6. śarīravicayaśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શરીરવિચયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| શરીરવિચયઃ શરીરોપકારાર્થમિષ્યતે| જ્ઞાત્વા હિ શરીરતત્ત્વં શરીરોપકારકરેષુ ભાવેષુ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે| તસ્માચ્છરીરવિચયં પ્રશંસન્તિ કુશલાઃ||૩||

પુરુષવિચયં મોક્ષોપયુક્તત્વેન પુરુષોપકારકમભિધાય, વ્યાક્રિયમાણચિકિત્સોપયુક્તં શરીરોપકારકં શરીરવિચયં બ્રૂતે| શરીરસ્ય વિચયનં વિચયઃ શરીરસ્ય પ્રવિભાગેન જ્ઞાનમિત્યર્થઃ| શરીરોપકારાર્થમિતિ શરીરારોગ્યાર્થમ્| અથ કથં શરીરજ્ઞાનં શરીરોપકારકમિત્યાહ- જ્ઞાત્વા હીત્યાદિ| શરીરસ્ય રક્તાદિરૂપસ્ય સ્વભાવરૂપં તત્ત્વં જ્ઞાત્વૈવ ઇદમસ્ય વૃદ્ધસ્ય ધાતોરસમાનગુણતયા હ્રાસકત્વેનોપકારકમિતિ, તથોક્તવિપર્યયાચ્ચાપકારકમિતિ જ્ઞાનં જાયતે, નોપકાર્યશરીરતત્ત્વજ્ઞાનેઽસતીતિ વાક્યાર્થઃ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર શરીરં નામ ચેતનાધિષ્ઠાનભૂતં પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકં સમયોગવાહિ | યદા હ્યસ્મિઞ્ શરીરે ધાતવો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે તદા ક્લેશં વિનાશં વા પ્રાપ્નોતિ| વૈષમ્યગમનં હિ પુનર્ધાતૂનાં વૃદ્ધિહ્રાસગમનમકાર્ત્સ્ન્યેન પ્રકૃત્યા ચ||૪||

સમુદિતસ્યૈવ તાવચ્છરીરસ્ય સ્વરૂપમાહ- તત્રેત્યાદિ| ચેતનાશબ્દેન જ્ઞાનકારણમાત્મોચ્યતે, ભૂતશબ્દ ઉપમાને; તેન, ચેતનાયા આત્મસમ્બન્ધિન્યાઃ શરીરે એવોપલમ્ભાદાત્મનઃ શરીરમધિષ્ઠાનમિતિ ભવતિ; પરમાર્થસ્તુ ચેતના આત્માશ્રયા, આત્મા ચ નિરાશ્રય એવ; કિંવા ચેતનસ્યાત્મનોઽધિષ્ઠાનભૂતમિતિ ચેતનાધિષ્ઠાનભૂતમ્| પઞ્ચાનાં મહાભૂતાનાં વિકારા રસાદયઃ શરીરારમ્ભકાઃ, તેષાં સમુદાયો મેલકઃ, સ આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તત્તથા| સમુદાયશબ્દેન ચ સમુદાયારમ્ભકા ધાતવ એવોચ્યન્તે; તેન, ન સંયોગમાત્રસ્ય શરીરત્વપ્રસક્તિઃ| કિંવા, સમુદાયઃ સંયોગ એવોચ્યતાં, તથાઽપિ સમુદાય આત્મા કારણં યસ્ય શરીરસ્ય દ્રવ્યરૂપસ્ય તત્ પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકં શરીરમેવ| સમેન ઉચિતપ્રમાણેન ધાતૂનાં મેલકેન સમ્યઙ્નીરોગતયા વહતીતિ સમયોગવાહિ| યદા તુ ધાતૂનાં ન્યૂનાતિરિક્તત્વેન વિષમો મેલકો ભવતિ, તદા અસમયોગવાહીતિ દર્શયન્નાહ- યદા હીત્યાદિ| લઘુના વૈષમ્યેણ રોગમાત્રજનકેન ક્લેશં, મહતા ત્વસાધ્યરોગજનકેન વૈષમ્યેણ વિનાશં મરણં પ્રાપ્નોતિ શરીરમ્| અથ કિં તદ્વૈષમ્યમિત્યાહ- વૈષમ્યગમનમિત્યાદિ| વૈષમ્યગમનં વૈષમ્યાવસ્થાપ્રાપ્તિઃ, વૈષમ્યમેવ કાદાચિત્કમિત્યર્થઃ; યદિ હિ વૈષમ્યમિત્યેવ બ્રૂયાત્, તદા સહજસિદ્ધમપિ ધાતૂનાં યન્ન્યૂનાતિરિક્તત્વેન વૈષમ્યં તદપિ શિષ્યેણ ગૃહ્યેત; તેન, ગમનપદપ્રક્ષેપાત્ સહજં વૈષમ્યં પરિત્યજ્ય સ્વપ્રમાણાપેક્ષયૈવ કદાચિદુત્પદ્યમાનં વૈષમ્યં દર્શયતિ| વૃદ્ધિહ્રાસગમનં ચેહ વ્યસ્તં સમસ્તં ચ વૈષમ્યં જ્ઞેયમ્| વૃદ્ધિહ્રાસસ્યૈવ વિશેષાનાહ- અકાર્ત્સ્ન્યેન પ્રકૃત્યા ચેતિ; અકાર્ત્સ્ન્યેતિ એકદેશેન, પ્રકૃત્યેતિ સકલેન સ્વભાવેન| એતેન ચ રસાદીનાં ચાંશેન વૃદ્ધિહ્રાસૌ, તથા કાર્ત્સ્ન્યેન વૃદ્ધિહ્રાસાવુપગૃહીતૌ ભવતઃ| અન્યે તુ, ‘અકાર્ત્સ્ન્યેન’ ઇતિપદં ક્લેશં વિનાશં વા પ્રાપ્નોતીત્યનેન સમં યોજયન્તિ| તેન, યદાઽપિ ધાતવો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે, તદાઽપિ નાવશ્યં ક્લેશવિનાશૌ ભવતઃ, અકાર્ત્સ્ન્યેનેતિપદેન ક્લેશવિનાશવ્યભિચારસ્યાભિહિતત્વાત્; દૃષ્ટં ચૈતત્, યથા- વૃષ્યપ્રયોગાચ્છુક્રવૃદ્ધૌ સત્યામપિ ન ક્લેશવિનાશૌ ભવતઃ, તથા બાલસ્ય વર્ધમાનધાતોરપિ ગુણ એવ પરં દૃશ્યતે| તચ્ચ નાતિસુન્દરં, યતો બાલસ્ય વર્ધમાનધાતોરપિ વયોઽનુરૂપાઃ પ્રાકૃતમાનસ્થિતા એવ ધાતવો ભવન્તિ, તેન ન તે પ્રાકૃતમાના વૃદ્ધા ઉચ્યન્તે; યા તુ વૃષ્યપ્રયોગજા શુક્રવૃદ્ધિઃ, સા યદિ વિકારકારિકા ન ભવતિ તદા તુ પ્રાકૃતમાનાન્તર્ગતૈવ| એતદેવ ધાતૂનાં પ્રાકૃતમાનં- યદવિકારકારિત્વમ્| અઞ્જલ્યાદિમાનં તુ અદૂરાન્તરેણાભિહિતમપિ નિત્યપરોક્ષતયા પુનઃ સ્વાભાવિકધાતુલક્ષણૈરેવ જ્ઞાતવ્યં; તસ્માચ્છુક્રસ્ય યાવતી વૃદ્ધિરદોષા, તાવતી પ્રાકૃતમાનાવસ્થારૂપૈવ| પ્રાકૃતમાનાતિરિક્તૌ ચેહ વૃદ્ધિહ્રાસૌ વૈષમ્યગમનશબ્દેનોચ્યેતે, તસ્માદાદ્યૈવ વ્યાખ્યા| તથા ન કેવલં વૃદ્ધિહ્રાસગમનમેવ વૈષમ્યગમનં, કિન્તુ પ્રકૃત્યા ચ વૈષમ્યગમનં ધાતૂનાં ભવતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તથાહિ- “પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં મારુતઃ શ્લેષ્મણઃ ક્ષયે” (સૂ.અ.૧૭) ઇત્યાદૌ પ્રકૃતિસ્થસ્યાપિ દોષસ્ય વિકારકર્તૃત્વમુચ્યતે, વિકારકારકસ્ય ચ દોષસ્ય પ્રકૃતિસ્થતાઽપિ વૈષમ્યાર્થક્રિયાકારિત્વેન વૈષમ્યશબ્દેનોચ્યતે| તદપિ નાતિસુન્દરમ્| યેન, પ્રદેશાન્તરેષ્વપિ ત્રિવિધાં ગતિં પ્રતિપાદ્ય પ્રકૃતિસ્થતા ધાતૂનાં નિર્વિકારા એવોક્તા; યથા- “ક્ષીણા જહતિ લિઙ્ગં સ્વં, સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે| દોષાઃ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્વં લિઙ્ગં દર્શયન્તિ યથાબલમ્” (સૂ.અ.૧૭); તથા “વિકારો ધાતુવૈષમ્યં સામ્યં પ્રકૃતિરુચ્યતે| સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં વિકારો દુઃખમેવ ચ” (સૂ.અ.૯) એવમાદિષુ| યત્તુ “પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં” ઇત્યાદૌ સ્વમાનાવસ્થિતસ્યાપિ પિત્તાદેર્વિકારકર્તૃત્વં, તચ્છરીરપ્રદેશાન્તરનીતસ્ય પિત્તાદેસ્તત્ર તત્ર પ્રદેશે વૃદ્ધસ્યૈવ વિકારકર્તૃત્વં; સ્વમાનસ્થિતોઽપિ દોષઃ પ્રદેશાન્તરં નીતઃ સન્ તત્પ્રદેશસ્થદોષાપેક્ષયા વૃદ્ધ એવ ભવતિ, તેન તત્રાપિ વૃદ્ધસ્યૈવ વિકારકર્તૃત્વં, પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થસ્તત્રૈવ ગ્રન્થે| યત્રાપિ સ્વમાનસ્થિતાનામેવ રક્તાદીનાં વાતાદિદુષ્ટ્યા વિકારકર્તૃત્વં, તત્રાપિ વાતાદય એવ વૃદ્ધાઃ પ્રાધાન્યેન વિકારકરાઃ, રક્તાદયોઽપિ તત્ર દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાધીનસ્વગુણા વૃદ્ધસ્વગુણા વા ભવન્તિ, તતો ગુણહાનિવૃદ્ધિભ્યાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ દૂષ્યેઽપિ તિષ્ઠત એવેતિ ન પ્રકૃતિસ્થસ્ય વિકારકારિત્વમિતિ પશ્યામઃ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

યૌગપદ્યેન તુ વિરોધિનાં ધાતૂનાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ ભવતઃ| યદ્ધિ યસ્ય ધાતોર્વૃદ્ધિકરં તત્તતો વિપરીતગુણસ્ય ધાતોઃ પ્રત્યવાયકરં સમ્પદ્યતે||૫||

ઉપયુક્તભેષજેન યથા વૃદ્ધિહ્રાસૌ ભવતસ્તદાહ- યૌગપદ્યેનેત્યાદિ| વિરોધિનામિતિ પરસ્પરવિરુદ્ધગુણાનામ્| એતદેવોપપત્ત્યા સાધયન્નાહ- યદ્ધીત્યાદિ| યદ્ધિ ભેષજં, યથા- ક્ષીરં કફશુક્રાદિવૃદ્ધિકરં, તત્ કફશુક્રાદેર્વિપરીતગુણસ્ય વાતાદેઃ પ્રત્યવાયકરં ભવતિ, હ્રાસકરં ભવતીત્યર્થઃ| વિપરીતસ્યેતિ કર્તવ્યે યદ્વિપરીતગુણસ્યેતિ કરોતિ, તેન જાતિવૈપરીત્યાદ્ગુણવૈપરીત્યમેવ હ્રાસકારણં પ્રાધાન્યેન દર્શયતિ| તેન, ગોમૂત્રં દ્રવત્વેન જાત્યા સમાનમપિ કટૂષ્ણરૂક્ષાદિવિપરીતગુણયોગાત્ કફસ્યાપહારકમેવ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તદેવ તસ્માદ્ભેષજં સમ્યગવચાર્યમાણં યુગપન્ન્યૂનાતિરિક્તાનાં ધાતૂનાં સામ્યકરં ભવતિ, અધિકમપકર્ષતિ ન્યૂનમાપ્યાયયતિ||૬||

ઉપપાદિતં યૌગપદ્યેન ધાતૂનાં વૃદ્ધિહ્રાસગમનમુપસંહરન્નાહ- તદેવેત્યાદિ| સમ્યગુપચર્યમાણમિત્યનેન ઉચિતમાત્રાદિપ્રયોગં, તથા ધાતુસામ્યાવધિભેષજપ્રયોગં ચ દર્શયતિ; માત્રાદિવિગુણં હિ ભેષજં ન સ્વોચિતાં ક્રિયાં કરોતિ; યથા- વૃદ્ધસ્ય કફસ્ય ક્ષીણસ્ય ચ પિત્તસ્ય ક્ષયવૃદ્ધિભ્યાં સામ્યાર્થં યદુપયુજ્યતે કટ્વાદિ તત્ સામ્યાપત્ત્યુત્તરકાલમપ્યુપયુજ્યમાનં પિત્તવૃદ્ધ્યા કફક્ષયેણ ચ પુનર્વૈષમ્યમાવહતિ; તસ્માદેતદ્દોષવ્યાવૃત્ત્યર્થં સમ્યગુપચર્યમાણમિતિ કૃતમ્| નનુ, પૂર્વમુક્તં ભેષજેન વિરોધિનાં ધાતૂનાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ ભવતઃ, ઉપસંહારે તુ ધાતૂનાં સામ્યકર ભેષજં ભવતીત્યુચ્યતે, તત્કથં નાર્થભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય વૃદ્ધિહ્રાસકરમેવ ધાતુસામ્યકરં ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- અધિકમપકર્ષતિ, ન્યૂનમાપ્યાયયતીતિ| એવમ્ભૂતં ચ ધાતુસામ્યકરણં યત્રૈવ વિરોધિનાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ વિદ્યેતે તત્રૈવ જ્ઞેયં, ન સર્વત્ર| તેન યત્ર વૃદ્ધિરેવ પરં દોષાણાં ન ક્ષયઃ કસ્યચિત્, તત્ર યથા વૃદ્ધસ્ય દોષસ્ય ક્ષયાધાનમુક્તં ન તથા ક્ષીણસ્ય વર્ધનમિતિ જ્ઞેયમ્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

એતાવદેવ હિ ભૈષજ્યપ્રયોગે ફલમિષ્ટં સ્વસ્થવૃત્તાનુષ્ઠાને ચ યાવદ્ધાતૂનાં સામ્યં સ્યાત્| સ્વસ્થા હ્યપિ ધાતૂનાં સામ્યાનુગ્રહાર્થમેવ કુશલા રસગુણાનાહારવિકારાંશ્ચ પર્યાયેણેચ્છન્ત્યુપયોક્તું સાત્મ્યસમાજ્ઞાતાન્; એકપ્રકારભૂયિષ્ઠાંશ્ચોપયુઞ્જાનાસ્તદ્વિપરીતકરસમાજ્ઞાતયા ચેષ્ટયા સમમિચ્છન્તિ કર્તુમ્||૭||

ઉક્તધાતુસામ્યસ્યોપાદેયતાં દર્શયિતું ભેષજપ્રયોગસ્ય તથા સ્વસ્થવૃત્તાનુષ્ઠાનસ્ય ધાતુસામ્યાતિરિક્તં ફલં નિષેધયન્નાહ- એતાવદેવેત્યાદિ| એતાવદેવેત્યનેન વક્ષ્યમાણધાતુસામ્યં પ્રત્યવમૃશતિ| ધાતુસામ્યાત્મકો રોગપ્રશમો હિ ભેષજસાધ્યો ન ધાતુસામ્યાદતિરિચ્યતે, તથા સ્વસ્થસ્યોજસ્કરરસાયનેનાપિ ધાતુસામ્યમેવ વિશિષ્ટમાધીયતે; તેન ધાતુસામ્યાદતિરિક્તમાયુર્વેદસાધ્યં નાસ્તીતિ ભાવઃ| ઉક્તં ચ- “ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્” (સૂ.અ.૧) ઇતિ| નનુ સ્વસ્થે ધાતુસામ્યં સિદ્ધમેવ, ન ચ સિદ્ધં સાધ્યતે, તત્ કથં સ્વસ્થવૃત્તાનુષ્ઠાનેઽપિ ધાતુસામ્યમેવ ફલમિત્યાહ- સ્વસ્થા હ્યપીત્યાદિ| સામ્યાનુગ્રહાર્થમિતિ સત એવ સામ્યસ્ય પરાપરસામ્યોત્પાદેન પરિપાલનાર્થમ્| રસા મધુરાદયઃ| ગુણા ગુર્વાદયઃ| આહારવિકારાઃ આદ્યખાદ્યલેહ્યપેયરૂપા યવાગ્વાદયઃ| પર્યાયેણેતિ ઉચિતેન ક્રમેણ; સ ચ ક્રમો યથા- મધુરમુપયુજ્ય તજ્જન્યકફવૃદ્ધ્યાદિપ્રતિબન્ધાર્થં કટ્વાદ્યુપયોજ્યમિત્યાદિરસક્રમઃ, તથા ગુરુમુપયુજ્ય તત્કાર્યપ્રતિબન્ધાર્થં લઘૂપયોગ ઇત્યેવમ્પ્રકારો ગુણાનામુપયોગક્રમઃ, આહારવિકારેષ્વપિ ખાદ્યાદ્યુપયુજ્ય તત્પાકાર્યં પેયોપયોગ ઇત્યાદિકઃ ક્રમઃ| ગુણશબ્દેન ચ રસા અપિ પ્રાપ્યન્તે, તથાઽપિ રસાઃ પ્રાધાન્યાત્ પૃથગુક્તાઃ| સાત્મ્યસમાજ્ઞાતાનિતિ રસગુણાનિત્યસ્ય તથા આહારવિકારાંશ્ચેત્યસ્ય વિશેષણમ્| સાત્મ્યાશ્ચ તે અભ્યાસેન તથા સમત્વેન ચ સ્વાભાવિકપથ્યત્વેનાજ્ઞાતા ઇતિ સાત્મ્યસમાજ્ઞાતાઃ, સમશબ્દેન હ્યત્ર પથ્યમુચ્યતે; કિંવા સર્વદા સાત્મ્યત્વેન સમાજ્ઞાતાઃ સાત્મ્યસમાજ્ઞાતાઃ; તેન, અસાત્મ્યાનાં રસાદીનામુપયોગમેવ પ્રતિક્ષિપતિ| અથ યત્ર તાવદ્રસાદયઃ પર્યાયેણોપયુજ્યન્તે તત્ર સાધુ, યત્ર ત્વેકપ્રકારા એવ રસાદયઃ કુતશ્ચિદ્ધેતોરભ્યસ્યન્તે તત્ર કો વિધિરિત્યાહ- એકપ્રકારેત્યાદિ| તત ઉપયુક્તૈકપ્રકારરસાદિભૂયિષ્ઠાદ્ રસાદેર્વિપરીતમર્થં કરોતીતિ તદ્વિપરીતકરી સમાજ્ઞાતા ચેષ્ટા, તયા ચેષ્ટયા સમં કર્તુમિચ્છન્તીતિ| એકપ્રકારભૂયિષ્ઠાદ્યુપયોગેનાધીયમાનવૈષમ્યં શરીરં સમં સમધાતું કર્તુમિચ્છન્તિ| એતદુદાહરણં યથા- મધુરપ્રકારભૂયિષ્ઠં ય આહારપ્રકારમુપયુઙ્ક્તે તસ્ય મધુરસમાનકફાદિવૃદ્ધિમાશઙ્ક્ય કફાદિકર્મક્ષયકરી યા વ્યાયામાદિચેષ્ટા તયા સામ્યમાધીયતે| કિંવા, તદ્વિપરીતકરી તથા સમત્વેન ચ આજ્ઞાતા યા ચેષ્ટા સા તદ્વિપરીતકરસમાજ્ઞાતા, તેન ક્રિયમાણમતિયોગાદિ નિષેધયતિ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

દેશકાલાત્મગુણવિપરીતાનાં હિ કર્મણામાહારવિકારાણાં ચ ક્રિયોપયોગઃ સમ્યક્, સર્વાતિયોગસન્ધારણમ્, અસન્ધારણમુદીર્ણાનાં ચ ગતિમતાં, સાહસાનાં ચ વર્જનં, સ્વસ્થવૃત્તમેતાવદ્ધાતૂનાં સામ્યાનુગ્રહાર્થમુપદિશ્યતે||૮||

સમ્પ્રતિ પ્રસ્તાવાગતં સ્વસ્થવૃત્તં સમાસેનાહ- દેશેત્યાદિ| દેશાદિભિર્ગુણશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| આત્મશબ્દેનેહ શરીરમુચ્યતે| દેશવિપરીતં કર્મ યથા- મરૌ સ્વપ્નઃ, કાલવિપરીતં કર્મ યથા- વસન્તે વ્યાયામઃ, આત્મવિપરીતં કર્મ યથા- સ્થૂલશરીરે વ્યાયામજાગરણાદિ| એવમાહારપ્રભેદાશ્ચ દેશકાલાદિવિપરીતા ઉન્નેયાઃ| કર્મણાં ક્રિયા, આહારવિકારાણાં ચોપયોગ ઇતિ યથાસઙ્ખ્યં યોજનીયમ્| સમ્યગિતિ ક્રિયયા ઉપયોગેન ચ સમં જ્ઞેયમ્| અતિક્રાન્તો યોગમિત્યતિયોગો મિથ્યાતિયોગાયોગરૂપો જ્ઞેયઃ; તેન, સર્વેષાં કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થમિથ્યાયોગાદીનાં વર્જનં સર્વાતિયોગસન્ધારણમ્| કાલમિથ્યાયોગાદેસ્તુ દુષ્પરિહરસ્ય પ્રતિક્રિયૈવ વર્જનમ્| ગતિમતામિતિ પુરીષાદીનાં બહિર્ગમનશીલાનામ્| સાહસાનામ્ અયથાબલમારમ્ભાદીનામ્||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ધાતવઃ પુનઃ શારીરાઃ સમાનગુણૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠૈર્વાઽપ્યાહારવિકારૈરભ્યસ્યમાનૈર્વૃદ્ધિં પ્રાપ્નુવન્તિ, હ્રાસં તુ વિપરીતગુણૈર્વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠૈર્વાઽપ્યાહારૈરભ્યસ્યમાનૈઃ||૯||

અથ રસાદિધાતૂનાં વૃદ્ધિહ્રાસાવુક્તૌ યાદૃશાભ્યામાહારાભ્યાં ક્રિયેતે તદ્દર્શયિતુમાહ- ધાતવ ઇત્યાદિ| શારીરા ઇતિ પદેનાધ્યાત્મિકાન્ બુદ્ધ્યાદીન્ વ્યવચ્છિનત્તિ, યતો ન બુદ્ધ્યાદયઃ સમાનગુણાદ્વર્ધન્તે, અસમાનગુણાદ્વા હ્રસન્તિ| સમાના એવ પરં ગુણા યસ્ય તત્સમાનગુણં, યથા- માંસં માંસસ્ય; સમાનગુણભૂયિષ્ઠં યદલ્પસમાનગુણં, યથા- શુક્રસ્ય ક્ષીરં; ક્ષીરસ્યાતિદ્રવત્વાચ્છુકેઽલ્પસમાનગુણમ્| અભ્યસ્યમાનૈરિત્યનેન સકૃદુપયોગાદ્ વૃદ્ધિં હ્રાસં ચ નિષેધયતિ| વિપરીતા એવ પરં ગુણા યસ્ય તદ્વિપરીતગુણમ્| અલ્પસમાનગુણં તુ વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠમ્||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

તત્રેમે શરીરધાતુગુણાઃ સઙ્ખ્યાસામર્થ્યકરાઃ; તદ્યથા- ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણસ્થિરસરમૃદુકઠિનવિશદપિચ્છિલશ્લક્ષ્ણખરસૂક્ષ્મસ્થૂલસાન્દ્રદ્રવાઃ| તેષુ યે ગુરવસ્તે ગુરુભિરાહારવિકારગુણૈરભ્યસ્યમાનૈરાપ્યાય્યન્તે, લઘવશ્ચ હ્રસન્તિ; લઘવસ્તુ લઘુભિરાપ્યાય્યન્તે, ગુરવશ્ચ હ્રસન્તિ| એવમેવ સર્વધાતુગુણાનાં સામાન્યયોગાદ્વૃદ્ધિઃ, વિપર્યયાદ્ધ્રાસઃ| તસ્માન્માંસમાપ્યાય્યતે માંસેન ભૂયસ્તરમન્યેભ્યઃ શરીરધાતુભ્યઃ, તથા લોહિતં લોહિતેન, મેદો મેદસા, વસા વસયા, અસ્થિ તરુણાસ્થ્ના, મજ્જા મજ્જ્ઞા, શુક્રં શુક્રેણ, ગર્ભસ્ત્વામગર્ભેણ||૧૦||

અથ કે તે શરીરધાતુગુણા યે ભેષજગુણૈઃ સમાના અસમાના વા ઉચ્યન્ત ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| શરીરધાતુગુણા ઇતિ વિશેષણેનાપ્રસ્તુતત્વેનાનભિધેયાનાત્મગુણાન્ બુદ્ધ્યાદીન્ નિરસ્યતિ| પરાદયસ્તુ યદ્યપિ શરીરધાતુગુણા ભવન્તિ, તથાઽપિ તે વૃદ્ધિં હ્રાસં ચ પ્રત્યનતિપ્રયોજનત્વાદિહાનુક્તાઃ| રસસ્તુ પ્રધાનત્વેન પ્રકરણાન્તરોક્ત એવેતિ નેહોક્તઃ| સ્પર્શસ્તુ શીતોષ્ણસઙ્ગૃહીત એવ| શબ્દરૂપગન્ધાસ્તુ પરાદિવદ્ વૃદ્ધૌ હ્રાસે ચ નાતિપ્રયોજના ઇતિ નોક્તાઃ| સઙ્ખ્યા જ્ઞાનં ગણના વા, તત્ર સામર્થ્યં કુર્વન્તીતિ સઙ્ખ્યાસામર્થ્યકરાઃ | એતે હિ ગુર્વાદયો જ્ઞાતા વિંશતિર્ગુર્વાદયો ભવન્તીતિ યજ્જ્ઞાનં, સઙ્ખ્યાસામર્થ્યરૂપં તત્ કુર્વન્તિ| પરસ્પરવિપર્યયાત્મકાન્ દ્વન્દ્વાન્ દશગુણાન્ દર્શયિત્વા તેષાં ચ દ્રવ્યસમ્બદ્ધાનાં શૃઙ્ગગ્રાહિકયા કર્માહ- તેષ્વિત્યાદિ| લઘવશ્ચ હ્રસન્તીતિ ચ્છેદઃ| શેષશીતાદિગુણાનાં વૃદ્ધિમતિદેશેનાહ- એવમિત્યાદિ| સામાન્યયોગાદિતિ સમાનૈકરૂપાર્થયોગાત્ | તચ્ચ સામાન્યં સર્વથા સમાનગુણજાતિરૂપં ભવતિ; યથા- પોષ્યપોષકયોર્માંસયોઃ| ક્વચિચ્ચ વિજાતીયેઽપિ ગુણા એવ પોષ્યપોષકવૃત્તયો ભવન્તિ; યથા- ક્ષીરશુક્રયોઃ| તત્રાત્યર્થવૃદ્ધિકર્તૃત્વેન પ્રથમં જાતિરૂપમેવ સામાન્યં સર્વગુણસામાન્યયુક્તમુદાહરતિ - તસ્માદિત્યાદિ| ભૂયસ્તરમન્યેભ્ય ઇત્યનેન માંસેન સમાનગુણભૂયિષ્ઠતયા રક્તાદિવૃદ્ધિરતિ ક્રિયતે, ભૂયસી તુ સર્વથા સામાન્યયોગાન્માંસસ્ય વૃદ્ધિઃ ક્રિયત ઇતિ દર્શયતિ| લોહિતં લોહિતેનેત્યેવમાદૌ ‘ભૂયસ્તરમન્યેભ્યઃ’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| ગર્ભસ્ત્વામગર્ભેણેત્યત્ર આમગર્ભેણાણ્ડાદિરૂપેણ સમુદિતાનાં માંસાદીનાં સમ્યગનિષ્પન્નાનાં ચ વૃદ્ધિરુચ્યતે||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યત્ર ત્વેવંલક્ષણેન સામાન્યેન સામાન્યવતામાહારવિકારાણામસાન્નિધ્યં સ્યાત્, સન્નિહિતાનાં વાઽપ્યયુક્તત્વાન્નોપયોગો ઘૃણિત્વાદન્યસ્માદ્વા કારણાત્, સ ચ ધાતુરભિવર્ધયિતવ્યઃ સ્યાત્, તસ્ય યે સમાનગુણાઃ સ્યુરાહારવિકારા અસેવ્યાશ્ચ, તત્ર સમાનગુણભૂયિષ્ઠાનામન્યપ્રકૃતીનામપ્યાહારવિકારાણામુપયોગઃ સ્યાત્| તદ્યથા- શુક્રક્ષયે ક્ષીરસર્પિષોરુપયોગો મધુરસ્નિગ્ધશીતસમાખ્યાતાનાં ચાપરેષાં દ્રવ્યાણાં, મૂત્રક્ષયે પુનરિક્ષુરસવારુણીમણ્ડદ્રવમધુરામ્લલવણોપક્લેદિનાં, પુરીષક્ષયે કુલ્માષમાષકુષ્કુણ્ડાજમધ્યયવશાકધાન્યામ્લાનાં, વાતક્ષયે કટુકતિક્તકષાયરૂક્ષલઘુશીતાનાં, પિત્તક્ષયેઽમ્લલવણકટુકક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણાનાં, શ્લેષ્મક્ષયે સ્નિગ્ધગુરુમધુરસાન્દ્રપિચ્છિલાનાં દ્રવ્યાણામ્| કર્માપિ યદ્યસ્ય ધાતોર્વૃદ્ધિકરં તત્તદાસેવ્યમ્| એવમન્યેષામપિ શરીરધાતૂનાં સામાન્યવિપર્યયાભ્યાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ યથાકાલં કાર્યૌ| ઇતિ સર્વધાતૂનામેકૈકશોઽતિદેશતશ્ચ વૃદ્ધિહ્રાસકરાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ||૧૧||

સમ્પ્રતિ સમાનગુણભૂયિષ્ઠેન વિજાતીયેન વૃદ્ધિમાહ- યત્રેત્યાદિ| એવં લક્ષણેનેતિ તુલ્યજાતિરૂપેણ| ઉક્તાર્થં વિવૃણોતિ- ઘૃણિત્વાદિત્યાદિ| અન્યસ્માદ્વા કારણાદિત્યભક્ષ્યામગર્ભશુક્રાદિભક્ષણજન્યાધર્મોત્પત્તેઃ| તત્રેત્યનેન અસન્નિહિતાન્ ઘૃણયા કારણાન્તરેણ ચ સન્નિહિતાનપ્યસેવ્યાન્ પ્રત્યવમૃશતિ| અન્યપ્રકૃતીનામિતિ વિજાતીયાનામ્| અત્રોદાહરણમાહ- તદ્યથેત્યાદિ| શુક્રે ક્ષીણે યદિ શુક્રાન્તરં ન પ્રાપ્યતે, પ્રાપ્તં વા ઘૃણાદિવશાદનુપયોજ્યં સ્યાત્, તદા સમાનગુણભૂયિષ્ઠાનાં ક્ષીરાદીનામુપયોગઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| મૂત્રાદાવપિ ઘૃણાદિના સજાતીયપ્રયોગાવિષયે સમાનગુણભૂયિષ્ઠપ્રયોગમાહ- મૂત્રેત્યાદિ| કુષ્કુણ્ડં પલલાદિચ્છત્રિકા| અજમધ્યં છાગાન્તરાધિઃ| દ્રવ્યાણામુપયોગ ઇતિ યોજના| આહારં વૃદ્ધિકરમભિધાય વિહારમપિ વૃદ્ધિકરમાહ- કર્મેત્યાદિ| કર્મશબ્દેનેહાસ્યાચિન્તાદયોઽપિ ગૃહ્યન્તે| કર્મ તુ પ્રાયઃ પ્રભાવાદેવ વૃદ્ધિકરં ભવતીતિ કૃત્વાઽત્ર સમાનગુણતાપરિગ્રહો ન કૃતઃ| સાક્ષાદનુક્તાનામપિ ધાતૂનામુક્તન્યાયાનુસારેણ વૃદ્ધિહ્રાસમભિદર્શયતિ- એવમિત્યાદિ| યથાકાલમિતિ ક્રિયાકાલાનતિપાતેન| ઉક્તં પ્રકરણમુપસંહરતિ- ઇતિ સર્વેત્યાદિ| એકૈકશ ઇત્યનેન માંસમાપ્યાય્યતે માંસેનેત્યાદિનોક્તં ગૃહ્ણાતિ| અતિદેશતશ્ચેત્યનેન એવમન્યેષામપિ ધાતૂનામિત્યાદિનોક્તં ગૃહ્ણાતિ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

કાર્ત્સ્ન્યેન શરીરવૃદ્ધિકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિ; તદ્યથા- કાલયોગઃ, સ્વભાવસંસિદ્ધિઃ, આહારસૌષ્ઠવમ્, અવિઘાતશ્ચેતિ||૧૨||

વૃદ્ધિપ્રસ્તાવાત્ સર્વશરીરવૃદ્ધિકરાનાહ- કાર્ત્સ્ન્યેનેત્યાદિ| કાલયોગ ઇતિ વૃદ્ધિકારકયૌવનાદિકાલયોગઃ| યૌવનાદૌ હિ સપ્તદશવત્સરાદિકાલલક્ષણે કાલમહિમ્રૈવ વૃદ્ધિર્ભવતિ| સ્વભાવશબ્દેનાદૃષ્ટમુચ્યતે| તેન સ્વભાવસંસિદ્ધશરીરવૃદ્ધિહેતુરદૃષ્ટમ્| આહારસૌષ્ઠવમિતિ આહારસમ્પત્| અવિઘાતશ્ચેતિ શરીરવૃદ્ધિવિઘાતકરાતિવ્યવાયમનોભિઘાતાદિવિરહઃ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

બલવૃદ્ધિકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિ| તદ્યથા- બલવત્પુરુષે દેશે જન્મ બલવત્પુરુષે કાલે ચ, સુખશ્ચ કાલયોગઃ, બીજક્ષેત્રગુણસમ્પચ્ચ, આહારસમ્પચ્ચ, શરીરસમ્પચ્ચ, સાત્મ્યસમ્પચ્ચ, સત્ત્વસમ્પચ્ચ, સ્વભાવસંસિદ્ધિશ્ચ, યૌવનં ચ, કર્મ ચ, સંહર્ષશ્ચેતિ||૧૩||

વૃદ્ધિપ્રસ્તાવાચ્ચ બલવૃદ્ધિકરાન્ ભાવાનાહ- બલેત્યાદિ| દેશમહિમ્ના બલવન્તઃ પુરુષા યસ્મિન્ દેશે સૈન્ધવાદૌ સ બલવત્પુરુષો દેશઃ, તત્ર જાતો દેશમહિમ્નૈવ બલવાન્ ભવતિ; યથા સૈન્ધવા બલવન્તઃ પુરુષાઃ| પરિણામસ્યાપિ પ્રશસ્તસ્ય હેતુતામાહ- બલવત્પુરુષે કાલે ચેતિ| કાલો હેમન્તશિશિરાદિરૂપઃ| હેમન્તે શિશિરે વા કાલે જાયમાનસ્ય સ કાલો બલં જનયતિ| સુખશ્ચ કાલયોગ ઇતિ સાધારણકાલયોગઃ| બીજસ્ય શુક્રરૂપસ્ય, તથા ક્ષેત્રસ્યાર્તવગર્ભાશયરૂપસ્ય, ગુણાનાં પ્રશસ્તધર્માણાં સમ્પત્ બીજક્ષેત્રગુણસમ્પત્| અત્ર બીજક્ષેત્રયોર્નિર્દોષતાઽપિ સમ્પત્ સ્યાત્, તેન નિર્દોષતાતિરિક્તસારત્વાદિબીજક્ષેત્રગુણપ્રાપ્ત્યર્થં ગુણગ્રહણં જ્ઞેયમ્| સત્ત્વસમ્પચ્ચેતિ સત્ત્વસમ્પદાઽપિ શરીરે બલં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| વચનં હિ- “શરીરં હ્યપિ સત્ત્વમનુવિધીયતે” (શા.અ.૪) ઇતિ| સ્વભાવસંસિદ્ધિઃ બલજનકકર્મસંસિદ્ધિઃ| કર્મ વ્યાયામાદિ કર્મેત્યર્થઃ; વ્યાયામાદિકર્માભ્યાસાદ્ધિ બલં ભવતિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

આહારપરિણામકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિ| તદ્યથા- ઊષ્મા, વાયુઃ, ક્લેદઃ, સ્નેહઃ, કાલઃ, સમયોગશ્ચેતિ ||૧૪||

પ્રશસ્તગુણાભિધાનપ્રસ્તાવાદાહારપરિણામસ્યાપિ પ્રશસ્તસ્ય હેતુતામાહ- આહારેત્યાદિ| કાલ ઇતિ પાકકાલો નિશાવસાનાદિરૂપઃ| સમયોગ ઇતિ આહારસ્ય પ્રકૃત્યાદ્યષ્ટાહારવિધિવિશેષાયતનસમ્યગ્યોગઃ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

તત્ર તુ ખલ્વેષામૂષ્માદીનામાહારપરિણામકરાણાં ભાવાનામિમે કર્મવિશેષા ભવન્તિ| તદ્યથા- ઊષ્મા પચતિ, વાયુરપકર્ષતિ, ક્લેદઃ શૈથિલ્યમાપાદયતિ, સ્નેહો માર્દવં જનયતિ, કાલઃ પર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ, સમયોગસ્ત્વેષાં પરિણામધાતુસામ્યકરઃ સમ્પદ્યતે||૧૫||

અત્ર ચાહારપરિણામકરેષુ ઊષ્મૈવ સાક્ષાત્ પાકે વ્યાપ્રિયતે, વાય્વાદયસ્તુ તસ્ય પચતો વ્યાપારવિશેષેણ સહાયતાં યાન્તીતિ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| વાયુરપકર્ષતીતિ ઊષ્મસ્થાનાદ્ વિદૂરસ્થિતમન્નમૂષ્મસમીપં નયતિ| યદુક્તમ્- “અન્નમાદાનકર્મા તુ પ્રાણઃ કોષ્ઠં પ્રકર્ષતિ” (ચિ. ૧૫) ઇતિ| વાયુરપકર્ષતીત્યુપલક્ષણં, તેન અગ્ન્યુત્તેજનમપિ સમાનાખ્યસ્ય વાયોર્બોદ્ધવ્યમ્| ઉક્તં હિ- “સમાનેનાવધૂતોઽગ્રિઃ ... પચતિ” (ચિ. ૧૫) ઇતિ| પર્યાપ્તિમિતિ પાકનિષ્પત્તિં; સત્યપ્યૂષ્માદિવ્યાપારે કાલવશાદેવ પાકો ભવતિ, નોષ્માદિવ્યાપારમાત્રાદિતિ ભાવઃ| સમયોગસ્ત્વેષામિતિ એષામાહારદ્રવ્યાણાં પ્રકૃત્યાદીનાં યઃ સમયોગઃ, સ પરિણામકરો ધાતુસામ્યકરશ્ચ ભવતિ; યદા હિ પ્રકૃત્યાદિવિરુદ્ધ આહારો ભવતિ, તદા પ્રકૃત્યાદિદોષાદેવ ન સમ્યક્પરિણામો ભવતિ| એતદૂષ્માદિવ્યાપારપ્રતિપાદકં ગ્રન્થાન્તરં યથા- “અન્નમાદાનકર્મા તુ પ્રાણઃ કોષ્ઠં પ્રકર્ષતિ| તદ્દ્રવૈર્ભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદુતાં ગતમ્| સમાનેનાવધૂતોઽગ્નિરુદર્યઃ પવનેન તુ| કાલે પક્વં સમં સમ્યક્ પચત્યાયુર્વિવૃદ્ધયે” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

પરિણમતસ્ત્વાહારસ્ય ગુણાઃ શરીરગુણભાવમાપદ્યન્તે યથાસ્વમવિરુદ્ધાઃ; વિરુદ્ધાશ્ચ વિહન્યુર્વિહતાશ્ચ વિરોધિભિઃ શરીરમ્||૧૬||

અથ કયા પરિપાઠ્યા પરિણામમાપદ્યમાન આહારો ધાતુસામ્યકરો ભવતીત્યાહ- પરિણમત ઇત્યાદિ| પરિણમત ઇતિ વર્તમાનનિર્દેશેન યો યથા યથા આહારાંશઃ પરિણમતે સ તથા તથા શરીરગુણરૂપતાં યાતિ, ન કૃત્સ્નાહારપરિણામમપેક્ષત ઇતિ દર્શયતિ| યથાસ્વમવિરુદ્ધા ઇતિ યે આહારગુણા યસ્મિન્ શરીરગુણેઽવિરુદ્ધાસ્ત એવ તદ્રૂપતાં યાન્તિ| યથા- આહારસ્ય કઠિનો ભાગો માંસાસ્થ્યાદિકઠિનભાગપોષકો ભવતિ, દ્રવાંશસ્તુ શોણિતાદિરૂપો ભવતીત્યાદિ| વિરુદ્ધાશ્ચ વિહન્યુરિતિ શરીરગુણવિરુદ્ધાસ્તુ આહારગુણા વિહન્યુઃ હ્રાસયેયુરિત્યર્થઃ| અથ તે શરીરગુણા આહારગુણવિહતાઃ સન્તઃ કિં કુર્વન્તીત્યાહ- વિહતા ઇત્યાદિ| વિહતાસ્તુ વિરોધિભિઃ શરીરં વિહન્યુરિતિ યોજના; વિરોધિભિરિતિ વિપરીતૈરાહારગુણૈઃ, વિહતા ઇતિ ક્ષયં નીતાઃ| કિંવા વિરોધિભિરિતિ યથા દુગ્ધમત્સ્યાદિવિરુદ્ધાહરૈર્વિહતાઃ શરીરગુણાઃ શરીરં હન્યુઃ; ચકારાદ્ વિરુદ્ધગુણૈશ્ચ ક્ષયં નીતાઃ શરીરં હન્યુરિતિ દર્શયતિ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

શરીરગુણાઃ પુનર્દ્વિવિધાઃ સઙ્ગ્રહેણ- મલભૂતાઃ, પ્રસાદભૂતાશ્ચ| તત્ર મલભૂતાસ્તે યે શરીરસ્યાબાધકરાઃ સ્યુઃ| તદ્યથા- શરીરચ્છિદ્રેષૂપદેહાઃ પૃથગ્જન્માનો બહિર્મુખાઃ, પરિપક્વાશ્ચ ધાતવઃ, પ્રકુપિતાશ્ચ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ, યે ચાન્યેઽપિ કેચિચ્છરીરે તિષ્ઠન્તો ભાવાઃ શરીરસ્યોપઘાતાયોપપદ્યન્તે, સર્વાંસ્તાન્મલે સઞ્ચક્ષ્મહે; ઇતરાંસ્તુ પ્રસાદે , ગુર્વાદીંશ્ચ દ્રવાન્તાન્ ગુણભેદેન, રસાદીંશ્ચ શુક્રાન્તાન્ દ્રવ્યભેદેન||૧૭||

અથ કતિપ્રકારાસ્તે શરીરગુણા ઇત્યાહ- શરીરેત્યાદિ| સઙ્ગ્રહેણ સઙ્ક્ષેપેણ; તેન વિસ્તરેણ ધાતૂપધાત્વાદિવિભાગેન બહવશ્ચ ભવન્તિ| ભૂતશબ્દઃ સ્વરૂપે| આબાધકરા ઇતિ પીડાકરા ઇત્યર્થઃ| પૃથગ્જન્માન ઇતિ પિચોલિકાસિઙ્ઘાણકાદિભેદેન નાનારૂપાઃ| બહિર્મુખા ઇત્યનેન ય એવ ચ્છિદ્રમલાઃ પ્રભૂતતયા બહિર્નિઃસરણાભિમુખઃ, ત એવ પીડાકર્તૃત્વેન મલાખ્યાઃ; યે તુ સ્રોત-ઉપલેપમાત્રકારકાસ્તે ગુણકર્તૃતયા ન મલાખ્યાઃ| પરિપક્વાશ્ચ ધાતવ ઇતિ પાકાત્ પૂયતાં ગતાશ્ચ શોણિતાદયોઽપિ મલાખ્યાઃ; કિંવા ‘અપરિપક્વા’ ઇતિ પાઠઃ, તદા સામા ધાતવો મલાખ્યા ઇતિ જ્ઞેયમ્| કુપિતાશ્ચેતિ પદેન વાતાદયઃ સામાન્યેન ક્ષીણા વૃદ્ધા વા ગૃહ્યન્તે; વિકૃતિમાત્રં હિ વાતાદીનાં કોપઃ| યે ચાન્યેઽપીત્યાદિના વિમાર્ગગતાન્ પીડાકારકાઞ્ શરીરધાતૂન્ તથાઽજીર્ણાદીન્ ગ્રાહયન્તિ| મલ ઇતિ એકવચનં જાતૌ| ઇતરાનિતિ અવિકારકરાન્ સ્વ(સ)માનસ્થિતપુરીષવાતાદીન્; પુરીષવાતાદયોઽપિ શરીરાવષ્ટમ્ભકાઃ પ્રસાદા એવ, ગુણકર્તૃત્વાત્| મલપ્રસાદભેદેન શરીરગતભાવાનભિધાય પુનર્દ્રવ્યગુણભેદાનાહ- ગુર્વાદીંશ્ચેત્યાદિ| ગુર્વાદયો દ્રવાન્તાઃ પશ્ચાદુક્તા એવ| અત્ર ચ યે મલા ઉપધાતવશ્ચ નોક્તાસ્તે ગુર્વાદિગુણાધારત્વેન ગ્રાહ્યાઃ; કિંવા, ઇતરાંસ્તુ નિરાબાધાન્ મલાદીન્ પ્રસાદે સઞ્ચક્ષ્મહે, તથા ગુર્વાદીંશ્ચ (તથા રસાદીંશ્ચ ) નિર્વિકારાન્ દ્રવ્યગુણરૂપાન્ પ્રસાદે સઞ્ચક્ષ્મહે ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

તેષાં સર્વેષામેવ વાતપિત્તશ્લેષ્માણો દુષ્ટા દૂષયિતારો ભવન્તિ, દોષસ્વભાવાત્| વાતાદીનાં પુનર્ધાત્વન્તરે કાલાન્તરે પ્રદુષ્ટાનાં વિવિધાશિતપીતીયેઽધ્યાયે વિજ્ઞાનાન્યુક્તાનિ| એતાવત્યેવ દુષ્ટદોષગતિર્યાવત્ સંસ્પર્શનાચ્છરીરધાતૂનામ્| પ્રકૃતિભૂતાનાં તુ ખલુ વાતાદીનાં ફલમારોગ્યમ્| તસ્માદેષાં પ્રકૃતિભાવે પ્રયતિતવ્યં બુદ્ધિમદ્ભિરિતિ||૧૮||

અથ યદેતત્ પુરીષાદીનાં મલત્વં તદ્દૂષણાદ્ભવતિ, તેન તેષાં દૂષકહેતુમાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષામિતિ પુરીષાદીનાં રસાદીનાં ચ| દુષ્ટા ઇતિ સ્વહેતૂપચિતાઃ, ક્ષીણાસ્તુ નાન્યદુષ્ટિં દોષાઃ કુર્વન્તીતિ પ્રતિપાદિતમેવ| અથ ધાત્વન્તરાશ્રયિણાં વાતાદીનાં દુષ્ટાનાં કિં લક્ષણં, યેન તે જ્ઞાતવ્યા ઇત્યાહ- વાતાદીનામિત્યાદિ| વિજ્ઞાનાનીતિ લક્ષણાનિ; રસાદ્યાશ્રયદુષ્ટવાતાદિલક્ષણં તાવદ્ધિવિધાશિતપીતીયે પ્રોક્તમ્| “કેશમૂત્રનખાદ્યાશ્રયદુષ્ટદોષલક્ષણં તુ યદ(ત્ત)ત્ર નોક્તં તત્ કથં જ્ઞેયમિત્યાહ- એતાવત્યેવેત્યાદિ| કેશાદૌ દુષ્ટાનામપિ વાતાદીનાં ગતિર્નાસ્તીતિ વાક્યાર્થઃ| યાવત્ સંસ્પર્શનાદિતિ સ્પર્શનેન્દ્રિયં વ્યાપ્ય, તેન શરીરધાતૂનાં દૂષણે સ્પર્શનેન્દ્રિયપર્યન્તમેવ દુષ્ટદોષગતિર્ભવતિ; તેન ન કેશાદિષુ દુષ્ટદોષગતિઃ| યત્તુ પલિતાદિકેશે મૃતનખે વા પુષ્પં તત્ સ્પર્શવચ્છરીરસંસ્થિતેનૈવ દોષેણ કૃતં, ન પુનર્ભૃતનખે કેશેષ્વપિ સ્વમાર્ગચારી દોષઃ પ્રચરતિ” ઇતિ બ્રુવતે| વયં તુ બ્રૂમઃ- વિવિધાશિતપીતીયોક્તદુષ્ટ્યા સર્વદુષ્ટ્યુપસઙ્ગ્રહો ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- એતાવત્યેવેત્યાદિ| યાવત્ સંસ્પર્શનાદિતિ સ્પર્શસમ્બન્ધાત્; તેન, શરીરધાતૂનાં યાવત્ સ્પર્શનાદ્દુષ્ટદોષગતિર્ભવતિ, સા ચ સર્વા વિવિધાશિતપીતીયોક્તૈવ, ન તતોઽધિકા દુષ્ટિર્દેહસ્યાસ્તિ| તત્ર હિ “મલાનાશ્રિત્ય દુષ્ટાસ્તુ ભેદશોષપ્રદૂષણમ્” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ ગ્રન્થેન કૃત્સ્નમલગ્રહણાત્ કેશનખૌ મલૌ ગૃહીતાવેવ| એતેન તુ નખાગ્રકેશાગ્રસ્ફુટનાદિમૃતનખાગ્રકેશાગ્રગતેન દોષેણૈવ કૃતં ભવતિ| અથ દુષ્ટા વાતાદયો દુષ્ટિલક્ષણાનિ કુર્વન્તિ, પ્રકૃતિસ્થાસ્તુ કિં કુર્વન્તીત્યાહ- પ્રકૃતિભૂતાનામિત્યાદિ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ભવતિ ચાત્ર- શરીરં સર્વથા સર્વં સર્વદા વેદ યો ભિષક્| આયુર્વેદં સ કાર્ત્સ્ન્યેન વેદ લોકસુખપ્રદમ્||૧૯||

સમ્પ્રત્યુક્તપ્રકરણજન્યશરીરજ્ઞાનસ્ય ફલમાહ- શરીરમિત્યાદિ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ શ્રુતમેતદ્યદુક્તં ભગવતા શરીરાધિકારે વચઃ| કિન્નુ ખલુ ગર્ભસ્યાઙ્ગં પૂર્વમભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ, કુતો મુખઃ કથં ચાન્તર્ગતસ્તિષ્ઠતિ, કિમાહારશ્ચ વર્તયતિ, કથમ્ભૂતશ્ચ નિષ્ક્રામતિ, કૈશ્ચાયમાહારોપચારૈર્જાતઃ સદ્યો હન્યતે, કૈરવ્યાધિરભિવર્ધતે, કિઞ્ચાસ્ય દેવાદિપ્રકોપનિમિત્તા વિકારાઃ સમ્ભવન્તિ આહોસ્વિન્ન, કિઞ્ચાસ્ય કાલાકાલમૃત્ય્વોર્ભાવાભાવયોર્ભગવાનધ્યવસ્યતિ, કિઞ્ચાસ્ય પરમાયુઃ, કાનિ ચાસ્ય પરમાયુષો નિમિત્તાનીતિ||૨૦||

શરીરવિચાયકં પ્રકરણં સમાપ્ય ગર્ભશરીરવિચાયકં પ્રકરણમારભતે- એવંવાદિનમિત્યાદિ| કુક્ષાવિત્યન્તેનૈકઃ પ્રશ્નઃ, કુતોમુખઃ કથં ચાન્તર્ગતસ્તિષ્ઠતીતિ દ્વિતીયઃ, નિષ્ક્રામતીત્યન્તેન તૃતીયઃ, કૈશ્ચાયમાહારોપચારૈર્જાતઃ સદ્યો હન્યત ઇતિ ચતુર્થઃ, કૈરવ્યાધિરભિવર્ધત ઇતિ પઞ્ચમઃ, આહોસ્વિન્નેત્યન્તઃ ષષ્ઠઃ| શેષં પ્રશ્નત્રયં પૂર્વપ્રશ્નદ્વયસ્ય વ્યવચ્છેદકમેવ, એવં નવ પ્રશ્નાઃ| અધ્યવસ્યતીતિ નિશ્ચિનોતિ||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

તમેવમુક્તવન્તમગ્નિવેશં ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેય ઉવાચ- પૂર્વમુક્તમેતદ્ગર્ભાવક્રાન્તૌ યથાઽયમભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ, યચ્ચાસ્ય યદા સન્તિષ્ઠતેઽઙ્ગજાતમ્| વિપ્રતિવાદાસ્ત્વત્ર બહુવિધાઃ સૂત્રકૃતામૃષીણાં સન્તિ સર્વેષાં; તાનપિ નિબોધોચ્યમાનાન્- શિરઃ પૂર્વમભિનિર્વર્તતે કુક્ષાવિતિ કુમારશિરા ભરદ્વાજઃ પશ્યતિ, સર્વેન્દ્રિયાણાં તદધિષ્ઠાનમિતિ કૃત્વા; હૃદયમિતિ કાઙ્કાયનો બાહ્લીકભિષક્, ચેતનાધિષ્ઠાનત્વાત્; નાભિરિતિ ભદ્રકાપ્યઃ, આહારાગમ ઇતિ કૃત્વા; પક્વાશયગુદમિતિ ભદ્રશૌનકઃ, મારુતાધિષ્ઠાનત્વાત્; હસ્તપાદમિતિ બડિશઃ, તત્કરણત્વાત્ પુરુષસ્ય; ઇન્દ્રિયાણીતિ જનકો વૈદેહઃ, તાન્યસ્ય બુદ્ધ્યધિષ્ઠાનાનીતિ કૃત્વા; પરોક્ષત્વાદચિન્ત્યમિતિ મારીચિઃ કશ્યપઃ; સર્વાઙ્ગાભિનિર્વૃત્તિર્યુગપદિતિ ધન્વન્તરિઃ; તદુપપન્નં, સર્વાઙ્ગાનાં તુલ્યકાલાભિનિર્વૃત્તત્વાદ્ધૃદયપ્રભૃતીનામ્| સર્વાઙ્ગાનાં હ્યસ્ય હૃદયં મૂલમધિષ્ઠાનં ચ કેષાઞ્ચિદ્ભાવાનામ્, નચ તસ્માત્ પૂર્વાભિનિર્વૃત્તિરેષાં; તસ્માદ્ધૃદયપ્રભૃતીનાં સર્વાઙ્ગાનાં તુલ્યકાલાભિનિર્વૃત્તિઃ, સર્વે ભાવા હ્યન્યોન્યપ્રતિબદ્ધાઃ; તસ્માદ્યથાભૂતદર્શનં સાધુ||૨૧||

યથાક્રમમુત્તરાણ્યાહ- પૂર્વમિત્યાદિ|- પૂર્વમુક્તમિતિ યચ્ચાસ્ય યદા સન્તિષ્ઠતેઽઙ્ગજાતં તદપિ ગર્ભાવક્રાન્તૌ “એવમસ્ય યુગપદિન્દ્રિયાણ્યઙ્ગાવયવાશ્ચ યૌગપદ્યેનાભિનિર્વર્તન્તેઽન્યત્ર તેભ્યો ભાવેભ્યો યેઽસ્ય જાતસ્યોત્તરકાલં જાયન્તે” (શા. ૪) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનોક્તમ્| યદ્યપિ ‘કથમભિનિર્વર્તતે કુક્ષૌ’ ઇતિ નેહ પૃષ્ટં, તથાઽપ્યભિનિર્વૃત્તિક્રમોપદર્શનેન ‘કિન્નુ ખલુ ગર્ભસ્યાઙ્ગં પૂર્વમભિનિર્વર્તતે’ ઇતિ પ્રશ્નસ્ય યથોક્તોત્પાદક્રમોપદર્શનાદુત્તરત્વં ભવતીતિ મત્ત્વોક્તં - ઉક્તમેતદ્ગર્ભાવક્રાન્તૌ યથાઽયમભિનિર્વર્તતે કુક્ષાવિતિ| ઉક્તામપિ યુગપદઙ્ગાભિનિર્વૃત્તિં મતાન્તરોદ્ધારેણ સ્થિરીકર્તુમાહ- વિપ્રતિવાદાસ્ત્વત્રેત્યાદિ| પક્વાશયશ્ચ ગુદં ચેતિ પક્વાશયગુદં; કિંવા પક્વાશયસમીપસ્થં ગુદં પક્વાશયગુદમ્ , ઉત્તરગુદમિત્યર્થઃ| ઇન્દ્રિયાણીતિ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ નયનગોલકાદીનિ| તદુપપન્નમિતિ ધન્વન્તરિવચનમુપપન્નમ્; અત્ર હેતુમાહ- સર્વાઙ્ગાનામિત્યાદિના હૃદયપ્રભૃતીનામિત્યન્તેન| અત્ર ચ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોરેકત્વં નાશઙ્કનીયં; ધન્વન્તરિવચનમુપપન્નમિતિ પ્રતિજ્ઞા, તદભિહિતાર્થસ્ય યુગપદઙ્ગાભિનિર્વૃત્તિરૂપસ્ય સિદ્ધત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ પ્રતિજ્ઞાર્થાદ્ધિન્ન એવ| યે તુ ‘તુલ્યકાલાભિવૃદ્ધત્વાત્ ’ ઇતિ પઠન્તિ, તેષાં હેત્વર્થો વ્યક્ત એવ| યેન, ઉત્તરકાલમપિ સર્વાઙ્ગાનાં યુગપદ્વૃદ્ધિદર્શનં ; સમાનકાલવર્ધમાનાનાં ફલાનામિવ સમાનકાલમેવ જન્માનુમીયતે, અસમાનકાલજાતાનાં હિ ન સમાનકાલા સમા વૃદ્ધિર્ભવતિ| પૂર્વર્ષીણાં મતાનિ હૃદયપૂર્વાભિનિર્વૃત્તિદૂષણેનૈવ સમાનન્યાયાદ્દૂષયન્નાહ- સર્વાઙ્ગાનાં હ્યસ્યેત્યાદિ| મૂલમિવ મૂલં, તદુપઘાતેન સર્વાઙ્ગોપઘાતાત્| અધિષ્ઠાનમિતિ આશ્રયઃ| તત્રૌજઃપ્રભૃતીનામધિષ્ઠાનં હૃદયં ભવતિ; ન ચ તસ્માત્ પૂર્વાભિનિર્વૃત્તિરિતિ ન ચ તથાવિધમૂલત્વાન્નાપ્યધિષ્ઠાનત્વાચ્ચ પૂર્વાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ| યદિ હિ મૂલં કારણમિતિ મતં સ્યાત્, તદા કાર્યેભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ પ્રાક્ હૃદયં સ્યાદપિ; ન ચેહાઙ્ગાનાં હૃદયં કારણં કિન્તુ પ્રધાનં, પ્રાધાન્યં ચ તદુપઘાતેન સર્વોપઘાતાદિતિ| યશ્ચાપ્યાશ્રયાશ્રયિભાવઃ, સ ચાપિ સહોત્પન્નત્વાદેવ હૃદયમાશ્રયિ તદાશ્રિતૌજઃપ્રભૃતીનાં ભવતીતિ ભાવઃ| તદેવં ચેદ્ધૃદસ્ય પ્રધાનસ્યાપિ પૂર્વોત્પાદો નાસ્તિ, તદા શિરઃપ્રભૃતીનામપિ પૂર્વોત્પાદો નાસ્ત્યેવેતિ કૃત્વોપસંહરન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ| યુગપદભિનિર્વૃત્તૌ હેત્વન્તરમાહ- સર્વભાવા હીત્યાદિ| ભાવા ઇતિ શારીરા ભાવાઃ| અન્યોન્યપ્રતિબદ્ધા ઇતિ યસ્માત્ સર્વભાવાઃ પરસ્પરપ્રતિબદ્ધા એવ સિરાસ્નાય્વાદિભિર્જાયન્તે, તેન સમાનનિબન્ધનત્વાદ્ યુગપદેવ ભવન્તિ| યથાભૂતદર્શનમિતિ યથાર્થદર્શનં, તચ્ચ ધન્વન્તરિમતમેવ||૨૧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

ગર્ભસ્તુ ખલુ માતુઃ પૃષ્ઠાભિમુખ ઊર્ધ્વશિરાઃ સઙ્કુચ્યાઙ્ગાન્યાસ્તેઽન્તઃકુક્ષૌ ||૨૨||

ગર્ભસ્ત્વિત્યાદિ દ્વિતીયપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્||૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

વ્યપગતપિપાસાબુભુક્ષસ્તુ ખલુ ગર્ભઃ પરતન્ત્રવૃત્તિર્માતરમાશ્રિત્ય વર્તયત્યુપસ્નેહોપસ્વેદાભ્યાં ગર્ભાશયે સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવઃ, તદનન્તરં હ્યસ્ય કશ્ચિલ્લોમકૂપાયનૈરુપસ્નેહઃ કશ્ચિન્નાભિનાડ્યયનૈઃ| નાભ્યાં હ્યસ્ય નાડી પ્રસક્તા, નાડ્યાં ચાપરા, અપરા ચાસ્ય માતુઃ પ્રસક્તા હૃદયે, માતૃહૃદયં હ્યસ્ય તામપરામભિસમ્પ્લવતે સિરાભિઃ સ્યન્દમાનાભિઃ ; સ તસ્ય રસો બલવર્ણકરઃ સમ્પદ્યતે, સ ચ સર્વરસવાનાહારઃ| સ્ત્રિયા હ્યાપન્નગર્ભાયાસ્ત્રિધા રસઃ પ્રતિપદ્યતે- સ્વશરીરપુષ્ટયે, સ્તન્યાય, ગર્ભવૃદ્ધયે ચ| સ તેનાહારેણોપષ્ટબ્ધઃ (પરતન્ત્રવૃત્તિર્માતરમાશ્રિત્ય) વર્તયત્યન્તર્ગતઃ||૨૩||

વ્યપગત ઇત્યાદિ ‘કિમાહારશ્ચ વર્તયતિ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્| પરતન્ત્રવૃત્તિરિતિ માત્રાધીનવૃત્તિઃ| એતદેવ વિવૃણોતિ- માતરમિત્યાદિ| ઉપસ્નેહઃ નિસ્યન્દઃ| સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવ ઇતિ ચ્છેદઃ| તદનન્તરમિતિ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવ્યક્તૌ સત્યામ્| નાભિસંસક્તા નાડી નાભિનાડી| અયનૈરિતિ માર્ગૈઃ| અપરા ગર્ભસ્ય નાભિનાડીપ્રતિબદ્ધા ‘અમરા’ ઇતિ લોકે ખ્યાતા| અભિસમ્પ્લવતે ઇતિ વ્યાપ્નોતિ| એતચ્ચાપરાદિજન્મ ગર્ભાદૃષ્ટવશાદ્ભવતિ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

સ ચોપસ્થિતકાલે જન્મનિ પ્રસૂતિમારુતયોગાત્ પરિવૃત્ત્યાવાક્શિરા નિષ્ક્રામત્યપત્યપથેન, એષા પ્રકૃતિઃ, વિકૃતિઃ પુનરતોઽન્યથા| પરં ત્વતઃ સ્વતન્ત્રવૃત્તિર્ભવતિ||૨૪||

કથમ્ભૂતઃ સ નિષ્ક્રામતીત્યસ્યોત્તરં- સ ચોપસ્થિતકાલ ઇત્યાદિ|- ઉપસ્થિતકાલ ઇતિ પ્રત્યાસન્નકાલે| વિકૃતિઃ પુનરતોઽન્યથેત્યનેન વિકૃત્યાચરણેનાપિ નિર્ગમો ભવતીતિ દર્શયતિ| સ્વતન્ત્રવૃત્તિર્ભવતીતિ સ્વયઙ્કૃતેન સ્તન્યપાનાદિના વર્તતે, ન ગર્ભસ્થ ઇવ માતુરેવાહારેણ પરં વર્તત ઇત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

તસ્યાહારોપચારૌ જાતિસૂત્રીયોપદિષ્ટાવવિકારકરૌ ચાભિવૃદ્ધિકરૌ ભવતઃ||૨૫|| તાભ્યામેવ ચ વિષમસેવિતાભ્યાં જાતઃ સદ્ય ઉપહન્યતે તરુરિવાચિરવ્યપરોપિતો વાતાતપાભ્યામપ્રતિષ્ઠિતમૂલઃ||૨૬||

કૈશ્ચાયમિત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- તસ્યેત્યાદિ| જાતિસૂત્રીયોપદિષ્ટાવિતિ અનાગતાવેક્ષણેનાનાગતે ભૂતવત્પ્રયોગાદ્બોદ્ધવ્યમ્| અચિરવ્યપરોપિતઃ અદીર્ઘકાલારોપિતઃ||૨૫-૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

આપ્તોપદેશાદદ્ભુતરૂપદર્શનાત્ સમુત્થાનલિઙ્ગચિકિત્સિતવિશેષાચ્ચાદોષપ્રકોપાનુરૂપા દેવાદિપ્રકોપનિમિત્તા વિકારાઃ સમુપલભ્યન્તે||૨૭||

કિઞ્ચાસ્યેત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્- આપ્તોપદેશાદિત્યાદિ| આપ્તોપદેશોઽત્ર કુમારતન્ત્રોપદેશો બ્રહ્માદિપ્રણીતઃ| તત્ર હિ કુમારાણાં દેવાદિનિમિત્તવિકારાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે; દેવાદિગ્રહણેન ચ તદનુચરા અપિ ગૃહ્યન્તે| સ્કન્દગ્રહાદયઃ સુશ્રુતોક્તા દેવાદયશ્ચાષ્ટૌ| યદુક્તં- “દેવાસ્તથા શત્રુગણાશ્ચ તેષાં ગન્ધર્વયક્ષાઃ પિતરો ભુજઙ્ગાઃ| તથૈવ રક્ષાંસિ પિશાચજાતિરેષોઽષ્ટકો દેવગણો ગ્રહાખ્યઃ” (સૂ.ઉ.અ.૬૦) ઇતિ| અનુમાનમપ્યત્રાહ- અદ્ભુતેત્યાદિ| ન યદ્ભવતિ તદદ્ભુતમ્, આશ્ચર્યમિતિ યાવત્; તચ્ચામાનુષબલજ્ઞાનશોભાદિ જ્ઞેયં; એતદ્ધિ દોષાજન્યત્વાદ્ દેવાદિકારણં ગમયતિ| સમુત્થાનાદિવિશેષ આગન્તૂનામાગન્તુવિકારેષુ સ્ફુટ એવ| અદોષપ્રકોપાનુરૂપા ઇતિ દોષપ્રકોપજન્યરોગવિધર્માણઃ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

કાલાકાલમૃત્ય્વોસ્તુ ખલુ ભાવાભાવયોરિદમધ્યવસિતં નઃ- “યઃ કશ્ચિન્ મ્રિયતે સ કાલ એવ મ્રિયતે, ન હિ કાલચ્છિદ્રમસ્તિ” ઇત્યેકે ભાષન્તે| તચ્ચાસમ્યક્| ન હ્યચ્છિદ્રતા સચ્છિદ્રતા વા કાલસ્યોપપદ્યતે, કાલસ્વલક્ષણસ્વભાવાત્| તત્રાહુરપરે- યો યદા મ્રિયતે સ તસ્ય નિયતો મૃત્યુકાલઃ; સ સર્વભૂતાનાં સત્યઃ, સમક્રિયત્વાદિતિ| એતદપિ ચાન્યથાઽર્થગ્રહણમ્| ન હિ કશ્ચિન્ન મ્રિયત ઇતિ સમક્રિયઃ| કાલો હ્યાયુષઃ પ્રમાણમધિકૃત્યોચ્યતે| યસ્ય ચેષ્ટં યો યદા મ્રિયતે સ તસ્ય મૃત્યુકાલ ઇતિ, તસ્ય સર્વે ભાવા યથાસ્વં નિયતકાલા ભવિષ્યન્તિ; તચ્ચ નોપપદ્યતે, પ્રત્યક્ષં હ્યકાલાહારવચનકર્મણાં ફલમનિષ્ટં, વિપર્યયે ચેષ્ટં; પ્રત્યક્ષતશ્ચોપલભ્યતે ખલુ કાલાકાલવ્યક્તિસ્તાસુ તાસ્વવસ્થાસુ તં તમર્થમભિસમીક્ષ્ય, તદ્યથા- કાલોઽયમસ્ય વ્યાધેરાહારસ્યૌષધસ્ય પ્રતિકર્મણો વિસર્ગસ્ય, અકાલો વેતિ| લોકેઽપ્યેતદ્ભવતિ- કાલે દેવો વર્ષત્યકાલે દેવો વર્ષતિ, કાલે શીતમકાલે શીતં, કાલે તપત્યકાલે તપતિ, કાલે પુષ્પફલમકાલે ચ પુષ્પફલમિતિ| તસ્માદુભયમસ્તિ- કાલે મૃત્યુરકાલે ચ; નૈકાન્તિકમત્ર| યદિ હ્યકાલે મૃત્યુર્ન સ્યાન્નિયતકાલપ્રમાણમાયુઃ સર્વં સ્યાત્; એવં ગતે હિતાહિતજ્ઞાનમકારણં સ્યાત્, પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશાશ્ચાપ્રમાણાનિ સ્યુર્યે પ્રમાણભૂતાઃ સર્વતન્ત્રેષુ, યૈરાયુષ્યાણ્યનાયુષ્યાણિ ચોપલભ્યન્તે| વાગ્વસ્તુમાત્રમેતદ્વાદમૃષયો મન્યન્તે- નાકાલે મૃત્યુરસ્તીતિ||૨૮||

કાલાકાલેત્યાદૌ ઇદમધ્યવસિતમિત્યનેન પ્રકરણવ્યવસ્થાપનીયોઽયમર્થઃ ‘તસ્માદુભયમસ્તિ કાલે મૃત્યુરકાલે ચ’ ઇતિ ગ્રન્થવક્ષ્યમાણં પ્રત્યવમૃશતિ| એકીયમતમાહ- યઃ કશ્ચિદિત્યાદિ| ન હિ કાલચ્છિદ્રમસ્તીતિ કાલરહિતઃ કશ્ચિદવકાશોઽસ્તિ, યં કાલશૂન્યમવકાશમાસાદ્યાકાલમૃત્યુઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ| એતદ્દૂષયતિ- તચ્ચેત્યાદિના| સાન્તરં યદવયવિ દ્રવ્યં તત્ સચ્છિદ્રમિત્યુચ્યતે, યચ્ચ નિરન્તરં તદચ્છિદ્રમ્| તેન કાલસ્ય નિરવયવસ્ય સચ્છિદ્રતાઽચ્છિદ્રતા વા ન સમ્ભવતિ; તેન યદુચ્યતે- ‘કાલસ્યાચ્છિદ્રત્વાન્ન કાલમૃત્યુરસ્તિ’ ઇતિ, તદયુક્તમિતિ ભાવઃ| યત્ત્વકાલમૃત્યુવ્યાપકત્વેન કાલસ્યોપચરિતચ્છિદ્રત્વં તદુત્તરવક્ષ્યમાણૈકીયમતદૂષણેનૈવ દૂષિતમ્ | કાલસ્વલક્ષણસ્વભાવાદિતિ કાલસ્વલક્ષણે સચ્છિદ્રતાયા અચ્છિદ્રતાયાશ્ચાભાવાદિત્યર્થઃ| એકીયમતાન્તરમાહ- તત્રાહુરિત્યાદિ| યો યદા મ્રિયતે સ એવ તસ્ય નિયતો મૃત્યુકાલ ઇતિ કથં જ્ઞાયતે ઇત્યાહ- સ સર્વભૂતાનાં સત્યઃ સમક્રિયત્વાદિતિઃ, યસ્માત્ કાલઃ સર્વભૂતાનામવિશેષેણ મારકતયા સમક્રિયઃ, ન રાગાત્ કિઞ્ચિદ્ભૂતં ન મારયતિ, ન દ્વેષાદ્વા કિઞ્ચિદ્ધન્તિ, કિન્તુ સર્વાણ્યેવ નિહન્તિ, તેન સર્વભૂતાનામયં સત્યો રાગદ્વેષશૂન્ય ઇત્યર્થઃ| તતશ્ચ રાગદ્વેષશૂન્યતયા ઉચિતકાલે એવ પરં મારયતિ, નાનુચિત ઇતિ ભાવઃ| દૂષયતિ- એતદપીત્યાદિના| ન હિ કશ્ચિન્ન મ્રિયત ઇતિ કૃત્વા સમક્રિયઃ કાલો ભવત્યેવ| યત્તુ શતવર્ષાદિલક્ષણમાયુઃપ્રમાણમધિકૃત્ય ભવતા સમક્રિયઃ કાલોઽભિધીયતે; યદિ શતવર્ષાદ્યાયુઃપ્રમાણેઽપિ સમક્રિયઃ સ્યાત્, તદા ન શતવર્ષાદર્વાગૂર્ધ્વં વા કશ્ચિન્મ્રિયેત, દૃશ્યતે ચૈતત્; તસ્માદેવમ્ભૂતસમક્રિયત્વે કાલસ્ય ઉચિતશતવર્ષાદ્યાયુઃપ્રાપ્તેરર્વાઙ્ભરણમકાલમૃત્યુશબ્દાભિધેયમિહાયુર્વેદે તન્નિરસ્તં ભવતીતિ ભાવઃ| અકાલમૃત્યુપ્રતિષેધે દૂષણાન્તરમાહ- યસ્યેત્યાદિ| સર્વભાવા ઇતિ મૃત્યુવ્યતિરિક્તા અપ્યાહારવચનાદયઃ| પ્રત્યક્ષમિતિ સુવ્યક્તપ્રમાણે નેત્યર્થઃ| કાલાકાલવ્યક્તિસ્તાસુ તાસ્વવસ્થાસ્વિતિ તાસ્તા અવસ્થાઃ શરીરાદેસ્તં તં વ્યાધ્યાહારાદિકમર્થં બુદ્ધિસ્થીકૃત્ય કાલાકાલશબ્દેનોચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| તત્ર તૃતીયદિનજ્વરયુક્તાયાં તૃતીયજ્વરિણોઽવસ્થાયાં તૃતીયજ્વરં પ્રતિ કાલોઽયમસ્યેતિ વ્યપદિશ્યતે, વિપર્યયે ચાકાલ ઇતિ વ્યપદેશઃ; તથા ગ્લાન્યાદિયુક્તાયાં શરીરાવસ્થાયામાહારરૂપમર્થમુદ્દિશ્ય કાલોઽયમાહારસ્યેતિ જ્ઞાનં ભવતિ, વિપર્યયે ચાકાલોઽયમિત્યુદાહરણમુન્નેયમ્| વિસર્ગસ્યેતિ વ્યાધિમોક્ષસ્ય| ઇહ પ્રકરણે કાલશબ્દેનોચિતઃ કાલોઽભિધીયતે, અકાલશબ્દેનાનુચિતઃ કાલઃ; ન તુ કાલવિરહઃ| સિદ્ધાન્તમુપસંહરતિ- તસ્માદિત્યાદિ| નૈકાન્તિકમિતિ કાલમૃત્યુરેવ પરં ભવતિ, કિંવા અકાલમૃત્યુરેવ પરં ભવતીત્યૈકાન્તિકપક્ષો નાસ્તિ| અકાલમૃત્યોરભાવપક્ષે દૂષણાન્તરમાહ- યદિ હીત્યાદિ| હિતાહિતજ્ઞાનમકાલમૃત્યુપ્રતિષેધાર્યં વિધીયતે, સ એવ ચેદકાલમૃત્યુર્નાસ્તિ તદા હિતાહિતજ્ઞાનં નિષ્પ્રયોજનં સ્યાદિત્યર્થઃ| પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશાશ્ચાપ્રમાણાનિ સ્યુરિતિ આયુર્વેદસમ્બદ્ધા પ્રત્યક્ષાદય આયુષ્યાનાયુષ્યોપદર્શકા આયુષ્યાનાયુષ્યાર્થાભાવાદપ્રમાણભૂતાઃ સ્યુરિતિ ભાવઃ| દૂષિતં પક્ષં નિઃસારતયા દર્શયન્નાહ- વાગિત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

વર્ષશતં ખલ્વાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે||૨૯||

‘કિઞ્ચાસ્ય પરમાયુઃ’ ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરમાહ- વર્ષશતમિત્યાદિ| અસ્મિન્ કાલે ઇતિ કલૌ||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

તસ્ય નિમિત્તં પ્રકૃતિગુણાત્મસમ્પત્ સાત્મ્યોપસેવનં ચેતિ||૩૦||

શેષપ્રશ્નસ્યોત્તરં- તસ્યેત્યાદિ| પ્રકૃતિગુણાત્મસમ્પદિતિ પ્રકૃતિસમ્પત્, ગુણસમ્પત્, આત્મસમ્પત્| તત્ર પ્રકૃતિસમ્પત્ સમવાતાદિપ્રકૃતિતા, સમપ્રકૃતિર્હિ ચિરાયુર્ભવતિ; ગુણસમ્પત્તુ સારસંહનનાદિભિરાયુષ્મલ્લક્ષણૈર્યોગઃ, કિંવા પ્રકૃતેર્માતૃપિત્રાદ્યુપકરણસ્ય ગુણસમ્પત્ સા પ્રકૃતિગુણસમ્પત્; આત્મનસ્તુ ચિરાયુષ્ટ્વકારકધર્મયુક્તતા સમ્પત્||૩૦||

Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34

તત્ર શ્લોકાઃ- શરીરં યદ્યથા તચ્ચ વર્તતે ક્લિષ્ટમામયૈઃ| યથા ક્લેશં વિનાશં ચ યાતિ યે ચાસ્ય ધાતવઃ||૩૧|| વૃદ્ધિહ્રાસૌ યથા તેષાં ક્ષીણાનામૌષધં ચ યત્| દેહવૃદ્ધિકરા ભાવા બલવૃદ્ધિકરાશ્ચ યે||૩૨|| પરિણામકરા ભાવા યા ચ તેષાં પૃથક્ ક્રિયા| મલાખ્યાઃ સમ્પ્રસાદાખ્યા ધાતવઃ પ્રશ્ન એવ ચ||૩૩|| નવકો નિર્ણયશ્ચાસ્ય વિધિવત્ સમ્પ્રકાશિતઃ| તથ્યઃ શરીરવિચયે શારીરે પરમર્ષિણા||૩૪||

સઙ્ગ્રહે યે ચાસ્ય ધાતવ ઇતિ યાદૃશાશ્ચાસ્ય ધાતવ ઇત્યર્થઃ| એતચ્ચ ‘વૈષમ્યગમનં પુનર્ધાતૂનાં’ ઇત્યાદિગ્રન્થેન ધાતુધર્મપ્રકાશકત્વેનોક્તં જ્ઞેયમ્| અન્યે તુ યે ચાસ્ય ધાતવ ઇત્યનેન ‘માંસં માંસેન વર્ધતે’ ઇત્યાદિ ધાતુરૂપાણાં પુનર્માંસાદીનાં સઙ્ગ્રહોઽયમિતિ વદન્તિ| વૃદ્ધિહ્રાસૌ યથા તેષામિત્યનેન ‘ધાતવઃ પુનઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થાર્થં ગૃહ્ણાતિ| ક્ષીણાનામૌષધં ચ યદિતિ માંસમાપ્યાય્યતે માંસેનેત્યાદિ સઙ્ગૃહ્ણાતિ| યા ચ તેષાં પૃથક્ ક્રિયેત્યનેન તેષામાહારપરિણામકરાણામૂષ્મપ્રભૃતીનાં પૃથક્કર્મ યદુક્તં ‘ઊષ્મા પચતિ’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન તદ્ગૃહ્યતે||૩૧-૩૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને શરીરવિચયશારીરં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં શરીરવિચયશારીરં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||