Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mahatīṁ garbhāvakrāntiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो महतीं गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiprapañcatvānmahatyā garbhāvakrāntēranantaramabhidhānam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṁśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā cānupūrvyā'bhinirvartatē kukṣau, yaścāsya vr̥ddhihētuḥ, yataścāsyājanma bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṁ prāpnōti, yataśca kārtsnyēnāvinaśyan vikr̥timāpadyatē, tadanuvyākhyāsyāmaḥ||3||
यतश्च गर्भः सम्भवति, यस्मिंश्च गर्भसञ्ज्ञा, यद्विकारश्च गर्भः, यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यश्चास्य वृद्धिहेतुः, यतश्चास्याजन्म भवति, यतश्च जायमानः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति, यतश्च कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
yata iti yataḥ kāraṇāt| yadvikāra iti yanmaya ityarthaḥ| yayā''nupūrvyā yēnānukramēṇētyarthaḥ| kārtsnyēnāvinaśyanniti maraṇamagacchan||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
mātr̥taḥ pitr̥ta ātmataḥ sātmyatō rasataḥ sattvata ityētēbhyō bhāvēbhyaḥ samuditēbhyō garbhaḥ sambhavati| tasya yē yē'vayavā yatō yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātr̥jādīnavayavān pr̥thak pr̥thaguktamagrē||4||
मातृतः पितृत आत्मतः सात्म्यतो रसतः सत्त्वत इत्येतेभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भः सम्भवति| तस्य ये येऽवयवा यतो यतः सम्भवतः सम्भवन्ति तान् विभज्य मातृजादीनवयवान् पृथक् पृथगुक्तमग्रे||४||
🔊 Audio coming soon
yē yē bhāvā mātr̥japitr̥japrabhr̥tayastvaglōhitādayaḥ, yatō yatō mātrādēḥ sambhavanti, tān mātr̥jādīnavayavān pr̥thagvibhajya, agrē pūrvādhyāyē; tēnātra mātr̥jādayō nōktā iti vākyārthaḥ phalati| ayaṁ cārthō yadyapi pūrvādhyāya ēvōktō “mātr̥jaścāyaṁ” (śā. 3) ityādinā, tathā'pi praśnakramaviśuddhyanurōdhāt punariha kr̥taḥ; yēna prathamaṁ kāraṇaṁ, tadanu kāryarūpō garbhaḥ, tadanu garbhadharmō'bhidhēya iti kramēṇa praśnaḥ śōbhatē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
śukraśōṇitajīvasaṁyōgē tu khalu kukṣigatē garbhasañjñā bhavati||5||
शुक्रशोणितजीवसंयोगे तु खलु कुक्षिगते गर्भसञ्ज्ञा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
yattu “śukraśōṇitasaṁsargamantargarbhāśayagataṁ” ityādinā, “garbhō'bhinirvartatē” (śā.a.3) ityantēnōktaṁ, tatrāyamasau garbhaśabdābhidhēyō'rtha iti nābhihitam, apēkṣatē ca; tēnēha garbhasañjñābhidhēyārthavyākaraṇamapunaruktamēva| kukṣigatē iti kukṣyēkadēśagatagarbhāśayagatē| saṁyōgē iti samyagyōgē; tēna jīvasyātivāhikaśarīrēṇa yōgaḥ saṅgr̥hyatē, na cātmanō vyāpakatvēna yō yōgō garbhajanakaḥ| ēvambhūtaśca saṁyōgō yadyapi kukṣāvēva bhavati, tathā'pi siddhamēvārthaṁ śiṣyaṁ pratipādayituṁ “kukṣigatē” iti padaṁ kr̥tam||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitōyabhūmivikāraścētanādhiṣṭhānabhūtaḥ| ēvamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakō garbhaścētanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭhō dhāturuktaḥ||6||
गर्भस्तु खल्वन्तरिक्षवाय्वग्नितोयभूमिविकारश्चेतनाधिष्ठानभूतः| एवमनया युक्त्या पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मको गर्भश्चेतनाधिष्ठानभूतः; स ह्यस्य षष्ठो धातुरुक्तः||६||
🔊 Audio coming soon
garbhastvityādi| garbhārambhakāṇyapi bhūmyādīni parityajyāntarikṣamādau kr̥taṁ, vakṣyamāṇabhūtagrahaṇānurōdhāt| vakṣyati hi- ‘antarikṣaṁ pūrvamanyēbhyō guṇēbhya upādattē’ ityādi| cētanādhiṣṭhānabhūta iti ātmanō bhōgāyatanasvarūpa ityarthaḥ, cētanāśabdēna hyātmōcyatē; kiṁvā, bhūtaśabdaḥ sādr̥śyē; tēnādhiṣṭhānamivātmanaḥ śarīraṁ, na tu paramārthatō nirāśrayasyātmanō bhōgāyatanatvavyatirēkēṇa śarīramāśrayō bhavati| anayā yuktyēti anayā bhūtavikārarūpayā yōjanayā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakō bhavati, anyayā yuktyā katidhāpuruṣīyōktaścaturviṁśatikō bhavati, tathā mātr̥jādirūpacintayā mātrādisamudāyātmakō bhavatītyarthaḥ| na caitēṣāṁ pakṣāṇāṁ virōdhō'sti; yatō mātr̥jādivyapadēśē'pi pañcamahābhūtavikāratvamaviruddhamēva, yēna mātr̥jādayō'pyasya mahābhūtavikārā ēva; uktaṁ hi- “rasātmamātāpitr̥sambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dēhē” (śā. 2) iti; caturviṁśatikatvē'pi ca pañcamahābhūtātmakarūpataiva tatra prapañcitā| sa hītyādi| asyēti garbhasya||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
yayā cānupūrvyā'bhinirvartatē kukṣau tāṁ vyākhyāsyāmaḥ- gatē purāṇē rajasi navē cāvasthitē śuddhasnātāṁ striyamavyāpannayōniśōṇitagarbhāśayāmr̥tumatīmācakṣmahē| tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījō miśrībhāvaṁ gacchati, tadā tasya harṣōdīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūtō'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā harṣabhūtēnātmanōdīritaścādhiṣṭhitaśca bījarūpō dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyōcitēna pathā garbhāśayamanupraviśyārtavēnābhisaṁsargamēti||7||
यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ तां व्याख्यास्यामः- गते पुराणे रजसि नवे चावस्थिते शुद्धस्नातां स्त्रियमव्यापन्नयोनिशोणितगर्भाशयामृतुमतीमाचक्ष्महे| तया सह तथाभूतया यदा पुमानव्यापन्नबीजो मिश्रीभावं गच्छति, तदा तस्य हर्षोदीरितः परः शरीरधात्वात्मा शुक्रभूतोऽङ्गादङ्गात् सम्भवति| स तथा हर्षभूतेनात्मनोदीरितश्चाधिष्ठितश्च बीजरूपो धातुः पुरुषशरीरादभिनिष्पत्त्योचितेन पथा गर्भाशयमनुप्रविश्यार्तवेनाभिसंसर्गमेति||७||
🔊 Audio coming soon
gata iti nivr̥ttē | purāṇa iti r̥tukālātikramasañcitē| navē cāvasthita itivacanēna navē'pyanavasthitē garbhakāraṇatvaṁ nāstīti darśayati| śuddhasnātāmityanēna śuddhasnātaiva strī gamyā nāsnātā, aśuddhatvāditi darśayati| styāyatyasyāṁ garbha iti strī; anēna vandhyāṁ nirasyati| r̥tumatīmityatra praśaṁsāyāṁ matup| tayā sahēti tayā striyā| tathābhūtayēti tādr̥gr̥tuyuktayā| harṣaḥ prītiviśēṣaḥ, tēnōdīritaḥ prēritaḥ| para iti sāraḥ; kiṁvā parakālōtpannaḥ paraḥ, śukraṁ hi sarvadhātubhyaḥ paramutpadyatē | śarīradhātvātmēti śarīradhāturūpaḥ| śukrabhūta iti śukrarūpa ēvāṅgādaṅgāt sambhavati vyajyatē| tēna nāṅgēbhyaḥ śukramutpadyatē, kintu śukrarūpatayaiva sthitaṁ vyajyatē| vacanaṁ hi- “sarvatrānugataṁ dēhē śukraṁ” (ci. a. 2pā. 4) iti| harṣabhūtēnēti harṣamayatāṁ gatēna; udīritaścādhiṣṭhitaścētyanēna udīraṇakālē tathā niḥsaraṇakālē harṣamayātmādhiṣṭhānaṁ śukrasya garbhāśayaprāptikāraṇaṁ darśayati; yadi śukrapravr̥ttikālē puruṣō harṣarahitaḥ syānna tadā samyak śukrapravr̥ttiḥ, tathā vēgavighātānna garbhāśayaprāptirbhavati| bījarūpō dhātuḥ śukram| abhisaṁsargāṁ samyaṅmūrcchanam||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra pūrvaṁ cētanādhātuḥ sattvakaraṇō guṇagrahaṇāya pravartatē; sa hi hētuḥ kāraṇaṁ nimittamakṣaraṁ kartā mantā vēditā bōddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavō'vyayō nityō guṇī grahaṇaṁ pradhānamavyaktaṁ jīvō jñaḥ pudgalaścētanāvān vibhurbhūtātmā cēndriyātmā cāntarātmā cēti| sa guṇōpādānakālē'ntarikṣaṁ pūrvataramanyēbhyō guṇēbhya upādattē, yathā- pralayātyayē sisr̥kṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā sattvōpādānaḥ pūrvataramākāśaṁ sr̥jati, tataḥ kramēṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṁścaturaḥ; tathā dēhagrahaṇē'pi pravartamānaḥ pūrvataramākāśamēvōpādattē, tataḥ kramēṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṁścaturaḥ| sarvamapi tu khalvētadguṇōpādānamaṇunā kālēna bhavati||8||
तत्र पूर्वं चेतनाधातुः सत्त्वकरणो गुणग्रहणाय प्रवर्तते; स हि हेतुः कारणं निमित्तमक्षरं कर्ता मन्ता वेदिता बोद्धा द्रष्टा धाता ब्रह्मा विश्वकर्मा विश्वरूपः पुरुषः प्रभवोऽव्ययो नित्यो गुणी ग्रहणं प्रधानमव्यक्तं जीवो ज्ञः पुद्गलश्चेतनावान् विभुर्भूतात्मा चेन्द्रियात्मा चान्तरात्मा चेति| स गुणोपादानकालेऽन्तरिक्षं पूर्वतरमन्येभ्यो गुणेभ्य उपादत्ते, यथा- प्रलयात्यये सिसृक्षुर्भूतान्यक्षरभूत आत्मा सत्त्वोपादानः पूर्वतरमाकाशं सृजति, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः; तथा देहग्रहणेऽपि प्रवर्तमानः पूर्वतरमाकाशमेवोपादत्ते, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः| सर्वमपि तु खल्वेतद्गुणोपादानमणुना कालेन भवति||८||
🔊 Audio coming soon
sattvaṁ manaḥ karaṇaṁ yasya sa sattvakaraṇaḥ; ātmā niṣkriyatvēna kriyāvatā manasā yat kāryaṁ karōti, tacca kāryaṁ manasā kriyamāṇamapyacētanēna cētanāvata ātmana ēvōcyatē| vacanaṁ hi- “cētanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyatē” (śā. 1) iti| guṇagrahaṇāyētyatra guṇaśabdēna guṇaguṇinōrabhēdōpacārādguṇavanti bhūtānyucyantē| kiṁvā, guṇō'pradhānaṁ, pradhānaṁ cātmā, tadvyatiriktāni ca bhūtāni guṇāḥ| kasmādātmā bhūtāni gr̥hṇātyapradhānarūpāṇītyāśaṅkāyāmātmanaḥ prādhānyakhyāpakān paryāyānāha- sa hītyādi| na kṣaratītyakṣaram| guṇī bhūtarūpaguṇavānityarthaḥ| gr̥hṇāti bhūtānīti grahaṇam| ētaiḥ paryāyairātmanō'bhidhēyasyētarapadārthōpakāryatvēnāśrayatvaṁ prasiddhaṁ darśyatē| pūrvataraṁ prathamamēva| anyēbhyō guṇēbhya iti vāyvādibhyaḥ| atra garbhē bhūtagrahaṇakramē dr̥ṣṭāntamāha- yathētyādi| pralayasya mahāpralayasya, atyayē iti ādisarga ityarthaḥ| sisr̥kṣuriti sraṣṭumicchuḥ| bhūtāni ākāśādīni| sattvōpādāna iti manaḥkaraṇaḥ| mahāpralayē hi vikārasya prakr̥tau layāt prakr̥tipuruṣāvēva paramavyaktarūpau tiṣṭhataḥ, tataśca sargārambhē prakr̥tērmahadādiprapañca utpadyatē kramēṇa; tatra prathamamākāśamutpadyatē, tatō vāyvādīni vyaktānīti sāṅkhyasiddhāntaḥ| ākāśasya ca janyatvaṁ sāṅkhyamatēnaiva jñēyam| dēhagrahaṇē'pīti garbhasvarūpagrahaṇē'pi| upādatta iti śukraśōṇitagatamākāśamākāśamayatayā svīkarōti| vyaktataraguṇāniti ākāśamēkaguṇamapēkṣya śabdasparśaguṇō vāyurvyaktataraḥ , tamapēkṣya śabdasparśarūpaguṇa tējō vyaktataramityādi | ayaṁ ca bhūtagrahaṇakrama āgamasiddha ēva, nātra yuktistathāvidhā hr̥dayaṅgamā'sti| ētacca bhūtagrahaṇaṁ laghunaiva kālēna bhavatīti darśayannāha- sarvamityādi||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathamē māsi sammūrcchitaḥ sarvadhātukaluṣīkr̥taḥ khēṭabhūtō bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ||9|| dvitīyē māsi ghanaḥ sampadyatē piṇḍaḥ pēśyarbudaṁ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, pēśī strī, arbudaṁ napuṁsakam||10||
स सर्वगुणवान् गर्भत्वमापन्नः प्रथमे मासि सम्मूर्च्छितः सर्वधातुकलुषीकृतः खेटभूतो भवत्यव्यक्तविग्रहः सदसद्भूताङ्गावयवः||९|| द्वितीये मासि घनः सम्पद्यते पिण्डः पेश्यर्बुदं वा| तत्र घनः पुरुषः, पेशी स्त्री, अर्बुदं नपुंसकम्||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvadhātukaluṣīkr̥ta iti avyaktasarvadhātutayā kaluṣīkr̥taḥ| dhātuśabdēna ca bhūtānyucyantē, kiṁvā rasādidhātubījāni| khēṭaḥ ślēṣmā; tēna khēṭabhūta iti ślēṣmasadr̥śa ityarthaḥ| avyaktavigraha ityasya vivaraṇaṁ- sadasadbhūtāṅgāvayava iti; vidyamānāvidyamānāṅgapratyaṅga ityarthaḥ; aṅgānāṁ ca bījarūpatayā sthitatvēna sattvam, avyaktabhāvāccāsattvam | kiṁvā, sadasadbhūtāṅgāvayavō ghanaḥ sampadyatē iti yōjanā| ghanaḥ kaṭhinaḥ| piṇḍō granthyākāraḥ| pēśī dīrghā māṁsapēśyākārā| arbudaṁ vartulōnnatam||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
tr̥tīyē māsi sarvēndriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyēnābhinirvartantē||11||
तृतीये मासि सर्वेन्द्रियाणि सर्वाङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्ते||११||
🔊 Audio coming soon
aṅgāni śiraḥprabhr̥tīni, tadavayavāścētyaṅgāvayavāḥ| yaugapadyēnēti vacanēna “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartatē” (śā. 6) ityādivakṣyamāṇānyēkīyamatāni niṣēdhayati| yaugapadyēna hi sarvāṅganirvr̥ttiriti siddhāntaḥ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
tatrāsya kēcidaṅgāvayavā mātr̥jādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat| mahābhūtavikārapravibhāgēna tvidānīmasya tāṁścaivāṅgāvayavān kāṁścit paryāyāntarēṇāparāṁścānuvyākhyāsyāmaḥ| mātr̥jādayō'pyasya mahābhūtavikārā ēva| tatrāsyākāśātmakaṁ śabdaḥ śrōtraṁ lāghavaṁ saukṣmyaṁ vivēkaśca, vāyvātmakaṁ sparśaḥ sparśanaṁ raukṣyaṁ prēraṇaṁ dhātuvyūhanaṁ cēṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṁ rūpaṁ darśanaṁ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṁ ca, abātmakaṁ rasō rasanaṁ śaityaṁ mārdavaṁ snēhaḥ klēdaśca, pr̥thivyātmakaṁ gandhō ghrāṇaṁ gauravaṁ sthairyaṁ mūrtiścēti||12||
तत्रास्य केचिदङ्गावयवा मातृजादीनवयवान् विभज्य पूर्वमुक्ता यथावत्| महाभूतविकारप्रविभागेन त्विदानीमस्य तांश्चैवाङ्गावयवान् कांश्चित् पर्यायान्तरेणापरांश्चानुव्याख्यास्यामः| मातृजादयोऽप्यस्य महाभूतविकारा एव| तत्रास्याकाशात्मकं शब्दः श्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकश्च, वाय्वात्मकं स्पर्शः स्पर्शनं रौक्ष्यं प्रेरणं धातुव्यूहनं चेष्टाश्च शारीर्यः, अग्न्यात्मकं रूपं दर्शनं प्रकाशः पक्तिरौष्ण्यं च, अबात्मकं रसो रसनं शैत्यं मार्दवं स्नेहः क्लेदश्च, पृथिव्यात्मकं गन्धो घ्राणं गौरवं स्थैर्यं मूर्तिश्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
kēciditi na sarvē| tatra mātr̥jādyaṅgakathanēna śabdādayō ya iha bhūtavikāratvēna vakṣyantē tē na sarvē prōktāḥ, kiṁ tu kēcidēva tvagādayaḥ| paryāyāntarēṇētivacanādyē mātr̥jādayaḥ ‘tvak ca lōhitaṁ ca’ (śā.a.3) ityādinōktāsta iha na sākṣādvaktavyāḥ, kintu yē tvaggatā mūrtisnēhamārdavādayastē bhūtajanyatvēnōcyamānāstvacō'bhidhāyakā bhavanti| ēvaṁ śōṇitādigatabhūtavikārakathanēna śōṇitādikathanaṁ jñēyam| tvagādayō vakṣyamāṇā iti bhūtavikārasamudāyarūpā ēva| tvagādīnāṁ mātr̥jādirūpēṇa yadabhidhānaṁ, tanmātrādyadhīnatvapratipattyartham| punaścēha bhūtajanyatvēnābhidhānamaṅgānāṁ kṣayē vā vr̥ddhau vā satyāṁ tatkāraṇabhūtabhūtōpayōgapratiṣēdhābhyāṁ vr̥ddhikṣayajananajñānārtham| yadaṅgaṁ yadbhūtaprabhavaṁ tadaṅgaṁ tadbhūtapradhānēna dravyēṇa vardhatē, kṣīyatē ca tadviparītēna| lāghavaṁ yadyapi vāyau paṭhanti- “rūkṣaḥ śītō laghuścaiva” (sū.a.1) ityādinā, tathā'pi ākāśē'tiśayitaṁ jñēyaṁ, tēnēhākāśavikārē paṭhanti; ākāśaṁ hi atyarthasūkṣmatvādvātādapi laghu| vivēkō vicchēdaḥ| dhātuvyūhanaṁ dhāturacanā dhātuvahanaṁ ca| dr̥śyatē'nēnēti darśanaṁ cakṣurindriyam| mūrtiḥ kāṭhinyam||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ēvamayaṁ lōkasammitaḥ puruṣaḥ| yāvantō hi lōkē mūrtimantō bhāvaviśēṣāstāvantaḥ puruṣē, yāvantaḥ puruṣē tāvantō lōkē iti; budhāstvēvaṁ draṣṭumicchanti||13||
एवमयं लोकसम्मितः पुरुषः| यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इति; बुधास्त्वेवं द्रष्टुमिच्छन्ति||१३||
🔊 Audio coming soon
ētadbhūtavikāramayatvaṁ śarīrasya lōkasāmyēna jñātaṁ sanmōkṣasyāpi paramābhīṣṭasya kāraṇaṁ bhavatīti lōkasāmyaṁ darśayannāha- ēvamayamityādi| ēvamiti pañcabhūtavikāramayatvēna| lōkasammiti iti lōkatulyaḥ| iha ca bhūtavikāramayatvaṁ yaccharīrasyōktaṁ tēna bhūtavikāramayatvamadhikr̥tya sādr̥śyamuktaṁ lōkapuruṣayōḥ; yattvādhyātmikaṁ lōkapuruṣayōḥ sāmyaṁ puruṣavicayē vaktavyaṁ, tadapīhānuktamapi ‘yāvantō hi’ ityādiviśēṣābhidhānēna sūcitaṁ jñēyam| tēna, yāvantō bhāvaviśēṣā ādhyātmikā antarātmasattvāhaṅkārādayō, bhautikā vā mūrtiklēdādayaḥ, tē puruṣagatā lōkēnāpi samānā iti jñēyam| ētacca lōkapuruṣayōḥ sāmyaṁ puruṣavicayē vyaktaṁ bhaviṣyati| ētacca lōkapuruṣayōḥ sāmyakathanaṁ mumukṣūṇāmēvōpayuktamiti darśayannāha- budhāstvēvamityādi| budhāḥ samyagjñānavantaḥ, mōkṣayuktā iti yāvat| lōkapuruṣasāmyakathanaṁ ca mōkṣārthamēvēti puruṣavicayē svayamēva vakṣyati||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ēvamasyēndriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyēnābhinirvartantē'nyatra tēbhyō bhāvēbhyō yē'sya jātasyōttarakālaṁ jāyantē; tadyathā- dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni cāparāṇi| ēṣā prakr̥tiḥ, vikr̥tiḥ punaratō'nyathā| santi khalvasmin garbhē kēcinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kēcit| tasya ya ēvāṅgāvayavāḥ santiṣṭhantē, ta ēva strīliṅgaṁ puruṣaliṅgaṁ napuṁsakaliṅgaṁ vā bibhrati| tatra strīpuruṣayōryē vaiśēṣikā bhāvāḥ pradhānasaṁśrayā guṇasaṁśrayāśca, tēṣāṁ yatō bhūyastvaṁ tatō'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṁ bhīrutvamavaiśāradyaṁ mōhō'navasthānamadhōgurutvamasahanaṁ śaithilyaṁ mārdavaṁ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, atō viparītāni puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā napuṁsakakarāṇi bhavanti||14||
एवमस्येन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्तेऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो येऽस्य जातस्योत्तरकालं जायन्ते; तद्यथा- दन्ता व्यञ्जनानि व्यक्तीभावस्तथायुक्तानि चापराणि| एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| सन्ति खल्वस्मिन् गर्भे केचिन्नित्या भावाः, सन्ति चानित्याः केचित्| तस्य य एवाङ्गावयवाः सन्तिष्ठन्ते, त एव स्त्रीलिङ्गं पुरुषलिङ्गं नपुंसकलिङ्गं वा बिभ्रति| तत्र स्त्रीपुरुषयोर्ये वैशेषिका भावाः प्रधानसंश्रया गुणसंश्रयाश्च, तेषां यतो भूयस्त्वं ततोऽन्यतरभावः| तद्यथा- क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसहनं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्तानि चापराणि स्त्रीकराणि, अतो विपरीतानि पुरुषकराणि, उभयभागावयवा नपुंसककराणि भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tāṁ tr̥tīyamāsabhavāmindriyādyaṅgābhinirvr̥ttimupasaṁharati- ēvamasyētyādi| yugapadēva yaugapadyaṁ; yaugapadyamityabhidhānamindriyāṇāmapi sarvāṅgābhinirvr̥ttēḥ samakālatōpadarśanārtham| kiṁ dantādayō'pi tr̥tīyamāsē bhavantītyāśaṅkyāha- anyatrētyādi| vyañjanāni śmaśrustanādīni| vyaktībhāvaḥ śukrarajasōrāvirbhāvaḥ| tathāyuktānīti jātōttarakālajatvēna dantādisadr̥śāni cāṅgāni buddhyādīni | ēṣā prakr̥tiriti indriyāṇyaṅgāvayavāśca yugapadbhavanti, dantādayaśca jātasyāpi cirēṇa bhavantītyēvaṁrūpō manuṣyasvabhāva ityarthaḥ| anyathēti kadācit sadanta ēva jāyata ityādikā vikr̥tirmanuṣyasya| atha kasmāddantādayō garbhādijāyamānā vikr̥titvēnōcyanta ityāha- santītyādi| khaluśabdō hētau| nityā iti yāvaccharīrabhāvinaḥ karacaraṇādayaḥ, anityāśca na yāvaccharīrabhāvinō dantādayaḥ| ētēna, anityasvabhāvānāṁ dantādīnāṁ garbhādyajāyamānatvānnityatvaṁ vikr̥tiriti yuktamityarthaḥ| atha nityānityēṣu madhyē kē stryādiliṅgaṁ bibhratītyāha- tasyētyādi| santiṣṭhanta iti yāvaccharīraṁ tiṣṭhanti| ētēna, ya ēva nityā upasthādayasta ēva strīliṅgatāṁ puṁliṅgatāṁ vā bibhrati| tatrōpastharūpō nityō bhāvaḥ strīliṅgaṁ, śēphaśca puṁliṅgam, upasthaliṅgākāravirahitaṁ ca randhramātraṁ napuṁsakaliṅgaṁ bhavati| kiṁvā, striyā yalliṅgaṁ stanādi, puruṣasya vā śmaśruprabhr̥ti, napuṁsakasya vā strīpuṁsamānākārarūpaṁ jātōttarakālabhāvi, tadapi ya ēva nityā bhāvā uraḥkapōlaprabhr̥tayasta ēva kālavaśādbibhratīti vākyārthaḥ| ura ēva hi stanārambhakabījayuktaṁ striyā uttarakālaṁ stanavadbhavati, ēvaṁ kapōla ēva śmaśrubījayuktaḥ śmaśruvān bhavati| na cāvaśyaṁ yat stanaśmaśruprabhr̥tīnāṁ bījaṁ cēdasti śarīrē, tat kimiti garbhāt prabhr̥ti stanādi na jāyata iti; yatō bījamahimā'yaṁ- yat svakāla ēva kāryaṁ karōti| yathā- avanipatitamapi śālyādibījamr̥tuprāptāvēvāṅkuraṁ janayati; na ca svabhāva upālambhamarhati| ‘yadaivāṅgāvayayavāḥ santiṣṭhantē, tadaiva stryādiliṅgaṁ bibhrati’ ityādipāṭhapakṣē tu vyakta ēvārthaḥ| atha kutaḥ samānē śukrādau kāraṇē stryādiviśēṣō bhavatītyāha- vaiśēṣikā iti| vaiśēṣikā viśiṣṭāḥ parasparavyāvr̥ttā iti yāvat| pradhānasaṁśrayā iti ātmasaṁśrayāḥ| guṇasaṁśrayā iti śukraśōṇitagatabhūtasaṁśrayāḥ; guṇaśabdēnēha bhūtānyucyantē| yata iti saptamyāṁ tasiḥ; tēna yasmin vaiśēṣikē bhāvē bhūyastvaṁ daivavaśādbhavati, tatō bhāvādanyatarasya strīrūpasya puṁrūpasya vā garbhasyōtpattirbhavati; yadi strīkarā bhāvā klaibyādayō bhūyāṁsō bhavanti tadā strī jāyatē, viparyayē pumānityarthaḥ| tatra strīkarān bhāvānāha- tadyathētyādi| avaiśāradyaṁ mōhaḥ| śaithilyam anibiḍasaṁyōgatā, yathā- dr̥ḍhaśaṇatantuviralavāpitapaṭasya śaithilyaṁ; mārdavaṁ tu nibiḍasaṁyōgasyāpi sahajāvayavamārdavaṁ, yathā- paṭṭasūtrē nirantaravāpitapaṭasya mr̥dutvam| klaibyādyanavasthānaparyantaṁ pradhānasaṁśrayaṁ, śēṣaṁ guṇasaṁśrayam| tathāyuktānītyanēna yōnibījabhāgādīni grāhayati| ētē cādhōgurutvādayō rajōdhika ēva bījē bhavantīti jñēyam| tēna, “raktēna kanyāmadhikēna” (śā. 2) iti yaduktaṁ tadanēna samaṁ na viruddhaṁ bhavati| viparītāni aklaibyādīnītyarthaḥ| ubhayabhāgāvayavā iti strīpuruṣakārakā avayavāḥ| napuṁsakakarāṇīti napuṁsakanirdēśō'vyaktaguṇābhiprāyēṇa| tēna prathamaṁ napuṁsakakarāṇīti avyaktaguṇasandōhābhiprāyēṇa prayuktaṁ, tataḥ kāni tānītyapēkṣāyāṁ viśēṣaparigrahādubhayabhāgāvayavā iti puṁliṅgēna nirdēśō jñēyaḥ|||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
tasya yatkālamēvēndriyāṇi santiṣṭhantē, tatkālamēva cētasi vēdanā nirbandhaṁ prāpnōti; tasmāttadā prabhr̥ti garbhaḥ spandatē, prārthayatē ca janmāntarānubhūtaṁ yat kiñcit, taddvaihr̥dayyamācakṣatē vr̥ddhāḥ| mātr̥jaṁ cāsya hr̥dayaṁ mātr̥hr̥dayēnābhisambaddhaṁ bhavati rasavāhinībhiḥ saṁvāhinībhiḥ; tasmāttayōstābhirbhaktiḥ saṁspandatē | taccaiva kāraṇamavēkṣamāṇā na dvaihr̥dayyasya vimānitaṁ garbhamicchanti kartum| vimānanē hyasya dr̥śyatē vināśō vikr̥tirvā| samānayōgakṣēmā hi tadā bhavati garbhēṇa kēṣucidarthēṣu mātā| tasmāt priyahitābhyāṁ garbhiṇīṁ viśēṣēṇōpacaranti kuśalāḥ||15||
तस्य यत्कालमेवेन्द्रियाणि सन्तिष्ठन्ते, तत्कालमेव चेतसि वेदना निर्बन्धं प्राप्नोति; तस्मात्तदा प्रभृति गर्भः स्पन्दते, प्रार्थयते च जन्मान्तरानुभूतं यत् किञ्चित्, तद्द्वैहृदय्यमाचक्षते वृद्धाः| मातृजं चास्य हृदयं मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति रसवाहिनीभिः संवाहिनीभिः; तस्मात्तयोस्ताभिर्भक्तिः संस्पन्दते | तच्चैव कारणमवेक्षमाणा न द्वैहृदय्यस्य विमानितं गर्भमिच्छन्ति कर्तुम्| विमानने ह्यस्य दृश्यते विनाशो विकृतिर्वा| समानयोगक्षेमा हि तदा भवति गर्भेण केषुचिदर्थेषु माता| तस्मात् प्रियहिताभ्यां गर्भिणीं विशेषेणोपचरन्ति कुशलाः||१५||
🔊 Audio coming soon
santiṣṭhanta iti abhinirvartantē| vēdanā sukhaduḥkhōpalabdhiḥ| nirbandhaṁ prāpnōtīti sambandhaṁ prāpnōti, indriyōtpādasamakālamēva sukhaduḥkhajñō bhavatīti vākyārthaḥ| tasmāditi sukhaduḥkhasambandhāt; sukhōtpādanārthaṁ duḥkhaparihārārthaṁ ca spandatē calati, tathā prārthayatē ca sukhahētūn janmāntarānubhūtānityarthaḥ| tadgarbhaprārthanāyuktaṁ mātr̥hr̥dayaṁ dvaihr̥dayyamiti vr̥ddhā jñānavr̥ddhā ācakṣatē| dvihr̥dayasya bhāvad dvaihr̥dayyaṁ mātr̥hr̥dayaṁ garbhahr̥dayēna samaṁ hr̥dayadvayaṁ bhavati| nanu garbhahr̥dayaṁ kathaṁ mātr̥hr̥dayēna sambaddhaṁ bhavatītyāha- mātr̥jamiti; mātr̥kāraṇakārtavajam| rasavāhinībhiriti garbhapōṣaṇārthābhirmātr̥hr̥dayagarbhanābhipratibaddhābhī rasavāhinībhiḥ| ētēna, yad garbhaḥ prārthayatē, tayā prārthanayā rasavāhinībhirhr̥dayamāgatayā mātā'pi tatprārthanāvatī bhavati ēvaṁ mātr̥prārthanayā'pi garbhaḥ prārthanāvān bhavati| tayōriti mātr̥garbhayōḥ| bhaktiḥ icchā| tābhiriti rasavāhinībhiḥ| saṁspandata iti mātr̥hr̥dayādgarbhahr̥dayaṁ yāti, garbhahr̥dayācca mātr̥hr̥dayamityarthaḥ| garbhasya vināśō vikr̥tirvēti mahatā icchāvighātēna vināśaḥ, svalpēna tu vikr̥tiḥ; kiṁvā garbhēcchāpūrvikā māturicchā, tadvighātēna vināśō garbhasya, sā hīcchā vihatā sākṣādgarbhasambandhitayā sukumārataraṁ garbhaṁ vātaprakōpādvināśayati; yā tu māturicchā vihatā, sā mātari vātakṣōbhaṁ janayatī samānayōgakṣēmē garbhē'pi manāgvikr̥tijananādvikr̥tiṁ janayati| ētadēva darśayati- samānayōgakṣēmā hītyādi|- yōgaḥ sukhahētuyōgaḥ, kṣēmaḥ pratyavāyaparihāraḥ, ētau yōgakṣēmau māturgarbhēṇa samānau bhavataḥ| kēṣucidarthēṣvitivacanādatulyayōgakṣēmatā ca kvacidbhavatīti darśayati| tēna, nāvaśyaṁ māturvikārāḥ kṣudādayō garbhē vikr̥timāvahanti, garbhasya vā mātarīti darśayati| garbhiṇī viśēṣēṇētivacanādagarbhiṇyapi strī r̥tukālē priyahitōpacaraṇīyā| yaduktaṁ- “sahacaryaścaināṁ priyahitābhyāṁ satatamupacarēyuḥ” (śā. 8) ityādi||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
tasyā garbhāpattērdvaihr̥dayyasya ca vijñānārthaṁ liṅgāni samāsēnōpadēkṣyāmaḥ| upacārasādhanaṁ hyasya jñānē, jñānaṁ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭō liṅgōpadēśaḥ| tadyathā- ārtavādarśanamāsyasaṁsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarōcakō'mlakāmatā ca viśēṣēṇa śraddhāpraṇayanamuccāvacēṣu bhāvēṣu gurugātratvaṁ cakṣuṣōrglāniḥ stanayōḥ stanyamōṣṭhayōḥ stanamaṇḍalayōśca kārṣṇyamatyarthaṁ śvayathuḥ pādayōrīṣallōmarājyudgamō yōnyāścāṭālatvamiti garbhē paryāgatē rūpāṇi bhavanti||16||
तस्या गर्भापत्तेर्द्वैहृदय्यस्य च विज्ञानार्थं लिङ्गानि समासेनोपदेक्ष्यामः| उपचारसाधनं ह्यस्य ज्ञाने, ज्ञानं च लिङ्गतः, तस्मादिष्टो लिङ्गोपदेशः| तद्यथा- आर्तवादर्शनमास्यसंस्रवणमनन्नाभिलाषश्छर्दिररोचकोऽम्लकामता च विशेषेण श्रद्धाप्रणयनमुच्चावचेषु भावेषु गुरुगात्रत्वं चक्षुषोर्ग्लानिः स्तनयोः स्तन्यमोष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यमत्यर्थं श्वयथुः पादयोरीषल्लोमराज्युद्गमो योन्याश्चाटालत्वमिति गर्भे पर्यागते रूपाणि भवन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
upacārasādhanaṁ yathōcitōpacārakaraṇam| asyēti gr̥hītasya garbhasya tathā dvaihr̥dayyasya ca| tatra gr̥hītagarbhōpacārō yathā- “śaṅkitā cēdgarbhamāpannā kṣīramanupaskr̥taṁ kālē kālē pibēt” (śā.a.8) ityādi dvihr̥dayōpacāraṁ cātraiva vakṣyati| jñānamiti garbhasya dvihr̥dayasya ca jñānam| amlakāmatā viśēṣēṇēti cchēdaḥ| śraddhā icchā| uccāvacēṣviti uccanīcēṣu, bhakṣaṇīyatvēna kr̥tēṣu cākr̥tēṣu cētyarthaḥ| īṣat pādayōḥ śvayathuḥ| cāṭālatvaṁ vivr̥tatvam| ētāni ca lakṣaṇāni svarūpēṇa garbhasya bhavanti, tr̥tīyamāsayuktāni tu dvaihr̥dayyasya ca liṅgāni bhavantīti jñēyam||16||
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
sā yadyadicchēttattadasyai dadyādanyatra garbhōpaghātakarēbhyō bhāvēbhyaḥ||17|| garbhōpaghātakarāstvimē bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṁ dāruṇāśca cēṣṭāḥ; imāṁścānyānupadiśanti vr̥ddhāḥ- dēvatārakṣō'nucaraparirakṣaṇārthaṁ na raktāni vāsāṁsi bibhr̥yānna madakarāṇi madyānyabhyavaharēnna yānamadhirōhēnna māṁsamaśnīyāt sarvēndriyapratikūlāṁśca bhāvān dūrataḥ parivarjayēt, yaccānyadapi kiñcit striyō vidyuḥ||18||
सा यद्यदिच्छेत्तत्तदस्यै दद्यादन्यत्र गर्भोपघातकरेभ्यो भावेभ्यः||१७|| गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्तिः; तद्यथा- सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णं दारुणाश्च चेष्टाः; इमांश्चान्यानुपदिशन्ति वृद्धाः- देवतारक्षोऽनुचरपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासांसि बिभृयान्न मदकराणि मद्यान्यभ्यवहरेन्न यानमधिरोहेन्न मांसमश्नीयात् सर्वेन्द्रियप्रतिकूलांश्च भावान् दूरतः परिवर्जयेत्, यच्चान्यदपि किञ्चित् स्त्रियो विद्युः||१८||
🔊 Audio coming soon
dāruṇāścēṣṭā vyavāyādikāḥ | dēvatārakṣō'nucarēbhyaḥ parirakṣaṇaṁ dēvatārakṣō'nucaraparirakṣaṇam| yadityādi| yaccānyat striyō garbhakālāsēvyatvēna vidyustadapi varjayēt| vadanti hi striyaḥ- “na garbhiṇī kūpamavalōkayēt, na nadīpāraṁ yāyāt” ityādi| vr̥ddhastrīvacanamapyāgamamūlamēva, iha tu granthavistarabhayānna darśitamiti bhāvaḥ||17-18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
tīvrāyāṁ tu khalu prārthanāyāṁ kāmamahitamapyasyai hitēnōpahitaṁ dadyāt prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ prakupitō'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṁ vairūpyaṁ vā kuryāt||19||
तीव्रायां तु खलु प्रार्थनायां काममहितमप्यस्यै हितेनोपहितं दद्यात् प्रार्थनाविनयनार्थम्| प्रार्थनासन्धारणाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तःशरीरमनुचरन् गर्भस्यापद्यमानस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्||१९||
🔊 Audio coming soon
prārthanā īpsitārthayāñcā, tasyāstu tīvratvaṁ balavadicchājanyatvamēva| hitōpahitamiti hitēna yuktaṁ, kiṁvā kalpanayā hitam| prārthanāyā vinayanaṁ visphōṭanaṁ, tadartham| prārthanā ca prārthitalābhēnaivāpayāti| prārthanāvimānanē dōṣamāha- prārthanētyādi| prārthanāyāḥ samyagdhāraṇaṁ prārthanāsandhāraṇam| ētacca stōkakramēṇāpi prārthitādānē sati bhavati, yathōktavidhinā vā hitādānē sati icchā manāk samagrā vā khaṇḍitā bhavati| icchāvighātaśca manaḥkṣōbhakarabhayādivadvātaprakōpakō bhavati| āpadyamānasyētyanēna garbhasyātitaruṇatvēna manāgapi vātakṣōbhāsahatvaṁ darśayati| vairūpyavināśavikalpastu vātaprakōpaprakarṣāpakarṣakr̥tō jñēyaḥ||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
caturthē māsi sthiratvamāpadyatē garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyatē viśēṣēṇa||20||
चतुर्थे मासि स्थिरत्वमापद्यते गर्भः, तस्मात्तदा गर्भिणी गुरुगात्रत्वमधिकमापद्यते विशेषेण||२०||
🔊 Audio coming soon
tr̥tīyamāsānupūrvīkathanaprastāvāgataṁ garbhasya viśēṣamabhidhāya kramāgatāṁ caturthamāsānupūrvīmāha- caturtha ityādi| sthiratvamiti nibiḍatvam| ata ēva nibiḍēna gurutarēṇa garbhēṇākrāntā garbhiṇī gurugātrā bhavatīti yuktam||20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
pañcamē māsi garbhasya māṁsaśōṇitōpacayō bhavatyadhikamanyēbhyō māsēbhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyatē viśēṣēṇa||21||
पञ्चमे मासि गर्भस्य मांसशोणितोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी कार्श्यमापद्यते विशेषेण||२१||
🔊 Audio coming soon
adhikamanyēbhya ityanēna māsāntarēṣvapi stōkakramēṇa māṁsādivr̥ddhiṁ darśayati| yēna śārīrēṇa bhāvēna garbha upacīyatē, tēna garbhiṇī hīyata iti yuktamēva| yatō garbhamāṁsādipōṣaṇēnaiva kṣīṇa āhārarasō na māturmāṁsādi samyak pōṣayati||21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ṣaṣṭhē māsi garbhasya balavarṇōpacayō bhavatyadhikamanyēbhyō māsēbhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyatē viśēṣēṇa||22||
षष्ठे मासि गर्भस्य बलवर्णोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी बलवर्णहानिमापद्यते विशेषेण||२२||
🔊 Audio coming soon
balavarṇayōrupacayō balavarṇōpacayaḥ; kiṁvā, upacayō dhātupuṣṭiḥ||22||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
saptamē māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyatē, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati||23||
सप्तमे मासि गर्भः सर्वैर्भावैराप्याय्यते, तस्मात्तदा गर्भिणी सर्वाकारैः क्लान्ततमा भवति||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvabhāvairiti māṁsaśōṇitādibhiḥ| yugapadēva sarvaiḥ saptamē garbha āpyāyyatē, pūrvēṣu tu māsēṣu na sarvairyugapaditi viśēṣaḥ| sarvākārairiti sarvamāṁsaśōṇitādijanyarūpaiḥ| klāntatamēti hīnatamā||23||
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
aṣṭamē māsi garbhaśca mātr̥tō garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ saṁvāhinībhirmuhurmuhurōjaḥ parasparata ādadātē garbhasyāsampūrṇatvāt | tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyōjasō'navasthitatvāt | taṁ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṁ māsamagaṇyamityācakṣatē kuśalāḥ||24||
अष्टमे मासि गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिः संवाहिनीभिर्मुहुर्मुहुरोजः परस्परत आददाते गर्भस्यासम्पूर्णत्वात् | तस्मात्तदा गर्भिणीमुहुर्महुर्मुदा युक्ता भवति मुहुर्मुहुश्च म्लाना, तथा गर्भः; तस्मात्तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद्भवत्योजसोऽनवस्थितत्वात् | तं चैवार्थमभिसमीक्ष्याष्टमं मासमगण्यमित्याचक्षते कुशलाः||२४||
🔊 Audio coming soon
aṣṭama ityādi| rasavāhinībhiriti mātr̥hr̥dayē garbhanāḍyāṁ ca sambaddhābhī rasavāhinībhiḥ| parasparata ōja ādadātē iti māturōjō garbha ādattē, garbhasya caujō mātā ādattē| ōjō'navasthānē hētumāha- garbhasyāsampūrṇatvāditi| yasmādgarbhō'sampūrṇaḥ, tasmādaniṣpannāśrayaṁ garbhaujō'navasthitaṁ bhavati| māturōjō garbhaṁ gacchatīti yaducyatē, tadgarbhauja ēva mātr̥sambaddhaṁ sanmātrōja iti vyapadiśyatē; yadi tu māturēva yadōjastadgarbhaṁ gacchatītyarthaḥ syāt, tadā garbhasyāsampūrṇatvāditi hētuḥ sampūrṇamātr̥dēhasthitasyaujasō gamanē'saṅgataḥ syāt; tathā, yathā garbhaujasō mātaryavasthānasamayē janma garbhamaraṇakaraṁ bhavati, tathā māturōjasō garbhōvasthānē sati yadgarbhajanma, tatra māturapi maraṇaṁ syāt; na caitadiṣṭaṁ, yēnōbhayathā'pi garbhasyaivātra maraṇamucyatē na mātuḥ, ‘tadā garbhasya janma vyāpattimadbhavati’ itivacanēna| jatūkarṇē'pyaṣṭamē janma garbhavināśāyaiva darśitam| yaduktaṁ- “strīgarbhāvanyōnyasya ōja ādadātē'ṣṭamē, tasmāttadā prasūtirgarbhavināśāyaiva” iti| anyē tu varṇayanti- yata- “satyapi māturōjasō garbhagamanē janmādr̥ṣṭavaśādēva garbhasyaiva maraṇāya bhavati, na mātuḥ” iti| suśrutavyākhyātārastu- “aṣṭamamāsē naiṟutabhāgatvācca garbhasya satyapyōjō'navasthānē tulyē garbhasyaiva nāśō na mātuḥ” iti varṇayanti| garbhiṇī muhurmuhurmudā yuktā bhavatīti garbhaujōyōgāddharṣayuktā bhavati, ōjōvigamanāttu muhurmuhurglānā bhavatīti yōjyam| tathā garbha iti garbhiṇīvadgarbhō'pi muhurmuhurmudāyuyuktō bhavati, muhurmuhurglānō bhavati| tasmāditi pūrvōktaṁ garbhavyāpattihētuṁ sākṣādbrūtē| ōjasō'navasthitatvāditi ētacca vyākr̥tamēva| aṣṭamamāsasya viśēṣāntaramāha- taṁ caivētyādi| taṁ caivārthamiti garbhavyāpattirūpamartham| agaṇyamiti na gaṇanayā garbhiṇyāṁ pratipādanīyam| yadi hi garbhiṇī gaṇyamānamaṣṭamaṁ māsaṁ garbhajanmavyāpattikaraṁ śr̥ṇuyāt tatō bhītā syāt, tadbhayācca garbhasya vātakṣōbhād vyāpat syāditi bhāvaḥ||24||
Adhikarana 22 (25) · Śloka 25
tasminnēkadivasātikrāntē'pi navamaṁ māsamupādāya prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| ētāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ paraṁ kukṣāvavasthānaṁ garbhasya||25||
तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि नवमं मासमुपादाय प्रसवकालमित्याहुरादशमान्मासात्| एतावान् प्रसवकालः, वैकारिकमतः परं कुक्षाववस्थानं गर्भस्य||२५||
🔊 Audio coming soon
tasminniti aṣṭamē māsi| ādaśamāditi vacanaṁ praśastataraprasavakālābhiprāyēṇa| suśrutē dvādaśamāsaparyantaṁ samyakprasavakālābhidhānaṁ stōkadōṣayōrēkādaśadvādaśamāsayōralpadōṣatvēnādōṣapakṣa ēva nikṣēpād bōddhavyam||25||
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
ēvamanayā''nupūrvyā'bhinirvartatē kukṣau||26||
एवमनयाऽऽनुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ||२६||
🔊 Audio coming soon
dattamuttaramupasaṁharati- ēvamityādi||26||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
mātrādīnāṁ khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ sampadastathā vr̥ttasya sauṣṭhavānmātr̥taścaivōpasnēhōpasvēdābhyāṁ kālapariṇāmāt svabhāvasaṁsiddhēśca kukṣau vr̥ddhiṁ prāpnōti||27||
मात्रादीनां खलु गर्भकराणां भावानां सम्पदस्तथा वृत्तस्य सौष्ठवान्मातृतश्चैवोपस्नेहोपस्वेदाभ्यां कालपरिणामात् स्वभावसंसिद्धेश्च कुक्षौ वृद्धिं प्राप्नोति||२७||
🔊 Audio coming soon
‘yaścāsya vr̥ddhihētuḥ’ iti praśnasyōttaraṁ- mātrādīnāmityādi| ādigrahaṇāt pitrātmasātmyarasasattvāni “mātr̥jaścayaṁ” (śā.a.4) ityādigranthōktāni gr̥hyantē| vr̥ttasya māturācārarūpasya sauṣṭhavaṁ suṣṭhutvaṁ vr̥ttasauṣṭhavam| mātr̥ta iti padaṁ vr̥ttasauṣṭhavēna tathā upasnēhōpasvēdābhyāṁ ca sambadhyatē| rasasātmyasauṣṭhavaṁ tu mātrādisampadā labdhamēva| upasnēhō dhātuniṣyandasambandhaḥ, upasvēdaḥ śarīrasyōṣmaṇā paraṁ garbhasya svēdanam; upasvēdaśca garbhavr̥ddhikarō bhavatyēva, yathā- aṇḍajānāṁ pakṣatērupasvēdanaṁ vr̥ddhikaraṁ dr̥ṣṭam| kālapariṇāmāditi yathā yathā kālaprakarṣastathā tathā vardhatē garbhaḥ| vr̥ddhihētvantaramāha- svabhāvasaṁsiddhēścēti| svabhāvēnaiva karmajanyēna garbhō bhavati vardhiṣṇurityarthaḥ| karmaṇā hi bhōgalakṣaṇaśarīranirvartakēnārabhyamāṇaṁ garbhaśarīraṁ vardhiṣṇusvabhāvamēvārabdhaṁ, tēna vardhata ēva||27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
mātrādīnāmēva tu khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ vyāpattinimittamasyājanma bhavati||28||
मात्रादीनामेव तु खलु गर्भकराणां भावानां व्यापत्तिनिमित्तमस्याजन्म भवति||२८||
🔊 Audio coming soon
‘kutaścāsyājanma bhavati’ ityasyōttaraṁ- mātrētyādi| vyāpattinimittamiti vyāpattikāraṇakaṁ; tatra māturvyāpacchōṇitagarbhāśayādiduṣṭiḥ, piturvyāpacchukraduṣṭirityādyanusaraṇīyam||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
yē hyasya kukṣau vr̥ddhihētusamākhyātā bhāvāstēṣāṁ viparyayādudarē vināśamāpadyatē, athavā'pyacirajātaḥ syāt||29||
ये ह्यस्य कुक्षौ वृद्धिहेतुसमाख्याता भावास्तेषां विपर्ययादुदरे विनाशमापद्यते, अथवाऽप्यचिरजातः स्यात्||२९||
🔊 Audio coming soon
‘yataśca jāyamānaḥ’ ityādipraśnasyōttaraṁ- yē hyasyētyādi| vr̥ddhihētusamākhyātā bhāvāḥ “mātrādīnāṁ tu khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ sampadaḥ” ityādigranthōktāḥ| athavā'pyacirajāta iti yadā mātrādīnāṁ sarvathā dōṣavattvēna viparyayō bhavati, tadā vināśamāpadyatē garbhaḥ; yadā tvalpadōṣavattayā manāgviparyayō bhavati, tadā acirajātō vipadyata iti jñēyam ||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
yatastu kārtsnyēnāvinaśyan vikr̥timāpadyatē, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā dōṣaprakōpaṇōktānyāsēvamānāyā dōṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ śōṇitagarbhāśayāvupapadyantē , na ca kārtsnyēna śōṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadēyaṁ garbhaṁ labhatē strī; tadā tasya garbhasya mātr̥jānāmavayavānāmanyatamō'vayavō vikr̥timāpadyata ēkō'thavā'nēkē, yasya yasya hyavayavasya bījē bījabhāgē vā dōṣāḥ prakōpamāpadyantē, taṁ tamavayavaṁ vikr̥tirāviśati| yadā hyasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā vandhyāṁ janayati; yadā punarasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā pūtiprajāṁ janayati; yadā tvasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṁ ca śarīrabījabhāgānāmēkadēśaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā stryākr̥tibhūyiṣṭhāmastriyaṁ vārtāṁ nāma janayati, tāṁ strīvyāpadamācakṣatē||30||
यतस्तु कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा स्त्रिया दोषप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तः शोणितगर्भाशयावुपपद्यन्ते , न च कार्त्स्न्येन शोणितगर्भाशयौ दूषयन्ति, तदेयं गर्भं लभते स्त्री; तदा तस्य गर्भस्य मातृजानामवयवानामन्यतमोऽवयवो विकृतिमापद्यत एकोऽथवाऽनेके, यस्य यस्य ह्यवयवस्य बीजे बीजभागे वा दोषाः प्रकोपमापद्यन्ते, तं तमवयवं विकृतिराविशति| यदा ह्यस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यां जनयति; यदा पुनरस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजां जनयति; यदा त्वस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः स्त्रीकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा स्त्र्याकृतिभूयिष्ठामस्त्रियं वार्तां नाम जनयति, तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते||३०||
🔊 Audio coming soon
avaśiṣṭapraśnasyōttaraṁ darśayitumāha- yatastvityādi| atrāvinaśyannityatra vināśēna vikr̥tirabhiprētā, vikr̥tāvapi vināśaśabdō dr̥ṣṭaḥ; yathā- asacchīlatvēna vikr̥tē puruṣē ‘vinaṣṭō'yam’ iti vyapadēśaḥ; ēvaṁ ca satyēkadēśēnāpi vikr̥tau vināśaśabdadarśanē kārtsnyēnēti viśēṣaṇaṁ yuktaṁ bhavati| dōṣaprakōpaṇēnaiva dōṣaprakōpaṇasēvāyāṁ labdhāyāṁ punardōṣaprakōpaṇōktānyāsēvamānāyā iti padaṁ dōṣāṇāṁ svahētusēvayā balavantaṁ prakōpaṁ darśayituṁ, parahētusēvayā'pi hi stōkamātrayā anubandharūpadōṣaprakōpō bhavati; yathā- amlēna pittaṁ janyamānaṁ ślēṣmānugataṁ janyatē| ‘natu kārtsnyēna dūṣayanti’ iti vacanēna kārtsnyēna duṣṭau garbhajanmaiva na bhavatīti darśayati| mātr̥jānāmiti tvaglōhitādīnām| anyatama iti jātāvēkavacanam| tatraikō'pyavayavō'nyatamaḥ, tathā anēkē'vayavā anyatamaśabdēna prōktāḥ | ata ēva ‘ēkō'thavā'nēkē’ ityanyatamavivaraṇamupapannaṁ bhavati| anyathā tvanyatamapadēnaikasyaivāvayavasya gr̥hītatvāt ‘anēkē’ iti vivaraṇamasaṅgataṁ syāt| kutaḥ punarēkasyānēkasya vā vikr̥tirbhavatītyāha- yasyētyādi| bīja iti kr̥tsna ēvārambhakē bījē| bījabhāgē vētyavayavabījasyaikadēśē| ētāṁ vikr̥timēva śr̥ṅgagrāhikatayā vaktumāha- yadētyādi| śōṇita iti ārtavē| garbhāśayajanakō bījabhāgō garbhāśayabījabhāgaḥ; kiṁvā garbhāśayasya tathā bījasya cārtavarūpasya janakō bhāgaḥ| garbhāśayārtavē ca mātr̥jāvayavamadhyē patitē śōṇitajanyē ēva; tēna, ārtavētarabījabhāgasya duṣṭirupapannā| ārtavaṁ ca yadyapi dvādaśavarṣādūrdhvaṁ vyajyatē, tathā'pi ārtavōtpattirgarbhakāla ēva bhavati| yēna satāmēvārtavadantaśmaśruprabhr̥tīnāṁ kālē vyaktirbhavati; tēna, ārtavārambhakasyāpi bījasya garbhakālē pradōṣa upapannaḥ | pradōṣa ityatra praśabdēna duṣṭiprakarṣaṁ prakr̥ṣṭavandhyatārūpakāryajanakaṁ darśayati| garbhāśayasya tathā''rtavasya cōpaghātēna striyā vandhyatvaṁ vyaktamēva| garbhāśayabījabhāgāvayava ityatrāpi pūrvavadvyākhyēyam| avayavaśabdēna garbhāśayasyārtavasya caikadēśa ihōcyatē| pūtiprajāmiti mriyamāṇāpatyām; anyē tu klinnāṅgapratyaṅgāṁ pūtimāhuḥ| strīkarāṇāṁ śarīrabījabhāgānāmiti strītvavyañjakastanōpasthalōmarājyādijanakabījabhāgānām| astriyamiti asampūrṇastrīlakṣaṇām| vārtāṁ nāmēti vārtāsañjñā śāstrasamayakr̥tā| strīvyāpaditi strīnimittā''rtavadōṣakr̥tā vyāpat| ēvaṁ tāṁ puruṣavyāpadamācakṣatē ityatrāpi puruṣavyāpadvyākhyēyā||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
ēvamēva puruṣasya yadā bījē bījabhāgaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā vandhyaṁ janayati; yadā punarasya bījē bījabhāgāvayavaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā pūtiprajaṁ janayati; yadā tvasya bījē bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṁ ca śarīrabījabhāgānāmēkadēśaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā puruṣākr̥tibhūyiṣṭhamapuruṣaṁ tr̥ṇaputrikaṁ nāma janayati; tāṁ puruṣavyāpadamācakṣatē||31||
एवमेव पुरुषस्य यदा बीजे बीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यं जनयति; यदा पुनरस्य बीजे बीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजं जनयति; यदा त्वस्य बीजे बीजभागावयवः पुरुषकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा पुरुषाकृतिभूयिष्ठमपुरुषं तृणपुत्रिकं नाम जनयति; तां पुरुषव्यापदमाचक्षते||३१||
🔊 Audio coming soon
bījē iti śukrē| śukrarūpabījajanakō bhāgō bījabhāgaḥ| tadā vandhyamityanēna puruṣavandhyaṁ brūtē, ihāpi pradōṣavyākhyā pūtiprajāvyākhyā ca pūrvavat| apuruṣamiti asamastapuruṣalakṣaṇayuktam| tr̥ṇaputrikasañjñā'pi śāstrasamayasiddhaiva| vārtātr̥ṇaputrikayōrvyavāyēcchā paraṁ bhavati, natu vyavāyasāmarthyamiti bruvatē||31||
Adhikarana 29 (32) · Śloka 32
ētēna mātr̥jānāṁ pitr̥jānāṁ cāvayavānāṁ vikr̥tivyākhyānēna sātmyajānāṁ rasajānāṁ sattvajānāṁ cāvayavānāṁ vikr̥tirvyākhyātā bhavati||32||
एतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिव्याख्यानेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति||३२||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ mātāpitr̥jāvayavaikadēśavikr̥tivat sātmyarasasattvajāvayavavikr̥tyatidēśārthamāha- ētēnētyādi| sātmyavibhramāttu sātmyajānāmārōgyānālasyādīnāmanyatamēna hīyatē| ēvaṁ rasasattvayōrapyunnēyam||32||
Adhikarana 30 (33) · Śloka 33
nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṁ nirviśēṣaḥ; sattvaśarīrayōstu viśēṣādviśēṣōpalabdhiḥ||33||
निर्विकारः परस्त्वात्मा सर्वभूतानां निर्विशेषः; सत्त्वशरीरयोस्तु विशेषाद्विशेषोपलब्धिः||३३||
🔊 Audio coming soon
ātmajō'pyayaṁ garbha uktaḥ, tat kathamiha tadvikr̥tyā vikr̥tirgarbhasya nōcyata ityāha- nirvikāra ityādi| para ityanēna manaḥśarīrādisamudāyādātmānaṁ vyavacchinatti| sarvabhūtānāṁ nirviśēṣa iti sarvēṣu bhūtēṣu vartamānō'pyayaṁ paramātmā tulya ēva| yastu tatra sukhaduḥkhādiviśēṣa upalabhyatē, sa śarīraviśēṣasya tathā manōviśēṣasya ca sukhaduḥkhādiviśēṣakāraṇasya viśēṣādupalabhyatē; ētadēva ‘śarīrasattvayōstu’ ityādinōktam| sukhādayastu na paramātmavikārāḥ, kintu buddhidharmā ēvēti darśitamēva| yāni cātmajatvēna garbhē “tāsu tāsu yōniṣūtpattiḥ” (śā. 3) ityādinā granthēna darśitāni, tānyapi paramātmavikārā na bhavanti, kintu sattvarajastamaḥprabalatārūpavikārajamanōvikārajanyadharmādharmajanyānyēva| tēna, sūkṣmacintāyāmātmajāni yānyuktāni, tānyapi sattvajānyēva| tataścēhātmajāvayavavikārō'pi sattvajāvayavavikāra ēva bōddhavya iti bhāvaḥ||33||
Adhikarana 31 (34) · Śloka 34
tatra trayaḥ śarīradōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ, tē śarīraṁ dūṣayanti; dvau punaḥ sattvadōṣau rajastamaśca, tau sattvaṁ dūṣayataḥ| tābhyāṁ ca sattvaśarīrābhyāṁ duṣṭābhyāṁ vikr̥tirupajāyatē, nōpajāyatē cāpraduṣṭābhyām||34||
तत्र त्रयः शरीरदोषा वातपित्तश्लेष्माणः, ते शरीरं दूषयन्ति; द्वौ पुनः सत्त्वदोषौ रजस्तमश्च, तौ सत्त्वं दूषयतः| ताभ्यां च सत्त्वशरीराभ्यां दुष्टाभ्यां विकृतिरुपजायते, नोपजायते चाप्रदुष्टाभ्याम्||३४||
🔊 Audio coming soon
‘śarīrasattvayōstu’ ityādinā śarīramanasī duḥkharūpavikārē'pi kāraṇamuktē; tatraiva ca yairdōṣaiḥ śarīraṁ, manaśca yābhyāṁ dōṣābhyāṁ yuktaṁ duḥkhakāraṇaṁ bhavati, tānāha- tatra traya ityādi| vikr̥tirupajāyata iti śārīramānasarōgarūpā vikr̥tirupajāyatē||34||
Adhikarana 32 (35) · Śloka 35
tatra śarīraṁ yōniviśēṣāccaturvidhamuktamagrē||35||
तत्र शरीरं योनिविशेषाच्चतुर्विधमुक्तमग्रे||३५||
🔊 Audio coming soon
samprati, śarīrasattvayōstu viśēṣādityanēna darśitāñ śarīrasattvaviśēṣānēvāha- tatrētyādi| caturvidhamiti jarāyujāṇḍajōdbhijjasaṁsvēdajam| agrē iti khuḍḍikāyām||35||
Adhikarana 33 (36) · Śloka 36
trividhaṁ khalu sattvaṁ- śuddhaṁ, rājasaṁ, tāmasamiti| tatra śuddhamadōṣamākhyātaṁ kalyāṇāṁśatvāt, rājasaṁ sadōṣamākhyātaṁ rōṣāṁśatvāt, tāmasamapi sadōṣamākhyātaṁ mōhāṁśatvāt| tēṣāṁ tu trayāṇāmapi sattvānāmēkaikasya bhēdāgramaparisaṅkhyēyaṁ taratamayōgāccharīrayōniviśēṣēbhyaścānyōnyānuvidhānatvācca| śarīraṁ hyapi sattvamanuvidhīyatē, sattvaṁ ca śarīram| tasmāt katicitsattvabhēdānanūkābhinirdēśēna nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ||36||
त्रिविधं खलु सत्त्वं- शुद्धं, राजसं, तामसमिति| तत्र शुद्धमदोषमाख्यातं कल्याणांशत्वात्, राजसं सदोषमाख्यातं रोषांशत्वात्, तामसमपि सदोषमाख्यातं मोहांशत्वात्| तेषां तु त्रयाणामपि सत्त्वानामेकैकस्य भेदाग्रमपरिसङ्ख्येयं तरतमयोगाच्छरीरयोनिविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधानत्वाच्च| शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते, सत्त्वं च शरीरम्| तस्मात् कतिचित्सत्त्वभेदाननूकाभिनिर्देशेन निदर्शनार्थमनुव्याख्यास्यामः||३६||
🔊 Audio coming soon
kalyāṇāṁśatvāditi śubharūpāṁśatvāt | manō hi kalyāṇabhāga-rōṣabhāga-mōhabhāgaistribhāgaṁ; tatra rōṣāṁśamōhāṁśau sadōṣau, adharmahētutayā| bhēdāgramiti bhēdapramāṇam| taratamayōgāditi śucitara-śucitamamanōbhēdayōgāt| śarīraviśēṣā bāla-yuva-sthavirādiviśēṣāḥ, yōniviśēṣāstu manuṣyapaśvādijātiviśēṣāḥ; kiṁvā, śarīrasya narapaśvādijātikr̥tā viśēṣāḥ śarīrayōniviśēṣāḥ, tēbhyaḥ| atha śarīrabhēdāt kathaṁ manōbhēdō bhavatītyāha- anyōnyānuvidhānācca| ētadēva vibhajatē- śarīraṁ hyapītyādi| sattvānurūpaṁ śarīraṁ bhavati, yadi śuddhasattvaṁ bhavati tadā dēvādiśarīraṁ bhavatītyādi; tathā śarīrānurūpaṁ ca sattvaṁ bhavati; yathā- paśuśarīrē tāmasaṁ, manuṣyaśarīrē rājasaṁ, dēvaśarīrē sāttvikamityādi jñēyam| kiṁvā, anyōnyānuvidhānāditi sattvarajastamasāṁ parasparānuvidhānādityarthaḥ| asmin pakṣē ‘śarīraṁ hyapi sattvamanuvidhīyatē’ ityādinā granthēna vyavahitamapi śarīrānuvidhānaṁ manasō durbōdhatvād vyākriyata iti vyākhyēyam| sattvabhēdāniti manōbhēdān| anūkābhinirdēśēna sādr̥śyanirdēśēna||36||
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
tadyathā- śuciṁ satyābhisandhaṁ jitātmānaṁ saṁvibhāginaṁ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṁ smr̥timantaṁ kāmakrōdhalōbhamānamōhērṣyāharṣāmarṣāpētaṁ samaṁ sarvabhūtēṣu brāhmaṁ vidyāt (1)| ijyādhyayanavratahōmabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadvēṣamōhalōbharōṣaṁ pratibhāvacanavijñānōpadhāraṇaśaktisampannamārṣaṁ vidyāt (2)| aiśvaryavantamādēyavākyaṁ yajvānaṁ śūramōjasvinaṁ tējasōpētamakliṣṭakarmāṇaṁ dīrghadarśinaṁ dharmārthakāmābhiratamaindraṁ vidyāt (3)| lēkhāsthavr̥ttaṁ prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṁ smr̥timantamaiśvaryalambhinaṁ vyapagatarāgērṣyādvēṣamōhaṁ yāmyaṁ vidyāt (4)| śūraṁ dhīraṁ śucimaśucidvēṣiṇaṁ yajvānamambhōvihāraratimakliṣṭakarmāṇaṁ sthānakōpaprasādaṁ vāruṇaṁ vidyāt (5)| sthānamānōpabhōgaparivārasampannaṁ dharmārthakāmanityaṁ śuciṁ sukhavihāraṁ vyaktakōpaprasādaṁ kaubēraṁ vidyāt (6)| priyanr̥tyagītavāditrōllāpakaślōkākhyāyikētihāsapurāṇēṣu kuśalaṁ gandhamālyānulēpanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṁ gāndharvaṁ vidyāt (7)| ityēvaṁ śuddhasya sattvasya saptavidhaṁ bhēdāṁśaṁ vidyāt kalyāṇāṁśatvāt; tatsaṁyōgāttu brāhmamatyantaśuddhaṁ vyavasyēt||37||
तद्यथा- शुचिं सत्याभिसन्धं जितात्मानं संविभागिनं ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनसम्पन्नं स्मृतिमन्तं कामक्रोधलोभमानमोहेर्ष्याहर्षामर्षापेतं समं सर्वभूतेषु ब्राह्मं विद्यात् (१)| इज्याध्ययनव्रतहोमब्रह्मचर्यपरमतिथिव्रतमुपशान्तमदमानरागद्वेषमोहलोभरोषं प्रतिभावचनविज्ञानोपधारणशक्तिसम्पन्नमार्षं विद्यात् (२)| ऐश्वर्यवन्तमादेयवाक्यं यज्वानं शूरमोजस्विनं तेजसोपेतमक्लिष्टकर्माणं दीर्घदर्शिनं धर्मार्थकामाभिरतमैन्द्रं विद्यात् (३)| लेखास्थवृत्तं प्राप्तकारिणमसम्प्रहार्यमुत्थानवन्तं स्मृतिमन्तमैश्वर्यलम्भिनं व्यपगतरागेर्ष्याद्वेषमोहं याम्यं विद्यात् (४)| शूरं धीरं शुचिमशुचिद्वेषिणं यज्वानमम्भोविहाररतिमक्लिष्टकर्माणं स्थानकोपप्रसादं वारुणं विद्यात् (५)| स्थानमानोपभोगपरिवारसम्पन्नं धर्मार्थकामनित्यं शुचिं सुखविहारं व्यक्तकोपप्रसादं कौबेरं विद्यात् (६)| प्रियनृत्यगीतवादित्रोल्लापकश्लोकाख्यायिकेतिहासपुराणेषु कुशलं गन्धमाल्यानुलेपनवसनस्त्रीविहारकामनित्यमनसूयकं गान्धर्वं विद्यात् (७)| इत्येवं शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधं भेदांशं विद्यात् कल्याणांशत्वात्; तत्संयोगात्तु ब्राह्ममत्यन्तशुद्धं व्यवस्येत्||३७||
🔊 Audio coming soon
saṁvibhāginamiti samyakphalavibhajanaśīlam| atithau yathōcitamarghyādiyuktaṁ vratamācaratīti atithivrataḥ| lēkhā kartavyākartavyamaryādā, tatra sthitaṁ vr̥ttaṁ yasya sa lēkhāsthavr̥ttaḥ, tam; alaṅghitakartavyākartavyamityarthaḥ| asamprahāryamiti aśakyavāraṇam| aiśvaryaṁ labhata iti aiśvaryalambhī| sthānē ucitē kōpaḥ prasādaśca yasya sa sthānakōpaprasādaḥ| sukhavihāramiti sukhakrīḍanam| ullāpaḥ stōtram| vihāraḥ krīḍā, kiṁvā strībhiḥ samaṁ viharaṇaṁ strīvihāraḥ| gāndharvamiti gāndharvasattvam| ēvaṁ brāhmamityādāvapi jñēyam| ēvaṁ ca brāhmādibhiḥ sattvavācakaiḥ padairēvaṁśabdapratyavamr̥ṣṭaiḥ sattvasya saptavidhabhēdakathanaṁ samānakāraṇādupapannaṁ bhavati| śuddhasyēti sattvaguṇabahulasya| atha kathamētē brāhmādayaḥ śuddhasattvasyaiva bhēdā ityāha- kalyāṇāṁśatvāditi| tatsaṁyōgāditi kalyāṇāṁśasattvasya samyagyōgāt||37||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
śūraṁ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṁ raudramananukrōśamātmapūjakamāsuraṁ vidyāt (1)| amarṣiṇamanubandhakōpaṁ chidraprahāriṇaṁ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṁ svapnāyāsabahulamīrṣyuṁ rākṣasaṁ vidyāt (2)| mahāśanaṁ straiṇaṁ strīrahaskāmamaśuciṁ śucidvēṣiṇaṁ bhīruṁ bhīṣayitāraṁ vikr̥tavihārāhāraśīlaṁ paiśācaṁ vidyāt (3)| kruddhaśūramakruddhabhīruṁ tīkṣṇamāyāsabahulaṁ santrastagōcaramāhāravihāraparaṁ sārpaṁ vidyāt (4)| āhārakāmamatiduḥkhaśīlācārōpacāramasūyakamasaṁvibhāginamatilōlupamakarmaśīlaṁ praitaṁ vidyāt (5)| anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṁ śākunaṁ vidyāt (6)| ityēvaṁ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṁ bhēdāṁśaṁ vidyāt, rōṣāṁśatvāt||38||
शूरं चण्डमसूयकमैश्वर्यवन्तमौपधिकं रौद्रमननुक्रोशमात्मपूजकमासुरं विद्यात् (१)| अमर्षिणमनुबन्धकोपं छिद्रप्रहारिणं क्रूरमाहारातिमात्ररुचिमामिषप्रियतमं स्वप्नायासबहुलमीर्ष्युं राक्षसं विद्यात् (२)| महाशनं स्त्रैणं स्त्रीरहस्काममशुचिं शुचिद्वेषिणं भीरुं भीषयितारं विकृतविहाराहारशीलं पैशाचं विद्यात् (३)| क्रुद्धशूरमक्रुद्धभीरुं तीक्ष्णमायासबहुलं सन्त्रस्तगोचरमाहारविहारपरं सार्पं विद्यात् (४)| आहारकाममतिदुःखशीलाचारोपचारमसूयकमसंविभागिनमतिलोलुपमकर्मशीलं प्रैतं विद्यात् (५)| अनुषक्तकाममजस्रमाहारविहारपरमनवस्थितममर्षणमसञ्चयं शाकुनं विद्यात् (६)| इत्येवं खलु राजसस्य सत्त्वस्य षङ्विधं भेदांशं विद्यात्, रोषांशत्वात्||३८||
🔊 Audio coming soon
aupadhikamiti chadmapracāriṇam| ananukrōśamiti nirdayam| striyā samaṁ rahasi sthātumicchatīti strīrahaskāmaḥ| kruddhaśūramakruddhabhīrumiti krōdhē sati śūraṁ, krōdhē'sati bhīrum| gōcaraśabdēna gōcarē viṣayē pracārō lakṣyatē, tēna santrastagōcaramiti santrastaviṣayapracāram| piśācādbhinna ēva yathōktācāraḥ prētaḥ, tēna praitamapi sattvaṁ pr̥thaguktam||38||
Adhikarana 36 (39) · Śloka 39
nirākariṣṇumamēdhasaṁ jugupsitācārāharaṁ maithunaparaṁ svapnaśīlaṁ pāśavaṁ vidyāt (1)| bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrōdhaṁ saraṇaśīlaṁ tōyakāmaṁ mātsyaṁ vidyāt (2)| alasaṁ kēvalamabhiniviṣṭamāhārē sarvabuddhyaṅgahīnaṁ vānaspatyaṁ vidyāt (3)| ityēvaṁ tāmasasya sattvasya trividhaṁ bhēdāṁśaṁ vidyānmōhāṁśatvāt||39||
निराकरिष्णुममेधसं जुगुप्सिताचाराहरं मैथुनपरं स्वप्नशीलं पाशवं विद्यात् (१)| भीरुमबुधमाहारलुब्धमनवस्थितमनुषक्तकामक्रोधं सरणशीलं तोयकामं मात्स्यं विद्यात् (२)| अलसं केवलमभिनिविष्टमाहारे सर्वबुद्ध्यङ्गहीनं वानस्पत्यं विद्यात् (३)| इत्येवं तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेदांशं विद्यान्मोहांशत्वात्||३९||
🔊 Audio coming soon
saraṇaśīlamiti gamanaśīlam| buddhyaṅgāni ūhāpōhavicārasmr̥tyādīni uktāni||39||
Adhikarana 37 (40) · Śloka 40
ityaparisaṅkhyēyabhēdānāṁ trayāṇāmapi sattvānāṁ bhēdaikadēśō vyākhyātaḥ; śuddhasya sattvasya saptavidhō brahmarṣiśakrayamavaruṇakubēragandharvasattvānukārēṇa, rājasasya ṣaḍvidhō daityapiśācarākṣasasarpaprētaśakunisattvānukārēṇa, tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukārēṇa, kathaṁ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi||40||
इत्यपरिसङ्ख्येयभेदानां त्रयाणामपि सत्त्वानां भेदैकदेशो व्याख्यातः; शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्मर्षिशक्रयमवरुणकुबेरगन्धर्वसत्त्वानुकारेण, राजसस्य षड्विधो दैत्यपिशाचराक्षससर्पप्रेतशकुनिसत्त्वानुकारेण, तामसस्य त्रिविधः पशुमत्स्यवनस्पतिसत्त्वानुकारेण, कथं च यथासत्त्वमुपचारः स्यादिति||४०||
🔊 Audio coming soon
sukhasmaraṇārthaṁ śuddhādibhēdēna bandhīkr̥tya sattvabhēdānāha- śuddhasyētyādi| vanaspatisattvānukārēṇētyantō granthō bhēdaikadēśō vyākhyāta ityanēna saṁyōjanīyaḥ, kriyāntarābhāvāt| ētē ca sattvabhēdāḥ prāyēṇa bhavanti manuṣyēṣviti kr̥tvā ēta ēvōdāharaṇārthamuktāḥ; ēvamanuktā api viṣṇu-śaṅkara-vyāghrādisattvānukārēṇa sattvabhēdā bōddhavyā ēvēti darśayati| kathamityādi kathaṁ nāma yathāsattvaṁ sarvaprāṇimanōbhirmanuṣyāṇāmupacāraḥ syādityētadarthamudāharaṇarūpā amī sattvabhēdā vyākhyātā iti vākyārthaḥ||40||
Adhikarana 38 (41) · Śloka 41
kēvalaścāyamuddēśō yathōddēśamabhinirdiṣṭō bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ ; tasya cārthasya vijñānē sāmarthyaṁ garbhakarāṇāṁ ca bhāvānāmanusamādhiḥ, vidhātaśca vighātakarāṇāṁ bhāvānāmiti||41||
केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति गर्भावक्रान्तिसम्प्रयुक्तः ; तस्य चार्थस्य विज्ञाने सामर्थ्यं गर्भकराणां च भावानामनुसमाधिः, विधातश्च विघातकराणां भावानामिति||४१||
🔊 Audio coming soon
yathāpratijñaṁ vyākhyātārthamupasaṁharati- kēvala ityādi| kēvalaḥ kr̥tsnaḥ| uddēśa iti ‘yataścāyaṁ garbhaḥ’ ityādigranthakr̥taḥ| yathōddēśamiti uddēśakramānatikramēṇa| sāmarthyamiti prayōjanam| anusamādhiḥ anuṣṭhānam| vighātaḥ varjanam| vighātakarāṇāmiti garbhavighātakarāṇām||41||
Adhikarana 39 (42-45) · Śloka 45
tatra ślōkāḥ- nimittamātmā prakr̥tirvr̥ddhiḥ kukṣau kramēṇa ca| vr̥ddhihētuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ||42|| ajanmani ca yō hēturvināśē vikr̥tāvapi| imāṁstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān||43|| śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā vēda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati||44|| avāptyupāyān garbhasya sa ēvaṁ jñātumarhati| yē ca garbhavighātōktā bhāvāstāṁścāpyudāradhīḥ||45||
तत्र श्लोकाः- निमित्तमात्मा प्रकृतिर्वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च| वृद्धिहेतुश्च गर्भस्य पञ्चार्थाः शुभसञ्ज्ञिताः||४२|| अजन्मनि च यो हेतुर्विनाशे विकृतावपि| इमांस्त्रीनशुभान् भावानाहुर्गर्भविघातकान्||४३|| शुभाशुभसमाख्यातानष्टौ भावानिमान् भिषक्| सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुमर्हति||४४|| अवाप्त्युपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुमर्हति| ये च गर्भविघातोक्ता भावास्तांश्चाप्युदारधीः||४५||
🔊 Audio coming soon
athaitēṣu madhyē kē tē garbhasya śubhā yē garbhē'nuṣṭhēyāḥ, kē vā aśubhā yē varjanīyā ityāha- nimittamityādi| nimittamiti ‘yataśca garbhaḥ sambhavati’ iti granthōddiṣṭō'rthaḥ| ātmēti garbharūpa ātmā ‘yasmiṁśca garbhasañjñā’ iti granthōddiṣṭō'rthaḥ| prakriyatē'smādgarbha iti prakr̥tiḥ ‘yadvikāraśca garbhaḥ’ iti granthōddiṣṭō'rthaḥ| vr̥ddhiḥ kukṣau kramēṇa cēti ‘yayā'nupūrvyā kukṣāvabhinirvartatē garbhaḥ’ iti granthōddiṣṭō'rthaḥ| vr̥ddhihēturiti ‘yaścāsya vr̥ddhihētuḥ’ ityādinōddiṣṭō'rthaḥ| ajanmani ca yō hēturityanēna ‘yataścāsyājanma bhavati’ ityuddiṣṭō'rthō gr̥hyatē| vināśē ca yō hēturityanēna ‘yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṁ prāpnōti’ ityuktō'rthō gr̥hyatē| vikr̥tāvapāyē hēturityanēna ‘yataśca kārtsnyēna’ ityādinōktārthasaṅgrahaḥ| garbhavighātatvēnōktā garbhavighātōktāḥ||42-45||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने महतीगर्भावक्रान्तिशारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ śārīrasthānē mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||