Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಪುರುಷವಿಚಯಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಽಭಿಹಿತಂ “ಯಾವನ್ತೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಭಾವಾಸ್ತಾವನ್ತಃ ಪುರುಷೇ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತಿ, ತಚ್ಚ ನ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಂ ಬಹುವಾಚ್ಯತ್ವಾತ್; ಅತಃ ಪ್ರಪಞ್ಚಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಪುರುಷವಿಚಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಚಯನಂ ಲೋಕಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಗಣನಂ ಪುರುಷವಿಚಯಃ, ತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪುರುಷವಿಚಯಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
‘ಪುರುಷೋಽಯಂ ಲೋಕಸಮ್ಮಿತಃ’ ಇತ್ಯುವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಪುನರ್ವಸುರಾತ್ರೇಯಃ| ಯಾವನ್ತೋ ಹಿ ಲೋಕೇ (ಮೂರ್ತಿಮನ್ತೋ ) ಭಾವವಿಶೇಷಾಸ್ತಾವನ್ತಃ ಪುರುಷೇ, ಯಾವನ್ತಃ ಪುರುಷೇ ತಾವನ್ತೋ ಲೋಕೇ; ಇತ್ಯೇವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ನೈತಾವತಾ ವಾಕ್ಯೇನೋಕ್ತಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮವಗಾಹಾಮಹೇ, ಭಗವತಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭೂಯಸ್ತರಮತೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನಂ ಶುಶ್ರೂಷಾಮಹ ಇತಿ||೩|| ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಲೋಕಾವಯವವಿಶೇಷಾಃ, ಪುರುಷಾವಯವವಿಶೇಷಾ ಅಪ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ; ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಕತಿಚಿದ್ಭಾವಾನ್ ಸಾಮಾನ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋದಾಹರಿಷ್ಯಾಮಃ, ತಾನೇಕಮನಾ ನಿಬೋಧ ಸಮ್ಯಗುಪವರ್ಣ್ಯಮಾನಾನಗ್ನಿವೇಶ!| ಷಡ್ಧಾತವಃ ಸಮುದಿತಾಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತೇಜೋ ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾವ್ಯಕ್ತಮಿತಿ, ಏತ ಏವ ಚ ಷಡ್ಧಾತವಃ ಸಮುದಿತಾಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ||೪||
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಮಿತಃ ತುಲ್ಯಃ| ಲೋಕಸಮ್ಮಿತತ್ವಮೇವ ವಿಭಜತೇ- ಯಾವನ್ತೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಭಗವತಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನಮಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಲೋಕಸ್ಯ ತರುತೃಣಪಶ್ವಾದಿರೂಪಾ ಅವಯವಾಃ, ತಥಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ ಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಧಮನ್ಯಾದಿರೂಪಾ ಅವಯವಾ ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ; ತೇನ, ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾಭಿಧಾನಮಶಕ್ಯಮ್; ಅತೋ ಯೇ ಯೇ ಲೋಕಪುರುಷಯೋಃ ಸ್ಥೂಲಾ ಅವಯವಾಃ, ತೇ ತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮುಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿವರಣಮ್- ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತಿ||೩-೪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪೃಥಿವೀ ಮೂರ್ತಿಃ, ಆಪಃ ಕ್ಲೇದಃ, ತೇಜೋಽಭಿಸನ್ತಾಪಃ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಃ, ವಿಯತ್ ಸುಷಿರಾಣಿ, ಬ್ರಹ್ಮ ಅನ್ತರಾತ್ಮಾ| ಯಥಾ ಖಲು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ವಿಭೂತಿರ್ಲೋಕೇ ತಥಾ ಪುರುಷೇಽಪ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮಿಕೀ ವಿಭೂತಿಃ, ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿಭೂತಿರ್ಲೋಕೇ ಪ್ರಜಾಪತಿರನ್ತರಾತ್ಮನೋ ವಿಭೂತಿಃ ಪುರುಷೇ ಸತ್ತ್ವಂ, ಯಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರೋ ಲೋಕೇ ಸ ಪುರುಷೇಽಹಙ್ಕಾರಃ, ಆದಿತ್ಯಸ್ತ್ವಾದಾನಂ, ರುದ್ರೋ ರೋಷಃ, ಸೋಮಃ ಪ್ರಸಾದಃ, ವಸವಃ ಸುಖಮ್, ಅಶ್ವಿನೌ ಕಾನ್ತಿಃ, ಮರುದುತ್ಸಾಹಃ, ವಿಶ್ವೇದೇವಾಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಶ್ಚ, ತಮೋ ಮೋಹಃ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಜ್ಞಾನಂ, ಯಥಾ ಲೋಕಸ್ಯ ಸರ್ಗಾದಿಸ್ತಥಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಗರ್ಭಾಧಾನಂ, ಯಥಾ ಕೃತಯುಗಮೇವಂ ಬಾಲ್ಯಂ, ಯಥಾ ತ್ರೇತಾ ತಥಾ ಯೌವನಂ, ಯಥಾ ದ್ವಾಪರಸ್ತಥಾ ಸ್ಥಾವಿರ್ಯಂ, ಯಥಾ ಕಲಿರೇವಮಾತುರ್ಯಂ, ಯಥಾ ಯುಗಾನ್ತಸ್ತಥಾ ಮರಣಮಿತಿ| ಏವಮೇತೇನಾನುಮಾನೇನಾನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಲೋಕಪುರುಷಯೋರವಯವವಿಶೇಷಾಣಾಮಗ್ನಿವೇಶ! ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ||೫||
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುರುಷೇ ಷಡ್ಧಾತೂನ್ ದರ್ಶಯತಿ| ಮೂರ್ತಿಃ ಕಾಠಿನ್ಯಮ್| ಲೋಕೇ ಷಡ್ಧಾತವೋ ವ್ಯಕ್ತಾ ಏವೇತಿ ನ ಪುನರ್ವಿವೇಚಿತಾಃ| ಬ್ರಾಹ್ಮೀತಿ ಆತ್ಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟುರ್ವಿಭೂತಿಃ| ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ದಕ್ಷನಾಮಾ| ಆದಾನಂ ಗ್ರಹಣಮ್; ಆದಿತ್ಯೋಽಪ್ಯಾದದಾತೀತ್ಯಾದಾನಸಾಮ್ಯಮಾದಿತ್ಯಸ್ಯ| ಇಹ ಚ ಮನಃಪ್ರಭೃತಿಷು ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾದಿರೂಪತಾ ಆಗಮಸಿದ್ಧೈವ ಜ್ಞೇಯಾ| ಸರ್ವೇನ್ದಿಯಾರ್ಥಾ ವಿಶ್ವೇದೇವಾ ಏವ| ಸರ್ಗಾದಿರಿತಿ ಪ್ರಲಯಾನನ್ತರಃ ಕಾಲಃ| ಅನುಕ್ತಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಮತಿಃ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ, ಕಾಮಃ ಗನ್ಧರ್ವಃ, ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮೂಹ್ಯಮ್||೫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಏವಮೇತತ್ ಸರ್ವಮನಪವಾದಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಭಗವತಾ ಲೋಕಪುರುಷಯೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ಕಿನ್ನ್ವಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪದೇಶಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ||೬|| ಭಗವಾನುವಾಚ- ಶೃಣ್ವಗ್ನಿವೇಶ! ಸರ್ವಲೋಕಮಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಚ ಸರ್ವಲೋಕೇ ಸಮಮನುಪಶ್ಯತಃ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಸರ್ವಲೋಕಂ ಹ್ಯಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯತೋ ಭವತ್ಯಾತ್ಮೈವ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಕರ್ತಾ ನಾನ್ಯ ಇತಿ| ಕರ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಃ ಸರ್ವಲೋಕೋಽಹಮಿತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಪೂರ್ವಮುತ್ಥಾಪ್ಯತೇಽಪವರ್ಗಾಯೇತಿ| ತತ್ರ ಸಂಯೋಗಾಪೇಕ್ಷೀಲೋಕಶಬ್ದಃ| ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯೋ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸರ್ವಲೋಕಃ||೭||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
ಅನಪವಾದಮಿತಿ ಅಬಾಧ್ಯಮಾನಮ್| ಕಿನ್ನ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದೇ ಕಿಮಪ್ಯೇತತ್ ಸಾಮ್ಯಕಥನೇ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಅಸ್ಯ ಯೋಜನಾಯಾಂ ‘ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯಥಾ ಚ ಲೋಕಪುರುಷಸಾಮ್ಯಂ ಸತ್ಯಬುದ್ಧಿಜನಕಂ ಭವತಿ ತದಾಹ- ಸರ್ವಲೋಕಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯತ ಇತಿ ಆತ್ಮನೋಽಭೇದೇನ ಪಶ್ಯತಃ| ಆತ್ಮಶಬ್ದೇನ ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಃ ಪುರುಷ ಇಹೋಚ್ಯತೇ; ತೇನ, ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲೋಕಗತಂ ಸುಖದುಃಖಜನಕಂ, ತದಾತ್ಮರೂಪಮೇವ; ತೇನ ಬಾಹ್ಯಲೋಕಕೃತಮಪಿ ಆತ್ಮಕೃತಮೇವ ವೈಷಯಿಕಂ ನಿತ್ಯದುಃಖಾನುಸಕ್ತಂ ಹೇಯಂ ಸುಖಂ, ತಥಾ ನಿಸರ್ಗಹೇಯಂ ದುಃಖಂ ಚ ಪಶ್ಯನ್ ರಾಗದ್ವೇಷನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಸನ್ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತ್ಯಾಹ- ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಲೋಕಪುರುಷಸಾಮ್ಯಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪವರ್ಗಾನುಷ್ಠಾನಂ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಕರ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ಕರ್ಮಾಧೀನತ್ವಾತ್| ಹೇತ್ವಾದಯೋಽಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ | ಕರ್ಮಪರವಶಃ ಸನ್ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತತ್ ಕರ್ಮ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪರಮೇ ಸತಿ ಕಾರಣಾಭಾವಾನ್ನೋಪಪದ್ಯತೇ; ಉತ್ಪನ್ನಂ ಚ ಕರ್ಮ ಅರಕ್ತಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇನ, ಅದೃಷ್ಟಸ್ಯ ಚೋಪಭೋಗಾತ್, ಆತ್ಯನ್ತಿಕಕರ್ಮಕ್ಷಯಾದಾತ್ಯನ್ತಿಕಕರ್ಮಫಲಾಭಾವರೂಪೋ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಸಂಯೋಗಾಪೇಕ್ಷೀತಿ ಷಡ್ಧಾತುಮೇಲಕೇ ಪುರುಷರೂಪೇ ವರ್ತತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಕಶಬ್ದೇನೇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಲೋಕತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪುರುಷ ಏವೋಚ್ಯತೇ, ನ ಜಗದ್ರೂಪೋ ಲೋಕಃ| ಯತಃ, ಹೇತ್ವಾದಯೋ ಯೇಽತ್ರ ಕರ್ಮಪರವಶತ್ವೇನ ಲೋಕೇ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ, ತೇ ಪುರುಷ ಏವ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನೋ ಗ್ರಾಹಯತಿ||೬-೭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ತಸ್ಯ ಹೇತುಃ, ಉತ್ಪತ್ತಿಃ, ವೃದ್ಧಿಃ, ಉಪಪ್ಲವಃ, ವಿಯೋಗಶ್ಚ| ತತ್ರ ಹೇತುರುತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಜನ್ಮ, ವೃದ್ಧಿರಾಪ್ಯಾಯನಮ್, ಉಪಪ್ಲವೋ ದುಃಖಾಗಮಃ, ಷಡ್ಧಾತುವಿಭಾಗೋ ವಿಯೋಗಃ ಸಜೀವಾಪಗಮಃ ಸ ಪ್ರಾಣನಿರೋಧಃ ಸ ಭಙ್ಗಃ ಸ ಲೋಕಸ್ವಭಾವಃ| ತಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಸರ್ವೋಪಪ್ಲವಾನಾಂ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ನಿವೃತ್ತಿರುಪರಮಃ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದುಃಖಂ, ನಿವೃತ್ತಿಃ ಸುಖಮಿತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ ಸತ್ಯಮ್| ತಸ್ಯ ಹೇತುಃ ಸರ್ವಲೋಕಸಾಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನಮ್| ಏತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪದೇಶಸ್ಯೇತಿ||೮||
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
ಹೇತ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ವಿಭಜತೇ- ತಸ್ಯ ಹೇತುರಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಮೂಲಮಿತಿ ತಸ್ಯ ಜೀವಾಪಗಮಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್| ಸರ್ವೋಪಪ್ಲವಾನಾಂ ಚೇತಿ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಮ್| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ರಾಗದ್ವೇಷಮೂಲಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಉಪರಮಶಬ್ದಸ್ತು ತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ತಥಾ ಸರ್ವೋಪಪ್ಲವಾನಾಂ ಚೇತ್ಯನೇನ ಚ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನ ದುಃಖಾನಾಂ ಮರಣಸ್ಯ ಚೋಪರಮೋ ನಿವೃತ್ತಿಕೃತ ಏವ; ನಿವೃತ್ತಿಜನ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದುಪರಮೋಽಪಿ ನಿವೃತ್ತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನೋಚ್ಯತೇ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದುಃಖಮಿತಿ ಚ ತಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಃ ಸುಖಮಿತಿ ಚ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪಮಾಹ - ಇತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇತೀತಿ ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಕಮ್| ಏತಸ್ಮಿನ್ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನೇ ಲೋಕಪುರುಷಸಾಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೮||
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
ಅಥಾಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಕಿಮ್ಮೂಲಾ ಭಗವನ್! ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ನಿವೃತ್ತೌ ಚ ಕ ಉಪಾಯ ಇತಿ||೯|| ಭಗವಾನುವಾಚ- ಮೋಹೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಕರ್ಮಮೂಲಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತಜ್ಜಾ ಹ್ಯಹಙ್ಕಾರಸಙ್ಗಸಂಶಯಾಭಿಸಮ್ಪ್ಲವಾಭ್ಯವಪಾತವಿಪ್ರತ್ಯಯಾವಿಶೇಷಾನುಪಾಯಾಸ್ತರುಣಮಿವ ದ್ರುಮಮತಿವಿಪುಲಶಾಖಾಸ್ತರವೋಽಭಿಭೂಯ ಪುರುಷಮವತತ್ಯೈವೋತ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇ; ಯೈರಭಿಭೂತೋ ನ ಸತ್ತಾಮತಿವರ್ತತೇ| ತತ್ರೈವಞ್ಜಾತಿರೂಪವಿತ್ತವೃತ್ತಬುದ್ಧಿಶೀಲವಿದ್ಯಾಭಿಜನವಯೋವೀರ್ಯಪ್ರಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೋಽಹಮಿತ್ಯಹಙ್ಕಾರಃ, ಯನ್ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯಕರ್ಮ ನಾಪವರ್ಗಾಯ ಸ ಸಙ್ಗಃ, ಕರ್ಮಫಲಮೋಕ್ಷಪುರುಷಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಾದಯಃ ಸನ್ತಿ ವಾ ನೇತಿ ಸಂಶಯಃ, ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸ್ವನನ್ಯೋಽಹಮಹಂ ಸ್ರಷ್ಟಾ ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧೋಽಹಮಹಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿವಿಶೇಷರಾಶಿರಿತಿ ಗ್ರಹಣಮಭಿಸಮ್ಪ್ಲವಃ, ಮಮ ಮಾತೃಪಿತೃಭ್ರಾತೃದಾರಾಪತ್ಯಬನ್ಧುಮಿತ್ರಭೃತ್ಯಗಣೋ ಗಣಸ್ಯ ಚಾಹಮಿತ್ಯಭ್ಯವಪಾತಃ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಹಿತಾಹಿತಶುಭಾಶುಭೇಷು ವಿಪರೀತಾಭಿನಿವೇಶೋ ವಿಪ್ರತ್ಯಯಃ, ಜ್ಞಾಜ್ಞಯೋಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತ್ಯೋಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯದರ್ಶನಮವಿಶೇಷಃ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾನಶನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರತ್ರಿಷವಣಾಭ್ಯುಕ್ಷಣಾವಾಹನಯಾಜನಯಜನಯಾಚನಸಲಿಲಹುತಾಶನಪ್ರವೇಶಾದಯಃ ಸಮಾರಮ್ಭಾಃ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ ಹ್ಯನುಪಾಯಾಃ| ಏವಮಯಮಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿರಹಙ್ಕಾರಾಭಿನಿವಿಷ್ಟಃ ಸಕ್ತಃ ಸಸಂಶಯೋಽಭಿಸಮ್ಪ್ಲುತಬುದ್ಧಿರಭ್ಯವಪತಿತೋಽನ್ಯಥಾದೃಷ್ಟಿರವಿಶೇಷಗ್ರಾಹೀ ವಿಮಾರ್ಗಗತಿರ್ನಿವಾಸವೃಕ್ಷಃ ಸತ್ತ್ವಶರೀರದೋಷಮೂಲಾನಾಂ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಭವತಿ| ಏವಮಹಙ್ಕಾರಾದಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣೋ ನಾತಿವರ್ತತೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ, ಸಾ ಚ ಮೂಲಮಘಸ್ಯ||೧೦||
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಸಂಸಾರರೂಪಾಯಾಃ, ತಥಾ ನಿವೃತ್ತೇರ್ಮೋಕ್ಷರೂಪಾಯಾಃ ಕಾರಣಮುಪಾಯಂ ಚ ಪೃಚ್ಛತಿ- ಕಿಮ್ಮೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮೋಹೇತ್ಯಾದ್ಯುತ್ತರಮ್| ಮೋಹೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಕರ್ಮಮೂಲೇತಿ ಮೋಹಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನರೂಪಾದಿಚ್ಛಾದ್ವೇಷೌ, ತಯೋಶ್ಚ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮರೂಪಂ ಕರ್ಮ, ತಚ್ಚ ಮೂಲಂ ಸಂಸಾರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮೇತೇ ಮೋಹಾದಯಃ ಸಂಸಾರಕಾರಣಮಿತ್ಯಾಹ- ತಜ್ಜಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚಾಹಙ್ಕಾರಾದೌ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಮೋಹಾದೀನಾಂ ಕಾರಣತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಹಙ್ಕಾರಾದಯಶ್ಚಾಷ್ಟಾವಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಅವತತ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಪ್ಯ| ನ ಸತ್ತಾಮತಿವರ್ತತೇ ಇತಿ ನ ಸಂಸಾರೇ ಸ್ಥಿತಿಮತಿವರ್ತತೇ| ಅತ್ರಾದ್ಯುಕ್ತಮಹಙ್ಕಾರಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ತತ್ರೈವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಭಾವಾನ್ತೈಃ ಸಮ್ಪನ್ನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋಽಹಮಿತಿ ಜ್ಞಾನಮಹಙ್ಕಾರಃ| ಯದಿತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಗವಿವರಣಮ್| ಕರ್ಮಫಲಾದಯಃ ಸನ್ತಿ ನ ವೇತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ, ತತ್ ಸಂಶಯಃ| ಅಭಿಸಮ್ಪ್ಲವಮಾಹ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮನೋಽಭಿಮತ ಅನಾತ್ಮನ್ಯಭಿಸಮ್ಪ್ಲವೋಽಭಿಸಮ್ಪ್ಲವಃ; ಆತ್ಮನೋಽನಾತ್ಮಗೋಚರತಯಾ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸ್ವಿತಿ ಸರ್ವಾಸು ಶರೀರಾವಸ್ಥಾಸು ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯರೂಪ ಏವಾನನ್ಯ ಇತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ತದಿಹ ಜ್ಞೇಯಂ; ಪರಮಾತ್ಮನಸ್ತು ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸ್ವನನ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ, ತತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಮೇವ| ಏವಮಹಂ ಸ್ರಷ್ಟಾಽಹಂ ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶರೀರ ಏವಾಹಙ್ಕಾರವಿಷಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅಹಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧಿವಿಶೇಷರಾಶಿರಿತ್ಯತ್ರ ಶರೀರಾದಿಷ್ವಚೇತನೇಷ್ವಹಙ್ಕಾರಾಸ್ಪದತ್ವೇನ ಚೇತನತ್ವಾಭಿಮಾನೋ ವಿರುದ್ಧ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಭ್ಯವಪಾತಮಾಹ; ಅಭ್ಯವಪಾತಃ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽನಾತ್ಮೀಯೇ ಮಮತಾ| ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಪ್ರತ್ಯಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ವಿಪರೀತಾಭಿನಿವೇಶೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಜ್ಞಾನಂ; ಯಥಾ- ಕಾರ್ಯೇ ಅಕಾರ್ಯಮ್, ಅಕಾರ್ಯೇ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞಾಜ್ಞಯೋರಿತ್ಯಾದಿನಾಽವಿಶೇಷಮಾಹ| ಅವಿಶೇಷೋ ವಿಶೇಷಾಪ್ರತೀತಿಃ, ವಿಪ್ರತ್ಯಯಸ್ತು ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಪ್ರೋಕ್ಷಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅನುಪಾಯಮಾಹ| ಅನುಪಾಯಾ ಇತಿ ಅನ್ಯೋಪಾಯಾಃ ಸನ್ತೋಽಪಿ ಪರಮಪುರುಷಾರ್ಥೇ ಮೋಕ್ಷೇ ಅನುಪಾಯಾಃ| ತ್ರಿಷವಣಂ ತ್ರಿಸನ್ಧ್ಯಸ್ನಾನಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಹಙ್ಕಾರಾದೀನಾಂ ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶಮೂಲತ್ವೇನಾಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತ್ಯಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಸಂಸಾರರೂಪಪ್ರವೃತ್ತಿನಿತ್ಯಾನುಬನ್ಧಶಾರೀರಮಾನಸದುಃಖಕಾರಣತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಾನಾಮಹಙ್ಕಾರಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ನಿವಾಸವೃಕ್ಷ ಇವ ನಿವಾಸವೃಕ್ಷಃ; ತೇನ ಯಥಾ ನಿವಾಸವೃಕ್ಷಃ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ನಿತ್ಯಮಾಶ್ರಯೋ ಭವತಿ, ಏವಮಹಙ್ಕಾರಾದಿಯುಕ್ತೋಽಪಿ ರೋಗಸ್ಯ ನಿವಾಸೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣ ಇತಿ ಪುನಃ ಪುನರಪಿ ಶರೀರಾನ್ತರಾಣಿ ನೀಯಮಾನಃ| ನಾತಿವರ್ತತೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಿತಿ ಸಂಸಾರಂ ನ ಪರಿತ್ಯಜತಿ| ಏವಂ ಮೋಹೇಚ್ಛಾಜನ್ಯಕರ್ಮಮೂಲತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ, ಪ್ರವೃತ್ತೇರಪಿ ಕರ್ಮಕಾರಣತಾಮಾಹ- ಸಾ ಚ ಮೂಲಮಘಸ್ಯೇತಿ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರಪಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮರೂಪಸ್ಯಾಘಸ್ಯ ಮೂಲಮ್; ಇಹ ಚ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾವವಿಶೇಷೇಣ ಸಂಸಾರದುಃಖಕಾರಣತಯಾ ಅಘಶಬ್ದೇನೋಕ್ತೌ||೯-೧೦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ನಿವೃತ್ತಿರಪವರ್ಗಃ; ತತ್ ಪರಂ ಪ್ರಶಾನ್ತಂ ತತ್ತದಕ್ಷರಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸ ಮೋಕ್ಷಃ||೧೧|| ತತ್ರ ಮುಮುಕ್ಷೂಣಾಮುದಯನಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತತ್ರ ಲೋಕದೋಷದರ್ಶಿನೋ ಮುಮುಕ್ಷೋರಾದಿತ ಏವಾಚಾರ್ಯಾಭಿಗಮನಂ, ತಸ್ಯೋಪದೇಶಾನುಷ್ಠಾನಮ್, ಅಗ್ನೇರೇವೋಪಚರ್ಯಾ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾನುಗಮನಂ, ತದಾರ್ಥಾವಬೋಧಃ, ತೇನಾವಷ್ಟಮ್ಭಃ, ತತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ, ಸತಾಮುಪಾಸನಮ್, ಅಸತಾಂ ಪರಿವರ್ಜನಮ್, ಅಸಙ್ಗತಿರ್ದುರ್ಜನೇನ, ಸತ್ಯಂ ಸರ್ವಭೂತಹಿತಮಪರುಷಮನತಿಕಾಲೇ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ವಚನಂ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಚಾತ್ಮನೀವಾವೇಕ್ಷಾ, ಸರ್ವಾಸಾಮಸ್ಮರಣಮಸಙ್ಕಲ್ಪನಮಪ್ರಾರ್ಥನಮನಭಿಭಾಷಣಂ ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ, ಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹತ್ಯಾಗಃ, ಕೌಪೀನಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಾರ್ಥಂ, ಧಾತುರಾಗನಿವಸನಂ, ಕನ್ಥಾಸೀವನಹೇತೋಃ ಸೂಚೀಪಿಪ್ಪಲಕಂ, ಶೌಚಾಧಾನತೋರ್ಜಲಕುಣ್ಡಿಕಾ, ದಣ್ಡಧಾರಣಂ, ಭೈಕ್ಷಚರ್ಯಾರ್ಥಂ ಪಾತ್ರಂ, ಪ್ರಾಣಧಾರಣಾರ್ಥಮೇಕಕಾಲಮಗ್ರಾಮ್ಯೋ ಯಥೋಪಪನ್ನೋಽಭ್ಯವಹಾರಃ, ಶ್ರಮಾಪನಯನಾರ್ಥಂ ಶೀರ್ಣಶುಷ್ಕಪರ್ಣತೃಣಾಸ್ತರಣೋಪಧಾನಂ, ಧ್ಯಾನಹೇತೋಃ ಕಾಯನಿಬನ್ಧನಂ, ವನೇಷ್ವನಿಕೇತವಾಸಃ, ತನ್ದ್ರಾನಿನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯಾದಿಕರ್ಮವರ್ಜನಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವನುರಾಗೋಪತಾಪನಿಗ್ರಹಃ, ಸುಪ್ತಸ್ಥಿತಗತಪ್ರೇಕ್ಷಿತಾ ಹಾರವಿಹಾರಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾದಿಕೇಷ್ವಾರಮ್ಭೇಷು ಸ್ಮೃತಿಪೂರ್ವಿಕಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸತ್ಕಾರಸ್ತುತಿಗರ್ಹಾವಮಾನಕ್ಷಮತ್ವಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಯಾಸಶ್ರಮಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಸುಖದುಃಖಸಂಸ್ಪರ್ಶಸಹತ್ವಂ, ಶೋಕದೈನ್ಯಮಾನೋದ್ವೇಗಮದಲೋಭರಾಗೇರ್ಷ್ಯಾಭಯಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರಸಞ್ಚಲನಮ್, ಅಹಙ್ಕಾರಾದಿಷೂಪಸರ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಲೋಕಪುರುಷಯೋಃ ಸರ್ಗಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾವೇಕ್ಷಣಂ, ಕಾರ್ಯಕಾಲಾತ್ಯಯಭಯಂ, ಯೋಗಾರಮ್ಭೇ ಸತತಮನಿರ್ವೇದಃ, ಸತ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಃ, ಅಪವರ್ಗಾಯ ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಬಲಾಧಾನಂ; ನಿಯಮನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚೇತಸಿ, ಚೇತಸ ಆತ್ಮನಿ, ಆತ್ಮನಶ್ಚ; ಧಾತುಭೇದೇನ ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ, ಸರ್ವಂ ಕಾರಣವದ್ದುಃಖಮಸ್ವಮನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಭ್ಯುಪಗಮಃ, ಸರ್ವಪ್ರವೃತ್ತಿಷ್ವಘಸಞ್ಜ್ಞಾ , ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ಸುಖಮಿತ್ಯಭಿನಿವೇಶಃ; ಏಷ ಮಾರ್ಗೋಽಪವರ್ಗಾಯ, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಬಧ್ಯತೇ; ಇತ್ಯುದಯನಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ||೧೨||
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿವೃತ್ತಾವುಪಾಯಂ ವಕ್ತುಂ ನಿವೃತ್ತಿಮೇವ ತಾವದುಪಾದೇಯತಾಪ್ರತಿಪಾದಕಪರ್ಯಾಯೈರಾಹ- ನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಉತ್’ ಇತ್ಯವ್ಯಯಂ ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥೇ; ಉದಯನಾನಿ ಹಿ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಕದೋಷದರ್ಶಿನ ಇತಿ ಹೇತುಗರ್ಭಂ ವಿಶೇಷಣಂ; ತೇನ ನಿತ್ಯಂ ದುಃಖಾಕ್ರಾನ್ತಲೋಕದರ್ಶನಾದ್ವಿರಕ್ತಸ್ಯ ಸತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಚಾರ್ಯ ಇಹ ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಷ್ಟಾ| ತೇನಾವಷ್ಟಮ್ಭ ಇತಿ ಶಾತ್ರಾವಬೋಧೇನ ಧೈರ್ಯಂ ಕರಣೀಯಂ, ಮನಾಗಪಿ ತತ್ರ ಕಥನ್ತಾ ನ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ‘ಕರ್ತವ್ಯಾಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆತ್ಮನೀವಾವೇಕ್ಷೇತಿ ಯಥಾ ಆತ್ಮನ್ಯನಪಕಾರ್ಯತಾಬುದ್ಧಿಸ್ತಥಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಅಸಙ್ಕಲ್ಪನಮಿತಿ ಅಭಾವನಮ್| ಕೌಪೀನಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಟಿವೇಷ್ಟನಾರ್ಥಂ; ಕಿಂವಾ ಕೌಪೀನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಾರ್ಥಂ ಚ| ಸೂಚೀಪಿಪ್ಪಲಕಂ ಸೂಚೀಸ್ಥಾಪನಪಾತ್ರಮ್| ಭೈಕ್ಷಚರ್ಯಾರ್ಥಂ ಪಾತ್ರಂ ಭಿಕ್ಷಾಪಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾರ್ಥಮಿತ್ಯನೇನ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣಾಹಾರೇಣ ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾ ಭವತಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರ ಆಹಾರಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ನ ತು ರಾಗಾದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಶ್ರಮಾಪನಯನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಾವಪಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾ| ಕಾಯನಿಬನ್ಧನಂ ಯೋಗಪಟ್ಟಮ್| ಅನಿಕೇತವಾಸ ಇತಿ ಅಗೃಹವಾಸಃ, ಏತೇನ ವನೇಽಪಿ ನ ಗೃಹಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಾತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ಶಬ್ದಾದಿಷು ಅನುರಾಗಸ್ಯ ತಥೋಪತಾಪಸ್ಯ ಚ ದ್ವೇಷರೂಪಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಸ್ಮೃತಿಪೂರ್ವಿಕಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಕೋಽಹಂ, ಕಿಮರ್ಥಂ ರಾಗತ್ಯಾಗಾದಿಕಮಾರಭ್ಯತೇ, ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವದಾ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ಕಾರಃ ಪೂಜಾ, ಸತ್ಕಾರೇ ಸ್ತುತೌ ಚ ಸತ್ಯಾಮಹೃಷ್ಟತ್ವಂ, ತಥಾ ಗರ್ಹಾಯಾಮವಮಾನೇ ಚ ನಿರ್ದ್ವೇಷತ್ವಂ ಸತ್ಕಾರಾದಿಕ್ಷಮಿತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕ್ಷುಧಾದಿಷು ಚಾನುದ್ವೇಗಃ ಕ್ಷುಧಾದಿಸಹತ್ವಮ್| ಅಸಂವಸನಮ್ ಅಸಂವಾಸಃ| ಅಹಙ್ಕಾರಾದಯೋಽಷ್ಟಾವಿಹೈವೋಕ್ತಾಃ| ಉಪಸರ್ಗಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ಅನರ್ಥಹೇತುತ್ವಭಾವನಾ| ಲೋಕಪುರುಷಯೋಃ ಸರ್ಗಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾವೇಕ್ಷಣಾಮಿತಿ ಯಥಾ ಇಹೈವ ಲೋಕಪುರುಷಯೋರಾದಿಸರ್ಗತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽವೇಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾರ್ಯಕಾಲಾತ್ಯಯಭಯಮಿತಿ ಮೋಕ್ಷಾನುಗುಣಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಕಾಲಾತಿಪಾತಭಯಂ ಕರಣೀಯಮ್| ನಿಯಮನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚೇತಸೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಬಾಹ್ಮವಿಷಯನಿವೃತ್ತಾನಿ ಮನಸ್ಯೇವ ನಿಯತಾನಿ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ; ಚೇತಸಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಾದಿವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ನಿಯಮನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್; ಆತ್ಮನಶ್ಚಾತ್ಮನಿ ನಿಯಮನಮಿತಿ ಯೋಜನಾ| ತೇನ, ಆತ್ಮಾಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯಾತ್ಮನಿ ನಿಯನ್ತವ್ಯಃ| ಧಾತುಭೇದೇನ ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾನಮಿತಿ ಶರೀರಸ್ಯ ರಸಮಲಸ್ನಾಯ್ವಾದಿರೂಪತಯಾ ಜ್ಞಾನಮ್| ಶರೀರಂ ಹಿ ರಸಮಲಸ್ನಾಯ್ವಾದಿರೂಪತಯಾ ಭಾವ್ಯಮಾನಂ ವೈರಾಗ್ಯಹೇತುರ್ಭವತಿ; ಯಥಾ- “ಮಜ್ಜಾಽಸ್ಥ್ನಾ ರಜಸಾ ಪ್ಲೀಹ್ನಾ ಯಕೃತಾ ಶಕೃತಾಽಪಿ ಚ| ಪೂರ್ಣಾಃ ಸ್ನಾಯುಸಿರಾಭಿಶ್ಚ ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚರ್ಮಪ್ರಸೇವಿಕಾಃ” ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ವೈರಾಗ್ಯಭಾವನಾ| ಕಾರಣವದಿತ್ಯನೇನ ನಿತ್ಯಾತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಸರ್ವಮನಿತ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ದುಃಖಮಿತಿ ದುಃಖಹೇತುಃ| ಅಸ್ವಮಿತಿ ಆತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮನಾತ್ಮೀಯಂ ಚ| ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ಸರ್ವಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪರಮೇ||೧೧-೧೨||
Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಏತೈರವಿಮಲಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಶುದ್ಧ್ಯುಪಾಯೈರ್ವಿಶುಧ್ಯತಿ| ಮೃಜ್ಯಮಾನ ಇವಾದರ್ಶಸ್ತೈಲಚೇಲಕಚಾದಿಭಿಃ||೧೩|| ಗ್ರಹಾಮ್ಬುದರಜೋಧೂಮನೀಹಾರೈರಸಮಾವೃತಮ್| ಯಥಾಽರ್ಕಮಣ್ಡಲಂ ಭಾತಿ ಭಾತಿ ಸತ್ತ್ವಂ ತಥಾಽಮಲಮ್||೧೪|| ಜ್ವಲತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಸಂರುದ್ಧಂ ತತ್ ಸತ್ತ್ವಂ ಸಂವೃತಾಯನೇ| ಶುದ್ಧಃ ಸ್ಥಿರಃ ಪ್ರಸನ್ನಾರ್ಚಿರ್ದೀಪೋ ದೀಪಾಶಯೇ ಯಥಾ||೧೫||
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
ಅವಿಮಲಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಗ್ರಹಃ ರಾಹುಃ| ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಪಞ್ಚೈವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಜ್ಞಾನಾವರಕಾಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಪಞ್ಚೈವ ಗ್ರಹಾದಯಶ್ಚಾವರಕಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಜ್ವಲತೀತಿ ಕೇವಲಾತ್ಮಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವೇನ ಪ್ರಕಾಶತೇ| ಆತ್ಮನಿ ಸಂರುದ್ಧಮಿತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಮ್| ಸಂವೃತಾಯನ ಇತಿ ಆತ್ಮಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಸಂವೃತೇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಚ್ಛಿದ್ರೇ ಆತ್ಮನೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದೀಪಾಶಯಃ ದೀಪಧಾರಿಕಾ, ಗೃಹಂ ವಾ||೧೩-೧೫||
Adhikarana 9 (16-19) · Śloka 19
ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯಾ ಶುದ್ಧಾ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಯಾ ಭಿನತ್ತ್ಯತಿಬಲಂ ಮಹಾಮೋಹಮಯಂ ತಮಃ||೧೬|| ಸರ್ವಭಾವಸ್ವಭಾವಜ್ಞೋ ಯಯಾ ಭವತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ| ಯೋಗಂ ಯಯಾ ಸಾಧಯತೇ ಸಾಙ್ಖ್ಯಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಯಯಾ||೧೭|| ಯಯಾ ನೋಪೈತ್ಯಹಙ್ಕಾರಂ ನೋಪಾಸ್ತೇ ಕಾರಣಂ ಯಯಾ| ಯಯಾ ನಾಲಮ್ಬತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸರ್ವಂ ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯತೇ ಯಯಾ||೧೮|| ಯಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಯಾ ನಿತ್ಯಮಜರಂ ಶಾನ್ತಮವ್ಯಯಮ್ | ವಿದ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಿರ್ಮತಿರ್ಮೇಧಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಸಾ ಮತಾ||೧೯||
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಮಭಿಧಾಯ ತಜ್ಜನ್ಯಾಂ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನತ್ವೇನಾತ್ಯರ್ಥೋಪಾದೇಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ವಿವಿಧೈರುಪಯುಕ್ತೈಃ ಸ್ವರೂಪೈರಾಹ- ಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಮೋಹಃ ಅನಾದಿಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮ್| ನಿಃಸ್ಪೃಹ ಇತಿ ಉಪಾದಿತ್ಸಾಜಿಹಾಸಾಶೂನ್ಯಃ| ಯೋಗಮಿತಿ ವಿಷಯವ್ಯಾವೃತ್ತಸ್ಯ ಮನಸ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಪರಂ ಯೋಗಮ್| ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಂ, ತಯಾ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಃ| ನೋಪಾಸ್ತೇ ಕಾರಣಮಿತಿ ನ ಸುಖದುಃಖಕಾರಣಂ ಸೇವತೇ| ನಾಲಮ್ಬತೇ ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ಕ್ವಚಿದಪ್ಯಾಸ್ಥಾನಂ ನ ಕರೋತಿ| ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯತ ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರೋದಾಸೀನೋ ಭವತಿ| ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಮೋಕ್ಷಮ್| ವಿದ್ಯಾಸಿದ್ಧ್ಯಾದಯಶ್ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪರಾ ಏವ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೧೬-೧೯||
Adhikarana 10 (20) · Śloka 20
ಲೋಕೇ ವಿತತಮಾತ್ಮಾನಂ ಲೋಕಂ ಚಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯತಃ| ಪರಾವರದೃಶಃ ಶಾನ್ತಿರ್ಜ್ಞಾನಮೂಲಾ ನ ನಶ್ಯತಿ||೨೦||
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
ಲೋಕೇ ವಿತತಮಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ಲೋಕರೂಪಮಾತ್ಮಾನಂ, ತಥಾ ಲೋಕಂ ಚಾತ್ಮನಿ ಶರಿರಾತ್ಮಮೇಲಕರೂಪೇ ಪಶ್ಯತಃ, ‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪರಾವರದೃಶ ಇತಿ ಪರಮ್ ಆತ್ಮಾನಮ್, ಅವರಾಣಿ ಆತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಿ ಪ್ರವೃತ್ಯಾದೀನಿ, ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ತಸ್ಯ ಪರಾವರದೃಶಃ| ಜ್ಞಾನಮೂಲೇತ್ಯನೇನ ಮೋಹಮೂಲಾಮಸ್ಥಿರಾಂ ಶಾನ್ತಿಂ ನಿರಸ್ಯತಿ||೨೦||
Adhikarana 11 (21) · Śloka 21
ಪಶ್ಯತಃ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಹಿ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವದಾ| ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗೋ ನ ಶುದ್ಧಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ||೨೧||
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
ಅಥ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಕಿಮಿತಿ ಸುಖದುಃಖಹೇತುಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಂಯೋಗೋ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಯತಿ ಇತಿ ಪಶ್ಯತ ಏವ ಪರಂ, ನ ತು ರಜ್ಯತೋ ನಾಪಿ ದ್ವಿಷತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಸ್ಯೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸದೃಶಸ್ಯ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ; ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತೇ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ಪಶ್ಯತ ಇತಿ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೨೧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
ನಾತ್ಮನಃ ಕರಣಾಭಾವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಮಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ| ಸ ಸರ್ವಕರಣಾಯೋಗಾನ್ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||೨೨||
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
ಅಥ ಮುಕ್ತಾತ್ಮನಃ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ- ನೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮನ ಇತಿ ಮುಕ್ತಾತ್ಮನಃ| ಕರಣಾಭಾವಾದಿತಿ ಮನಃಪ್ರಭೃತಿಕರಣಾಭಾವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಕರಣಾನಿ ಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ, ಮನಃಪ್ರಭೃತ್ಯಭಾವಾಚ್ಚ ಶರೀರಾಭಾವೋಽಪ್ಯರ್ಥಲಬ್ಧ ಏವ; ಸರ್ವಾಭಾವಾಚ್ಚಾತ್ಮನಿ ಕಿಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ನಾಸ್ತಿ, ಸ್ವರೂಪೇಣ ಚಾತ್ಮಾಽತೀನ್ದ್ರಿಯ ಏವ; ತೇನ ಆತ್ಮಾ ಉಪಲಬ್ಧಿಯೋಗ್ಯತಾಭಾವಾನ್ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ತಲ್ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಪ್ಯಭಾವಾದೇವ ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೨೨||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
ವಿಪಾಪಂ ವಿರಜಃ ಶಾನ್ತಂ ಪರಮಕ್ಷರಮವ್ಯಯಮ್| ಅಮೃತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ವಾಣಂ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಶಾನ್ತಿರುಚ್ಯತೇ||೨೩|| ಏತತ್ತತ್ ಸೌಮ್ಯ! ವಿಜ್ಞಾನಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುಕ್ತಸಂಶಯಾಃ| ಮುನಯಃ ಪ್ರಶಮಂ ಜಗ್ಮುರ್ವೀತಮೋಹರಜಃಸ್ಪೃಹಾಃ||೨೪||
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
ವಿಪಾಪಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಮೋಕ್ಷಸ್ವರೂಪಪ್ರಕಾಶಕಾನ್ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ| ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವೇತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ, ಸ್ವಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾಜ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಂ ಭವತೀತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೩-೨೪||
Adhikarana 14 (25-26) · Śloka 26
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಸಪ್ರಯೋಜನಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಲೋಕಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಮೂಲಮುತ್ಪತ್ತೌ ನಿವೃತ್ತೌ ಮಾರ್ಗ ಏವ ಚ||೨೫|| ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸಮಾಧಾನಂ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ನೈಷ್ಠಿಕೀ| ವಿಚಯೇ ಪುರುಷಸ್ಯೋಕ್ತಾ ನಿಷ್ಠಾ ಚ ಪರಮರ್ಷಿಣಾ||೨೬||
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸಮಾಧಾನಮಿತ್ಯನೇನ ‘ಏತೈರವಿಮಲಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ದೀಪಾಶಯೇ ಯಥಾ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಾರ್ಥಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ| ‘ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರುಕ್ತಾ| ನೈಷ್ಠಿಕೀತಿ ಸತ್ಯಾಬುದ್ಧೇರೇವ ವಿಶೇಷಣಂ; ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಮೋಕ್ಷಸಾಧಿಕಾ; ನಿಷ್ಠಾ ಮೋಕ್ಷಃ||೨೫-೨೬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಪುರುಷವಿಚಯಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಪುರುಷವಿಚಯಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||