Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mahatīṁ garbhāvakrāntiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो महतीं गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. mahatīgarbhāvakrāntiśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṁśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā cānupūrvyā'bhinirvartatē kukṣau, yaścāsya vr̥ddhihētuḥ, yataścāsyājanma bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṁ prāpnōti, yataśca kārtsnyēnāvinaśyan vikr̥timāpadyatē, tadanuvyākhyāsyāmaḥ||3||
View original
यतश्च गर्भः सम्भवति, यस्मिंश्च गर्भसञ्ज्ञा, यद्विकारश्च गर्भः, यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यश्चास्य वृद्धिहेतुः, यतश्चास्याजन्म भवति, यतश्च जायमानः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति, यतश्च कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
mātr̥taḥ pitr̥ta ātmataḥ sātmyatō rasataḥ sattvata ityētēbhyō bhāvēbhyaḥ samuditēbhyō garbhaḥ sambhavati| tasya yē yē'vayavā yatō yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātr̥jādīnavayavān pr̥thak pr̥thaguktamagrē||4||
View original
मातृतः पितृत आत्मतः सात्म्यतो रसतः सत्त्वत इत्येतेभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भः सम्भवति| तस्य ये येऽवयवा यतो यतः सम्भवतः सम्भवन्ति तान् विभज्य मातृजादीनवयवान् पृथक् पृथगुक्तमग्रे||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
śukraśōṇitajīvasaṁyōgē tu khalu kukṣigatē garbhasañjñā bhavati||5||
View original
शुक्रशोणितजीवसंयोगे तु खलु कुक्षिगते गर्भसञ्ज्ञा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitōyabhūmivikāraścētanādhiṣṭhānabhūtaḥ| ēvamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakō garbhaścētanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭhō dhāturuktaḥ||6||
View original
गर्भस्तु खल्वन्तरिक्षवाय्वग्नितोयभूमिविकारश्चेतनाधिष्ठानभूतः| एवमनया युक्त्या पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मको गर्भश्चेतनाधिष्ठानभूतः; स ह्यस्य षष्ठो धातुरुक्तः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
yayā cānupūrvyā'bhinirvartatē kukṣau tāṁ vyākhyāsyāmaḥ- gatē purāṇē rajasi navē cāvasthitē śuddhasnātāṁ striyamavyāpannayōniśōṇitagarbhāśayāmr̥tumatīmācakṣmahē| tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījō miśrībhāvaṁ gacchati, tadā tasya harṣōdīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūtō'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā harṣabhūtēnātmanōdīritaścādhiṣṭhitaśca bījarūpō dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyōcitēna pathā garbhāśayamanupraviśyārtavēnābhisaṁsargamēti||7||
View original
यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ तां व्याख्यास्यामः- गते पुराणे रजसि नवे चावस्थिते शुद्धस्नातां स्त्रियमव्यापन्नयोनिशोणितगर्भाशयामृतुमतीमाचक्ष्महे| तया सह तथाभूतया यदा पुमानव्यापन्नबीजो मिश्रीभावं गच्छति, तदा तस्य हर्षोदीरितः परः शरीरधात्वात्मा शुक्रभूतोऽङ्गादङ्गात् सम्भवति| स तथा हर्षभूतेनात्मनोदीरितश्चाधिष्ठितश्च बीजरूपो धातुः पुरुषशरीरादभिनिष्पत्त्योचितेन पथा गर्भाशयमनुप्रविश्यार्तवेनाभिसंसर्गमेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra pūrvaṁ cētanādhātuḥ sattvakaraṇō guṇagrahaṇāya pravartatē; sa hi hētuḥ kāraṇaṁ nimittamakṣaraṁ kartā mantā vēditā bōddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavō'vyayō nityō guṇī grahaṇaṁ pradhānamavyaktaṁ jīvō jñaḥ pudgalaścētanāvān vibhurbhūtātmā cēndriyātmā cāntarātmā cēti| sa guṇōpādānakālē'ntarikṣaṁ pūrvataramanyēbhyō guṇēbhya upādattē, yathā- pralayātyayē sisr̥kṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā sattvōpādānaḥ pūrvataramākāśaṁ sr̥jati, tataḥ kramēṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṁścaturaḥ; tathā dēhagrahaṇē'pi pravartamānaḥ pūrvataramākāśamēvōpādattē, tataḥ kramēṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṁścaturaḥ| sarvamapi tu khalvētadguṇōpādānamaṇunā kālēna bhavati||8||
View original
तत्र पूर्वं चेतनाधातुः सत्त्वकरणो गुणग्रहणाय प्रवर्तते; स हि हेतुः कारणं निमित्तमक्षरं कर्ता मन्ता वेदिता बोद्धा द्रष्टा धाता ब्रह्मा विश्वकर्मा विश्वरूपः पुरुषः प्रभवोऽव्ययो नित्यो गुणी ग्रहणं प्रधानमव्यक्तं जीवो ज्ञः पुद्गलश्चेतनावान् विभुर्भूतात्मा चेन्द्रियात्मा चान्तरात्मा चेति| स गुणोपादानकालेऽन्तरिक्षं पूर्वतरमन्येभ्यो गुणेभ्य उपादत्ते, यथा- प्रलयात्यये सिसृक्षुर्भूतान्यक्षरभूत आत्मा सत्त्वोपादानः पूर्वतरमाकाशं सृजति, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः; तथा देहग्रहणेऽपि प्रवर्तमानः पूर्वतरमाकाशमेवोपादत्ते, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः| सर्वमपि तु खल्वेतद्गुणोपादानमणुना कालेन भवति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathamē māsi sammūrcchitaḥ sarvadhātukaluṣīkr̥taḥ khēṭabhūtō bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ||9|| dvitīyē māsi ghanaḥ sampadyatē piṇḍaḥ pēśyarbudaṁ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, pēśī strī, arbudaṁ napuṁsakam||10||
View original
स सर्वगुणवान् गर्भत्वमापन्नः प्रथमे मासि सम्मूर्च्छितः सर्वधातुकलुषीकृतः खेटभूतो भवत्यव्यक्तविग्रहः सदसद्भूताङ्गावयवः||९|| द्वितीये मासि घनः सम्पद्यते पिण्डः पेश्यर्बुदं वा| तत्र घनः पुरुषः, पेशी स्त्री, अर्बुदं नपुंसकम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
tr̥tīyē māsi sarvēndriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyēnābhinirvartantē||11||
View original
तृतीये मासि सर्वेन्द्रियाणि सर्वाङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्ते||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
tatrāsya kēcidaṅgāvayavā mātr̥jādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat| mahābhūtavikārapravibhāgēna tvidānīmasya tāṁścaivāṅgāvayavān kāṁścit paryāyāntarēṇāparāṁścānuvyākhyāsyāmaḥ| mātr̥jādayō'pyasya mahābhūtavikārā ēva| tatrāsyākāśātmakaṁ śabdaḥ śrōtraṁ lāghavaṁ saukṣmyaṁ vivēkaśca, vāyvātmakaṁ sparśaḥ sparśanaṁ raukṣyaṁ prēraṇaṁ dhātuvyūhanaṁ cēṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṁ rūpaṁ darśanaṁ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṁ ca, abātmakaṁ rasō rasanaṁ śaityaṁ mārdavaṁ snēhaḥ klēdaśca, pr̥thivyātmakaṁ gandhō ghrāṇaṁ gauravaṁ sthairyaṁ mūrtiścēti||12||
View original
तत्रास्य केचिदङ्गावयवा मातृजादीनवयवान् विभज्य पूर्वमुक्ता यथावत्| महाभूतविकारप्रविभागेन त्विदानीमस्य तांश्चैवाङ्गावयवान् कांश्चित् पर्यायान्तरेणापरांश्चानुव्याख्यास्यामः| मातृजादयोऽप्यस्य महाभूतविकारा एव| तत्रास्याकाशात्मकं शब्दः श्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकश्च, वाय्वात्मकं स्पर्शः स्पर्शनं रौक्ष्यं प्रेरणं धातुव्यूहनं चेष्टाश्च शारीर्यः, अग्न्यात्मकं रूपं दर्शनं प्रकाशः पक्तिरौष्ण्यं च, अबात्मकं रसो रसनं शैत्यं मार्दवं स्नेहः क्लेदश्च, पृथिव्यात्मकं गन्धो घ्राणं गौरवं स्थैर्यं मूर्तिश्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ēvamayaṁ lōkasammitaḥ puruṣaḥ| yāvantō hi lōkē mūrtimantō bhāvaviśēṣāstāvantaḥ puruṣē, yāvantaḥ puruṣē tāvantō lōkē iti; budhāstvēvaṁ draṣṭumicchanti||13||
View original
एवमयं लोकसम्मितः पुरुषः| यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इति; बुधास्त्वेवं द्रष्टुमिच्छन्ति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ēvamasyēndriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyēnābhinirvartantē'nyatra tēbhyō bhāvēbhyō yē'sya jātasyōttarakālaṁ jāyantē; tadyathā- dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni cāparāṇi| ēṣā prakr̥tiḥ, vikr̥tiḥ punaratō'nyathā| santi khalvasmin garbhē kēcinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kēcit| tasya ya ēvāṅgāvayavāḥ santiṣṭhantē, ta ēva strīliṅgaṁ puruṣaliṅgaṁ napuṁsakaliṅgaṁ vā bibhrati| tatra strīpuruṣayōryē vaiśēṣikā bhāvāḥ pradhānasaṁśrayā guṇasaṁśrayāśca, tēṣāṁ yatō bhūyastvaṁ tatō'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṁ bhīrutvamavaiśāradyaṁ mōhō'navasthānamadhōgurutvamasahanaṁ śaithilyaṁ mārdavaṁ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, atō viparītāni puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā napuṁsakakarāṇi bhavanti||14||
View original
एवमस्येन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्तेऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो येऽस्य जातस्योत्तरकालं जायन्ते; तद्यथा- दन्ता व्यञ्जनानि व्यक्तीभावस्तथायुक्तानि चापराणि| एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| सन्ति खल्वस्मिन् गर्भे केचिन्नित्या भावाः, सन्ति चानित्याः केचित्| तस्य य एवाङ्गावयवाः सन्तिष्ठन्ते, त एव स्त्रीलिङ्गं पुरुषलिङ्गं नपुंसकलिङ्गं वा बिभ्रति| तत्र स्त्रीपुरुषयोर्ये वैशेषिका भावाः प्रधानसंश्रया गुणसंश्रयाश्च, तेषां यतो भूयस्त्वं ततोऽन्यतरभावः| तद्यथा- क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसहनं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्तानि चापराणि स्त्रीकराणि, अतो विपरीतानि पुरुषकराणि, उभयभागावयवा नपुंसककराणि भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
tasya yatkālamēvēndriyāṇi santiṣṭhantē, tatkālamēva cētasi vēdanā nirbandhaṁ prāpnōti; tasmāttadā prabhr̥ti garbhaḥ spandatē, prārthayatē ca janmāntarānubhūtaṁ yat kiñcit, taddvaihr̥dayyamācakṣatē vr̥ddhāḥ| mātr̥jaṁ cāsya hr̥dayaṁ mātr̥hr̥dayēnābhisambaddhaṁ bhavati rasavāhinībhiḥ saṁvāhinībhiḥ; tasmāttayōstābhirbhaktiḥ saṁspandatē | taccaiva kāraṇamavēkṣamāṇā na dvaihr̥dayyasya vimānitaṁ garbhamicchanti kartum| vimānanē hyasya dr̥śyatē vināśō vikr̥tirvā| samānayōgakṣēmā hi tadā bhavati garbhēṇa kēṣucidarthēṣu mātā| tasmāt priyahitābhyāṁ garbhiṇīṁ viśēṣēṇōpacaranti kuśalāḥ||15||
View original
तस्य यत्कालमेवेन्द्रियाणि सन्तिष्ठन्ते, तत्कालमेव चेतसि वेदना निर्बन्धं प्राप्नोति; तस्मात्तदा प्रभृति गर्भः स्पन्दते, प्रार्थयते च जन्मान्तरानुभूतं यत् किञ्चित्, तद्द्वैहृदय्यमाचक्षते वृद्धाः| मातृजं चास्य हृदयं मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति रसवाहिनीभिः संवाहिनीभिः; तस्मात्तयोस्ताभिर्भक्तिः संस्पन्दते | तच्चैव कारणमवेक्षमाणा न द्वैहृदय्यस्य विमानितं गर्भमिच्छन्ति कर्तुम्| विमानने ह्यस्य दृश्यते विनाशो विकृतिर्वा| समानयोगक्षेमा हि तदा भवति गर्भेण केषुचिदर्थेषु माता| तस्मात् प्रियहिताभ्यां गर्भिणीं विशेषेणोपचरन्ति कुशलाः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
tasyā garbhāpattērdvaihr̥dayyasya ca vijñānārthaṁ liṅgāni samāsēnōpadēkṣyāmaḥ| upacārasādhanaṁ hyasya jñānē, jñānaṁ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭō liṅgōpadēśaḥ| tadyathā- ārtavādarśanamāsyasaṁsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarōcakō'mlakāmatā ca viśēṣēṇa śraddhāpraṇayanamuccāvacēṣu bhāvēṣu gurugātratvaṁ cakṣuṣōrglāniḥ stanayōḥ stanyamōṣṭhayōḥ stanamaṇḍalayōśca kārṣṇyamatyarthaṁ śvayathuḥ pādayōrīṣallōmarājyudgamō yōnyāścāṭālatvamiti garbhē paryāgatē rūpāṇi bhavanti||16||
View original
तस्या गर्भापत्तेर्द्वैहृदय्यस्य च विज्ञानार्थं लिङ्गानि समासेनोपदेक्ष्यामः| उपचारसाधनं ह्यस्य ज्ञाने, ज्ञानं च लिङ्गतः, तस्मादिष्टो लिङ्गोपदेशः| तद्यथा- आर्तवादर्शनमास्यसंस्रवणमनन्नाभिलाषश्छर्दिररोचकोऽम्लकामता च विशेषेण श्रद्धाप्रणयनमुच्चावचेषु भावेषु गुरुगात्रत्वं चक्षुषोर्ग्लानिः स्तनयोः स्तन्यमोष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यमत्यर्थं श्वयथुः पादयोरीषल्लोमराज्युद्गमो योन्याश्चाटालत्वमिति गर्भे पर्यागते रूपाणि भवन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
sā yadyadicchēttattadasyai dadyādanyatra garbhōpaghātakarēbhyō bhāvēbhyaḥ||17|| garbhōpaghātakarāstvimē bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṁ dāruṇāśca cēṣṭāḥ; imāṁścānyānupadiśanti vr̥ddhāḥ- dēvatārakṣō'nucaraparirakṣaṇārthaṁ na raktāni vāsāṁsi bibhr̥yānna madakarāṇi madyānyabhyavaharēnna yānamadhirōhēnna māṁsamaśnīyāt sarvēndriyapratikūlāṁśca bhāvān dūrataḥ parivarjayēt, yaccānyadapi kiñcit striyō vidyuḥ||18||
View original
सा यद्यदिच्छेत्तत्तदस्यै दद्यादन्यत्र गर्भोपघातकरेभ्यो भावेभ्यः||१७|| गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्तिः; तद्यथा- सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णं दारुणाश्च चेष्टाः; इमांश्चान्यानुपदिशन्ति वृद्धाः- देवतारक्षोऽनुचरपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासांसि बिभृयान्न मदकराणि मद्यान्यभ्यवहरेन्न यानमधिरोहेन्न मांसमश्नीयात् सर्वेन्द्रियप्रतिकूलांश्च भावान् दूरतः परिवर्जयेत्, यच्चान्यदपि किञ्चित् स्त्रियो विद्युः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
tīvrāyāṁ tu khalu prārthanāyāṁ kāmamahitamapyasyai hitēnōpahitaṁ dadyāt prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ prakupitō'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṁ vairūpyaṁ vā kuryāt||19||
View original
तीव्रायां तु खलु प्रार्थनायां काममहितमप्यस्यै हितेनोपहितं दद्यात् प्रार्थनाविनयनार्थम्| प्रार्थनासन्धारणाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तःशरीरमनुचरन् गर्भस्यापद्यमानस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
caturthē māsi sthiratvamāpadyatē garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyatē viśēṣēṇa||20||
View original
चतुर्थे मासि स्थिरत्वमापद्यते गर्भः, तस्मात्तदा गर्भिणी गुरुगात्रत्वमधिकमापद्यते विशेषेण||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
pañcamē māsi garbhasya māṁsaśōṇitōpacayō bhavatyadhikamanyēbhyō māsēbhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyatē viśēṣēṇa||21||
View original
पञ्चमे मासि गर्भस्य मांसशोणितोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी कार्श्यमापद्यते विशेषेण||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ṣaṣṭhē māsi garbhasya balavarṇōpacayō bhavatyadhikamanyēbhyō māsēbhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyatē viśēṣēṇa||22||
View original
षष्ठे मासि गर्भस्य बलवर्णोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी बलवर्णहानिमापद्यते विशेषेण||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
saptamē māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyatē, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati||23||
View original
सप्तमे मासि गर्भः सर्वैर्भावैराप्याय्यते, तस्मात्तदा गर्भिणी सर्वाकारैः क्लान्ततमा भवति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
aṣṭamē māsi garbhaśca mātr̥tō garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ saṁvāhinībhirmuhurmuhurōjaḥ parasparata ādadātē garbhasyāsampūrṇatvāt | tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyōjasō'navasthitatvāt | taṁ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṁ māsamagaṇyamityācakṣatē kuśalāḥ||24||
View original
अष्टमे मासि गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिः संवाहिनीभिर्मुहुर्मुहुरोजः परस्परत आददाते गर्भस्यासम्पूर्णत्वात् | तस्मात्तदा गर्भिणीमुहुर्महुर्मुदा युक्ता भवति मुहुर्मुहुश्च म्लाना, तथा गर्भः; तस्मात्तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद्भवत्योजसोऽनवस्थितत्वात् | तं चैवार्थमभिसमीक्ष्याष्टमं मासमगण्यमित्याचक्षते कुशलाः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (25) · Śloka 25
tasminnēkadivasātikrāntē'pi navamaṁ māsamupādāya prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| ētāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ paraṁ kukṣāvavasthānaṁ garbhasya||25||
View original
तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि नवमं मासमुपादाय प्रसवकालमित्याहुरादशमान्मासात्| एतावान् प्रसवकालः, वैकारिकमतः परं कुक्षाववस्थानं गर्भस्य||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
ēvamanayā''nupūrvyā'bhinirvartatē kukṣau||26||
View original
एवमनयाऽऽनुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
mātrādīnāṁ khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ sampadastathā vr̥ttasya sauṣṭhavānmātr̥taścaivōpasnēhōpasvēdābhyāṁ kālapariṇāmāt svabhāvasaṁsiddhēśca kukṣau vr̥ddhiṁ prāpnōti||27||
View original
मात्रादीनां खलु गर्भकराणां भावानां सम्पदस्तथा वृत्तस्य सौष्ठवान्मातृतश्चैवोपस्नेहोपस्वेदाभ्यां कालपरिणामात् स्वभावसंसिद्धेश्च कुक्षौ वृद्धिं प्राप्नोति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
mātrādīnāmēva tu khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ vyāpattinimittamasyājanma bhavati||28||
View original
मात्रादीनामेव तु खलु गर्भकराणां भावानां व्यापत्तिनिमित्तमस्याजन्म भवति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
yē hyasya kukṣau vr̥ddhihētusamākhyātā bhāvāstēṣāṁ viparyayādudarē vināśamāpadyatē, athavā'pyacirajātaḥ syāt||29||
View original
ये ह्यस्य कुक्षौ वृद्धिहेतुसमाख्याता भावास्तेषां विपर्ययादुदरे विनाशमापद्यते, अथवाऽप्यचिरजातः स्यात्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
yatastu kārtsnyēnāvinaśyan vikr̥timāpadyatē, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā dōṣaprakōpaṇōktānyāsēvamānāyā dōṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ śōṇitagarbhāśayāvupapadyantē , na ca kārtsnyēna śōṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadēyaṁ garbhaṁ labhatē strī; tadā tasya garbhasya mātr̥jānāmavayavānāmanyatamō'vayavō vikr̥timāpadyata ēkō'thavā'nēkē, yasya yasya hyavayavasya bījē bījabhāgē vā dōṣāḥ prakōpamāpadyantē, taṁ tamavayavaṁ vikr̥tirāviśati| yadā hyasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā vandhyāṁ janayati; yadā punarasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā pūtiprajāṁ janayati; yadā tvasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṁ ca śarīrabījabhāgānāmēkadēśaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā stryākr̥tibhūyiṣṭhāmastriyaṁ vārtāṁ nāma janayati, tāṁ strīvyāpadamācakṣatē||30||
View original
यतस्तु कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा स्त्रिया दोषप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तः शोणितगर्भाशयावुपपद्यन्ते , न च कार्त्स्न्येन शोणितगर्भाशयौ दूषयन्ति, तदेयं गर्भं लभते स्त्री; तदा तस्य गर्भस्य मातृजानामवयवानामन्यतमोऽवयवो विकृतिमापद्यत एकोऽथवाऽनेके, यस्य यस्य ह्यवयवस्य बीजे बीजभागे वा दोषाः प्रकोपमापद्यन्ते, तं तमवयवं विकृतिराविशति| यदा ह्यस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यां जनयति; यदा पुनरस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजां जनयति; यदा त्वस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः स्त्रीकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा स्त्र्याकृतिभूयिष्ठामस्त्रियं वार्तां नाम जनयति, तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
ēvamēva puruṣasya yadā bījē bījabhāgaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā vandhyaṁ janayati; yadā punarasya bījē bījabhāgāvayavaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā pūtiprajaṁ janayati; yadā tvasya bījē bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṁ ca śarīrabījabhāgānāmēkadēśaḥ pradōṣamāpadyatē, tadā puruṣākr̥tibhūyiṣṭhamapuruṣaṁ tr̥ṇaputrikaṁ nāma janayati; tāṁ puruṣavyāpadamācakṣatē||31||
View original
एवमेव पुरुषस्य यदा बीजे बीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यं जनयति; यदा पुनरस्य बीजे बीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजं जनयति; यदा त्वस्य बीजे बीजभागावयवः पुरुषकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा पुरुषाकृतिभूयिष्ठमपुरुषं तृणपुत्रिकं नाम जनयति; तां पुरुषव्यापदमाचक्षते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (32) · Śloka 32
ētēna mātr̥jānāṁ pitr̥jānāṁ cāvayavānāṁ vikr̥tivyākhyānēna sātmyajānāṁ rasajānāṁ sattvajānāṁ cāvayavānāṁ vikr̥tirvyākhyātā bhavati||32||
View original
एतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिव्याख्यानेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (33) · Śloka 33
nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṁ nirviśēṣaḥ; sattvaśarīrayōstu viśēṣādviśēṣōpalabdhiḥ||33||
View original
निर्विकारः परस्त्वात्मा सर्वभूतानां निर्विशेषः; सत्त्वशरीरयोस्तु विशेषाद्विशेषोपलब्धिः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (34) · Śloka 34
tatra trayaḥ śarīradōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ, tē śarīraṁ dūṣayanti; dvau punaḥ sattvadōṣau rajastamaśca, tau sattvaṁ dūṣayataḥ| tābhyāṁ ca sattvaśarīrābhyāṁ duṣṭābhyāṁ vikr̥tirupajāyatē, nōpajāyatē cāpraduṣṭābhyām||34||
View original
तत्र त्रयः शरीरदोषा वातपित्तश्लेष्माणः, ते शरीरं दूषयन्ति; द्वौ पुनः सत्त्वदोषौ रजस्तमश्च, तौ सत्त्वं दूषयतः| ताभ्यां च सत्त्वशरीराभ्यां दुष्टाभ्यां विकृतिरुपजायते, नोपजायते चाप्रदुष्टाभ्याम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (35) · Śloka 35
tatra śarīraṁ yōniviśēṣāccaturvidhamuktamagrē||35||
View original
तत्र शरीरं योनिविशेषाच्चतुर्विधमुक्तमग्रे||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (36) · Śloka 36
trividhaṁ khalu sattvaṁ- śuddhaṁ, rājasaṁ, tāmasamiti| tatra śuddhamadōṣamākhyātaṁ kalyāṇāṁśatvāt, rājasaṁ sadōṣamākhyātaṁ rōṣāṁśatvāt, tāmasamapi sadōṣamākhyātaṁ mōhāṁśatvāt| tēṣāṁ tu trayāṇāmapi sattvānāmēkaikasya bhēdāgramaparisaṅkhyēyaṁ taratamayōgāccharīrayōniviśēṣēbhyaścānyōnyānuvidhānatvācca| śarīraṁ hyapi sattvamanuvidhīyatē, sattvaṁ ca śarīram| tasmāt katicitsattvabhēdānanūkābhinirdēśēna nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ||36||
View original
त्रिविधं खलु सत्त्वं- शुद्धं, राजसं, तामसमिति| तत्र शुद्धमदोषमाख्यातं कल्याणांशत्वात्, राजसं सदोषमाख्यातं रोषांशत्वात्, तामसमपि सदोषमाख्यातं मोहांशत्वात्| तेषां तु त्रयाणामपि सत्त्वानामेकैकस्य भेदाग्रमपरिसङ्ख्येयं तरतमयोगाच्छरीरयोनिविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधानत्वाच्च| शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते, सत्त्वं च शरीरम्| तस्मात् कतिचित्सत्त्वभेदाननूकाभिनिर्देशेन निदर्शनार्थमनुव्याख्यास्यामः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
tadyathā- śuciṁ satyābhisandhaṁ jitātmānaṁ saṁvibhāginaṁ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṁ smr̥timantaṁ kāmakrōdhalōbhamānamōhērṣyāharṣāmarṣāpētaṁ samaṁ sarvabhūtēṣu brāhmaṁ vidyāt (1)| ijyādhyayanavratahōmabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadvēṣamōhalōbharōṣaṁ pratibhāvacanavijñānōpadhāraṇaśaktisampannamārṣaṁ vidyāt (2)| aiśvaryavantamādēyavākyaṁ yajvānaṁ śūramōjasvinaṁ tējasōpētamakliṣṭakarmāṇaṁ dīrghadarśinaṁ dharmārthakāmābhiratamaindraṁ vidyāt (3)| lēkhāsthavr̥ttaṁ prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṁ smr̥timantamaiśvaryalambhinaṁ vyapagatarāgērṣyādvēṣamōhaṁ yāmyaṁ vidyāt (4)| śūraṁ dhīraṁ śucimaśucidvēṣiṇaṁ yajvānamambhōvihāraratimakliṣṭakarmāṇaṁ sthānakōpaprasādaṁ vāruṇaṁ vidyāt (5)| sthānamānōpabhōgaparivārasampannaṁ dharmārthakāmanityaṁ śuciṁ sukhavihāraṁ vyaktakōpaprasādaṁ kaubēraṁ vidyāt (6)| priyanr̥tyagītavāditrōllāpakaślōkākhyāyikētihāsapurāṇēṣu kuśalaṁ gandhamālyānulēpanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṁ gāndharvaṁ vidyāt (7)| ityēvaṁ śuddhasya sattvasya saptavidhaṁ bhēdāṁśaṁ vidyāt kalyāṇāṁśatvāt; tatsaṁyōgāttu brāhmamatyantaśuddhaṁ vyavasyēt||37||
View original
तद्यथा- शुचिं सत्याभिसन्धं जितात्मानं संविभागिनं ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनसम्पन्नं स्मृतिमन्तं कामक्रोधलोभमानमोहेर्ष्याहर्षामर्षापेतं समं सर्वभूतेषु ब्राह्मं विद्यात् (१)| इज्याध्ययनव्रतहोमब्रह्मचर्यपरमतिथिव्रतमुपशान्तमदमानरागद्वेषमोहलोभरोषं प्रतिभावचनविज्ञानोपधारणशक्तिसम्पन्नमार्षं विद्यात् (२)| ऐश्वर्यवन्तमादेयवाक्यं यज्वानं शूरमोजस्विनं तेजसोपेतमक्लिष्टकर्माणं दीर्घदर्शिनं धर्मार्थकामाभिरतमैन्द्रं विद्यात् (३)| लेखास्थवृत्तं प्राप्तकारिणमसम्प्रहार्यमुत्थानवन्तं स्मृतिमन्तमैश्वर्यलम्भिनं व्यपगतरागेर्ष्याद्वेषमोहं याम्यं विद्यात् (४)| शूरं धीरं शुचिमशुचिद्वेषिणं यज्वानमम्भोविहाररतिमक्लिष्टकर्माणं स्थानकोपप्रसादं वारुणं विद्यात् (५)| स्थानमानोपभोगपरिवारसम्पन्नं धर्मार्थकामनित्यं शुचिं सुखविहारं व्यक्तकोपप्रसादं कौबेरं विद्यात् (६)| प्रियनृत्यगीतवादित्रोल्लापकश्लोकाख्यायिकेतिहासपुराणेषु कुशलं गन्धमाल्यानुलेपनवसनस्त्रीविहारकामनित्यमनसूयकं गान्धर्वं विद्यात् (७)| इत्येवं शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधं भेदांशं विद्यात् कल्याणांशत्वात्; तत्संयोगात्तु ब्राह्ममत्यन्तशुद्धं व्यवस्येत्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
śūraṁ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṁ raudramananukrōśamātmapūjakamāsuraṁ vidyāt (1)| amarṣiṇamanubandhakōpaṁ chidraprahāriṇaṁ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṁ svapnāyāsabahulamīrṣyuṁ rākṣasaṁ vidyāt (2)| mahāśanaṁ straiṇaṁ strīrahaskāmamaśuciṁ śucidvēṣiṇaṁ bhīruṁ bhīṣayitāraṁ vikr̥tavihārāhāraśīlaṁ paiśācaṁ vidyāt (3)| kruddhaśūramakruddhabhīruṁ tīkṣṇamāyāsabahulaṁ santrastagōcaramāhāravihāraparaṁ sārpaṁ vidyāt (4)| āhārakāmamatiduḥkhaśīlācārōpacāramasūyakamasaṁvibhāginamatilōlupamakarmaśīlaṁ praitaṁ vidyāt (5)| anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṁ śākunaṁ vidyāt (6)| ityēvaṁ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṁ bhēdāṁśaṁ vidyāt, rōṣāṁśatvāt||38||
View original
शूरं चण्डमसूयकमैश्वर्यवन्तमौपधिकं रौद्रमननुक्रोशमात्मपूजकमासुरं विद्यात् (१)| अमर्षिणमनुबन्धकोपं छिद्रप्रहारिणं क्रूरमाहारातिमात्ररुचिमामिषप्रियतमं स्वप्नायासबहुलमीर्ष्युं राक्षसं विद्यात् (२)| महाशनं स्त्रैणं स्त्रीरहस्काममशुचिं शुचिद्वेषिणं भीरुं भीषयितारं विकृतविहाराहारशीलं पैशाचं विद्यात् (३)| क्रुद्धशूरमक्रुद्धभीरुं तीक्ष्णमायासबहुलं सन्त्रस्तगोचरमाहारविहारपरं सार्पं विद्यात् (४)| आहारकाममतिदुःखशीलाचारोपचारमसूयकमसंविभागिनमतिलोलुपमकर्मशीलं प्रैतं विद्यात् (५)| अनुषक्तकाममजस्रमाहारविहारपरमनवस्थितममर्षणमसञ्चयं शाकुनं विद्यात् (६)| इत्येवं खलु राजसस्य सत्त्वस्य षङ्विधं भेदांशं विद्यात्, रोषांशत्वात्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (39) · Śloka 39
nirākariṣṇumamēdhasaṁ jugupsitācārāharaṁ maithunaparaṁ svapnaśīlaṁ pāśavaṁ vidyāt (1)| bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrōdhaṁ saraṇaśīlaṁ tōyakāmaṁ mātsyaṁ vidyāt (2)| alasaṁ kēvalamabhiniviṣṭamāhārē sarvabuddhyaṅgahīnaṁ vānaspatyaṁ vidyāt (3)| ityēvaṁ tāmasasya sattvasya trividhaṁ bhēdāṁśaṁ vidyānmōhāṁśatvāt||39||
View original
निराकरिष्णुममेधसं जुगुप्सिताचाराहरं मैथुनपरं स्वप्नशीलं पाशवं विद्यात् (१)| भीरुमबुधमाहारलुब्धमनवस्थितमनुषक्तकामक्रोधं सरणशीलं तोयकामं मात्स्यं विद्यात् (२)| अलसं केवलमभिनिविष्टमाहारे सर्वबुद्ध्यङ्गहीनं वानस्पत्यं विद्यात् (३)| इत्येवं तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेदांशं विद्यान्मोहांशत्वात्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (40) · Śloka 40
ityaparisaṅkhyēyabhēdānāṁ trayāṇāmapi sattvānāṁ bhēdaikadēśō vyākhyātaḥ; śuddhasya sattvasya saptavidhō brahmarṣiśakrayamavaruṇakubēragandharvasattvānukārēṇa, rājasasya ṣaḍvidhō daityapiśācarākṣasasarpaprētaśakunisattvānukārēṇa, tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukārēṇa, kathaṁ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi||40||
View original
इत्यपरिसङ्ख्येयभेदानां त्रयाणामपि सत्त्वानां भेदैकदेशो व्याख्यातः; शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्मर्षिशक्रयमवरुणकुबेरगन्धर्वसत्त्वानुकारेण, राजसस्य षड्विधो दैत्यपिशाचराक्षससर्पप्रेतशकुनिसत्त्वानुकारेण, तामसस्य त्रिविधः पशुमत्स्यवनस्पतिसत्त्वानुकारेण, कथं च यथासत्त्वमुपचारः स्यादिति||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (41) · Śloka 41
kēvalaścāyamuddēśō yathōddēśamabhinirdiṣṭō bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ ; tasya cārthasya vijñānē sāmarthyaṁ garbhakarāṇāṁ ca bhāvānāmanusamādhiḥ, vidhātaśca vighātakarāṇāṁ bhāvānāmiti||41||
View original
केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति गर्भावक्रान्तिसम्प्रयुक्तः ; तस्य चार्थस्य विज्ञाने सामर्थ्यं गर्भकराणां च भावानामनुसमाधिः, विधातश्च विघातकराणां भावानामिति||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (42-45) · Śloka 45
tatra ślōkāḥ- nimittamātmā prakr̥tirvr̥ddhiḥ kukṣau kramēṇa ca| vr̥ddhihētuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ||42|| ajanmani ca yō hēturvināśē vikr̥tāvapi| imāṁstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān||43|| śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā vēda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati||44|| avāptyupāyān garbhasya sa ēvaṁ jñātumarhati| yē ca garbhavighātōktā bhāvāstāṁścāpyudāradhīḥ||45||
View original
तत्र श्लोकाः- निमित्तमात्मा प्रकृतिर्वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च| वृद्धिहेतुश्च गर्भस्य पञ्चार्थाः शुभसञ्ज्ञिताः||४२|| अजन्मनि च यो हेतुर्विनाशे विकृतावपि| इमांस्त्रीनशुभान् भावानाहुर्गर्भविघातकान्||४३|| शुभाशुभसमाख्यातानष्टौ भावानिमान् भिषक्| सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुमर्हति||४४|| अवाप्त्युपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुमर्हति| ये च गर्भविघातोक्ता भावास्तांश्चाप्युदारधीः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने महतीगर्भावक्रान्तिशारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon