4. mahatīgarbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મહતીં ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ખુડ્ડીકાગર્ભાવક્રાન્તિપ્રપઞ્ચત્વાન્મહત્યા ગર્ભાવક્રાન્તેરનન્તરમભિધાનમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યતશ્ચ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ, યસ્મિંશ્ચ ગર્ભસઞ્જ્ઞા, યદ્વિકારશ્ચ ગર્ભઃ, યયા ચાનુપૂર્વ્યાઽભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ, યશ્ચાસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ, યતશ્ચાસ્યાજન્મ ભવતિ, યતશ્ચ જાયમાનઃ કુક્ષૌ વિનાશં પ્રાપ્નોતિ, યતશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેનાવિનશ્યન્ વિકૃતિમાપદ્યતે, તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩||

યત ઇતિ યતઃ કારણાત્| યદ્વિકાર ઇતિ યન્મય ઇત્યર્થઃ| યયાઽઽનુપૂર્વ્યા યેનાનુક્રમેણેત્યર્થઃ| કાર્ત્સ્ન્યેનાવિનશ્યન્નિતિ મરણમગચ્છન્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

માતૃતઃ પિતૃત આત્મતઃ સાત્મ્યતો રસતઃ સત્ત્વત ઇત્યેતેભ્યો ભાવેભ્યઃ સમુદિતેભ્યો ગર્ભઃ સમ્ભવતિ| તસ્ય યે યેઽવયવા યતો યતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ તાન્ વિભજ્ય માતૃજાદીનવયવાન્ પૃથક્ પૃથગુક્તમગ્રે||૪||

યે યે ભાવા માતૃજપિતૃજપ્રભૃતયસ્ત્વગ્લોહિતાદયઃ, યતો યતો માત્રાદેઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્ માતૃજાદીનવયવાન્ પૃથગ્વિભજ્ય, અગ્રે પૂર્વાધ્યાયે; તેનાત્ર માતૃજાદયો નોક્તા ઇતિ વાક્યાર્થઃ ફલતિ| અયં ચાર્થો યદ્યપિ પૂર્વાધ્યાય એવોક્તો “માતૃજશ્ચાયં” (શા. ૩) ઇત્યાદિના, તથાઽપિ પ્રશ્નક્રમવિશુદ્ધ્યનુરોધાત્ પુનરિહ કૃતઃ; યેન પ્રથમં કારણં, તદનુ કાર્યરૂપો ગર્ભઃ, તદનુ ગર્ભધર્મોઽભિધેય ઇતિ ક્રમેણ પ્રશ્નઃ શોભતે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શુક્રશોણિતજીવસંયોગે તુ ખલુ કુક્ષિગતે ગર્ભસઞ્જ્ઞા ભવતિ||૫||

યત્તુ “શુક્રશોણિતસંસર્ગમન્તર્ગર્ભાશયગતં” ઇત્યાદિના, “ગર્ભોઽભિનિર્વર્તતે” (શા.અ.૩) ઇત્યન્તેનોક્તં, તત્રાયમસૌ ગર્ભશબ્દાભિધેયોઽર્થ ઇતિ નાભિહિતમ્, અપેક્ષતે ચ; તેનેહ ગર્ભસઞ્જ્ઞાભિધેયાર્થવ્યાકરણમપુનરુક્તમેવ| કુક્ષિગતે ઇતિ કુક્ષ્યેકદેશગતગર્ભાશયગતે| સંયોગે ઇતિ સમ્યગ્યોગે; તેન જીવસ્યાતિવાહિકશરીરેણ યોગઃ સઙ્ગૃહ્યતે, ન ચાત્મનો વ્યાપકત્વેન યો યોગો ગર્ભજનકઃ| એવમ્ભૂતશ્ચ સંયોગો યદ્યપિ કુક્ષાવેવ ભવતિ, તથાઽપિ સિદ્ધમેવાર્થં શિષ્યં પ્રતિપાદયિતું “કુક્ષિગતે” ઇતિ પદં કૃતમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ગર્ભસ્તુ ખલ્વન્તરિક્ષવાય્વગ્નિતોયભૂમિવિકારશ્ચેતનાધિષ્ઠાનભૂતઃ| એવમનયા યુક્ત્યા પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકો ગર્ભશ્ચેતનાધિષ્ઠાનભૂતઃ; સ હ્યસ્ય ષષ્ઠો ધાતુરુક્તઃ||૬||

ગર્ભસ્ત્વિત્યાદિ| ગર્ભારમ્ભકાણ્યપિ ભૂમ્યાદીનિ પરિત્યજ્યાન્તરિક્ષમાદૌ કૃતં, વક્ષ્યમાણભૂતગ્રહણાનુરોધાત્| વક્ષ્યતિ હિ- ‘અન્તરિક્ષં પૂર્વમન્યેભ્યો ગુણેભ્ય ઉપાદત્તે’ ઇત્યાદિ| ચેતનાધિષ્ઠાનભૂત ઇતિ આત્મનો ભોગાયતનસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ, ચેતનાશબ્દેન હ્યાત્મોચ્યતે; કિંવા, ભૂતશબ્દઃ સાદૃશ્યે; તેનાધિષ્ઠાનમિવાત્મનઃ શરીરં, ન તુ પરમાર્થતો નિરાશ્રયસ્યાત્મનો ભોગાયતનત્વવ્યતિરેકેણ શરીરમાશ્રયો ભવતિ| અનયા યુક્ત્યેતિ અનયા ભૂતવિકારરૂપયા યોજનયા પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકો ભવતિ, અન્યયા યુક્ત્યા કતિધાપુરુષીયોક્તશ્ચતુર્વિંશતિકો ભવતિ, તથા માતૃજાદિરૂપચિન્તયા માત્રાદિસમુદાયાત્મકો ભવતીત્યર્થઃ| ન ચૈતેષાં પક્ષાણાં વિરોધોઽસ્તિ; યતો માતૃજાદિવ્યપદેશેઽપિ પઞ્ચમહાભૂતવિકારત્વમવિરુદ્ધમેવ, યેન માતૃજાદયોઽપ્યસ્ય મહાભૂતવિકારા એવ; ઉક્તં હિ- “રસાત્મમાતાપિતૃસમ્ભવાનિ ભૂતાનિ વિદ્યાદ્દશ ષટ્ ચ દેહે” (શા. ૨) ઇતિ; ચતુર્વિંશતિકત્વેઽપિ ચ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકરૂપતૈવ તત્ર પ્રપઞ્ચિતા| સ હીત્યાદિ| અસ્યેતિ ગર્ભસ્ય||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

યયા ચાનુપૂર્વ્યાઽભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ તાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ- ગતે પુરાણે રજસિ નવે ચાવસ્થિતે શુદ્ધસ્નાતાં સ્ત્રિયમવ્યાપન્નયોનિશોણિતગર્ભાશયામૃતુમતીમાચક્ષ્મહે| તયા સહ તથાભૂતયા યદા પુમાનવ્યાપન્નબીજો મિશ્રીભાવં ગચ્છતિ, તદા તસ્ય હર્ષોદીરિતઃ પરઃ શરીરધાત્વાત્મા શુક્રભૂતોઽઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવતિ| સ તથા હર્ષભૂતેનાત્મનોદીરિતશ્ચાધિષ્ઠિતશ્ચ બીજરૂપો ધાતુઃ પુરુષશરીરાદભિનિષ્પત્ત્યોચિતેન પથા ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્યાર્તવેનાભિસંસર્ગમેતિ||૭||

ગત ઇતિ નિવૃત્તે | પુરાણ ઇતિ ઋતુકાલાતિક્રમસઞ્ચિતે| નવે ચાવસ્થિત ઇતિવચનેન નવેઽપ્યનવસ્થિતે ગર્ભકારણત્વં નાસ્તીતિ દર્શયતિ| શુદ્ધસ્નાતામિત્યનેન શુદ્ધસ્નાતૈવ સ્ત્રી ગમ્યા નાસ્નાતા, અશુદ્ધત્વાદિતિ દર્શયતિ| સ્ત્યાયત્યસ્યાં ગર્ભ ઇતિ સ્ત્રી; અનેન વન્ધ્યાં નિરસ્યતિ| ઋતુમતીમિત્યત્ર પ્રશંસાયાં મતુપ્| તયા સહેતિ તયા સ્ત્રિયા| તથાભૂતયેતિ તાદૃગૃતુયુક્તયા| હર્ષઃ પ્રીતિવિશેષઃ, તેનોદીરિતઃ પ્રેરિતઃ| પર ઇતિ સારઃ; કિંવા પરકાલોત્પન્નઃ પરઃ, શુક્રં હિ સર્વધાતુભ્યઃ પરમુત્પદ્યતે | શરીરધાત્વાત્મેતિ શરીરધાતુરૂપઃ| શુક્રભૂત ઇતિ શુક્રરૂપ એવાઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવતિ વ્યજ્યતે| તેન નાઙ્ગેભ્યઃ શુક્રમુત્પદ્યતે, કિન્તુ શુક્રરૂપતયૈવ સ્થિતં વ્યજ્યતે| વચનં હિ- “સર્વત્રાનુગતં દેહે શુક્રં” (ચિ. અ. ૨પા. ૪) ઇતિ| હર્ષભૂતેનેતિ હર્ષમયતાં ગતેન; ઉદીરિતશ્ચાધિષ્ઠિતશ્ચેત્યનેન ઉદીરણકાલે તથા નિઃસરણકાલે હર્ષમયાત્માધિષ્ઠાનં શુક્રસ્ય ગર્ભાશયપ્રાપ્તિકારણં દર્શયતિ; યદિ શુક્રપ્રવૃત્તિકાલે પુરુષો હર્ષરહિતઃ સ્યાન્ન તદા સમ્યક્ શુક્રપ્રવૃત્તિઃ, તથા વેગવિઘાતાન્ન ગર્ભાશયપ્રાપ્તિર્ભવતિ| બીજરૂપો ધાતુઃ શુક્રમ્| અભિસંસર્ગાં સમ્યઙ્મૂર્ચ્છનમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર પૂર્વં ચેતનાધાતુઃ સત્ત્વકરણો ગુણગ્રહણાય પ્રવર્તતે; સ હિ હેતુઃ કારણં નિમિત્તમક્ષરં કર્તા મન્તા વેદિતા બોદ્ધા દ્રષ્ટા ધાતા બ્રહ્મા વિશ્વકર્મા વિશ્વરૂપઃ પુરુષઃ પ્રભવોઽવ્યયો નિત્યો ગુણી ગ્રહણં પ્રધાનમવ્યક્તં જીવો જ્ઞઃ પુદ્ગલશ્ચેતનાવાન્ વિભુર્ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચાન્તરાત્મા ચેતિ| સ ગુણોપાદાનકાલેઽન્તરિક્ષં પૂર્વતરમન્યેભ્યો ગુણેભ્ય ઉપાદત્તે, યથા- પ્રલયાત્યયે સિસૃક્ષુર્ભૂતાન્યક્ષરભૂત આત્મા સત્ત્વોપાદાનઃ પૂર્વતરમાકાશં સૃજતિ, તતઃ ક્રમેણ વ્યક્તતરગુણાન્ ધાતૂન્ વાય્વાદિકાંશ્ચતુરઃ; તથા દેહગ્રહણેઽપિ પ્રવર્તમાનઃ પૂર્વતરમાકાશમેવોપાદત્તે, તતઃ ક્રમેણ વ્યક્તતરગુણાન્ ધાતૂન્ વાય્વાદિકાંશ્ચતુરઃ| સર્વમપિ તુ ખલ્વેતદ્ગુણોપાદાનમણુના કાલેન ભવતિ||૮||

સત્ત્વં મનઃ કરણં યસ્ય સ સત્ત્વકરણઃ; આત્મા નિષ્ક્રિયત્વેન ક્રિયાવતા મનસા યત્ કાર્યં કરોતિ, તચ્ચ કાર્યં મનસા ક્રિયમાણમપ્યચેતનેન ચેતનાવત આત્મન એવોચ્યતે| વચનં હિ- “ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે” (શા. ૧) ઇતિ| ગુણગ્રહણાયેત્યત્ર ગુણશબ્દેન ગુણગુણિનોરભેદોપચારાદ્ગુણવન્તિ ભૂતાન્યુચ્યન્તે| કિંવા, ગુણોઽપ્રધાનં, પ્રધાનં ચાત્મા, તદ્વ્યતિરિક્તાનિ ચ ભૂતાનિ ગુણાઃ| કસ્માદાત્મા ભૂતાનિ ગૃહ્ણાત્યપ્રધાનરૂપાણીત્યાશઙ્કાયામાત્મનઃ પ્રાધાન્યખ્યાપકાન્ પર્યાયાનાહ- સ હીત્યાદિ| ન ક્ષરતીત્યક્ષરમ્| ગુણી ભૂતરૂપગુણવાનિત્યર્થઃ| ગૃહ્ણાતિ ભૂતાનીતિ ગ્રહણમ્| એતૈઃ પર્યાયૈરાત્મનોઽભિધેયસ્યેતરપદાર્થોપકાર્યત્વેનાશ્રયત્વં પ્રસિદ્ધં દર્શ્યતે| પૂર્વતરં પ્રથમમેવ| અન્યેભ્યો ગુણેભ્ય ઇતિ વાય્વાદિભ્યઃ| અત્ર ગર્ભે ભૂતગ્રહણક્રમે દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| પ્રલયસ્ય મહાપ્રલયસ્ય, અત્યયે ઇતિ આદિસર્ગ ઇત્યર્થઃ| સિસૃક્ષુરિતિ સ્રષ્ટુમિચ્છુઃ| ભૂતાનિ આકાશાદીનિ| સત્ત્વોપાદાન ઇતિ મનઃકરણઃ| મહાપ્રલયે હિ વિકારસ્ય પ્રકૃતૌ લયાત્ પ્રકૃતિપુરુષાવેવ પરમવ્યક્તરૂપૌ તિષ્ઠતઃ, તતશ્ચ સર્ગારમ્ભે પ્રકૃતેર્મહદાદિપ્રપઞ્ચ ઉત્પદ્યતે ક્રમેણ; તત્ર પ્રથમમાકાશમુત્પદ્યતે, તતો વાય્વાદીનિ વ્યક્તાનીતિ સાઙ્ખ્યસિદ્ધાન્તઃ| આકાશસ્ય ચ જન્યત્વં સાઙ્ખ્યમતેનૈવ જ્ઞેયમ્| દેહગ્રહણેઽપીતિ ગર્ભસ્વરૂપગ્રહણેઽપિ| ઉપાદત્ત ઇતિ શુક્રશોણિતગતમાકાશમાકાશમયતયા સ્વીકરોતિ| વ્યક્તતરગુણાનિતિ આકાશમેકગુણમપેક્ષ્ય શબ્દસ્પર્શગુણો વાયુર્વ્યક્તતરઃ , તમપેક્ષ્ય શબ્દસ્પર્શરૂપગુણ તેજો વ્યક્તતરમિત્યાદિ | અયં ચ ભૂતગ્રહણક્રમ આગમસિદ્ધ એવ, નાત્ર યુક્તિસ્તથાવિધા હૃદયઙ્ગમાઽસ્તિ| એતચ્ચ ભૂતગ્રહણં લઘુનૈવ કાલેન ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- સર્વમિત્યાદિ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

સ સર્વગુણવાન્ ગર્ભત્વમાપન્નઃ પ્રથમે માસિ સમ્મૂર્ચ્છિતઃ સર્વધાતુકલુષીકૃતઃ ખેટભૂતો ભવત્યવ્યક્તવિગ્રહઃ સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવઃ||૯|| દ્વિતીયે માસિ ઘનઃ સમ્પદ્યતે પિણ્ડઃ પેશ્યર્બુદં વા| તત્ર ઘનઃ પુરુષઃ, પેશી સ્ત્રી, અર્બુદં નપુંસકમ્||૧૦||

સર્વધાતુકલુષીકૃત ઇતિ અવ્યક્તસર્વધાતુતયા કલુષીકૃતઃ| ધાતુશબ્દેન ચ ભૂતાન્યુચ્યન્તે, કિંવા રસાદિધાતુબીજાનિ| ખેટઃ શ્લેષ્મા; તેન ખેટભૂત ઇતિ શ્લેષ્મસદૃશ ઇત્યર્થઃ| અવ્યક્તવિગ્રહ ઇત્યસ્ય વિવરણં- સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવ ઇતિ; વિદ્યમાનાવિદ્યમાનાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગ ઇત્યર્થઃ; અઙ્ગાનાં ચ બીજરૂપતયા સ્થિતત્વેન સત્ત્વમ્, અવ્યક્તભાવાચ્ચાસત્ત્વમ્ | કિંવા, સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવો ઘનઃ સમ્પદ્યતે ઇતિ યોજના| ઘનઃ કઠિનઃ| પિણ્ડો ગ્રન્થ્યાકારઃ| પેશી દીર્ઘા માંસપેશ્યાકારા| અર્બુદં વર્તુલોન્નતમ્||૯-૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

તૃતીયે માસિ સર્વેન્દ્રિયાણિ સર્વાઙ્ગાવયવાશ્ચ યૌગપદ્યેનાભિનિર્વર્તન્તે||૧૧||

અઙ્ગાનિ શિરઃપ્રભૃતીનિ, તદવયવાશ્ચેત્યઙ્ગાવયવાઃ| યૌગપદ્યેનેતિ વચનેન “કુમારસ્ય શિરઃ પૂર્વમભિનિર્વર્તતે” (શા. ૬) ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણાન્યેકીયમતાનિ નિષેધયતિ| યૌગપદ્યેન હિ સર્વાઙ્ગનિર્વૃત્તિરિતિ સિદ્ધાન્તઃ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

તત્રાસ્ય કેચિદઙ્ગાવયવા માતૃજાદીનવયવાન્ વિભજ્ય પૂર્વમુક્તા યથાવત્| મહાભૂતવિકારપ્રવિભાગેન ત્વિદાનીમસ્ય તાંશ્ચૈવાઙ્ગાવયવાન્ કાંશ્ચિત્ પર્યાયાન્તરેણાપરાંશ્ચાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| માતૃજાદયોઽપ્યસ્ય મહાભૂતવિકારા એવ| તત્રાસ્યાકાશાત્મકં શબ્દઃ શ્રોત્રં લાઘવં સૌક્ષ્મ્યં વિવેકશ્ચ, વાય્વાત્મકં સ્પર્શઃ સ્પર્શનં રૌક્ષ્યં પ્રેરણં ધાતુવ્યૂહનં ચેષ્ટાશ્ચ શારીર્યઃ, અગ્ન્યાત્મકં રૂપં દર્શનં પ્રકાશઃ પક્તિરૌષ્ણ્યં ચ, અબાત્મકં રસો રસનં શૈત્યં માર્દવં સ્નેહઃ ક્લેદશ્ચ, પૃથિવ્યાત્મકં ગન્ધો ઘ્રાણં ગૌરવં સ્થૈર્યં મૂર્તિશ્ચેતિ||૧૨||

કેચિદિતિ ન સર્વે| તત્ર માતૃજાદ્યઙ્ગકથનેન શબ્દાદયો ય ઇહ ભૂતવિકારત્વેન વક્ષ્યન્તે તે ન સર્વે પ્રોક્તાઃ, કિં તુ કેચિદેવ ત્વગાદયઃ| પર્યાયાન્તરેણેતિવચનાદ્યે માતૃજાદયઃ ‘ત્વક્ ચ લોહિતં ચ’ (શા.અ.૩) ઇત્યાદિનોક્તાસ્ત ઇહ ન સાક્ષાદ્વક્તવ્યાઃ, કિન્તુ યે ત્વગ્ગતા મૂર્તિસ્નેહમાર્દવાદયસ્તે ભૂતજન્યત્વેનોચ્યમાનાસ્ત્વચોઽભિધાયકા ભવન્તિ| એવં શોણિતાદિગતભૂતવિકારકથનેન શોણિતાદિકથનં જ્ઞેયમ્| ત્વગાદયો વક્ષ્યમાણા ઇતિ ભૂતવિકારસમુદાયરૂપા એવ| ત્વગાદીનાં માતૃજાદિરૂપેણ યદભિધાનં, તન્માત્રાદ્યધીનત્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્| પુનશ્ચેહ ભૂતજન્યત્વેનાભિધાનમઙ્ગાનાં ક્ષયે વા વૃદ્ધૌ વા સત્યાં તત્કારણભૂતભૂતોપયોગપ્રતિષેધાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયજનનજ્ઞાનાર્થમ્| યદઙ્ગં યદ્ભૂતપ્રભવં તદઙ્ગં તદ્ભૂતપ્રધાનેન દ્રવ્યેણ વર્ધતે, ક્ષીયતે ચ તદ્વિપરીતેન| લાઘવં યદ્યપિ વાયૌ પઠન્તિ- “રૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચૈવ” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિના, તથાઽપિ આકાશેઽતિશયિતં જ્ઞેયં, તેનેહાકાશવિકારે પઠન્તિ; આકાશં હિ અત્યર્થસૂક્ષ્મત્વાદ્વાતાદપિ લઘુ| વિવેકો વિચ્છેદઃ| ધાતુવ્યૂહનં ધાતુરચના ધાતુવહનં ચ| દૃશ્યતેઽનેનેતિ દર્શનં ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્| મૂર્તિઃ કાઠિન્યમ્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

એવમયં લોકસમ્મિતઃ પુરુષઃ| યાવન્તો હિ લોકે મૂર્તિમન્તો ભાવવિશેષાસ્તાવન્તઃ પુરુષે, યાવન્તઃ પુરુષે તાવન્તો લોકે ઇતિ; બુધાસ્ત્વેવં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ||૧૩||

એતદ્ભૂતવિકારમયત્વં શરીરસ્ય લોકસામ્યેન જ્ઞાતં સન્મોક્ષસ્યાપિ પરમાભીષ્ટસ્ય કારણં ભવતીતિ લોકસામ્યં દર્શયન્નાહ- એવમયમિત્યાદિ| એવમિતિ પઞ્ચભૂતવિકારમયત્વેન| લોકસમ્મિતિ ઇતિ લોકતુલ્યઃ| ઇહ ચ ભૂતવિકારમયત્વં યચ્છરીરસ્યોક્તં તેન ભૂતવિકારમયત્વમધિકૃત્ય સાદૃશ્યમુક્તં લોકપુરુષયોઃ; યત્ત્વાધ્યાત્મિકં લોકપુરુષયોઃ સામ્યં પુરુષવિચયે વક્તવ્યં, તદપીહાનુક્તમપિ ‘યાવન્તો હિ’ ઇત્યાદિવિશેષાભિધાનેન સૂચિતં જ્ઞેયમ્| તેન, યાવન્તો ભાવવિશેષા આધ્યાત્મિકા અન્તરાત્મસત્ત્વાહઙ્કારાદયો, ભૌતિકા વા મૂર્તિક્લેદાદયઃ, તે પુરુષગતા લોકેનાપિ સમાના ઇતિ જ્ઞેયમ્| એતચ્ચ લોકપુરુષયોઃ સામ્યં પુરુષવિચયે વ્યક્તં ભવિષ્યતિ| એતચ્ચ લોકપુરુષયોઃ સામ્યકથનં મુમુક્ષૂણામેવોપયુક્તમિતિ દર્શયન્નાહ- બુધાસ્ત્વેવમિત્યાદિ| બુધાઃ સમ્યગ્જ્ઞાનવન્તઃ, મોક્ષયુક્તા ઇતિ યાવત્| લોકપુરુષસામ્યકથનં ચ મોક્ષાર્થમેવેતિ પુરુષવિચયે સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

એવમસ્યેન્દ્રિયાણ્યઙ્ગાવયવાશ્ચ યૌગપદ્યેનાભિનિર્વર્તન્તેઽન્યત્ર તેભ્યો ભાવેભ્યો યેઽસ્ય જાતસ્યોત્તરકાલં જાયન્તે; તદ્યથા- દન્તા વ્યઞ્જનાનિ વ્યક્તીભાવસ્તથાયુક્તાનિ ચાપરાણિ| એષા પ્રકૃતિઃ, વિકૃતિઃ પુનરતોઽન્યથા| સન્તિ ખલ્વસ્મિન્ ગર્ભે કેચિન્નિત્યા ભાવાઃ, સન્તિ ચાનિત્યાઃ કેચિત્| તસ્ય ય એવાઙ્ગાવયવાઃ સન્તિષ્ઠન્તે, ત એવ સ્ત્રીલિઙ્ગં પુરુષલિઙ્ગં નપુંસકલિઙ્ગં વા બિભ્રતિ| તત્ર સ્ત્રીપુરુષયોર્યે વૈશેષિકા ભાવાઃ પ્રધાનસંશ્રયા ગુણસંશ્રયાશ્ચ, તેષાં યતો ભૂયસ્ત્વં તતોઽન્યતરભાવઃ| તદ્યથા- ક્લૈબ્યં ભીરુત્વમવૈશારદ્યં મોહોઽનવસ્થાનમધોગુરુત્વમસહનં શૈથિલ્યં માર્દવં ગર્ભાશયબીજભાગસ્તથાયુક્તાનિ ચાપરાણિ સ્ત્રીકરાણિ, અતો વિપરીતાનિ પુરુષકરાણિ, ઉભયભાગાવયવા નપુંસકકરાણિ ભવન્તિ||૧૪||

પ્રકૃતાં તૃતીયમાસભવામિન્દ્રિયાદ્યઙ્ગાભિનિર્વૃત્તિમુપસંહરતિ- એવમસ્યેત્યાદિ| યુગપદેવ યૌગપદ્યં; યૌગપદ્યમિત્યભિધાનમિન્દ્રિયાણામપિ સર્વાઙ્ગાભિનિર્વૃત્તેઃ સમકાલતોપદર્શનાર્થમ્| કિં દન્તાદયોઽપિ તૃતીયમાસે ભવન્તીત્યાશઙ્ક્યાહ- અન્યત્રેત્યાદિ| વ્યઞ્જનાનિ શ્મશ્રુસ્તનાદીનિ| વ્યક્તીભાવઃ શુક્રરજસોરાવિર્ભાવઃ| તથાયુક્તાનીતિ જાતોત્તરકાલજત્વેન દન્તાદિસદૃશાનિ ચાઙ્ગાનિ બુદ્ધ્યાદીનિ | એષા પ્રકૃતિરિતિ ઇન્દ્રિયાણ્યઙ્ગાવયવાશ્ચ યુગપદ્ભવન્તિ, દન્તાદયશ્ચ જાતસ્યાપિ ચિરેણ ભવન્તીત્યેવંરૂપો મનુષ્યસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ| અન્યથેતિ કદાચિત્ સદન્ત એવ જાયત ઇત્યાદિકા વિકૃતિર્મનુષ્યસ્ય| અથ કસ્માદ્દન્તાદયો ગર્ભાદિજાયમાના વિકૃતિત્વેનોચ્યન્ત ઇત્યાહ- સન્તીત્યાદિ| ખલુશબ્દો હેતૌ| નિત્યા ઇતિ યાવચ્છરીરભાવિનઃ કરચરણાદયઃ, અનિત્યાશ્ચ ન યાવચ્છરીરભાવિનો દન્તાદયઃ| એતેન, અનિત્યસ્વભાવાનાં દન્તાદીનાં ગર્ભાદ્યજાયમાનત્વાન્નિત્યત્વં વિકૃતિરિતિ યુક્તમિત્યર્થઃ| અથ નિત્યાનિત્યેષુ મધ્યે કે સ્ત્ર્યાદિલિઙ્ગં બિભ્રતીત્યાહ- તસ્યેત્યાદિ| સન્તિષ્ઠન્ત ઇતિ યાવચ્છરીરં તિષ્ઠન્તિ| એતેન, ય એવ નિત્યા ઉપસ્થાદયસ્ત એવ સ્ત્રીલિઙ્ગતાં પુંલિઙ્ગતાં વા બિભ્રતિ| તત્રોપસ્થરૂપો નિત્યો ભાવઃ સ્ત્રીલિઙ્ગં, શેફશ્ચ પુંલિઙ્ગમ્, ઉપસ્થલિઙ્ગાકારવિરહિતં ચ રન્ધ્રમાત્રં નપુંસકલિઙ્ગં ભવતિ| કિંવા, સ્ત્રિયા યલ્લિઙ્ગં સ્તનાદિ, પુરુષસ્ય વા શ્મશ્રુપ્રભૃતિ, નપુંસકસ્ય વા સ્ત્રીપુંસમાનાકારરૂપં જાતોત્તરકાલભાવિ, તદપિ ય એવ નિત્યા ભાવા ઉરઃકપોલપ્રભૃતયસ્ત એવ કાલવશાદ્બિભ્રતીતિ વાક્યાર્થઃ| ઉર એવ હિ સ્તનારમ્ભકબીજયુક્તં સ્ત્રિયા ઉત્તરકાલં સ્તનવદ્ભવતિ, એવં કપોલ એવ શ્મશ્રુબીજયુક્તઃ શ્મશ્રુવાન્ ભવતિ| ન ચાવશ્યં યત્ સ્તનશ્મશ્રુપ્રભૃતીનાં બીજં ચેદસ્તિ શરીરે, તત્ કિમિતિ ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ સ્તનાદિ ન જાયત ઇતિ; યતો બીજમહિમાઽયં- યત્ સ્વકાલ એવ કાર્યં કરોતિ| યથા- અવનિપતિતમપિ શાલ્યાદિબીજમૃતુપ્રાપ્તાવેવાઙ્કુરં જનયતિ; ન ચ સ્વભાવ ઉપાલમ્ભમર્હતિ| ‘યદૈવાઙ્ગાવયયવાઃ સન્તિષ્ઠન્તે, તદૈવ સ્ત્ર્યાદિલિઙ્ગં બિભ્રતિ’ ઇત્યાદિપાઠપક્ષે તુ વ્યક્ત એવાર્થઃ| અથ કુતઃ સમાને શુક્રાદૌ કારણે સ્ત્ર્યાદિવિશેષો ભવતીત્યાહ- વૈશેષિકા ઇતિ| વૈશેષિકા વિશિષ્ટાઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તા ઇતિ યાવત્| પ્રધાનસંશ્રયા ઇતિ આત્મસંશ્રયાઃ| ગુણસંશ્રયા ઇતિ શુક્રશોણિતગતભૂતસંશ્રયાઃ; ગુણશબ્દેનેહ ભૂતાન્યુચ્યન્તે| યત ઇતિ સપ્તમ્યાં તસિઃ; તેન યસ્મિન્ વૈશેષિકે ભાવે ભૂયસ્ત્વં દૈવવશાદ્ભવતિ, તતો ભાવાદન્યતરસ્ય સ્ત્રીરૂપસ્ય પુંરૂપસ્ય વા ગર્ભસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ; યદિ સ્ત્રીકરા ભાવા ક્લૈબ્યાદયો ભૂયાંસો ભવન્તિ તદા સ્ત્રી જાયતે, વિપર્યયે પુમાનિત્યર્થઃ| તત્ર સ્ત્રીકરાન્ ભાવાનાહ- તદ્યથેત્યાદિ| અવૈશારદ્યં મોહઃ| શૈથિલ્યમ્ અનિબિડસંયોગતા, યથા- દૃઢશણતન્તુવિરલવાપિતપટસ્ય શૈથિલ્યં; માર્દવં તુ નિબિડસંયોગસ્યાપિ સહજાવયવમાર્દવં, યથા- પટ્ટસૂત્રે નિરન્તરવાપિતપટસ્ય મૃદુત્વમ્| ક્લૈબ્યાદ્યનવસ્થાનપર્યન્તં પ્રધાનસંશ્રયં, શેષં ગુણસંશ્રયમ્| તથાયુક્તાનીત્યનેન યોનિબીજભાગાદીનિ ગ્રાહયતિ| એતે ચાધોગુરુત્વાદયો રજોધિક એવ બીજે ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| તેન, “રક્તેન કન્યામધિકેન” (શા. ૨) ઇતિ યદુક્તં તદનેન સમં ન વિરુદ્ધં ભવતિ| વિપરીતાનિ અક્લૈબ્યાદીનીત્યર્થઃ| ઉભયભાગાવયવા ઇતિ સ્ત્રીપુરુષકારકા અવયવાઃ| નપુંસકકરાણીતિ નપુંસકનિર્દેશોઽવ્યક્તગુણાભિપ્રાયેણ| તેન પ્રથમં નપુંસકકરાણીતિ અવ્યક્તગુણસન્દોહાભિપ્રાયેણ પ્રયુક્તં, તતઃ કાનિ તાનીત્યપેક્ષાયાં વિશેષપરિગ્રહાદુભયભાગાવયવા ઇતિ પુંલિઙ્ગેન નિર્દેશો જ્ઞેયઃ|||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

તસ્ય યત્કાલમેવેન્દ્રિયાણિ સન્તિષ્ઠન્તે, તત્કાલમેવ ચેતસિ વેદના નિર્બન્ધં પ્રાપ્નોતિ; તસ્માત્તદા પ્રભૃતિ ગર્ભઃ સ્પન્દતે, પ્રાર્થયતે ચ જન્માન્તરાનુભૂતં યત્ કિઞ્ચિત્, તદ્દ્વૈહૃદય્યમાચક્ષતે વૃદ્ધાઃ| માતૃજં ચાસ્ય હૃદયં માતૃહૃદયેનાભિસમ્બદ્ધં ભવતિ રસવાહિનીભિઃ સંવાહિનીભિઃ; તસ્માત્તયોસ્તાભિર્ભક્તિઃ સંસ્પન્દતે | તચ્ચૈવ કારણમવેક્ષમાણા ન દ્વૈહૃદય્યસ્ય વિમાનિતં ગર્ભમિચ્છન્તિ કર્તુમ્| વિમાનને હ્યસ્ય દૃશ્યતે વિનાશો વિકૃતિર્વા| સમાનયોગક્ષેમા હિ તદા ભવતિ ગર્ભેણ કેષુચિદર્થેષુ માતા| તસ્માત્ પ્રિયહિતાભ્યાં ગર્ભિણીં વિશેષેણોપચરન્તિ કુશલાઃ||૧૫||

સન્તિષ્ઠન્ત ઇતિ અભિનિર્વર્તન્તે| વેદના સુખદુઃખોપલબ્ધિઃ| નિર્બન્ધં પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધં પ્રાપ્નોતિ, ઇન્દ્રિયોત્પાદસમકાલમેવ સુખદુઃખજ્ઞો ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| તસ્માદિતિ સુખદુઃખસમ્બન્ધાત્; સુખોત્પાદનાર્થં દુઃખપરિહારાર્થં ચ સ્પન્દતે ચલતિ, તથા પ્રાર્થયતે ચ સુખહેતૂન્ જન્માન્તરાનુભૂતાનિત્યર્થઃ| તદ્ગર્ભપ્રાર્થનાયુક્તં માતૃહૃદયં દ્વૈહૃદય્યમિતિ વૃદ્ધા જ્ઞાનવૃદ્ધા આચક્ષતે| દ્વિહૃદયસ્ય ભાવદ્ દ્વૈહૃદય્યં માતૃહૃદયં ગર્ભહૃદયેન સમં હૃદયદ્વયં ભવતિ| નનુ ગર્ભહૃદયં કથં માતૃહૃદયેન સમ્બદ્ધં ભવતીત્યાહ- માતૃજમિતિ; માતૃકારણકાર્તવજમ્| રસવાહિનીભિરિતિ ગર્ભપોષણાર્થાભિર્માતૃહૃદયગર્ભનાભિપ્રતિબદ્ધાભી રસવાહિનીભિઃ| એતેન, યદ્ ગર્ભઃ પ્રાર્થયતે, તયા પ્રાર્થનયા રસવાહિનીભિર્હૃદયમાગતયા માતાઽપિ તત્પ્રાર્થનાવતી ભવતિ એવં માતૃપ્રાર્થનયાઽપિ ગર્ભઃ પ્રાર્થનાવાન્ ભવતિ| તયોરિતિ માતૃગર્ભયોઃ| ભક્તિઃ ઇચ્છા| તાભિરિતિ રસવાહિનીભિઃ| સંસ્પન્દત ઇતિ માતૃહૃદયાદ્ગર્ભહૃદયં યાતિ, ગર્ભહૃદયાચ્ચ માતૃહૃદયમિત્યર્થઃ| ગર્ભસ્ય વિનાશો વિકૃતિર્વેતિ મહતા ઇચ્છાવિઘાતેન વિનાશઃ, સ્વલ્પેન તુ વિકૃતિઃ; કિંવા ગર્ભેચ્છાપૂર્વિકા માતુરિચ્છા, તદ્વિઘાતેન વિનાશો ગર્ભસ્ય, સા હીચ્છા વિહતા સાક્ષાદ્ગર્ભસમ્બન્ધિતયા સુકુમારતરં ગર્ભં વાતપ્રકોપાદ્વિનાશયતિ; યા તુ માતુરિચ્છા વિહતા, સા માતરિ વાતક્ષોભં જનયતી સમાનયોગક્ષેમે ગર્ભેઽપિ મનાગ્વિકૃતિજનનાદ્વિકૃતિં જનયતિ| એતદેવ દર્શયતિ- સમાનયોગક્ષેમા હીત્યાદિ|- યોગઃ સુખહેતુયોગઃ, ક્ષેમઃ પ્રત્યવાયપરિહારઃ, એતૌ યોગક્ષેમૌ માતુર્ગર્ભેણ સમાનૌ ભવતઃ| કેષુચિદર્થેષ્વિતિવચનાદતુલ્યયોગક્ષેમતા ચ ક્વચિદ્ભવતીતિ દર્શયતિ| તેન, નાવશ્યં માતુર્વિકારાઃ ક્ષુદાદયો ગર્ભે વિકૃતિમાવહન્તિ, ગર્ભસ્ય વા માતરીતિ દર્શયતિ| ગર્ભિણી વિશેષેણેતિવચનાદગર્ભિણ્યપિ સ્ત્રી ઋતુકાલે પ્રિયહિતોપચરણીયા| યદુક્તં- “સહચર્યશ્ચૈનાં પ્રિયહિતાભ્યાં સતતમુપચરેયુઃ” (શા. ૮) ઇત્યાદિ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

તસ્યા ગર્ભાપત્તેર્દ્વૈહૃદય્યસ્ય ચ વિજ્ઞાનાર્થં લિઙ્ગાનિ સમાસેનોપદેક્ષ્યામઃ| ઉપચારસાધનં હ્યસ્ય જ્ઞાને, જ્ઞાનં ચ લિઙ્ગતઃ, તસ્માદિષ્ટો લિઙ્ગોપદેશઃ| તદ્યથા- આર્તવાદર્શનમાસ્યસંસ્રવણમનન્નાભિલાષશ્છર્દિરરોચકોઽમ્લકામતા ચ વિશેષેણ શ્રદ્ધાપ્રણયનમુચ્ચાવચેષુ ભાવેષુ ગુરુગાત્રત્વં ચક્ષુષોર્ગ્લાનિઃ સ્તનયોઃ સ્તન્યમોષ્ઠયોઃ સ્તનમણ્ડલયોશ્ચ કાર્ષ્ણ્યમત્યર્થં શ્વયથુઃ પાદયોરીષલ્લોમરાજ્યુદ્ગમો યોન્યાશ્ચાટાલત્વમિતિ ગર્ભે પર્યાગતે રૂપાણિ ભવન્તિ||૧૬||

ઉપચારસાધનં યથોચિતોપચારકરણમ્| અસ્યેતિ ગૃહીતસ્ય ગર્ભસ્ય તથા દ્વૈહૃદય્યસ્ય ચ| તત્ર ગૃહીતગર્ભોપચારો યથા- “શઙ્કિતા ચેદ્ગર્ભમાપન્ના ક્ષીરમનુપસ્કૃતં કાલે કાલે પિબેત્” (શા.અ.૮) ઇત્યાદિ દ્વિહૃદયોપચારં ચાત્રૈવ વક્ષ્યતિ| જ્ઞાનમિતિ ગર્ભસ્ય દ્વિહૃદયસ્ય ચ જ્ઞાનમ્| અમ્લકામતા વિશેષેણેતિ ચ્છેદઃ| શ્રદ્ધા ઇચ્છા| ઉચ્ચાવચેષ્વિતિ ઉચ્ચનીચેષુ, ભક્ષણીયત્વેન કૃતેષુ ચાકૃતેષુ ચેત્યર્થઃ| ઈષત્ પાદયોઃ શ્વયથુઃ| ચાટાલત્વં વિવૃતત્વમ્| એતાનિ ચ લક્ષણાનિ સ્વરૂપેણ ગર્ભસ્ય ભવન્તિ, તૃતીયમાસયુક્તાનિ તુ દ્વૈહૃદય્યસ્ય ચ લિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્||૧૬||

Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18

સા યદ્યદિચ્છેત્તત્તદસ્યૈ દદ્યાદન્યત્ર ગર્ભોપઘાતકરેભ્યો ભાવેભ્યઃ||૧૭|| ગર્ભોપઘાતકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિઃ; તદ્યથા- સર્વમતિગુરૂષ્ણતીક્ષ્ણં દારુણાશ્ચ ચેષ્ટાઃ; ઇમાંશ્ચાન્યાનુપદિશન્તિ વૃદ્ધાઃ- દેવતારક્ષોઽનુચરપરિરક્ષણાર્થં ન રક્તાનિ વાસાંસિ બિભૃયાન્ન મદકરાણિ મદ્યાન્યભ્યવહરેન્ન યાનમધિરોહેન્ન માંસમશ્નીયાત્ સર્વેન્દ્રિયપ્રતિકૂલાંશ્ચ ભાવાન્ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્, યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્ત્રિયો વિદ્યુઃ||૧૮||

દારુણાશ્ચેષ્ટા વ્યવાયાદિકાઃ | દેવતારક્ષોઽનુચરેભ્યઃ પરિરક્ષણં દેવતારક્ષોઽનુચરપરિરક્ષણમ્| યદિત્યાદિ| યચ્ચાન્યત્ સ્ત્રિયો ગર્ભકાલાસેવ્યત્વેન વિદ્યુસ્તદપિ વર્જયેત્| વદન્તિ હિ સ્ત્રિયઃ- “ન ગર્ભિણી કૂપમવલોકયેત્, ન નદીપારં યાયાત્” ઇત્યાદિ| વૃદ્ધસ્ત્રીવચનમપ્યાગમમૂલમેવ, ઇહ તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન દર્શિતમિતિ ભાવઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

તીવ્રાયાં તુ ખલુ પ્રાર્થનાયાં કામમહિતમપ્યસ્યૈ હિતેનોપહિતં દદ્યાત્ પ્રાર્થનાવિનયનાર્થમ્| પ્રાર્થનાસન્ધારણાદ્ધિ વાયુઃ પ્રકુપિતોઽન્તઃશરીરમનુચરન્ ગર્ભસ્યાપદ્યમાનસ્ય વિનાશં વૈરૂપ્યં વા કુર્યાત્||૧૯||

પ્રાર્થના ઈપ્સિતાર્થયાઞ્ચા, તસ્યાસ્તુ તીવ્રત્વં બલવદિચ્છાજન્યત્વમેવ| હિતોપહિતમિતિ હિતેન યુક્તં, કિંવા કલ્પનયા હિતમ્| પ્રાર્થનાયા વિનયનં વિસ્ફોટનં, તદર્થમ્| પ્રાર્થના ચ પ્રાર્થિતલાભેનૈવાપયાતિ| પ્રાર્થનાવિમાનને દોષમાહ- પ્રાર્થનેત્યાદિ| પ્રાર્થનાયાઃ સમ્યગ્ધારણં પ્રાર્થનાસન્ધારણમ્| એતચ્ચ સ્તોકક્રમેણાપિ પ્રાર્થિતાદાને સતિ ભવતિ, યથોક્તવિધિના વા હિતાદાને સતિ ઇચ્છા મનાક્ સમગ્રા વા ખણ્ડિતા ભવતિ| ઇચ્છાવિઘાતશ્ચ મનઃક્ષોભકરભયાદિવદ્વાતપ્રકોપકો ભવતિ| આપદ્યમાનસ્યેત્યનેન ગર્ભસ્યાતિતરુણત્વેન મનાગપિ વાતક્ષોભાસહત્વં દર્શયતિ| વૈરૂપ્યવિનાશવિકલ્પસ્તુ વાતપ્રકોપપ્રકર્ષાપકર્ષકૃતો જ્ઞેયઃ||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ચતુર્થે માસિ સ્થિરત્વમાપદ્યતે ગર્ભઃ, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી ગુરુગાત્રત્વમધિકમાપદ્યતે વિશેષેણ||૨૦||

તૃતીયમાસાનુપૂર્વીકથનપ્રસ્તાવાગતં ગર્ભસ્ય વિશેષમભિધાય ક્રમાગતાં ચતુર્થમાસાનુપૂર્વીમાહ- ચતુર્થ ઇત્યાદિ| સ્થિરત્વમિતિ નિબિડત્વમ્| અત એવ નિબિડેન ગુરુતરેણ ગર્ભેણાક્રાન્તા ગર્ભિણી ગુરુગાત્રા ભવતીતિ યુક્તમ્||૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

પઞ્ચમે માસિ ગર્ભસ્ય માંસશોણિતોપચયો ભવત્યધિકમન્યેભ્યો માસેભ્યઃ, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી કાર્શ્યમાપદ્યતે વિશેષેણ||૨૧||

અધિકમન્યેભ્ય ઇત્યનેન માસાન્તરેષ્વપિ સ્તોકક્રમેણ માંસાદિવૃદ્ધિં દર્શયતિ| યેન શારીરેણ ભાવેન ગર્ભ ઉપચીયતે, તેન ગર્ભિણી હીયત ઇતિ યુક્તમેવ| યતો ગર્ભમાંસાદિપોષણેનૈવ ક્ષીણ આહારરસો ન માતુર્માંસાદિ સમ્યક્ પોષયતિ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ષષ્ઠે માસિ ગર્ભસ્ય બલવર્ણોપચયો ભવત્યધિકમન્યેભ્યો માસેભ્યઃ, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી બલવર્ણહાનિમાપદ્યતે વિશેષેણ||૨૨||

બલવર્ણયોરુપચયો બલવર્ણોપચયઃ; કિંવા, ઉપચયો ધાતુપુષ્ટિઃ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

સપ્તમે માસિ ગર્ભઃ સર્વૈર્ભાવૈરાપ્યાય્યતે, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી સર્વાકારૈઃ ક્લાન્તતમા ભવતિ||૨૩||

સર્વભાવૈરિતિ માંસશોણિતાદિભિઃ| યુગપદેવ સર્વૈઃ સપ્તમે ગર્ભ આપ્યાય્યતે, પૂર્વેષુ તુ માસેષુ ન સર્વૈર્યુગપદિતિ વિશેષઃ| સર્વાકારૈરિતિ સર્વમાંસશોણિતાદિજન્યરૂપૈઃ| ક્લાન્તતમેતિ હીનતમા||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

અષ્ટમે માસિ ગર્ભશ્ચ માતૃતો ગર્ભતશ્ચ માતા રસહારિણીભિઃ સંવાહિનીભિર્મુહુર્મુહુરોજઃ પરસ્પરત આદદાતે ગર્ભસ્યાસમ્પૂર્ણત્વાત્ | તસ્માત્તદા ગર્ભિણીમુહુર્મહુર્મુદા યુક્તા ભવતિ મુહુર્મુહુશ્ચ મ્લાના, તથા ગર્ભઃ; તસ્માત્તદા ગર્ભસ્ય જન્મ વ્યાપત્તિમદ્ભવત્યોજસોઽનવસ્થિતત્વાત્ | તં ચૈવાર્થમભિસમીક્ષ્યાષ્ટમં માસમગણ્યમિત્યાચક્ષતે કુશલાઃ||૨૪||

અષ્ટમ ઇત્યાદિ| રસવાહિનીભિરિતિ માતૃહૃદયે ગર્ભનાડ્યાં ચ સમ્બદ્ધાભી રસવાહિનીભિઃ| પરસ્પરત ઓજ આદદાતે ઇતિ માતુરોજો ગર્ભ આદત્તે, ગર્ભસ્ય ચૌજો માતા આદત્તે| ઓજોઽનવસ્થાને હેતુમાહ- ગર્ભસ્યાસમ્પૂર્ણત્વાદિતિ| યસ્માદ્ગર્ભોઽસમ્પૂર્ણઃ, તસ્માદનિષ્પન્નાશ્રયં ગર્ભૌજોઽનવસ્થિતં ભવતિ| માતુરોજો ગર્ભં ગચ્છતીતિ યદુચ્યતે, તદ્ગર્ભૌજ એવ માતૃસમ્બદ્ધં સન્માત્રોજ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે; યદિ તુ માતુરેવ યદોજસ્તદ્ગર્ભં ગચ્છતીત્યર્થઃ સ્યાત્, તદા ગર્ભસ્યાસમ્પૂર્ણત્વાદિતિ હેતુઃ સમ્પૂર્ણમાતૃદેહસ્થિતસ્યૌજસો ગમનેઽસઙ્ગતઃ સ્યાત્; તથા, યથા ગર્ભૌજસો માતર્યવસ્થાનસમયે જન્મ ગર્ભમરણકરં ભવતિ, તથા માતુરોજસો ગર્ભોવસ્થાને સતિ યદ્ગર્ભજન્મ, તત્ર માતુરપિ મરણં સ્યાત્; ન ચૈતદિષ્ટં, યેનોભયથાઽપિ ગર્ભસ્યૈવાત્ર મરણમુચ્યતે ન માતુઃ, ‘તદા ગર્ભસ્ય જન્મ વ્યાપત્તિમદ્ભવતિ’ ઇતિવચનેન| જતૂકર્ણેઽપ્યષ્ટમે જન્મ ગર્ભવિનાશાયૈવ દર્શિતમ્| યદુક્તં- “સ્ત્રીગર્ભાવન્યોન્યસ્ય ઓજ આદદાતેઽષ્ટમે, તસ્માત્તદા પ્રસૂતિર્ગર્ભવિનાશાયૈવ” ઇતિ| અન્યે તુ વર્ણયન્તિ- યત- “સત્યપિ માતુરોજસો ગર્ભગમને જન્માદૃષ્ટવશાદેવ ગર્ભસ્યૈવ મરણાય ભવતિ, ન માતુઃ” ઇતિ| સુશ્રુતવ્યાખ્યાતારસ્તુ- “અષ્ટમમાસે નૈરૃતભાગત્વાચ્ચ ગર્ભસ્ય સત્યપ્યોજોઽનવસ્થાને તુલ્યે ગર્ભસ્યૈવ નાશો ન માતુઃ” ઇતિ વર્ણયન્તિ| ગર્ભિણી મુહુર્મુહુર્મુદા યુક્તા ભવતીતિ ગર્ભૌજોયોગાદ્ધર્ષયુક્તા ભવતિ, ઓજોવિગમનાત્તુ મુહુર્મુહુર્ગ્લાના ભવતીતિ યોજ્યમ્| તથા ગર્ભ ઇતિ ગર્ભિણીવદ્ગર્ભોઽપિ મુહુર્મુહુર્મુદાયુયુક્તો ભવતિ, મુહુર્મુહુર્ગ્લાનો ભવતિ| તસ્માદિતિ પૂર્વોક્તં ગર્ભવ્યાપત્તિહેતું સાક્ષાદ્બ્રૂતે| ઓજસોઽનવસ્થિતત્વાદિતિ એતચ્ચ વ્યાકૃતમેવ| અષ્ટમમાસસ્ય વિશેષાન્તરમાહ- તં ચૈવેત્યાદિ| તં ચૈવાર્થમિતિ ગર્ભવ્યાપત્તિરૂપમર્થમ્| અગણ્યમિતિ ન ગણનયા ગર્ભિણ્યાં પ્રતિપાદનીયમ્| યદિ હિ ગર્ભિણી ગણ્યમાનમષ્ટમં માસં ગર્ભજન્મવ્યાપત્તિકરં શૃણુયાત્ તતો ભીતા સ્યાત્, તદ્ભયાચ્ચ ગર્ભસ્ય વાતક્ષોભાદ્ વ્યાપત્ સ્યાદિતિ ભાવઃ||૨૪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

તસ્મિન્નેકદિવસાતિક્રાન્તેઽપિ નવમં માસમુપાદાય પ્રસવકાલમિત્યાહુરાદશમાન્માસાત્| એતાવાન્ પ્રસવકાલઃ, વૈકારિકમતઃ પરં કુક્ષાવવસ્થાનં ગર્ભસ્ય||૨૫||

તસ્મિન્નિતિ અષ્ટમે માસિ| આદશમાદિતિ વચનં પ્રશસ્તતરપ્રસવકાલાભિપ્રાયેણ| સુશ્રુતે દ્વાદશમાસપર્યન્તં સમ્યક્પ્રસવકાલાભિધાનં સ્તોકદોષયોરેકાદશદ્વાદશમાસયોરલ્પદોષત્વેનાદોષપક્ષ એવ નિક્ષેપાદ્ બોદ્ધવ્યમ્||૨૫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

એવમનયાઽઽનુપૂર્વ્યાઽભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ||૨૬||

દત્તમુત્તરમુપસંહરતિ- એવમિત્યાદિ||૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

માત્રાદીનાં ખલુ ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમ્પદસ્તથા વૃત્તસ્ય સૌષ્ઠવાન્માતૃતશ્ચૈવોપસ્નેહોપસ્વેદાભ્યાં કાલપરિણામાત્ સ્વભાવસંસિદ્ધેશ્ચ કુક્ષૌ વૃદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ||૨૭||

‘યશ્ચાસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં- માત્રાદીનામિત્યાદિ| આદિગ્રહણાત્ પિત્રાત્મસાત્મ્યરસસત્ત્વાનિ “માતૃજશ્ચયં” (શા.અ.૪) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તાનિ ગૃહ્યન્તે| વૃત્તસ્ય માતુરાચારરૂપસ્ય સૌષ્ઠવં સુષ્ઠુત્વં વૃત્તસૌષ્ઠવમ્| માતૃત ઇતિ પદં વૃત્તસૌષ્ઠવેન તથા ઉપસ્નેહોપસ્વેદાભ્યાં ચ સમ્બધ્યતે| રસસાત્મ્યસૌષ્ઠવં તુ માત્રાદિસમ્પદા લબ્ધમેવ| ઉપસ્નેહો ધાતુનિષ્યન્દસમ્બન્ધઃ, ઉપસ્વેદઃ શરીરસ્યોષ્મણા પરં ગર્ભસ્ય સ્વેદનમ્; ઉપસ્વેદશ્ચ ગર્ભવૃદ્ધિકરો ભવત્યેવ, યથા- અણ્ડજાનાં પક્ષતેરુપસ્વેદનં વૃદ્ધિકરં દૃષ્ટમ્| કાલપરિણામાદિતિ યથા યથા કાલપ્રકર્ષસ્તથા તથા વર્ધતે ગર્ભઃ| વૃદ્ધિહેત્વન્તરમાહ- સ્વભાવસંસિદ્ધેશ્ચેતિ| સ્વભાવેનૈવ કર્મજન્યેન ગર્ભો ભવતિ વર્ધિષ્ણુરિત્યર્થઃ| કર્મણા હિ ભોગલક્ષણશરીરનિર્વર્તકેનારભ્યમાણં ગર્ભશરીરં વર્ધિષ્ણુસ્વભાવમેવારબ્ધં, તેન વર્ધત એવ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

માત્રાદીનામેવ તુ ખલુ ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં વ્યાપત્તિનિમિત્તમસ્યાજન્મ ભવતિ||૨૮||

‘કુતશ્ચાસ્યાજન્મ ભવતિ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- માત્રેત્યાદિ| વ્યાપત્તિનિમિત્તમિતિ વ્યાપત્તિકારણકં; તત્ર માતુર્વ્યાપચ્છોણિતગર્ભાશયાદિદુષ્ટિઃ, પિતુર્વ્યાપચ્છુક્રદુષ્ટિરિત્યાદ્યનુસરણીયમ્||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

યે હ્યસ્ય કુક્ષૌ વૃદ્ધિહેતુસમાખ્યાતા ભાવાસ્તેષાં વિપર્યયાદુદરે વિનાશમાપદ્યતે, અથવાઽપ્યચિરજાતઃ સ્યાત્||૨૯||

‘યતશ્ચ જાયમાનઃ’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- યે હ્યસ્યેત્યાદિ| વૃદ્ધિહેતુસમાખ્યાતા ભાવાઃ “માત્રાદીનાં તુ ખલુ ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમ્પદઃ” ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તાઃ| અથવાઽપ્યચિરજાત ઇતિ યદા માત્રાદીનાં સર્વથા દોષવત્ત્વેન વિપર્યયો ભવતિ, તદા વિનાશમાપદ્યતે ગર્ભઃ; યદા ત્વલ્પદોષવત્તયા મનાગ્વિપર્યયો ભવતિ, તદા અચિરજાતો વિપદ્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્ ||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

યતસ્તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાવિનશ્યન્ વિકૃતિમાપદ્યતે, તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- યદા સ્ત્રિયા દોષપ્રકોપણોક્તાન્યાસેવમાનાયા દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ શરીરમુપસર્પન્તઃ શોણિતગર્ભાશયાવુપપદ્યન્તે , ન ચ કાર્ત્સ્ન્યેન શોણિતગર્ભાશયૌ દૂષયન્તિ, તદેયં ગર્ભં લભતે સ્ત્રી; તદા તસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃજાનામવયવાનામન્યતમોઽવયવો વિકૃતિમાપદ્યત એકોઽથવાઽનેકે, યસ્ય યસ્ય હ્યવયવસ્ય બીજે બીજભાગે વા દોષાઃ પ્રકોપમાપદ્યન્તે, તં તમવયવં વિકૃતિરાવિશતિ| યદા હ્યસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા વન્ધ્યાં જનયતિ; યદા પુનરસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગાવયવઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા પૂતિપ્રજાં જનયતિ; યદા ત્વસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગાવયવઃ સ્ત્રીકરાણાં ચ શરીરબીજભાગાનામેકદેશઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા સ્ત્ર્યાકૃતિભૂયિષ્ઠામસ્ત્રિયં વાર્તાં નામ જનયતિ, તાં સ્ત્રીવ્યાપદમાચક્ષતે||૩૦||

અવશિષ્ટપ્રશ્નસ્યોત્તરં દર્શયિતુમાહ- યતસ્ત્વિત્યાદિ| અત્રાવિનશ્યન્નિત્યત્ર વિનાશેન વિકૃતિરભિપ્રેતા, વિકૃતાવપિ વિનાશશબ્દો દૃષ્ટઃ; યથા- અસચ્છીલત્વેન વિકૃતે પુરુષે ‘વિનષ્ટોઽયમ્’ ઇતિ વ્યપદેશઃ; એવં ચ સત્યેકદેશેનાપિ વિકૃતૌ વિનાશશબ્દદર્શને કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ વિશેષણં યુક્તં ભવતિ| દોષપ્રકોપણેનૈવ દોષપ્રકોપણસેવાયાં લબ્ધાયાં પુનર્દોષપ્રકોપણોક્તાન્યાસેવમાનાયા ઇતિ પદં દોષાણાં સ્વહેતુસેવયા બલવન્તં પ્રકોપં દર્શયિતું, પરહેતુસેવયાઽપિ હિ સ્તોકમાત્રયા અનુબન્ધરૂપદોષપ્રકોપો ભવતિ; યથા- અમ્લેન પિત્તં જન્યમાનં શ્લેષ્માનુગતં જન્યતે| ‘નતુ કાર્ત્સ્ન્યેન દૂષયન્તિ’ ઇતિ વચનેન કાર્ત્સ્ન્યેન દુષ્ટૌ ગર્ભજન્મૈવ ન ભવતીતિ દર્શયતિ| માતૃજાનામિતિ ત્વગ્લોહિતાદીનામ્| અન્યતમ ઇતિ જાતાવેકવચનમ્| તત્રૈકોઽપ્યવયવોઽન્યતમઃ, તથા અનેકેઽવયવા અન્યતમશબ્દેન પ્રોક્તાઃ | અત એવ ‘એકોઽથવાઽનેકે’ ઇત્યન્યતમવિવરણમુપપન્નં ભવતિ| અન્યથા ત્વન્યતમપદેનૈકસ્યૈવાવયવસ્ય ગૃહીતત્વાત્ ‘અનેકે’ ઇતિ વિવરણમસઙ્ગતં સ્યાત્| કુતઃ પુનરેકસ્યાનેકસ્ય વા વિકૃતિર્ભવતીત્યાહ- યસ્યેત્યાદિ| બીજ ઇતિ કૃત્સ્ન એવારમ્ભકે બીજે| બીજભાગે વેત્યવયવબીજસ્યૈકદેશે| એતાં વિકૃતિમેવ શૃઙ્ગગ્રાહિકતયા વક્તુમાહ- યદેત્યાદિ| શોણિત ઇતિ આર્તવે| ગર્ભાશયજનકો બીજભાગો ગર્ભાશયબીજભાગઃ; કિંવા ગર્ભાશયસ્ય તથા બીજસ્ય ચાર્તવરૂપસ્ય જનકો ભાગઃ| ગર્ભાશયાર્તવે ચ માતૃજાવયવમધ્યે પતિતે શોણિતજન્યે એવ; તેન, આર્તવેતરબીજભાગસ્ય દુષ્ટિરુપપન્ના| આર્તવં ચ યદ્યપિ દ્વાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં વ્યજ્યતે, તથાઽપિ આર્તવોત્પત્તિર્ગર્ભકાલ એવ ભવતિ| યેન સતામેવાર્તવદન્તશ્મશ્રુપ્રભૃતીનાં કાલે વ્યક્તિર્ભવતિ; તેન, આર્તવારમ્ભકસ્યાપિ બીજસ્ય ગર્ભકાલે પ્રદોષ ઉપપન્નઃ | પ્રદોષ ઇત્યત્ર પ્રશબ્દેન દુષ્ટિપ્રકર્ષં પ્રકૃષ્ટવન્ધ્યતારૂપકાર્યજનકં દર્શયતિ| ગર્ભાશયસ્ય તથાઽઽર્તવસ્ય ચોપઘાતેન સ્ત્રિયા વન્ધ્યત્વં વ્યક્તમેવ| ગર્ભાશયબીજભાગાવયવ ઇત્યત્રાપિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| અવયવશબ્દેન ગર્ભાશયસ્યાર્તવસ્ય ચૈકદેશ ઇહોચ્યતે| પૂતિપ્રજામિતિ મ્રિયમાણાપત્યામ્; અન્યે તુ ક્લિન્નાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાં પૂતિમાહુઃ| સ્ત્રીકરાણાં શરીરબીજભાગાનામિતિ સ્ત્રીત્વવ્યઞ્જકસ્તનોપસ્થલોમરાજ્યાદિજનકબીજભાગાનામ્| અસ્ત્રિયમિતિ અસમ્પૂર્ણસ્ત્રીલક્ષણામ્| વાર્તાં નામેતિ વાર્તાસઞ્જ્ઞા શાસ્ત્રસમયકૃતા| સ્ત્રીવ્યાપદિતિ સ્ત્રીનિમિત્તાઽઽર્તવદોષકૃતા વ્યાપત્| એવં તાં પુરુષવ્યાપદમાચક્ષતે ઇત્યત્રાપિ પુરુષવ્યાપદ્વ્યાખ્યેયા||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

એવમેવ પુરુષસ્ય યદા બીજે બીજભાગઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા વન્ધ્યં જનયતિ; યદા પુનરસ્ય બીજે બીજભાગાવયવઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા પૂતિપ્રજં જનયતિ; યદા ત્વસ્ય બીજે બીજભાગાવયવઃ પુરુષકરાણાં ચ શરીરબીજભાગાનામેકદેશઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા પુરુષાકૃતિભૂયિષ્ઠમપુરુષં તૃણપુત્રિકં નામ જનયતિ; તાં પુરુષવ્યાપદમાચક્ષતે||૩૧||

બીજે ઇતિ શુક્રે| શુક્રરૂપબીજજનકો ભાગો બીજભાગઃ| તદા વન્ધ્યમિત્યનેન પુરુષવન્ધ્યં બ્રૂતે, ઇહાપિ પ્રદોષવ્યાખ્યા પૂતિપ્રજાવ્યાખ્યા ચ પૂર્વવત્| અપુરુષમિતિ અસમસ્તપુરુષલક્ષણયુક્તમ્| તૃણપુત્રિકસઞ્જ્ઞાઽપિ શાસ્ત્રસમયસિદ્ધૈવ| વાર્તાતૃણપુત્રિકયોર્વ્યવાયેચ્છા પરં ભવતિ, નતુ વ્યવાયસામર્થ્યમિતિ બ્રુવતે||૩૧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

એતેન માતૃજાનાં પિતૃજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિવ્યાખ્યાનેન સાત્મ્યજાનાં રસજાનાં સત્ત્વજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિર્વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૩૨||

એવં માતાપિતૃજાવયવૈકદેશવિકૃતિવત્ સાત્મ્યરસસત્ત્વજાવયવવિકૃત્યતિદેશાર્થમાહ- એતેનેત્યાદિ| સાત્મ્યવિભ્રમાત્તુ સાત્મ્યજાનામારોગ્યાનાલસ્યાદીનામન્યતમેન હીયતે| એવં રસસત્ત્વયોરપ્યુન્નેયમ્||૩૨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

નિર્વિકારઃ પરસ્ત્વાત્મા સર્વભૂતાનાં નિર્વિશેષઃ; સત્ત્વશરીરયોસ્તુ વિશેષાદ્વિશેષોપલબ્ધિઃ||૩૩||

આત્મજોઽપ્યયં ગર્ભ ઉક્તઃ, તત્ કથમિહ તદ્વિકૃત્યા વિકૃતિર્ગર્ભસ્ય નોચ્યત ઇત્યાહ- નિર્વિકાર ઇત્યાદિ| પર ઇત્યનેન મનઃશરીરાદિસમુદાયાદાત્માનં વ્યવચ્છિનત્તિ| સર્વભૂતાનાં નિર્વિશેષ ઇતિ સર્વેષુ ભૂતેષુ વર્તમાનોઽપ્યયં પરમાત્મા તુલ્ય એવ| યસ્તુ તત્ર સુખદુઃખાદિવિશેષ ઉપલભ્યતે, સ શરીરવિશેષસ્ય તથા મનોવિશેષસ્ય ચ સુખદુઃખાદિવિશેષકારણસ્ય વિશેષાદુપલભ્યતે; એતદેવ ‘શરીરસત્ત્વયોસ્તુ’ ઇત્યાદિનોક્તમ્| સુખાદયસ્તુ ન પરમાત્મવિકારાઃ, કિન્તુ બુદ્ધિધર્મા એવેતિ દર્શિતમેવ| યાનિ ચાત્મજત્વેન ગર્ભે “તાસુ તાસુ યોનિષૂત્પત્તિઃ” (શા. ૩) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન દર્શિતાનિ, તાન્યપિ પરમાત્મવિકારા ન ભવન્તિ, કિન્તુ સત્ત્વરજસ્તમઃપ્રબલતારૂપવિકારજમનોવિકારજન્યધર્માધર્મજન્યાન્યેવ| તેન, સૂક્ષ્મચિન્તાયામાત્મજાનિ યાન્યુક્તાનિ, તાન્યપિ સત્ત્વજાન્યેવ| તતશ્ચેહાત્મજાવયવવિકારોઽપિ સત્ત્વજાવયવવિકાર એવ બોદ્ધવ્ય ઇતિ ભાવઃ||૩૩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

તત્ર ત્રયઃ શરીરદોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ, તે શરીરં દૂષયન્તિ; દ્વૌ પુનઃ સત્ત્વદોષૌ રજસ્તમશ્ચ, તૌ સત્ત્વં દૂષયતઃ| તાભ્યાં ચ સત્ત્વશરીરાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં વિકૃતિરુપજાયતે, નોપજાયતે ચાપ્રદુષ્ટાભ્યામ્||૩૪||

‘શરીરસત્ત્વયોસ્તુ’ ઇત્યાદિના શરીરમનસી દુઃખરૂપવિકારેઽપિ કારણમુક્તે; તત્રૈવ ચ યૈર્દોષૈઃ શરીરં, મનશ્ચ યાભ્યાં દોષાભ્યાં યુક્તં દુઃખકારણં ભવતિ, તાનાહ- તત્ર ત્રય ઇત્યાદિ| વિકૃતિરુપજાયત ઇતિ શારીરમાનસરોગરૂપા વિકૃતિરુપજાયતે||૩૪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

તત્ર શરીરં યોનિવિશેષાચ્ચતુર્વિધમુક્તમગ્રે||૩૫||

સમ્પ્રતિ, શરીરસત્ત્વયોસ્તુ વિશેષાદિત્યનેન દર્શિતાઞ્ શરીરસત્ત્વવિશેષાનેવાહ- તત્રેત્યાદિ| ચતુર્વિધમિતિ જરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસંસ્વેદજમ્| અગ્રે ઇતિ ખુડ્ડિકાયામ્||૩૫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

ત્રિવિધં ખલુ સત્ત્વં- શુદ્ધં, રાજસં, તામસમિતિ| તત્ર શુદ્ધમદોષમાખ્યાતં કલ્યાણાંશત્વાત્, રાજસં સદોષમાખ્યાતં રોષાંશત્વાત્, તામસમપિ સદોષમાખ્યાતં મોહાંશત્વાત્| તેષાં તુ ત્રયાણામપિ સત્ત્વાનામેકૈકસ્ય ભેદાગ્રમપરિસઙ્ખ્યેયં તરતમયોગાચ્છરીરયોનિવિશેષેભ્યશ્ચાન્યોન્યાનુવિધાનત્વાચ્ચ| શરીરં હ્યપિ સત્ત્વમનુવિધીયતે, સત્ત્વં ચ શરીરમ્| તસ્માત્ કતિચિત્સત્ત્વભેદાનનૂકાભિનિર્દેશેન નિદર્શનાર્થમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩૬||

કલ્યાણાંશત્વાદિતિ શુભરૂપાંશત્વાત્ | મનો હિ કલ્યાણભાગ-રોષભાગ-મોહભાગૈસ્ત્રિભાગં; તત્ર રોષાંશમોહાંશૌ સદોષૌ, અધર્મહેતુતયા| ભેદાગ્રમિતિ ભેદપ્રમાણમ્| તરતમયોગાદિતિ શુચિતર-શુચિતમમનોભેદયોગાત્| શરીરવિશેષા બાલ-યુવ-સ્થવિરાદિવિશેષાઃ, યોનિવિશેષાસ્તુ મનુષ્યપશ્વાદિજાતિવિશેષાઃ; કિંવા, શરીરસ્ય નરપશ્વાદિજાતિકૃતા વિશેષાઃ શરીરયોનિવિશેષાઃ, તેભ્યઃ| અથ શરીરભેદાત્ કથં મનોભેદો ભવતીત્યાહ- અન્યોન્યાનુવિધાનાચ્ચ| એતદેવ વિભજતે- શરીરં હ્યપીત્યાદિ| સત્ત્વાનુરૂપં શરીરં ભવતિ, યદિ શુદ્ધસત્ત્વં ભવતિ તદા દેવાદિશરીરં ભવતીત્યાદિ; તથા શરીરાનુરૂપં ચ સત્ત્વં ભવતિ; યથા- પશુશરીરે તામસં, મનુષ્યશરીરે રાજસં, દેવશરીરે સાત્ત્વિકમિત્યાદિ જ્ઞેયમ્| કિંવા, અન્યોન્યાનુવિધાનાદિતિ સત્ત્વરજસ્તમસાં પરસ્પરાનુવિધાનાદિત્યર્થઃ| અસ્મિન્ પક્ષે ‘શરીરં હ્યપિ સત્ત્વમનુવિધીયતે’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વ્યવહિતમપિ શરીરાનુવિધાનં મનસો દુર્બોધત્વાદ્ વ્યાક્રિયત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| સત્ત્વભેદાનિતિ મનોભેદાન્| અનૂકાભિનિર્દેશેન સાદૃશ્યનિર્દેશેન||૩૬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

તદ્યથા- શુચિં સત્યાભિસન્ધં જિતાત્માનં સંવિભાગિનં જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનસમ્પન્નં સ્મૃતિમન્તં કામક્રોધલોભમાનમોહેર્ષ્યાહર્ષામર્ષાપેતં સમં સર્વભૂતેષુ બ્રાહ્મં વિદ્યાત્ (૧)| ઇજ્યાધ્યયનવ્રતહોમબ્રહ્મચર્યપરમતિથિવ્રતમુપશાન્તમદમાનરાગદ્વેષમોહલોભરોષં પ્રતિભાવચનવિજ્ઞાનોપધારણશક્તિસમ્પન્નમાર્ષં વિદ્યાત્ (૨)| ઐશ્વર્યવન્તમાદેયવાક્યં યજ્વાનં શૂરમોજસ્વિનં તેજસોપેતમક્લિષ્ટકર્માણં દીર્ઘદર્શિનં ધર્માર્થકામાભિરતમૈન્દ્રં વિદ્યાત્ (૩)| લેખાસ્થવૃત્તં પ્રાપ્તકારિણમસમ્પ્રહાર્યમુત્થાનવન્તં સ્મૃતિમન્તમૈશ્વર્યલમ્ભિનં વ્યપગતરાગેર્ષ્યાદ્વેષમોહં યામ્યં વિદ્યાત્ (૪)| શૂરં ધીરં શુચિમશુચિદ્વેષિણં યજ્વાનમમ્ભોવિહારરતિમક્લિષ્ટકર્માણં સ્થાનકોપપ્રસાદં વારુણં વિદ્યાત્ (૫)| સ્થાનમાનોપભોગપરિવારસમ્પન્નં ધર્માર્થકામનિત્યં શુચિં સુખવિહારં વ્યક્તકોપપ્રસાદં કૌબેરં વિદ્યાત્ (૬)| પ્રિયનૃત્યગીતવાદિત્રોલ્લાપકશ્લોકાખ્યાયિકેતિહાસપુરાણેષુ કુશલં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનવસનસ્ત્રીવિહારકામનિત્યમનસૂયકં ગાન્ધર્વં વિદ્યાત્ (૭)| ઇત્યેવં શુદ્ધસ્ય સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધં ભેદાંશં વિદ્યાત્ કલ્યાણાંશત્વાત્; તત્સંયોગાત્તુ બ્રાહ્મમત્યન્તશુદ્ધં વ્યવસ્યેત્||૩૭||

સંવિભાગિનમિતિ સમ્યક્ફલવિભજનશીલમ્| અતિથૌ યથોચિતમર્ઘ્યાદિયુક્તં વ્રતમાચરતીતિ અતિથિવ્રતઃ| લેખા કર્તવ્યાકર્તવ્યમર્યાદા, તત્ર સ્થિતં વૃત્તં યસ્ય સ લેખાસ્થવૃત્તઃ, તમ્; અલઙ્ઘિતકર્તવ્યાકર્તવ્યમિત્યર્થઃ| અસમ્પ્રહાર્યમિતિ અશક્યવારણમ્| ઐશ્વર્યં લભત ઇતિ ઐશ્વર્યલમ્ભી| સ્થાને ઉચિતે કોપઃ પ્રસાદશ્ચ યસ્ય સ સ્થાનકોપપ્રસાદઃ| સુખવિહારમિતિ સુખક્રીડનમ્| ઉલ્લાપઃ સ્તોત્રમ્| વિહારઃ ક્રીડા, કિંવા સ્ત્રીભિઃ સમં વિહરણં સ્ત્રીવિહારઃ| ગાન્ધર્વમિતિ ગાન્ધર્વસત્ત્વમ્| એવં બ્રાહ્મમિત્યાદાવપિ જ્ઞેયમ્| એવં ચ બ્રાહ્માદિભિઃ સત્ત્વવાચકૈઃ પદૈરેવંશબ્દપ્રત્યવમૃષ્ટૈઃ સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધભેદકથનં સમાનકારણાદુપપન્નં ભવતિ| શુદ્ધસ્યેતિ સત્ત્વગુણબહુલસ્ય| અથ કથમેતે બ્રાહ્માદયઃ શુદ્ધસત્ત્વસ્યૈવ ભેદા ઇત્યાહ- કલ્યાણાંશત્વાદિતિ| તત્સંયોગાદિતિ કલ્યાણાંશસત્ત્વસ્ય સમ્યગ્યોગાત્||૩૭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

શૂરં ચણ્ડમસૂયકમૈશ્વર્યવન્તમૌપધિકં રૌદ્રમનનુક્રોશમાત્મપૂજકમાસુરં વિદ્યાત્ (૧)| અમર્ષિણમનુબન્ધકોપં છિદ્રપ્રહારિણં ક્રૂરમાહારાતિમાત્રરુચિમામિષપ્રિયતમં સ્વપ્નાયાસબહુલમીર્ષ્યું રાક્ષસં વિદ્યાત્ (૨)| મહાશનં સ્ત્રૈણં સ્ત્રીરહસ્કામમશુચિં શુચિદ્વેષિણં ભીરું ભીષયિતારં વિકૃતવિહારાહારશીલં પૈશાચં વિદ્યાત્ (૩)| ક્રુદ્ધશૂરમક્રુદ્ધભીરું તીક્ષ્ણમાયાસબહુલં સન્ત્રસ્તગોચરમાહારવિહારપરં સાર્પં વિદ્યાત્ (૪)| આહારકામમતિદુઃખશીલાચારોપચારમસૂયકમસંવિભાગિનમતિલોલુપમકર્મશીલં પ્રૈતં વિદ્યાત્ (૫)| અનુષક્તકામમજસ્રમાહારવિહારપરમનવસ્થિતમમર્ષણમસઞ્ચયં શાકુનં વિદ્યાત્ (૬)| ઇત્યેવં ખલુ રાજસસ્ય સત્ત્વસ્ય ષઙ્વિધં ભેદાંશં વિદ્યાત્, રોષાંશત્વાત્||૩૮||

ઔપધિકમિતિ છદ્મપ્રચારિણમ્| અનનુક્રોશમિતિ નિર્દયમ્| સ્ત્રિયા સમં રહસિ સ્થાતુમિચ્છતીતિ સ્ત્રીરહસ્કામઃ| ક્રુદ્ધશૂરમક્રુદ્ધભીરુમિતિ ક્રોધે સતિ શૂરં, ક્રોધેઽસતિ ભીરુમ્| ગોચરશબ્દેન ગોચરે વિષયે પ્રચારો લક્ષ્યતે, તેન સન્ત્રસ્તગોચરમિતિ સન્ત્રસ્તવિષયપ્રચારમ્| પિશાચાદ્ભિન્ન એવ યથોક્તાચારઃ પ્રેતઃ, તેન પ્રૈતમપિ સત્ત્વં પૃથગુક્તમ્||૩૮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

નિરાકરિષ્ણુમમેધસં જુગુપ્સિતાચારાહરં મૈથુનપરં સ્વપ્નશીલં પાશવં વિદ્યાત્ (૧)| ભીરુમબુધમાહારલુબ્ધમનવસ્થિતમનુષક્તકામક્રોધં સરણશીલં તોયકામં માત્સ્યં વિદ્યાત્ (૨)| અલસં કેવલમભિનિવિષ્ટમાહારે સર્વબુદ્ધ્યઙ્ગહીનં વાનસ્પત્યં વિદ્યાત્ (૩)| ઇત્યેવં તામસસ્ય સત્ત્વસ્ય ત્રિવિધં ભેદાંશં વિદ્યાન્મોહાંશત્વાત્||૩૯||

સરણશીલમિતિ ગમનશીલમ્| બુદ્ધ્યઙ્ગાનિ ઊહાપોહવિચારસ્મૃત્યાદીનિ ઉક્તાનિ||૩૯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

ઇત્યપરિસઙ્ખ્યેયભેદાનાં ત્રયાણામપિ સત્ત્વાનાં ભેદૈકદેશો વ્યાખ્યાતઃ; શુદ્ધસ્ય સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધો બ્રહ્મર્ષિશક્રયમવરુણકુબેરગન્ધર્વસત્ત્વાનુકારેણ, રાજસસ્ય ષડ્વિધો દૈત્યપિશાચરાક્ષસસર્પપ્રેતશકુનિસત્ત્વાનુકારેણ, તામસસ્ય ત્રિવિધઃ પશુમત્સ્યવનસ્પતિસત્ત્વાનુકારેણ, કથં ચ યથાસત્ત્વમુપચારઃ સ્યાદિતિ||૪૦||

સુખસ્મરણાર્થં શુદ્ધાદિભેદેન બન્ધીકૃત્ય સત્ત્વભેદાનાહ- શુદ્ધસ્યેત્યાદિ| વનસ્પતિસત્ત્વાનુકારેણેત્યન્તો ગ્રન્થો ભેદૈકદેશો વ્યાખ્યાત ઇત્યનેન સંયોજનીયઃ, ક્રિયાન્તરાભાવાત્| એતે ચ સત્ત્વભેદાઃ પ્રાયેણ ભવન્તિ મનુષ્યેષ્વિતિ કૃત્વા એત એવોદાહરણાર્થમુક્તાઃ; એવમનુક્તા અપિ વિષ્ણુ-શઙ્કર-વ્યાઘ્રાદિસત્ત્વાનુકારેણ સત્ત્વભેદા બોદ્ધવ્યા એવેતિ દર્શયતિ| કથમિત્યાદિ કથં નામ યથાસત્ત્વં સર્વપ્રાણિમનોભિર્મનુષ્યાણામુપચારઃ સ્યાદિત્યેતદર્થમુદાહરણરૂપા અમી સત્ત્વભેદા વ્યાખ્યાતા ઇતિ વાક્યાર્થઃ||૪૦||

Adhikarana 38 (41) · Śloka 41

કેવલશ્ચાયમુદ્દેશો યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટો ભવતિ ગર્ભાવક્રાન્તિસમ્પ્રયુક્તઃ ; તસ્ય ચાર્થસ્ય વિજ્ઞાને સામર્થ્યં ગર્ભકરાણાં ચ ભાવાનામનુસમાધિઃ, વિધાતશ્ચ વિઘાતકરાણાં ભાવાનામિતિ||૪૧||

યથાપ્રતિજ્ઞં વ્યાખ્યાતાર્થમુપસંહરતિ- કેવલ ઇત્યાદિ| કેવલઃ કૃત્સ્નઃ| ઉદ્દેશ ઇતિ ‘યતશ્ચાયં ગર્ભઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થકૃતઃ| યથોદ્દેશમિતિ ઉદ્દેશક્રમાનતિક્રમેણ| સામર્થ્યમિતિ પ્રયોજનમ્| અનુસમાધિઃ અનુષ્ઠાનમ્| વિઘાતઃ વર્જનમ્| વિઘાતકરાણામિતિ ગર્ભવિઘાતકરાણામ્||૪૧||

Adhikarana 39 (42-45) · Śloka 45

તત્ર શ્લોકાઃ- નિમિત્તમાત્મા પ્રકૃતિર્વૃદ્ધિઃ કુક્ષૌ ક્રમેણ ચ| વૃદ્ધિહેતુશ્ચ ગર્ભસ્ય પઞ્ચાર્થાઃ શુભસઞ્જ્ઞિતાઃ||૪૨|| અજન્મનિ ચ યો હેતુર્વિનાશે વિકૃતાવપિ| ઇમાંસ્ત્રીનશુભાન્ ભાવાનાહુર્ગર્ભવિઘાતકાન્||૪૩|| શુભાશુભસમાખ્યાતાનષ્ટૌ ભાવાનિમાન્ ભિષક્| સર્વથા વેદ યઃ સર્વાન્ સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ||૪૪|| અવાપ્ત્યુપાયાન્ ગર્ભસ્ય સ એવં જ્ઞાતુમર્હતિ| યે ચ ગર્ભવિઘાતોક્તા ભાવાસ્તાંશ્ચાપ્યુદારધીઃ||૪૫||

અથૈતેષુ મધ્યે કે તે ગર્ભસ્ય શુભા યે ગર્ભેઽનુષ્ઠેયાઃ, કે વા અશુભા યે વર્જનીયા ઇત્યાહ- નિમિત્તમિત્યાદિ| નિમિત્તમિતિ ‘યતશ્ચ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| આત્મેતિ ગર્ભરૂપ આત્મા ‘યસ્મિંશ્ચ ગર્ભસઞ્જ્ઞા’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| પ્રક્રિયતેઽસ્માદ્ગર્ભ ઇતિ પ્રકૃતિઃ ‘યદ્વિકારશ્ચ ગર્ભઃ’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| વૃદ્ધિઃ કુક્ષૌ ક્રમેણ ચેતિ ‘યયાઽનુપૂર્વ્યા કુક્ષાવભિનિર્વર્તતે ગર્ભઃ’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| વૃદ્ધિહેતુરિતિ ‘યશ્ચાસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ’ ઇત્યાદિનોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| અજન્મનિ ચ યો હેતુરિત્યનેન ‘યતશ્ચાસ્યાજન્મ ભવતિ’ ઇત્યુદ્દિષ્ટોઽર્થો ગૃહ્યતે| વિનાશે ચ યો હેતુરિત્યનેન ‘યતશ્ચ જાયમાનઃ કુક્ષૌ વિનાશં પ્રાપ્નોતિ’ ઇત્યુક્તોઽર્થો ગૃહ્યતે| વિકૃતાવપાયે હેતુરિત્યનેન ‘યતશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન’ ઇત્યાદિનોક્તાર્થસઙ્ગ્રહઃ| ગર્ભવિઘાતત્વેનોક્તા ગર્ભવિઘાતોક્તાઃ||૪૨-૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને મહતીગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શારીરસ્થાને મહતીગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||