Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಪುರುಷವಿಚಯಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. puruṣavicayaśārīram
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
‘ಪುರುಷೋಽಯಂ ಲೋಕಸಮ್ಮಿತಃ’ ಇತ್ಯುವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಪುನರ್ವಸುರಾತ್ರೇಯಃ| ಯಾವನ್ತೋ ಹಿ ಲೋಕೇ (ಮೂರ್ತಿಮನ್ತೋ ) ಭಾವವಿಶೇಷಾಸ್ತಾವನ್ತಃ ಪುರುಷೇ, ಯಾವನ್ತಃ ಪುರುಷೇ ತಾವನ್ತೋ ಲೋಕೇ; ಇತ್ಯೇವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ನೈತಾವತಾ ವಾಕ್ಯೇನೋಕ್ತಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮವಗಾಹಾಮಹೇ, ಭಗವತಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭೂಯಸ್ತರಮತೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನಂ ಶುಶ್ರೂಷಾಮಹ ಇತಿ||೩|| ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಲೋಕಾವಯವವಿಶೇಷಾಃ, ಪುರುಷಾವಯವವಿಶೇಷಾ ಅಪ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ; ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಕತಿಚಿದ್ಭಾವಾನ್ ಸಾಮಾನ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋದಾಹರಿಷ್ಯಾಮಃ, ತಾನೇಕಮನಾ ನಿಬೋಧ ಸಮ್ಯಗುಪವರ್ಣ್ಯಮಾನಾನಗ್ನಿವೇಶ!| ಷಡ್ಧಾತವಃ ಸಮುದಿತಾಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತೇಜೋ ವಾಯುರಾಕಾಶಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾವ್ಯಕ್ತಮಿತಿ, ಏತ ಏವ ಚ ಷಡ್ಧಾತವಃ ಸಮುದಿತಾಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ||೪||
View original
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪೃಥಿವೀ ಮೂರ್ತಿಃ, ಆಪಃ ಕ್ಲೇದಃ, ತೇಜೋಽಭಿಸನ್ತಾಪಃ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಃ, ವಿಯತ್ ಸುಷಿರಾಣಿ, ಬ್ರಹ್ಮ ಅನ್ತರಾತ್ಮಾ| ಯಥಾ ಖಲು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ವಿಭೂತಿರ್ಲೋಕೇ ತಥಾ ಪುರುಷೇಽಪ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮಿಕೀ ವಿಭೂತಿಃ, ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿಭೂತಿರ್ಲೋಕೇ ಪ್ರಜಾಪತಿರನ್ತರಾತ್ಮನೋ ವಿಭೂತಿಃ ಪುರುಷೇ ಸತ್ತ್ವಂ, ಯಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರೋ ಲೋಕೇ ಸ ಪುರುಷೇಽಹಙ್ಕಾರಃ, ಆದಿತ್ಯಸ್ತ್ವಾದಾನಂ, ರುದ್ರೋ ರೋಷಃ, ಸೋಮಃ ಪ್ರಸಾದಃ, ವಸವಃ ಸುಖಮ್, ಅಶ್ವಿನೌ ಕಾನ್ತಿಃ, ಮರುದುತ್ಸಾಹಃ, ವಿಶ್ವೇದೇವಾಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಶ್ಚ, ತಮೋ ಮೋಹಃ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಜ್ಞಾನಂ, ಯಥಾ ಲೋಕಸ್ಯ ಸರ್ಗಾದಿಸ್ತಥಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಗರ್ಭಾಧಾನಂ, ಯಥಾ ಕೃತಯುಗಮೇವಂ ಬಾಲ್ಯಂ, ಯಥಾ ತ್ರೇತಾ ತಥಾ ಯೌವನಂ, ಯಥಾ ದ್ವಾಪರಸ್ತಥಾ ಸ್ಥಾವಿರ್ಯಂ, ಯಥಾ ಕಲಿರೇವಮಾತುರ್ಯಂ, ಯಥಾ ಯುಗಾನ್ತಸ್ತಥಾ ಮರಣಮಿತಿ| ಏವಮೇತೇನಾನುಮಾನೇನಾನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಲೋಕಪುರುಷಯೋರವಯವವಿಶೇಷಾಣಾಮಗ್ನಿವೇಶ! ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ||೫||
View original
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಏವಮೇತತ್ ಸರ್ವಮನಪವಾದಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಭಗವತಾ ಲೋಕಪುರುಷಯೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ಕಿನ್ನ್ವಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪದೇಶಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ||೬|| ಭಗವಾನುವಾಚ- ಶೃಣ್ವಗ್ನಿವೇಶ! ಸರ್ವಲೋಕಮಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಚ ಸರ್ವಲೋಕೇ ಸಮಮನುಪಶ್ಯತಃ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಸರ್ವಲೋಕಂ ಹ್ಯಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯತೋ ಭವತ್ಯಾತ್ಮೈವ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಕರ್ತಾ ನಾನ್ಯ ಇತಿ| ಕರ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಃ ಸರ್ವಲೋಕೋಽಹಮಿತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಪೂರ್ವಮುತ್ಥಾಪ್ಯತೇಽಪವರ್ಗಾಯೇತಿ| ತತ್ರ ಸಂಯೋಗಾಪೇಕ್ಷೀಲೋಕಶಬ್ದಃ| ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯೋ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸರ್ವಲೋಕಃ||೭||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ತಸ್ಯ ಹೇತುಃ, ಉತ್ಪತ್ತಿಃ, ವೃದ್ಧಿಃ, ಉಪಪ್ಲವಃ, ವಿಯೋಗಶ್ಚ| ತತ್ರ ಹೇತುರುತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಜನ್ಮ, ವೃದ್ಧಿರಾಪ್ಯಾಯನಮ್, ಉಪಪ್ಲವೋ ದುಃಖಾಗಮಃ, ಷಡ್ಧಾತುವಿಭಾಗೋ ವಿಯೋಗಃ ಸಜೀವಾಪಗಮಃ ಸ ಪ್ರಾಣನಿರೋಧಃ ಸ ಭಙ್ಗಃ ಸ ಲೋಕಸ್ವಭಾವಃ| ತಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಸರ್ವೋಪಪ್ಲವಾನಾಂ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ನಿವೃತ್ತಿರುಪರಮಃ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದುಃಖಂ, ನಿವೃತ್ತಿಃ ಸುಖಮಿತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ ಸತ್ಯಮ್| ತಸ್ಯ ಹೇತುಃ ಸರ್ವಲೋಕಸಾಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನಮ್| ಏತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪದೇಶಸ್ಯೇತಿ||೮||
View original
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
ಅಥಾಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಕಿಮ್ಮೂಲಾ ಭಗವನ್! ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ನಿವೃತ್ತೌ ಚ ಕ ಉಪಾಯ ಇತಿ||೯|| ಭಗವಾನುವಾಚ- ಮೋಹೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಕರ್ಮಮೂಲಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತಜ್ಜಾ ಹ್ಯಹಙ್ಕಾರಸಙ್ಗಸಂಶಯಾಭಿಸಮ್ಪ್ಲವಾಭ್ಯವಪಾತವಿಪ್ರತ್ಯಯಾವಿಶೇಷಾನುಪಾಯಾಸ್ತರುಣಮಿವ ದ್ರುಮಮತಿವಿಪುಲಶಾಖಾಸ್ತರವೋಽಭಿಭೂಯ ಪುರುಷಮವತತ್ಯೈವೋತ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇ; ಯೈರಭಿಭೂತೋ ನ ಸತ್ತಾಮತಿವರ್ತತೇ| ತತ್ರೈವಞ್ಜಾತಿರೂಪವಿತ್ತವೃತ್ತಬುದ್ಧಿಶೀಲವಿದ್ಯಾಭಿಜನವಯೋವೀರ್ಯಪ್ರಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೋಽಹಮಿತ್ಯಹಙ್ಕಾರಃ, ಯನ್ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯಕರ್ಮ ನಾಪವರ್ಗಾಯ ಸ ಸಙ್ಗಃ, ಕರ್ಮಫಲಮೋಕ್ಷಪುರುಷಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಾದಯಃ ಸನ್ತಿ ವಾ ನೇತಿ ಸಂಶಯಃ, ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸ್ವನನ್ಯೋಽಹಮಹಂ ಸ್ರಷ್ಟಾ ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧೋಽಹಮಹಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿವಿಶೇಷರಾಶಿರಿತಿ ಗ್ರಹಣಮಭಿಸಮ್ಪ್ಲವಃ, ಮಮ ಮಾತೃಪಿತೃಭ್ರಾತೃದಾರಾಪತ್ಯಬನ್ಧುಮಿತ್ರಭೃತ್ಯಗಣೋ ಗಣಸ್ಯ ಚಾಹಮಿತ್ಯಭ್ಯವಪಾತಃ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಹಿತಾಹಿತಶುಭಾಶುಭೇಷು ವಿಪರೀತಾಭಿನಿವೇಶೋ ವಿಪ್ರತ್ಯಯಃ, ಜ್ಞಾಜ್ಞಯೋಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತ್ಯೋಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯದರ್ಶನಮವಿಶೇಷಃ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾನಶನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರತ್ರಿಷವಣಾಭ್ಯುಕ್ಷಣಾವಾಹನಯಾಜನಯಜನಯಾಚನಸಲಿಲಹುತಾಶನಪ್ರವೇಶಾದಯಃ ಸಮಾರಮ್ಭಾಃ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ ಹ್ಯನುಪಾಯಾಃ| ಏವಮಯಮಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿರಹಙ್ಕಾರಾಭಿನಿವಿಷ್ಟಃ ಸಕ್ತಃ ಸಸಂಶಯೋಽಭಿಸಮ್ಪ್ಲುತಬುದ್ಧಿರಭ್ಯವಪತಿತೋಽನ್ಯಥಾದೃಷ್ಟಿರವಿಶೇಷಗ್ರಾಹೀ ವಿಮಾರ್ಗಗತಿರ್ನಿವಾಸವೃಕ್ಷಃ ಸತ್ತ್ವಶರೀರದೋಷಮೂಲಾನಾಂ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಭವತಿ| ಏವಮಹಙ್ಕಾರಾದಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣೋ ನಾತಿವರ್ತತೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ, ಸಾ ಚ ಮೂಲಮಘಸ್ಯ||೧೦||
View original
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ನಿವೃತ್ತಿರಪವರ್ಗಃ; ತತ್ ಪರಂ ಪ್ರಶಾನ್ತಂ ತತ್ತದಕ್ಷರಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸ ಮೋಕ್ಷಃ||೧೧|| ತತ್ರ ಮುಮುಕ್ಷೂಣಾಮುದಯನಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತತ್ರ ಲೋಕದೋಷದರ್ಶಿನೋ ಮುಮುಕ್ಷೋರಾದಿತ ಏವಾಚಾರ್ಯಾಭಿಗಮನಂ, ತಸ್ಯೋಪದೇಶಾನುಷ್ಠಾನಮ್, ಅಗ್ನೇರೇವೋಪಚರ್ಯಾ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾನುಗಮನಂ, ತದಾರ್ಥಾವಬೋಧಃ, ತೇನಾವಷ್ಟಮ್ಭಃ, ತತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ, ಸತಾಮುಪಾಸನಮ್, ಅಸತಾಂ ಪರಿವರ್ಜನಮ್, ಅಸಙ್ಗತಿರ್ದುರ್ಜನೇನ, ಸತ್ಯಂ ಸರ್ವಭೂತಹಿತಮಪರುಷಮನತಿಕಾಲೇ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ವಚನಂ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಚಾತ್ಮನೀವಾವೇಕ್ಷಾ, ಸರ್ವಾಸಾಮಸ್ಮರಣಮಸಙ್ಕಲ್ಪನಮಪ್ರಾರ್ಥನಮನಭಿಭಾಷಣಂ ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ, ಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹತ್ಯಾಗಃ, ಕೌಪೀನಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಾರ್ಥಂ, ಧಾತುರಾಗನಿವಸನಂ, ಕನ್ಥಾಸೀವನಹೇತೋಃ ಸೂಚೀಪಿಪ್ಪಲಕಂ, ಶೌಚಾಧಾನತೋರ್ಜಲಕುಣ್ಡಿಕಾ, ದಣ್ಡಧಾರಣಂ, ಭೈಕ್ಷಚರ್ಯಾರ್ಥಂ ಪಾತ್ರಂ, ಪ್ರಾಣಧಾರಣಾರ್ಥಮೇಕಕಾಲಮಗ್ರಾಮ್ಯೋ ಯಥೋಪಪನ್ನೋಽಭ್ಯವಹಾರಃ, ಶ್ರಮಾಪನಯನಾರ್ಥಂ ಶೀರ್ಣಶುಷ್ಕಪರ್ಣತೃಣಾಸ್ತರಣೋಪಧಾನಂ, ಧ್ಯಾನಹೇತೋಃ ಕಾಯನಿಬನ್ಧನಂ, ವನೇಷ್ವನಿಕೇತವಾಸಃ, ತನ್ದ್ರಾನಿನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯಾದಿಕರ್ಮವರ್ಜನಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವನುರಾಗೋಪತಾಪನಿಗ್ರಹಃ, ಸುಪ್ತಸ್ಥಿತಗತಪ್ರೇಕ್ಷಿತಾ ಹಾರವಿಹಾರಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾದಿಕೇಷ್ವಾರಮ್ಭೇಷು ಸ್ಮೃತಿಪೂರ್ವಿಕಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸತ್ಕಾರಸ್ತುತಿಗರ್ಹಾವಮಾನಕ್ಷಮತ್ವಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಯಾಸಶ್ರಮಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಸುಖದುಃಖಸಂಸ್ಪರ್ಶಸಹತ್ವಂ, ಶೋಕದೈನ್ಯಮಾನೋದ್ವೇಗಮದಲೋಭರಾಗೇರ್ಷ್ಯಾಭಯಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರಸಞ್ಚಲನಮ್, ಅಹಙ್ಕಾರಾದಿಷೂಪಸರ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಲೋಕಪುರುಷಯೋಃ ಸರ್ಗಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾವೇಕ್ಷಣಂ, ಕಾರ್ಯಕಾಲಾತ್ಯಯಭಯಂ, ಯೋಗಾರಮ್ಭೇ ಸತತಮನಿರ್ವೇದಃ, ಸತ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಃ, ಅಪವರ್ಗಾಯ ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಬಲಾಧಾನಂ; ನಿಯಮನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚೇತಸಿ, ಚೇತಸ ಆತ್ಮನಿ, ಆತ್ಮನಶ್ಚ; ಧಾತುಭೇದೇನ ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ, ಸರ್ವಂ ಕಾರಣವದ್ದುಃಖಮಸ್ವಮನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಭ್ಯುಪಗಮಃ, ಸರ್ವಪ್ರವೃತ್ತಿಷ್ವಘಸಞ್ಜ್ಞಾ , ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ಸುಖಮಿತ್ಯಭಿನಿವೇಶಃ; ಏಷ ಮಾರ್ಗೋಽಪವರ್ಗಾಯ, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಬಧ್ಯತೇ; ಇತ್ಯುದಯನಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ||೧೨||
View original
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಏತೈರವಿಮಲಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಶುದ್ಧ್ಯುಪಾಯೈರ್ವಿಶುಧ್ಯತಿ| ಮೃಜ್ಯಮಾನ ಇವಾದರ್ಶಸ್ತೈಲಚೇಲಕಚಾದಿಭಿಃ||೧೩|| ಗ್ರಹಾಮ್ಬುದರಜೋಧೂಮನೀಹಾರೈರಸಮಾವೃತಮ್| ಯಥಾಽರ್ಕಮಣ್ಡಲಂ ಭಾತಿ ಭಾತಿ ಸತ್ತ್ವಂ ತಥಾಽಮಲಮ್||೧೪|| ಜ್ವಲತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಸಂರುದ್ಧಂ ತತ್ ಸತ್ತ್ವಂ ಸಂವೃತಾಯನೇ| ಶುದ್ಧಃ ಸ್ಥಿರಃ ಪ್ರಸನ್ನಾರ್ಚಿರ್ದೀಪೋ ದೀಪಾಶಯೇ ಯಥಾ||೧೫||
View original
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16-19) · Śloka 19
ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯಾ ಶುದ್ಧಾ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಯಾ ಭಿನತ್ತ್ಯತಿಬಲಂ ಮಹಾಮೋಹಮಯಂ ತಮಃ||೧೬|| ಸರ್ವಭಾವಸ್ವಭಾವಜ್ಞೋ ಯಯಾ ಭವತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ| ಯೋಗಂ ಯಯಾ ಸಾಧಯತೇ ಸಾಙ್ಖ್ಯಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಯಯಾ||೧೭|| ಯಯಾ ನೋಪೈತ್ಯಹಙ್ಕಾರಂ ನೋಪಾಸ್ತೇ ಕಾರಣಂ ಯಯಾ| ಯಯಾ ನಾಲಮ್ಬತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸರ್ವಂ ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯತೇ ಯಯಾ||೧೮|| ಯಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಯಾ ನಿತ್ಯಮಜರಂ ಶಾನ್ತಮವ್ಯಯಮ್ | ವಿದ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಿರ್ಮತಿರ್ಮೇಧಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಸಾ ಮತಾ||೧೯||
View original
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (20) · Śloka 20
ಲೋಕೇ ವಿತತಮಾತ್ಮಾನಂ ಲೋಕಂ ಚಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯತಃ| ಪರಾವರದೃಶಃ ಶಾನ್ತಿರ್ಜ್ಞಾನಮೂಲಾ ನ ನಶ್ಯತಿ||೨೦||
View original
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (21) · Śloka 21
ಪಶ್ಯತಃ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಹಿ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವದಾ| ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗೋ ನ ಶುದ್ಧಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ||೨೧||
View original
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
ನಾತ್ಮನಃ ಕರಣಾಭಾವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಮಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ| ಸ ಸರ್ವಕರಣಾಯೋಗಾನ್ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||೨೨||
View original
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
ವಿಪಾಪಂ ವಿರಜಃ ಶಾನ್ತಂ ಪರಮಕ್ಷರಮವ್ಯಯಮ್| ಅಮೃತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ವಾಣಂ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಶಾನ್ತಿರುಚ್ಯತೇ||೨೩|| ಏತತ್ತತ್ ಸೌಮ್ಯ! ವಿಜ್ಞಾನಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುಕ್ತಸಂಶಯಾಃ| ಮುನಯಃ ಪ್ರಶಮಂ ಜಗ್ಮುರ್ವೀತಮೋಹರಜಃಸ್ಪೃಹಾಃ||೨೪||
View original
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (25-26) · Śloka 26
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಸಪ್ರಯೋಜನಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಲೋಕಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಮೂಲಮುತ್ಪತ್ತೌ ನಿವೃತ್ತೌ ಮಾರ್ಗ ಏವ ಚ||೨೫|| ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸಮಾಧಾನಂ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ನೈಷ್ಠಿಕೀ| ವಿಚಯೇ ಪುರುಷಸ್ಯೋಕ್ತಾ ನಿಷ್ಠಾ ಚ ಪರಮರ್ಷಿಣಾ||೨೬||
View original
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಪುರುಷವಿಚಯಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon