4. mahatīgarbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મહતીં ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યતશ્ચ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ, યસ્મિંશ્ચ ગર્ભસઞ્જ્ઞા, યદ્વિકારશ્ચ ગર્ભઃ, યયા ચાનુપૂર્વ્યાઽભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ, યશ્ચાસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ, યતશ્ચાસ્યાજન્મ ભવતિ, યતશ્ચ જાયમાનઃ કુક્ષૌ વિનાશં પ્રાપ્નોતિ, યતશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેનાવિનશ્યન્ વિકૃતિમાપદ્યતે, તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

માતૃતઃ પિતૃત આત્મતઃ સાત્મ્યતો રસતઃ સત્ત્વત ઇત્યેતેભ્યો ભાવેભ્યઃ સમુદિતેભ્યો ગર્ભઃ સમ્ભવતિ| તસ્ય યે યેઽવયવા યતો યતઃ સમ્ભવતઃ સમ્ભવન્તિ તાન્ વિભજ્ય માતૃજાદીનવયવાન્ પૃથક્ પૃથગુક્તમગ્રે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શુક્રશોણિતજીવસંયોગે તુ ખલુ કુક્ષિગતે ગર્ભસઞ્જ્ઞા ભવતિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ગર્ભસ્તુ ખલ્વન્તરિક્ષવાય્વગ્નિતોયભૂમિવિકારશ્ચેતનાધિષ્ઠાનભૂતઃ| એવમનયા યુક્ત્યા પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકો ગર્ભશ્ચેતનાધિષ્ઠાનભૂતઃ; સ હ્યસ્ય ષષ્ઠો ધાતુરુક્તઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

યયા ચાનુપૂર્વ્યાઽભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ તાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ- ગતે પુરાણે રજસિ નવે ચાવસ્થિતે શુદ્ધસ્નાતાં સ્ત્રિયમવ્યાપન્નયોનિશોણિતગર્ભાશયામૃતુમતીમાચક્ષ્મહે| તયા સહ તથાભૂતયા યદા પુમાનવ્યાપન્નબીજો મિશ્રીભાવં ગચ્છતિ, તદા તસ્ય હર્ષોદીરિતઃ પરઃ શરીરધાત્વાત્મા શુક્રભૂતોઽઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવતિ| સ તથા હર્ષભૂતેનાત્મનોદીરિતશ્ચાધિષ્ઠિતશ્ચ બીજરૂપો ધાતુઃ પુરુષશરીરાદભિનિષ્પત્ત્યોચિતેન પથા ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્યાર્તવેનાભિસંસર્ગમેતિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર પૂર્વં ચેતનાધાતુઃ સત્ત્વકરણો ગુણગ્રહણાય પ્રવર્તતે; સ હિ હેતુઃ કારણં નિમિત્તમક્ષરં કર્તા મન્તા વેદિતા બોદ્ધા દ્રષ્ટા ધાતા બ્રહ્મા વિશ્વકર્મા વિશ્વરૂપઃ પુરુષઃ પ્રભવોઽવ્યયો નિત્યો ગુણી ગ્રહણં પ્રધાનમવ્યક્તં જીવો જ્ઞઃ પુદ્ગલશ્ચેતનાવાન્ વિભુર્ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચાન્તરાત્મા ચેતિ| સ ગુણોપાદાનકાલેઽન્તરિક્ષં પૂર્વતરમન્યેભ્યો ગુણેભ્ય ઉપાદત્તે, યથા- પ્રલયાત્યયે સિસૃક્ષુર્ભૂતાન્યક્ષરભૂત આત્મા સત્ત્વોપાદાનઃ પૂર્વતરમાકાશં સૃજતિ, તતઃ ક્રમેણ વ્યક્તતરગુણાન્ ધાતૂન્ વાય્વાદિકાંશ્ચતુરઃ; તથા દેહગ્રહણેઽપિ પ્રવર્તમાનઃ પૂર્વતરમાકાશમેવોપાદત્તે, તતઃ ક્રમેણ વ્યક્તતરગુણાન્ ધાતૂન્ વાય્વાદિકાંશ્ચતુરઃ| સર્વમપિ તુ ખલ્વેતદ્ગુણોપાદાનમણુના કાલેન ભવતિ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

સ સર્વગુણવાન્ ગર્ભત્વમાપન્નઃ પ્રથમે માસિ સમ્મૂર્ચ્છિતઃ સર્વધાતુકલુષીકૃતઃ ખેટભૂતો ભવત્યવ્યક્તવિગ્રહઃ સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવઃ||૯|| દ્વિતીયે માસિ ઘનઃ સમ્પદ્યતે પિણ્ડઃ પેશ્યર્બુદં વા| તત્ર ઘનઃ પુરુષઃ, પેશી સ્ત્રી, અર્બુદં નપુંસકમ્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

તૃતીયે માસિ સર્વેન્દ્રિયાણિ સર્વાઙ્ગાવયવાશ્ચ યૌગપદ્યેનાભિનિર્વર્તન્તે||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

તત્રાસ્ય કેચિદઙ્ગાવયવા માતૃજાદીનવયવાન્ વિભજ્ય પૂર્વમુક્તા યથાવત્| મહાભૂતવિકારપ્રવિભાગેન ત્વિદાનીમસ્ય તાંશ્ચૈવાઙ્ગાવયવાન્ કાંશ્ચિત્ પર્યાયાન્તરેણાપરાંશ્ચાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| માતૃજાદયોઽપ્યસ્ય મહાભૂતવિકારા એવ| તત્રાસ્યાકાશાત્મકં શબ્દઃ શ્રોત્રં લાઘવં સૌક્ષ્મ્યં વિવેકશ્ચ, વાય્વાત્મકં સ્પર્શઃ સ્પર્શનં રૌક્ષ્યં પ્રેરણં ધાતુવ્યૂહનં ચેષ્ટાશ્ચ શારીર્યઃ, અગ્ન્યાત્મકં રૂપં દર્શનં પ્રકાશઃ પક્તિરૌષ્ણ્યં ચ, અબાત્મકં રસો રસનં શૈત્યં માર્દવં સ્નેહઃ ક્લેદશ્ચ, પૃથિવ્યાત્મકં ગન્ધો ઘ્રાણં ગૌરવં સ્થૈર્યં મૂર્તિશ્ચેતિ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

એવમયં લોકસમ્મિતઃ પુરુષઃ| યાવન્તો હિ લોકે મૂર્તિમન્તો ભાવવિશેષાસ્તાવન્તઃ પુરુષે, યાવન્તઃ પુરુષે તાવન્તો લોકે ઇતિ; બુધાસ્ત્વેવં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

એવમસ્યેન્દ્રિયાણ્યઙ્ગાવયવાશ્ચ યૌગપદ્યેનાભિનિર્વર્તન્તેઽન્યત્ર તેભ્યો ભાવેભ્યો યેઽસ્ય જાતસ્યોત્તરકાલં જાયન્તે; તદ્યથા- દન્તા વ્યઞ્જનાનિ વ્યક્તીભાવસ્તથાયુક્તાનિ ચાપરાણિ| એષા પ્રકૃતિઃ, વિકૃતિઃ પુનરતોઽન્યથા| સન્તિ ખલ્વસ્મિન્ ગર્ભે કેચિન્નિત્યા ભાવાઃ, સન્તિ ચાનિત્યાઃ કેચિત્| તસ્ય ય એવાઙ્ગાવયવાઃ સન્તિષ્ઠન્તે, ત એવ સ્ત્રીલિઙ્ગં પુરુષલિઙ્ગં નપુંસકલિઙ્ગં વા બિભ્રતિ| તત્ર સ્ત્રીપુરુષયોર્યે વૈશેષિકા ભાવાઃ પ્રધાનસંશ્રયા ગુણસંશ્રયાશ્ચ, તેષાં યતો ભૂયસ્ત્વં તતોઽન્યતરભાવઃ| તદ્યથા- ક્લૈબ્યં ભીરુત્વમવૈશારદ્યં મોહોઽનવસ્થાનમધોગુરુત્વમસહનં શૈથિલ્યં માર્દવં ગર્ભાશયબીજભાગસ્તથાયુક્તાનિ ચાપરાણિ સ્ત્રીકરાણિ, અતો વિપરીતાનિ પુરુષકરાણિ, ઉભયભાગાવયવા નપુંસકકરાણિ ભવન્તિ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

તસ્ય યત્કાલમેવેન્દ્રિયાણિ સન્તિષ્ઠન્તે, તત્કાલમેવ ચેતસિ વેદના નિર્બન્ધં પ્રાપ્નોતિ; તસ્માત્તદા પ્રભૃતિ ગર્ભઃ સ્પન્દતે, પ્રાર્થયતે ચ જન્માન્તરાનુભૂતં યત્ કિઞ્ચિત્, તદ્દ્વૈહૃદય્યમાચક્ષતે વૃદ્ધાઃ| માતૃજં ચાસ્ય હૃદયં માતૃહૃદયેનાભિસમ્બદ્ધં ભવતિ રસવાહિનીભિઃ સંવાહિનીભિઃ; તસ્માત્તયોસ્તાભિર્ભક્તિઃ સંસ્પન્દતે | તચ્ચૈવ કારણમવેક્ષમાણા ન દ્વૈહૃદય્યસ્ય વિમાનિતં ગર્ભમિચ્છન્તિ કર્તુમ્| વિમાનને હ્યસ્ય દૃશ્યતે વિનાશો વિકૃતિર્વા| સમાનયોગક્ષેમા હિ તદા ભવતિ ગર્ભેણ કેષુચિદર્થેષુ માતા| તસ્માત્ પ્રિયહિતાભ્યાં ગર્ભિણીં વિશેષેણોપચરન્તિ કુશલાઃ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

તસ્યા ગર્ભાપત્તેર્દ્વૈહૃદય્યસ્ય ચ વિજ્ઞાનાર્થં લિઙ્ગાનિ સમાસેનોપદેક્ષ્યામઃ| ઉપચારસાધનં હ્યસ્ય જ્ઞાને, જ્ઞાનં ચ લિઙ્ગતઃ, તસ્માદિષ્ટો લિઙ્ગોપદેશઃ| તદ્યથા- આર્તવાદર્શનમાસ્યસંસ્રવણમનન્નાભિલાષશ્છર્દિરરોચકોઽમ્લકામતા ચ વિશેષેણ શ્રદ્ધાપ્રણયનમુચ્ચાવચેષુ ભાવેષુ ગુરુગાત્રત્વં ચક્ષુષોર્ગ્લાનિઃ સ્તનયોઃ સ્તન્યમોષ્ઠયોઃ સ્તનમણ્ડલયોશ્ચ કાર્ષ્ણ્યમત્યર્થં શ્વયથુઃ પાદયોરીષલ્લોમરાજ્યુદ્ગમો યોન્યાશ્ચાટાલત્વમિતિ ગર્ભે પર્યાગતે રૂપાણિ ભવન્તિ||૧૬||

Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18

સા યદ્યદિચ્છેત્તત્તદસ્યૈ દદ્યાદન્યત્ર ગર્ભોપઘાતકરેભ્યો ભાવેભ્યઃ||૧૭|| ગર્ભોપઘાતકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિઃ; તદ્યથા- સર્વમતિગુરૂષ્ણતીક્ષ્ણં દારુણાશ્ચ ચેષ્ટાઃ; ઇમાંશ્ચાન્યાનુપદિશન્તિ વૃદ્ધાઃ- દેવતારક્ષોઽનુચરપરિરક્ષણાર્થં ન રક્તાનિ વાસાંસિ બિભૃયાન્ન મદકરાણિ મદ્યાન્યભ્યવહરેન્ન યાનમધિરોહેન્ન માંસમશ્નીયાત્ સર્વેન્દ્રિયપ્રતિકૂલાંશ્ચ ભાવાન્ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્, યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્ત્રિયો વિદ્યુઃ||૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

તીવ્રાયાં તુ ખલુ પ્રાર્થનાયાં કામમહિતમપ્યસ્યૈ હિતેનોપહિતં દદ્યાત્ પ્રાર્થનાવિનયનાર્થમ્| પ્રાર્થનાસન્ધારણાદ્ધિ વાયુઃ પ્રકુપિતોઽન્તઃશરીરમનુચરન્ ગર્ભસ્યાપદ્યમાનસ્ય વિનાશં વૈરૂપ્યં વા કુર્યાત્||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ચતુર્થે માસિ સ્થિરત્વમાપદ્યતે ગર્ભઃ, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી ગુરુગાત્રત્વમધિકમાપદ્યતે વિશેષેણ||૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

પઞ્ચમે માસિ ગર્ભસ્ય માંસશોણિતોપચયો ભવત્યધિકમન્યેભ્યો માસેભ્યઃ, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી કાર્શ્યમાપદ્યતે વિશેષેણ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ષષ્ઠે માસિ ગર્ભસ્ય બલવર્ણોપચયો ભવત્યધિકમન્યેભ્યો માસેભ્યઃ, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી બલવર્ણહાનિમાપદ્યતે વિશેષેણ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

સપ્તમે માસિ ગર્ભઃ સર્વૈર્ભાવૈરાપ્યાય્યતે, તસ્માત્તદા ગર્ભિણી સર્વાકારૈઃ ક્લાન્તતમા ભવતિ||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

અષ્ટમે માસિ ગર્ભશ્ચ માતૃતો ગર્ભતશ્ચ માતા રસહારિણીભિઃ સંવાહિનીભિર્મુહુર્મુહુરોજઃ પરસ્પરત આદદાતે ગર્ભસ્યાસમ્પૂર્ણત્વાત્ | તસ્માત્તદા ગર્ભિણીમુહુર્મહુર્મુદા યુક્તા ભવતિ મુહુર્મુહુશ્ચ મ્લાના, તથા ગર્ભઃ; તસ્માત્તદા ગર્ભસ્ય જન્મ વ્યાપત્તિમદ્ભવત્યોજસોઽનવસ્થિતત્વાત્ | તં ચૈવાર્થમભિસમીક્ષ્યાષ્ટમં માસમગણ્યમિત્યાચક્ષતે કુશલાઃ||૨૪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

તસ્મિન્નેકદિવસાતિક્રાન્તેઽપિ નવમં માસમુપાદાય પ્રસવકાલમિત્યાહુરાદશમાન્માસાત્| એતાવાન્ પ્રસવકાલઃ, વૈકારિકમતઃ પરં કુક્ષાવવસ્થાનં ગર્ભસ્ય||૨૫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

એવમનયાઽઽનુપૂર્વ્યાઽભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ||૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

માત્રાદીનાં ખલુ ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમ્પદસ્તથા વૃત્તસ્ય સૌષ્ઠવાન્માતૃતશ્ચૈવોપસ્નેહોપસ્વેદાભ્યાં કાલપરિણામાત્ સ્વભાવસંસિદ્ધેશ્ચ કુક્ષૌ વૃદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

માત્રાદીનામેવ તુ ખલુ ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં વ્યાપત્તિનિમિત્તમસ્યાજન્મ ભવતિ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

યે હ્યસ્ય કુક્ષૌ વૃદ્ધિહેતુસમાખ્યાતા ભાવાસ્તેષાં વિપર્યયાદુદરે વિનાશમાપદ્યતે, અથવાઽપ્યચિરજાતઃ સ્યાત્||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

યતસ્તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાવિનશ્યન્ વિકૃતિમાપદ્યતે, તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- યદા સ્ત્રિયા દોષપ્રકોપણોક્તાન્યાસેવમાનાયા દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ શરીરમુપસર્પન્તઃ શોણિતગર્ભાશયાવુપપદ્યન્તે , ન ચ કાર્ત્સ્ન્યેન શોણિતગર્ભાશયૌ દૂષયન્તિ, તદેયં ગર્ભં લભતે સ્ત્રી; તદા તસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃજાનામવયવાનામન્યતમોઽવયવો વિકૃતિમાપદ્યત એકોઽથવાઽનેકે, યસ્ય યસ્ય હ્યવયવસ્ય બીજે બીજભાગે વા દોષાઃ પ્રકોપમાપદ્યન્તે, તં તમવયવં વિકૃતિરાવિશતિ| યદા હ્યસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા વન્ધ્યાં જનયતિ; યદા પુનરસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગાવયવઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા પૂતિપ્રજાં જનયતિ; યદા ત્વસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગાવયવઃ સ્ત્રીકરાણાં ચ શરીરબીજભાગાનામેકદેશઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા સ્ત્ર્યાકૃતિભૂયિષ્ઠામસ્ત્રિયં વાર્તાં નામ જનયતિ, તાં સ્ત્રીવ્યાપદમાચક્ષતે||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

એવમેવ પુરુષસ્ય યદા બીજે બીજભાગઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા વન્ધ્યં જનયતિ; યદા પુનરસ્ય બીજે બીજભાગાવયવઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા પૂતિપ્રજં જનયતિ; યદા ત્વસ્ય બીજે બીજભાગાવયવઃ પુરુષકરાણાં ચ શરીરબીજભાગાનામેકદેશઃ પ્રદોષમાપદ્યતે, તદા પુરુષાકૃતિભૂયિષ્ઠમપુરુષં તૃણપુત્રિકં નામ જનયતિ; તાં પુરુષવ્યાપદમાચક્ષતે||૩૧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

એતેન માતૃજાનાં પિતૃજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિવ્યાખ્યાનેન સાત્મ્યજાનાં રસજાનાં સત્ત્વજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિર્વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૩૨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

નિર્વિકારઃ પરસ્ત્વાત્મા સર્વભૂતાનાં નિર્વિશેષઃ; સત્ત્વશરીરયોસ્તુ વિશેષાદ્વિશેષોપલબ્ધિઃ||૩૩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

તત્ર ત્રયઃ શરીરદોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ, તે શરીરં દૂષયન્તિ; દ્વૌ પુનઃ સત્ત્વદોષૌ રજસ્તમશ્ચ, તૌ સત્ત્વં દૂષયતઃ| તાભ્યાં ચ સત્ત્વશરીરાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં વિકૃતિરુપજાયતે, નોપજાયતે ચાપ્રદુષ્ટાભ્યામ્||૩૪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

તત્ર શરીરં યોનિવિશેષાચ્ચતુર્વિધમુક્તમગ્રે||૩૫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

ત્રિવિધં ખલુ સત્ત્વં- શુદ્ધં, રાજસં, તામસમિતિ| તત્ર શુદ્ધમદોષમાખ્યાતં કલ્યાણાંશત્વાત્, રાજસં સદોષમાખ્યાતં રોષાંશત્વાત્, તામસમપિ સદોષમાખ્યાતં મોહાંશત્વાત્| તેષાં તુ ત્રયાણામપિ સત્ત્વાનામેકૈકસ્ય ભેદાગ્રમપરિસઙ્ખ્યેયં તરતમયોગાચ્છરીરયોનિવિશેષેભ્યશ્ચાન્યોન્યાનુવિધાનત્વાચ્ચ| શરીરં હ્યપિ સત્ત્વમનુવિધીયતે, સત્ત્વં ચ શરીરમ્| તસ્માત્ કતિચિત્સત્ત્વભેદાનનૂકાભિનિર્દેશેન નિદર્શનાર્થમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩૬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

તદ્યથા- શુચિં સત્યાભિસન્ધં જિતાત્માનં સંવિભાગિનં જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનસમ્પન્નં સ્મૃતિમન્તં કામક્રોધલોભમાનમોહેર્ષ્યાહર્ષામર્ષાપેતં સમં સર્વભૂતેષુ બ્રાહ્મં વિદ્યાત્ (૧)| ઇજ્યાધ્યયનવ્રતહોમબ્રહ્મચર્યપરમતિથિવ્રતમુપશાન્તમદમાનરાગદ્વેષમોહલોભરોષં પ્રતિભાવચનવિજ્ઞાનોપધારણશક્તિસમ્પન્નમાર્ષં વિદ્યાત્ (૨)| ઐશ્વર્યવન્તમાદેયવાક્યં યજ્વાનં શૂરમોજસ્વિનં તેજસોપેતમક્લિષ્ટકર્માણં દીર્ઘદર્શિનં ધર્માર્થકામાભિરતમૈન્દ્રં વિદ્યાત્ (૩)| લેખાસ્થવૃત્તં પ્રાપ્તકારિણમસમ્પ્રહાર્યમુત્થાનવન્તં સ્મૃતિમન્તમૈશ્વર્યલમ્ભિનં વ્યપગતરાગેર્ષ્યાદ્વેષમોહં યામ્યં વિદ્યાત્ (૪)| શૂરં ધીરં શુચિમશુચિદ્વેષિણં યજ્વાનમમ્ભોવિહારરતિમક્લિષ્ટકર્માણં સ્થાનકોપપ્રસાદં વારુણં વિદ્યાત્ (૫)| સ્થાનમાનોપભોગપરિવારસમ્પન્નં ધર્માર્થકામનિત્યં શુચિં સુખવિહારં વ્યક્તકોપપ્રસાદં કૌબેરં વિદ્યાત્ (૬)| પ્રિયનૃત્યગીતવાદિત્રોલ્લાપકશ્લોકાખ્યાયિકેતિહાસપુરાણેષુ કુશલં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનવસનસ્ત્રીવિહારકામનિત્યમનસૂયકં ગાન્ધર્વં વિદ્યાત્ (૭)| ઇત્યેવં શુદ્ધસ્ય સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધં ભેદાંશં વિદ્યાત્ કલ્યાણાંશત્વાત્; તત્સંયોગાત્તુ બ્રાહ્મમત્યન્તશુદ્ધં વ્યવસ્યેત્||૩૭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

શૂરં ચણ્ડમસૂયકમૈશ્વર્યવન્તમૌપધિકં રૌદ્રમનનુક્રોશમાત્મપૂજકમાસુરં વિદ્યાત્ (૧)| અમર્ષિણમનુબન્ધકોપં છિદ્રપ્રહારિણં ક્રૂરમાહારાતિમાત્રરુચિમામિષપ્રિયતમં સ્વપ્નાયાસબહુલમીર્ષ્યું રાક્ષસં વિદ્યાત્ (૨)| મહાશનં સ્ત્રૈણં સ્ત્રીરહસ્કામમશુચિં શુચિદ્વેષિણં ભીરું ભીષયિતારં વિકૃતવિહારાહારશીલં પૈશાચં વિદ્યાત્ (૩)| ક્રુદ્ધશૂરમક્રુદ્ધભીરું તીક્ષ્ણમાયાસબહુલં સન્ત્રસ્તગોચરમાહારવિહારપરં સાર્પં વિદ્યાત્ (૪)| આહારકામમતિદુઃખશીલાચારોપચારમસૂયકમસંવિભાગિનમતિલોલુપમકર્મશીલં પ્રૈતં વિદ્યાત્ (૫)| અનુષક્તકામમજસ્રમાહારવિહારપરમનવસ્થિતમમર્ષણમસઞ્ચયં શાકુનં વિદ્યાત્ (૬)| ઇત્યેવં ખલુ રાજસસ્ય સત્ત્વસ્ય ષઙ્વિધં ભેદાંશં વિદ્યાત્, રોષાંશત્વાત્||૩૮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

નિરાકરિષ્ણુમમેધસં જુગુપ્સિતાચારાહરં મૈથુનપરં સ્વપ્નશીલં પાશવં વિદ્યાત્ (૧)| ભીરુમબુધમાહારલુબ્ધમનવસ્થિતમનુષક્તકામક્રોધં સરણશીલં તોયકામં માત્સ્યં વિદ્યાત્ (૨)| અલસં કેવલમભિનિવિષ્ટમાહારે સર્વબુદ્ધ્યઙ્ગહીનં વાનસ્પત્યં વિદ્યાત્ (૩)| ઇત્યેવં તામસસ્ય સત્ત્વસ્ય ત્રિવિધં ભેદાંશં વિદ્યાન્મોહાંશત્વાત્||૩૯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

ઇત્યપરિસઙ્ખ્યેયભેદાનાં ત્રયાણામપિ સત્ત્વાનાં ભેદૈકદેશો વ્યાખ્યાતઃ; શુદ્ધસ્ય સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધો બ્રહ્મર્ષિશક્રયમવરુણકુબેરગન્ધર્વસત્ત્વાનુકારેણ, રાજસસ્ય ષડ્વિધો દૈત્યપિશાચરાક્ષસસર્પપ્રેતશકુનિસત્ત્વાનુકારેણ, તામસસ્ય ત્રિવિધઃ પશુમત્સ્યવનસ્પતિસત્ત્વાનુકારેણ, કથં ચ યથાસત્ત્વમુપચારઃ સ્યાદિતિ||૪૦||

Adhikarana 38 (41) · Śloka 41

કેવલશ્ચાયમુદ્દેશો યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટો ભવતિ ગર્ભાવક્રાન્તિસમ્પ્રયુક્તઃ ; તસ્ય ચાર્થસ્ય વિજ્ઞાને સામર્થ્યં ગર્ભકરાણાં ચ ભાવાનામનુસમાધિઃ, વિધાતશ્ચ વિઘાતકરાણાં ભાવાનામિતિ||૪૧||

Adhikarana 39 (42-45) · Śloka 45

તત્ર શ્લોકાઃ- નિમિત્તમાત્મા પ્રકૃતિર્વૃદ્ધિઃ કુક્ષૌ ક્રમેણ ચ| વૃદ્ધિહેતુશ્ચ ગર્ભસ્ય પઞ્ચાર્થાઃ શુભસઞ્જ્ઞિતાઃ||૪૨|| અજન્મનિ ચ યો હેતુર્વિનાશે વિકૃતાવપિ| ઇમાંસ્ત્રીનશુભાન્ ભાવાનાહુર્ગર્ભવિઘાતકાન્||૪૩|| શુભાશુભસમાખ્યાતાનષ્ટૌ ભાવાનિમાન્ ભિષક્| સર્વથા વેદ યઃ સર્વાન્ સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ||૪૪|| અવાપ્ત્યુપાયાન્ ગર્ભસ્ય સ એવં જ્ઞાતુમર્હતિ| યે ચ ગર્ભવિઘાતોક્તા ભાવાસ્તાંશ્ચાપ્યુદારધીઃ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને મહતીગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||