి ద్వితీయజన్మని; పూర్వజన్మని యాదృశం మనస్తాదృశమేవ జన్మాంతరే ప్రాయో భవతీత్యర్థః| కేచిత్తు, ‘తేన న ద్వితీయాయాం’ ఇత్యాది పఠంతి| తత్రాపి ప్రాయో ద్వితీయే జన్మని తుల్యేన మనసా యోగో న భవతి, కదాచిత్తు భవతీత్యర్థః| యదుక్తం ‘నాస్య కించిత్ పౌర్వదేహికమవిదితం స్యాత్’ ఇతి, తత్ పౌర్వదేహికం జ్ఞానం క్వచిద్భవతీతి దర్శయన్నాహ- యదా త్విత్యాది| శుద్ధేనేతి విశుద్ధసత్త్వగుణేన| తస్యైవేతి వక్ష్యమాణేన యస్యేత్యనేన సంబధ్యతే| యోనియంత్రపీడాయాం హి ఉద్భూతేన తమసా విప్లుతం మనో నాతిక్రాంతజన్మగతం స్మరతి; యస్తూద్భూతసత్త్వస్తమసా నాభిభూయతే, స స్మరత్యేవాతిక్రాంతజన్మానుభూతమితి భావః| పురస్కృత్యేతి కారణత్వేనావధార్య| అయం చ మనోధర్మసమూహ ఇంద్రియోపక్రమణీయోక్తోఽపి పునరిహ ప్రకరణవశాదుచ్యమానో న పునరుక్తదోషమావహతి| యద్యపి సత్త్వస్య గర్భజనకత్వం సాక్షాన్నోక్తం, తథాఽపి సత్త్వస్య యదుపపాదుకత్వం గర్భం ప్రతి తేనైవ సత్త్వస్య గర్భజనకత్వం ప్రతిజ్ఞాతం మంతవ్యం| తేన ‘యాని ఖల్వస్య గర్భస్య సత్త్వజాని’ ఇత్యాదినా గర్భే సత్త్వజభావకథనముపపన్నమేవ| గర్భకారణస్యాపి చ సత్త్వస్యోపపాదుకభాషయా కారణత్వం యదుక్తం తద్దేహాద్దేహాంతరగమనరూపమనోధర్మస్య గర్భకారణత్వాతిరిక్తస్య ప్రతిపాదనార్థం| నానావిధానీతి నానావిధసాత్త్వికరాజసతామంసవృత్తిభిన్నాని| తాన్యేకపురుషే భవంతీత్యనేనైక ఏవ పురుషః కదాచిద్ధర్మక్రియాయాం సాత్త్వికో భవతి, కదాచిత్ కామచింతాయాం రాజసః, కదాచిన్మోహే తమోమయ ఇతి దర్శయతి| న భవంత్యేకకాలమితి ఏకదైవ సాత్త్వికాదయో ధర్మా న భవంతి, కింతు పర్యాయేణ భవంతి| నను యద్యేకపురుష ఏవ సర్వే సాత్త్వికాదయో భవంతి, తత్ కథం ‘అయం సాత్త్వికః’ ఇత్యాదివ్యపదేశో భవతీత్యాహ- ఏకం త్విత్యాది| ప్రాయోవృత్త్యేతి భూయిష్ఠా యస్య సాత్త్వికవృత్తయో భవంతి స సాత్త్వికః, యస్య భూయిష్ఠం రాజస్యో వృత్తయో భవంతి స రాజస ఉచ్యతే ఇత్యాది| ఏతదేవ పూర్వముక్తం- “యద్గుణం చాభీక్ష్ణం పురుషమనువర్తతే సత్త్వం, తత్సత్త్వమేవోపదిశంతి బాహుల్యానుశయాత్” (సూ. 8) ఇతి||13||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ఏవమయం నానావిధానామేషాం గర్భకరాణాం భావానాం సముదాయాదభినిర్వర్తతే గర్భః; యథా- కూటాగారం నానాద్రవ్యసముదాయాత్, యథా వా- రథో నానారథాంగసముదాయాత్; తస్మాదేతదవోచామ- మాతృజశ్చాయం గర్భః, పితృజశ్చ, ఆత్మజశ్చ, సాత్మ్యజశ్చ, రసజశ్చ, అస్తి చ సత్త్వమౌపపాదుకమితి (హోవాచ భగవానాత్రేయః)||14||

ఏవం మాత్రాదికారణవ్యుత్పాదనేన గర్భస్య సముదాయప్రభవతాం వ్యుత్పాదితాం దృష్టాంతేన ద్రఢయన్నాహ- ఏవమయమిత్యాది| కూటాగారం వర్తులాకారం గృహం జేంతాకస్వేదప్రతిపాదితం; అన్యే తు వస్త్రాదికృతం సంచారిగృహం కూటాగారమాహుః| అత్ర చ ప్రకరణే యద్యపి మాత్రాదీనాం సర్వేషాం సముదితానామేవ గర్భం ప్రతి కారణత్వం, తథాఽపి మాతాపిత్రాత్మసత్త్వాని విహాయ సాత్మ్యరసయోరేవ కారణత్వవ్యుత్పాదనే యత్ ‘సముదాయోఽప్యత్ర కారణం’ ఇత్యుక్తం తత్రైవం మన్యతే- అత్ర యథా మాత్రాదయశ్చత్వారోఽవశ్యం గర్భం ప్రతి కారణభూతా న తథా సాత్మ్యం రసో వా; యేన శుక్రశోణితసత్త్వాత్మసంసర్గాదేవ గర్భో భవతి, నావశ్యం గర్భమేలకే సాత్మ్యరసయోరపేక్షా; గర్భమేలకోత్తరకాలం సాత్మ్యరసాభ్యాం గర్భస్య హి పుష్ట్యాదయో జన్యంతే, తేన సాత్మ్యే రసే చావశ్యం సముదాయాపేక్షాం దర్శయతా తత్రైవ ‘సముదాయోఽప్యత్ర కారణం’ ఇత్యుక్తం, మాత్రాదయస్తు పరస్పరసముదాయమపేక్షమాణా అపి నావశ్యం సాత్మ్యరససముదాయమాదిగర్భమేలకేఽపేక్షంత ఇతి కృత్వా పునస్తత్ర సముదాయాపేక్షిత్వం నోక్తం| సముదాయాదేషాం భావానామిత్యనేన గ్రంథేన యత్ పరస్పరసముదాయాపేక్షిత్వం మాత్రాదీనాం చతుర్ణాం, తదుక్తమేవ| యదపి గర్భం ప్రత్యవిశేషేణ సాత్మ్యరసయోరపి కారణత్వం, ‘సాత్మ్యజశ్చాయం, రసజశ్చాయం’ ఇత్యనేనోక్తం, తద్గర్భమేలకోత్తరకాలం కారణత్వేన, తథా మాతాపిత్రోరపి విశుద్ధశుక్రశోణితోత్పాదహేతుతయా పారంపర్యేణ కారణత్వాదితి జ్ఞేయం||14||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

భరద్వాజ ఉవాచ- యద్యయమేషాం నానావిధానాం గర్భకరాణాం భావానాం సముదాయాదభినిర్వర్తతే గర్భః కథమయం సంధీయతే, యది చాపి సంధీయతే కస్మాత్ సముదాయప్రభవః సన్ గర్భో మనుష్యవిగ్రహేణ జాయతే, మనుష్యశ్చ మనుష్యప్రభవ ఉచ్యతే; తత్ర చేదిష్టమేతద్యస్మాన్మనుష్యో మనుష్యప్రభవస్తస్మాదేవ మనుష్యవిగ్రహేణ జాయతే, యథా- గౌర్గోప్రభవః, యథా- చాశ్వోఽశ్వప్రభవ ఇతి; ఏవం సతి యదుక్తమగ్రే సముదయాత్మక ఇతి తదయుక్తం| యది చ మనుష్యో మనుష్యప్రభవః, కస్మాజ్జడాంధకుబ్జమూకవామనమిమ్మినవ్యంగోన్మత్తకుష్ఠికిలాసిభ్యో జాతాః పితృసదృశరూపా న భవంతి| అథాత్రాపి బుద్ధిరేవం స్యాత్- స్వేనైవాయమాత్మా చక్షుషా రూపాణి వేత్తి, శ్రోత్రేణ శబ్దాన్, ఘ్రాణేన గంధాన్, రసనేన రసాన్, స్పర్శనేన స్పర్శాన్, బుద్ధ్యా బోద్ధవ్యమిత్యనేన హేతునా న జడాదిభ్యో జాతాః పితృసదృశా భవంతి| అత్రాపి ప్రతిజ్ఞాహానిదోషః స్యాత్, ఏవముక్తే హ్యాత్మా సత్స్వింద్రియేషు జ్ఞః స్యాదసత్స్వజ్ఞః; యత్ర చైతదుభయం సంభవతి జ్ఞత్వమజ్ఞత్వం చ, సవికారశ్చాత్మా | యది చ దర్శనాదిభిరాత్మా విషయాన్ వేత్తి, నిరింద్రియో దర్శనాదివిరహాదజ్ఞః స్యాత్, అజ్ఞత్వాదకారణం, అకారణత్వాచ్చ నాత్మేతి వాగ్వస్తుమాత్రమేతద్వచనమనర్థం స్యాదితి (హోవాచ భరద్వాజః)||15||

పునర్భరద్వాజః పృచ్ఛతి- యద్యయమిత్యాది| కథం సంధీయత ఇతి కయా పరిపాఠ్యా మిలతీత్యర్థః| మనుష్యవిగ్రహేణ జాయత ఇతి మనుష్యజాతౌ కస్మాన్మనుష్యవిగ్రహేణైవ జాయత ఇత్యర్థః| సముదాయాత్మక ఇతి యదుక్తం తదయుక్తమితి అత్ర మాత్రాద్యతిరిక్తజాతేః కారణత్వకథనేన తథా జాతేరేవ మనుష్యాదిరూపాయా బలవత్కారణత్వేన యథోక్తమాత్రాదిసముదాయప్రభవత్వం న యుక్తమితి భావః| దూషణాంతరమాహ- యది చేత్యాది| జడో జడబుద్ధిః, మిన్మినః సానునాసికావ్యక్తస్వరః| పితృసదృశరూపా ఇత్యత్ర పితృశబ్దేన మాతాపితరౌ గ్రాహ్యౌ| కారణసదృశరూపత్వేన చేన్మనుష్యా భవంతి తదా జడాదిరూపకారణజాతా అపి కారణసదృశత్వేన జడాదిరూపాః స్యురితి భావః| అత్ర జడాదిబహూదాహరణకరణం పక్షస్య బహూదాహరణసిద్ధత్వేన దృఢత్వప్రతిపాదనార్థం| కృతపూర్వపక్షే సమాధానమాశంకతే- అథాత్రేత్యాది| స్వేనైవేతి ఆత్మకర్మోపార్జితేనైవ| తేన, ఇంద్రియాణి యస్మాదాత్మజాన్యుక్తాని న తు మాతాపితృరూపమనుష్యజన్యాని, తతశ్చ పిత్రోరింద్రియం ప్రత్యకారణత్వేన న తదింద్రియసదృశానీంద్రియాణ్యస్య భవంతీతి భావః| స్వేనైవేతి శ్రోత్రాదిభిరభిసంబధ్యతే| జడాదిభిర్జాతా ఇత్యత్ర ఆదిశబ్దః ప్రకారవాచీ, తేన కుబ్జకుష్ట్యాదీనాం గ్రహణం| కుబ్జత్వకుష్ఠాద్యాధారభూతం హి శరీరం నాత్మజం, కింతు మాతాపితృజమేవ; తతశ్చ కుబ్జాదిజాతస్య కుబ్జత్వాదిప్రసంగేనైవాపకృతత్వం తదవస్థమేవ| ఆశంకితం సమాధానం దూషయతి- అత్రాపీత్యాది| ప్రతిజ్ఞాదోషః స్యాదితి “అత్మా జ్ఞః” (శా. 1) ఇత్యాదినా ఆత్మనో జ్ఞత్వప్రతిజ్ఞాయాః, తథా “నిర్వికారః పరస్త్వాత్మా” (సూ. 1) ఇత్యాదినా కృతాయా నిర్వికారత్వప్రతిజ్ఞాయా దోషః స్యాదితి భావః| అసత్స్వజ్ఞ ఇత్యనేన కదాచిదజ్ఞత్వాత్ ప్రతిజ్ఞాతం జ్ఞత్వం వ్యాహతం, ఇంద్రియాధీనత్వేన జ్ఞత్వమాత్మనః పరాధీనం సన్న వాస్తవం స్యాదితి భావః| యత్రేత్యాదినా సవికారత్వం సాధయతి| జ్ఞత్వపరిత్యాగేనాజ్ఞత్వే ప్రకృతేరన్యథాభూతత్వేన వికారో భవతీతి భావః| సవికార ఇతి ‘వికారవాన్’ ఇత్యర్థో మతుబ్లోపాజ్జ్ఞేయః| ఆత్మన ఇంద్రియాధీనత్వేన జ్ఞత్వే దూషణాంతరమాహ- యది చేత్యాది| అజ్ఞత్వాదకారణమితి అజ్ఞత్వాత్ జ్ఞానపూర్వకశరీరప్రేరణాదౌ న కారణం స్యాదిత్యర్థః| అకారణత్వాచ్చ నాత్మేతి శరీరప్రేరణాదౌ బుద్ధినిష్పాద్యేఽకారణత్వాదచేతనపంచభూతాతిరిక్తశ్చేతనాభిధ ఆత్మశబ్దవాచ్య ఇత్యర్థః| వాగ్వస్తుమాత్రమితి అర్థరహితశబ్దమాత్రమేతద్- యదుచ్యతే- ఆత్మా స్వేన చక్షుషా రూపం పశ్యతీత్యాది||15||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ఆత్రేయ ఉవాచ- పురస్తాదేతత్ ప్రతిజ్ఞాతం- సత్త్వం జీవం స్పృక్శరీరేణాభిసంబధ్నాతీతి| యస్మాత్తు సముదాయప్రభవః సన్ స గర్భో మనుష్యవిగ్రహేణ జాయతే, మనుష్యో మనుష్యప్రభవ ఇత్యుచ్యతే, తద్వక్ష్యామః- భూతానాం చతుర్విధా యోనిర్భవతి- జరాయ్వండస్వేదోద్భిదః| తాసాం ఖలు చతసృణామపి యోనీనామేకైకా యోనిరపరిసంఖ్యేయభేదా భవతి, భూతానామాకృతివిశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాత్| తత్ర జరాయుజానామండజానాం చ ప్రాణినామేతే గర్భకరా భావా యాం యాం యోనిమాపద్యంతే, తస్యాం తస్యాం యోనౌ తథాతథారూపా భవంతి; యథా- కనకరజతతామ్రత్రపుసీసకాన్యాసిచ్యమానాని తేషు తేషు మధూచ్ఛిష్టవిగ్రహేషు, తాని యదా మనుష్యబింబమాపద్యంతే తదా మనుష్యవిగ్రహేణ జాయంతే, తస్మాత్ సముదాయప్రభావః సన్ గర్భో మనుష్యవిగ్రహేణ జాయతే; మనుష్యశ్చ మనుష్యప్రభవ ఉచ్యతే, తద్యోనిత్వాత్||16||

ఆత్రేయః సమాదధాతి- పురస్తాదిత్యాది|- ఏతచ్చ ‘కథమయం సంధీయతే’ ఇత్యస్యోత్తరం| సత్త్వం శుక్రార్తవసంధానకారణమిత్యర్థః| భూతానామితి ప్రాణినాం| యోనిః జాతిః, యదాఽపి యోనిశబ్దః కారణవచనస్తదాఽపి జరాయుజాదిరూపయోనిజాతా అపి జరాయుజాదయ ఏవోచ్యంతే, కార్యే కారణోపచారాత్| ఆకృతిః సంస్థానం, తస్యా విశేషాః పరస్పరవిసదృశాకృతయ ఏవ నర-కరి-తురగాది-రూపాః| సంభవే యోనిభేదం దర్శయిత్వా యథా యోన్యనుకారో భవతి తదాహ- తత్రేత్యాది| గర్భకారా భావాః శుక్రాదయః| మధూచ్ఛిష్టవిగ్రహేష్వితి సిక్థకేన మృత్తికాయాం నిర్మితసంచకరూపవిగ్రహేషు| మనుష్యబింబమితి మనుష్యాకారం సిక్థకకృతం సంచకం| కనకాదిబహుద్రవ్యోదాహరణం యథా కనకాదీనాం బహూనామపి మనుష్యసంచకసిక్థకస్థానాం మనుష్యాకృతిజనకత్వం, తథా శుక్రాదీనామపి బహూనాం మనుష్యయోనిపతితానాం మనుష్యవిగ్రహకర్తృత్వమితి సాధర్మ్యోదాహరణార్థం| సముదాయాత్మకః సన్నితి యద్యపి సముదాయజన్యస్తథాఽపి యోనిరూపకారణమహిమ్నా స్వయోనిసదృశ ఏవ భవతి నాన్యయోనిసదృశః; న చ కారణధర్మః పర్యనుయోగమర్హతి| తేన, శుక్రాదిసముదాయోఽపి కారణం భవతి, మాతాపితరౌ విశేషేణ గర్భస్య సజాతీయత్వే కారణం భవత ఇతి న కాచిత్ క్షతిః| తద్యోనిత్వాదితి విశేషేణ మనుష్యస్య కారణత్వాత్||16||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

యచ్చోక్తం- యది చ మనుష్యో మనుష్యప్రభవః, కస్మాన్న జడాదిభ్యో జాతాః పితృసదృశరూపా భవంతీతి; తత్రోచ్యతే- యస్య యస్య హ్యంగావయవస్య బీజే బీజ భాగ ఉపతప్తో భవతి, తస్య తస్యాంగావయవస్య వికృతిరుపజాయతే, నోపజాయతే చానుపతాపాత్; తస్మాదుభయోపపత్తిరప్యత్ర| సర్వస్య చాత్మజానీంద్రియాణి, తేషాం భావాభావహేతుర్దైవం; తస్మాన్నైకాంతతో జడాదిభ్యో జాతాః పితృసదృశరూపా భవంతి||17||

బీజ ఇతి శుక్రశోణితే| బీజస్యాంగప్రత్యంగనిర్వర్తకో భాగో బీజభాగః| ఉభయోపపత్తిరప్యత్రేతి పితృసదృశరూపా భవంతి న భవంతి చేత్యర్థః| ఆత్మజానీతి ఆత్మప్రతిబద్ధకర్మజాని| భావాభావహేతుర్దైవమితి ఇంద్రియభావే ఇంద్రియజనకం శుభం, ఇంద్రియాభావే చాశుభం దైవం హేతురిత్యర్థః| ఉపసంహరతి- తస్మాదిత్యాది| ఏవం మన్యతే- మనుష్యబీజం హి ప్రత్యంగబీజభాగసముదాయాత్మకం స్వసదృశప్రత్యంగసముదాయరూపపురుషజనకం, ఇంద్రియాణి చ భోగసాధనాని ఆత్మప్రతిబద్ధకర్మాధీనాని; తేన పితా యది కుష్ఠ్యపి భవతి, బీజం చాదుష్టం భవతి కుష్ఠాధారత్వగాదిజనకం, తతో నిష్కుష్ఠాన్యేవ త్వగాదీన్యనుపతప్తత్వగాదిబీజాత్ సదృశాని జాయంతే; యదా త్వతివృద్ధకుష్ఠతయా పిత్రోర్బీజమపి కుష్ఠజనకదోషేణ దుష్టం భవతి, తదా దుష్టత్వగాదిబీజభాగాత్ కుష్ఠదుష్టైవ త్వగ్ జాయతే| యదుక్తం- “దంపత్యోః కుష్ఠబాహుల్యాద్దుష్టశోణితశుక్రయోః| యదపత్యం తయోర్జాతం జ్ఞేయం తదపి కుష్ఠితం” (సు. ని. 5) ఇతి| ఏవం కుష్ఠినోఽపి యది హేతుబలాద్ బీజే కుష్ఠజనకో దోషో భవతి, తదా కుష్ఠినోఽపి కుష్ఠవదపత్యం భవతి| అంధత్వాదావింద్రియోపఘాతరూపే దుర్దైవమేవ కారణం; తచ్చాంధాపత్యేఽప్యవశ్యమస్తి; తేన యదాఽంధేఽపత్యే దృష్ట్యుపఘాతకమశుభం భవతి, తదా కాకతాలీయన్యాయాదంధజాతోఽప్యంధో దృశ్యతే| ఏవం కుబ్జాదౌ జడాదౌ చ వ్యాఖ్యేయం||17||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

న చాత్మా సత్స్వింద్రియేషు జ్ఞః, అసత్సు వా భవత్యజ్ఞః; న హ్యసత్త్వః కదాచిదాత్మా, సత్త్వవిశేషాచ్చోపలభ్యతే జ్ఞానవిశేష ఇతి||18||

యా చాజ్ఞత్వప్రసక్తిరాత్మన్యుక్తా, తత్రాహ- న చేత్యాది| ఇంద్రియభావే తథేంద్రియాభావేఽపి నిత్యం జ్ఞానవానేవాత్మా ఇతి ప్రతిజ్ఞార్థః | న హ్యసత్త్వః కదాచిదిత్యత్ర హిశబ్దో హేతౌ; తేన యస్మాత్ సర్వదా సమనస్క ఏవాత్మా, తేన బాహ్యేంద్రియాభావేఽప్యంతఃకరణమనోయోగాన్నిత్యమాత్మా మనఃకరణకో జ్ఞానవానేవాయమిత్యర్థః| యత్త్వేతద్బాహ్యవిషయగతం జ్ఞానం, తత్ సత్త్వస్యేంద్రియాధిష్ఠానవిశేషాద్భవతి; తేన, ఇంద్రియభావే ఇంద్రియజన్యం విశిష్టం జ్ఞానం భవతి; యత్తు కేవలమనోజన్యమాత్మజ్ఞానం, తద్ భవత్యేవ సర్వదా; తస్మాద్యన్నిత్యభావి మనోసన్నిధిమాత్రజన్యమాత్మజ్ఞానం, తత్ సదైవాస్తి||18||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 20

భవంతి చాత్ర- న కర్తురింద్రియాభావాత్ కార్యజ్ఞానం ప్రవర్తతే| యా క్రియా వర్తతే భావైః సా వినా తైర్న వర్తతే||19|| జానన్నపి మృదోఽభావాత్ కుంభకృన్న ప్రవర్తతే|20|

న చాస్య జ్ఞానజననశక్తిః పరాహతా భవతీత్యాశయేనాహ- నేత్యాది| యత్వైతదైంద్రియకం విషయోపభోగవత్తద్భవతి కదాచిత్, కదాచిచ్చేంద్రియాభావాన్న భవతీత్యధ్యాత్మవిదో మన్యంతే; కించ బాహ్యజ్ఞానేఽపి జ్ఞానజననశక్త ఏవాయమాత్మా, పరం కరణాభావాత్ కదాచిన్న ప్రవర్తతే| కార్యజ్ఞానమితి కార్యప్రవృత్తిజనకబాహ్యవిషయజ్ఞానం; తేన నిర్విషయం జ్ఞానమాత్మన ఇంద్రియాభావే భవతీతి సూచయతి | భావైరిత్యత్ర ‘యైః’ ఇతి శేషః| వర్తతే ఉత్పద్యతే| అత్రైవ దృష్టాంతమాహ- జానన్నపీత్యాది| జానన్నపీతి ఘటం కర్తుం జానన్నపీత్యర్థః| మృదో మృత్తికాయా అభావాత్||19||-

Adhikarana 24 (20-21) · Śloka 22

శ్రూయతాం చేదమధ్యాత్మమాత్మజ్ఞానబలం మహత్||20|| ఇంద్రియాణి చ సంక్షిప్య మనః సంక్షిప్య చంచలం| ప్రవిశ్యాధ్యాత్మమాత్మజ్ఞః స్వే జ్ఞానే పర్యవస్థితః||21|| సర్వత్రావహితజ్ఞానః సర్వభావాన్ పరీక్షతే|22|

ఆత్మనో జ్ఞత్వే సాధనాంతరమాహ- శ్రూయతామిత్యాది| ఆత్మానమధి అధ్యాత్మం| ఆత్మనో జ్ఞానస్య బలమాత్మజ్ఞానబలం| సంక్షిప్యేతి విషయేభ్యో వ్యావర్త్య| మనః సంక్షిప్యేతి మనోఽప్యాత్మవ్యతిరిక్తవిషయాన్నిగృహ్య| చంచలమితి స్వభావతః| స్వే జ్ఞానే ఇతి ఆత్మజ్ఞానే| సర్వభావాన్ పరీక్షత ఇతి వినాఽపీంద్రియైః సమాధిబలాదేవ యస్మాత్ సర్వజ్ఞో భవతి, తస్మాజ్జ్ఞస్వభావ ఏవ నిరింద్రియోఽప్యాత్మా||20-21||-

Adhikarana 25 (22-24) · Śloka 24

గృహ్ణీష్వ చే(వే)దమపరం భరద్వాజ వినిర్ణయం||22|| నివృత్తేంద్రియవాక్చేష్టః సుప్తః స్వప్నగతో యదా| విషయాన్ సుఖదుఃఖే చ వేత్తి నాజ్ఞోఽప్యతః స్మృతః||23|| నాత్మజ్ఞానాదృతే చైకం జ్ఞానం కించిత్ ప్రవర్తతే| న హ్యేకో వర్తతే భావో వర్తతే నాప్యహేతుకః||24||

అపరమపి లౌకికం నిరింద్రియస్య జ్ఞానసద్భావోదాహరణమాహ- గృహ్ణీష్వేత్యాది| స్వప్నగత ఇతి స్వప్నదర్శనావస్థాం ప్రాప్తః| ఆత్మజ్ఞానవిషయజ్ఞానయోర్విశేషమాహ- నాత్మేత్యాది| ఆత్మజ్ఞానాన్నిత్యాద్వినా, కించిజ్జ్ఞానం విషయజం, ఏకం సహాయం, న ప్రవర్తతే ఇంద్రియాదికరణరూపసహాయం వినా నోత్పద్యతే| ఆత్మజ్ఞానం చ నిత్యమేవ సాంఖ్యేఽప్యుక్తం - “చిచ్ఛక్తిరపరిణామినీ” ఇత్యాదినా “ఆత్మనః” ఇత్యంతేన| అత్రోపపత్తిమాహ- న హ్యేకో వర్తతే భావ ఇతి| భావః ఉత్పత్తిధర్మా, ఏకః సన్ కారణరహితః సన్, న వర్తతే నోత్పద్యతే| తథా భావః కారణజన్యత్వే సత్యపి అహేతుక ఇతి అకర్తృకో న వర్తతే నోత్పద్యతే, కింతు కర్తృకుంభకారాధిష్ఠితాన్యేవ మృచ్చక్రాదీని ప్రవర్తంతే; తస్మాద్విషయజ్ఞానాన్యపి ఇంద్రియమనోర్థైస్తథా కర్త్రా చాత్మనా జన్యంత ఇతి భావః||22-24||

Adhikarana 26 (25) · Śloka 25

తస్మాజ్జ్ఞః ప్రకృతిశ్చాత్మా ద్రష్టా కారణమేవ చ| సర్వమేతద్భరద్వాజ నిర్ణీతం జహి సంశయం||25||

ఉపసంహరతి- తస్మాదిత్యాది| అత్ర చాత్మనో జ్ఞత్వాజ్ఞత్వప్రసక్త్యాఽఽపాదితం సవికారత్వమాత్మనో నిత్యజ్ఞానసాధనేనైవ పరిహృతమితి కృత్వా న పృథక్ పరిహృతం| భరద్వాజశబ్దేనేహ నాత్రేయగురురుచ్యతే, కింతు అన్య ఏవ భరద్వాజగోత్రః కశ్చిత్; తేన, తస్య సంశయచ్ఛేదనమాత్రేయేణోపపన్నమేవ||25||

Adhikarana 27 (26-27) · Śloka 27

తత్ర శ్లోకౌ- హేతుర్గర్భస్య నిర్వృత్తౌ వృద్ధౌ జన్మని చైవ యః| పునర్వసుమతిర్యా చ భరద్వాజమతిశ్చ యా||26|| ప్రతిజ్ఞాప్రతిషేధశ్చ విశదశ్చాత్మనిర్ణయః| గర్భావక్రాంతిముద్దిశ్య ఖుడ్డీకాం తత్ప్రకాశితం||27||

సంగ్రహే హేతుశబ్దో గర్భాదిషు జన్మాంతేషు సంబధ్యతే| ప్రతిజ్ఞాప్రతిషేధో భరద్వాజకృతో జ్ఞేయః| తత్సాధనం చ యదాత్రేయస్య తత్ ‘విశదశ్చాత్మనిర్ణయః’ ఇత్యనేనోక్తం| తదితి సామాన్యేన మాత్రాదిప్రత్యవమర్శాన్నపుంసకం||26-27||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే ఖుడ్డీకాగర్భావక్రాంతిశారీరం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం శారీరస్థానే ఖుడ్డీకాగర్భావక్రాంతిశారీరం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||