Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਃ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਾਰ੍ਥਮਿਸ੍ਯਤੇ|
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਕਰੇਸੁ ਭਾਵੇਸੁ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ|
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਵਿਚਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ||੩||
View original
अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते|
ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते|
तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः||३||
ਪੁਰੁਸਵਿਚਯਂ ਮੋਕ੍ਸੋਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪੁਰੁਸੋਪਕਾਰਕਮਭਿਧਾਯ, ਵ੍ਯਾਕ੍ਰਿਯਮਾਣਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਕਂ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਚਯਨਂ ਵਿਚਯਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਰੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਥ ਕਥਂ ਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਕਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਾਦਿਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਰੂਪਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੈਵ ਇਦਮਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰਸਮਾਨਗੁਣਤਯਾ ਹ੍ਰਾਸਕਤ੍ਵੇਨੋਪਕਾਰਕਮਿਤਿ, ਤਥੋਕ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਾਪਕਾਰਕਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਯਤੇ, ਨੋਪਕਾਰ੍ਯਸ਼ਰੀਰਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਸਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਮ ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਮਕਂ ਸਮਯੋਗਵਾਹਿ |
ਯਦਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਧਾਤਵੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ|
ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਂ ਹਿ ਪੁਨਰ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਗਮਨਮਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚ||੪||
View original
तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि |
यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति|
वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च||४||
ਸਮੁਦਿਤਸ੍ਯੈਵ ਤਾਵਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਨਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਮਾਤ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ, ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਮਾਨੇ; ਤੇਨ, ਚੇਤਨਾਯਾ ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨ੍ਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਏਵੋਪਲਮ੍ਭਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਭਵਤਿ; ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਚੇਤਨਾ ਆਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ, ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਏਵ; ਕਿਂਵਾ ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਮਿਤਿ ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਮ੍| ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾ ਰਸਾਦਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭਕਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਸਮੁਦਾਯੋ ਮੇਲਕਃ, ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਸਮੁਦਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਸਮੁਦਾਯਾਰਮ੍ਭਕਾ ਧਾਤਵ ਏਵੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਨ, ਨ ਸਂਯੋਗਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ| ਕਿਂਵਾ, ਸਮੁਦਾਯਃ ਸਂਯੋਗ ਏਵੋਚ੍ਯਤਾਂ, ਤਥਾਪਿ ਸਮੁਦਾਯ ਆਤ੍ਮਾ ਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵ| ਸਮੇਨ ਉਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਧਾਤੂਨਾਂ ਮੇਲਕੇਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨੀਰੋਗਤਯਾ ਵਹਤੀਤਿ ਸਮਯੋਗਵਾਹਿ| ਯਦਾ ਤੁ ਧਾਤੂਨਾਂ ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸਮੋ ਮੇਲਕੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਅਸਮਯੋਗਵਾਹੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਦਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘੁਨਾ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਰੋਗਮਾਤ੍ਰਜਨਕੇਨ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ, ਮਹਤਾ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਰੋਗਜਨਕੇਨ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਅਥ ਕਿਂ ਤਦ੍ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਂ ਵੈਸਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਵੈਸਮ੍ਯਮੇਵ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਹਿ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਸਹਜਸਿਦ੍ਧਮਪਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਨ੍ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਤਦਪਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਣ ਗਹ੍ਯੇਤ; ਤੇਨ, ਗਮਨਪਦਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਤ੍ ਸਹਜਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਪੇਕ੍ਸਯੈਵ ਕਦਾਚਿਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਗਮਨਂ ਚੇਹ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਚ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ- ਅਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚੇਤਿ; ਅਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਤਿ ਏਕਦੇਸ਼ੇਨ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸਕਲੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ| ਏਤੇਨ ਚ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਚਾਂਸ਼ੇਨ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ, ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਾਵੁਪਗਹੀਤੌ ਭਵਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ‘ਅਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ’ ਇਤਿਪਦਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮਂ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ| ਤੇਨ, ਯਦਾਪਿ ਧਾਤਵੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦਾਪਿ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵਿਨਾਸ਼ੌ ਭਵਤਃ, ਅਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੇਤਿਪਦੇਨ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵਿਨਾਸ਼ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਸ੍ਯਾਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਦਸ੍ਟਂ ਚੈਤਤ੍, ਯਥਾ- ਵਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਸਤ੍ਯਾਮਪਿ ਨ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵਿਨਾਸ਼ੌ ਭਵਤਃ, ਤਥਾ ਬਾਲਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਮਾਨਧਾਤੋਰਪਿ ਗੁਣ ਏਵ ਪਰਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਨਾਤਿਸੁਨ੍ਦਰਂ, ਯਤੋ ਬਾਲਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਮਾਨਧਾਤੋਰਪਿ ਵਯੋਨੁਰੂਪਾਃ ਪ੍ਰਾਕਤਮਾਨਸ੍ਥਿਤਾ ਏਵ ਧਾਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਤਮਾਨਾ ਵਦ੍ਧਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਯਾ ਤੁ ਵਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਜਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਃ, ਸਾ ਯਦਿ ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਕਾ ਨ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤੁ ਪ੍ਰਾਕਤਮਾਨਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੈਵ| ਏਤਦੇਵ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਮਾਨਂ- ਯਦਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਅਞ੍ਜਲ੍ਯਾਦਿਮਾਨਂ ਤੁ ਅਦੂਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਭਿਹਿਤਮਪਿ ਨਿਤ੍ਯਪਰੋਕ੍ਸਤਯਾ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਧਾਤੁਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ; ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਯਾਵਤੀ ਵਦ੍ਧਿਰਦੋਸਾ, ਤਾਵਤੀ ਪ੍ਰਾਕਤਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾਰੂਪੈਵ| ਪ੍ਰਾਕਤਮਾਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤੌ ਚੇਹ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯੇਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ| ਤਥਾ ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਗਮਨਮੇਵ ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚ ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਤਥਾਹਿ- “ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਾਰੁਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸਯੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਕਾਰਕਾਰਕਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤਾਪਿ ਵੈਸਮ੍ਯਾਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਵੈਸਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਪਿ ਨਾਤਿਸੁਨ੍ਦਰਮ੍| ਯੇਨ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਂ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤਾ ਧਾਤੂਨਾਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾ ਏਵੋਕ੍ਤਾ; ਯਥਾ- “ਕ੍ਸੀਣਾ ਜਹਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ, ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾਬਲਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੭); ਤਥਾ “ਵਿਕਾਰੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮੇਵ ਚ” (ਸੂ.ਅ.੯) ਏਵਮਾਦਿਸੁ| ਯਤ੍ਤੁ “ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ” ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਵਮਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦੇਰ੍ਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਚ੍ਛਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਨੀਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਦੇਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵ ਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ; ਸ੍ਵਮਾਨਸ੍ਥਿਤੋਪਿ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਨੀਤਃ ਸਨ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਥਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਦ੍ਧ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵ ਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਸ਼੍ਚਾਯਮਰ੍ਥਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ| ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਮਾਨਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮੇਵ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਾਦਯ ਏਵ ਵਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਵਿਕਾਰਕਰਾਃ, ਰਕ੍ਤਾਦਯੋਪਿ ਤਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਧੀਨਸ੍ਵਗੁਣਾ ਵਦ੍ਧਸ੍ਵਗੁਣਾ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤੋ ਗੁਣਹਾਨਿਵਦ੍ਧਿਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਦੂਸ੍ਯੇਪਿ ਤਿਸ੍ਠਤ ਏਵੇਤਿ ਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਵਿਰੋਧਿਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਭਵਤਃ|
ਯਦ੍ਧਿ ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤਤ੍ਤਤੋ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸ੍ਯ ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਕਰਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ||੫||
View original
यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः|
यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते||५||
ਉਪਯੁਕ੍ਤਭੇਸਜੇਨ ਯਥਾ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਭਵਤਸ੍ਤਦਾਹ- ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੋਧਿਨਾਮਿਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਾਮ੍| ਏਤਦੇਵੋਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਧਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਧਿ ਭੇਸਜਂ, ਯਥਾ- ਕ੍ਸੀਰਂ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਵਦ੍ਧਿਕਰਂ, ਤਤ੍ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦੇਰ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦੇਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਕਰਂ ਭਵਤਿ, ਹ੍ਰਾਸਕਰਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਯੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸ੍ਯੇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਜਾਤਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦ੍ਗੁਣਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮੇਵ ਹ੍ਰਾਸਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਜਾਤ੍ਯਾ ਸਮਾਨਮਪਿ ਕਟੂਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਦਿਵਿਪਰੀਤਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯਾਪਹਾਰਕਮੇਵ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤਦੇਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੇਸਜਂ ਸਮ੍ਯਗਵਚਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਯੁਗਪਨ੍ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਕਰਂ ਭਵਤਿ, ਅਧਿਕਮਪਕਰ੍ਸਤਿ ਨ੍ਯੂਨਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ||੬||
View original
तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति||६||
ਉਪਪਾਦਿਤਂ ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਗਮਨਮੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਯਗੁਪਚਰ੍ਯਮਾਣਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਉਚਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਂ, ਤਥਾ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਵਧਿਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਵਿਗੁਣਂ ਹਿ ਭੇਸਜਂ ਨ ਸ੍ਵੋਚਿਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕਰੋਤਿ; ਯਥਾ- ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਭ੍ਯਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਕਟ੍ਵਾਦਿ ਤਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਾਪਤ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮਪ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਫਕ੍ਸਯੇਣ ਚ ਪੁਨਰ੍ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਵਹਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਦੋਸਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਯਗੁਪਚਰ੍ਯਮਾਣਮਿਤਿ ਕਤਮ੍| ਨਨੁ, ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜੇਨ ਵਿਰੋਧਿਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਭਵਤਃ, ਉਪਸਂਹਾਰੇ ਤੁ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਕਰ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਨਾਰ੍ਥਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਕਰਮੇਵ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਂ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਧਿਕਮਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਨ੍ਯੂਨਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤੀਤਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਚ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਣਂ ਯਤ੍ਰੈਵ ਵਿਰੋਧਿਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਵਿਦ੍ਯੇਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਤੇਨ ਯਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਪਰਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨ ਕ੍ਸਯਃ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਨ ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਨਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਏਤਾਵਦੇਵ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇ ਫਲਮਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇ ਚ ਯਾਵਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯਪਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮੇਵ ਕੁਸ਼ਲਾ ਰਸਗੁਣਾਨਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣੇਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਕ੍ਤੁਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾਨ੍; ਏਕਪ੍ਰਕਾਰਭੂਯਿਸ੍ਠਾਂਸ਼੍ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਕਰਸਮਾਜ੍ਞਾਤਯਾ ਚੇਸ੍ਟਯਾ ਸਮਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤੁਮ੍||੭||
View original
एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्|
स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्||७||
ਉਕ੍ਤਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯੋਪਾਦੇਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਸ੍ਯ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਫਲਂ ਨਿਸੇਧਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਾਵਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਵਦੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼ਤਿ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ਮਕੋ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਹਿ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਦਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਜਸ੍ਕਰਰਸਾਯਨੇਨਾਪਿ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮੇਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਾਧੀਯਤੇ; ਤੇਨ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਦਤਿਰਿਕ੍ਤਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸਾਧ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਨਨੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਮੇਵ, ਨ ਚ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇਪਿ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮੇਵ ਫਲਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸਤ ਏਵ ਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਾਪਰਸਾਮ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦੇਨ ਪਰਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਰਸਾ ਮਧੁਰਾਦਯਃ| ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ| ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਃ ਆਦ੍ਯਖਾਦ੍ਯਲੇਹ੍ਯਪੇਯਰੂਪਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਯਃ| ਪਰ੍ਯਾਯੇਣੇਤਿ ਉਚਿਤੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ; ਸ ਚ ਕ੍ਰਮੋ ਯਥਾ- ਮਧੁਰਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਤਜ੍ਜਨ੍ਯਕਫਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਂ ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਯੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਰਸਕ੍ਰਮਃ, ਤਥਾ ਗੁਰੁਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਂ ਲਘੂਪਯੋਗ ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਗੁਣਾਨਾਮੁਪਯੋਗਕ੍ਰਮਃ, ਆਹਾਰਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਪਿ ਖਾਦ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯ ਤਤ੍ਪਾਕਾਰ੍ਯਂ ਪੇਯੋਪਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ ਕ੍ਰਮਃ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਰਸਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾਨਿਤਿ ਰਸਗੁਣਾਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਤਥਾ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਜ੍ਞਾਤਾ ਇਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾਃ, ਸਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਪਥ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾਃ; ਤੇਨ, ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਮੁਪਯੋਗਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਿਪਤਿ| ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਤਾਵਦ੍ਰਸਾਦਯਃ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣੋਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸਾਧੁ, ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾ ਏਵ ਰਸਾਦਯਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧੇਤੋਰਭ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕੋ ਵਿਧਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਏਕਪ੍ਰਕਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ ਉਪਯੁਕ੍ਤੈਕਪ੍ਰਕਾਰਰਸਾਦਿਭੂਯਿਸ੍ਠਾਦ੍ ਰਸਾਦੇਰ੍ਵਿਪਰੀਤਮਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਕਰੀ ਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾ ਚੇਸ੍ਟਾ, ਤਯਾ ਚੇਸ੍ਟਯਾ ਸਮਂ ਕਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ| ਏਕਪ੍ਰਕਾਰਭੂਯਿਸ੍ਠਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗੇਨਾਧੀਯਮਾਨਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਮਂ ਸਮਧਾਤੁਂ ਕਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਏਤਦੁਦਾਹਰਣਂ ਯਥਾ- ਮਧੁਰਪ੍ਰਕਾਰਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯ ਆਹਾਰਪ੍ਰਕਾਰਮੁਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਸਮਾਨਕਫਾਦਿਵਦ੍ਧਿਮਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਕਫਾਦਿਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਯਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਚੇਸ੍ਟਾ ਤਯਾ ਸਾਮ੍ਯਮਾਧੀਯਤੇ| ਕਿਂਵਾ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਕਰੀ ਤਥਾ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਚ ਆਜ੍ਞਾਤਾ ਯਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਸਾ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਕਰਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾ, ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮਤਿਯੋਗਾਦਿ ਨਿਸੇਧਯਤਿ||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਗੁਣਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚ ਕ੍ਰਿਯੋਪਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਸਰ੍ਵਾਤਿਯੋਗਸਨ੍ਧਾਰਣਮ੍, ਅਸਨ੍ਧਾਰਣਮੁਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਚ ਗਤਿਮਤਾਂ, ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਚ ਵਰ੍ਜਨਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮੇਤਾਵਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੮||
View original
देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते||८||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਗਤਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਂ ਸਮਾਸੇਨਾਹ- ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਸ਼ਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਦੇਸ਼ਵਿਪਰੀਤਂ ਕਰ੍ਮ ਯਥਾ- ਮਰੌ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ, ਕਾਲਵਿਪਰੀਤਂ ਕਰ੍ਮ ਯਥਾ- ਵਸਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ, ਆਤ੍ਮਵਿਪਰੀਤਂ ਕਰ੍ਮ ਯਥਾ- ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਗਰਣਾਦਿ| ਏਵਮਾਹਾਰਪ੍ਰਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਵਿਪਰੀਤਾ ਉਨ੍ਨੇਯਾਃ| ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚੋਪਯੋਗ ਇਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਉਪਯੋਗੇਨ ਚ ਸਮਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯੋਗਮਿਤ੍ਯਤਿਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਰੂਪੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਤੇਨ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਕਾਲਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਜਨਂ ਸਰ੍ਵਾਤਿਯੋਗਸਨ੍ਧਾਰਣਮ੍| ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦੇਸ੍ਤੁ ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯੈਵ ਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਗਤਿਮਤਾਮਿਤਿ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਬਹਿਰ੍ਗਮਨਸ਼ੀਲਾਨਾਮ੍| ਸਾਹਸਾਨਾਮ੍ ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਾਦੀਨਾਮ੍||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਧਾਤਵਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ ਸਮਾਨਗੁਣੈਃ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਹਾਰਵਿਕਾਰੈਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ, ਹ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਹਾਰੈਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਃ||੯||
View original
धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः||९||
ਅਥ ਰਸਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਾਵੁਕ੍ਤੌ ਯਾਦਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਾਹਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯੇਤੇ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਧਾਤਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਇਤਿ ਪਦੇਨਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ, ਯਤੋ ਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਃ ਸਮਾਨਗੁਣਾਦ੍ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ, ਅਸਮਾਨਗੁਣਾਦ੍ਵਾ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ| ਸਮਾਨਾ ਏਵ ਪਰਂ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਮਾਨਗੁਣਂ, ਯਥਾ- ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਸ੍ਯ; ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯਦਲ੍ਪਸਮਾਨਗੁਣਂ, ਯਥਾ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਂ; ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਤਿਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਕੇਲ੍ਪਸਮਾਨਗੁਣਮ੍| ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਕਦੁਪਯੋਗਾਦ੍ ਵਦ੍ਧਿਂ ਹ੍ਰਾਸਂ ਚ ਨਿਸੇਧਯਤਿ| ਵਿਪਰੀਤਾ ਏਵ ਪਰਂ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮ੍| ਅਲ੍ਪਸਮਾਨਗੁਣਂ ਤੁ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰੇਮੇ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਗੁਣਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਰਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਸਰਮਦੁਕਠਿਨਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਥੂਲਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਾਃ|
ਤੇਸੁ ਯੇ ਗੁਰਵਸ੍ਤੇ ਗੁਰੁਭਿਰਾਹਾਰਵਿਕਾਰਗੁਣੈਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਲਘਵਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ; ਲਘਵਸ੍ਤੁ ਲਘੁਭਿਰਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਗੁਰਵਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ|
ਏਵਮੇਵ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਗੁਣਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ, ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦ੍ਧ੍ਰਾਸਃ|
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਂਸਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਮਾਂਸੇਨ ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਭ੍ਯਃ, ਤਥਾ ਲੋਹਿਤਂ ਲੋਹਿਤੇਨ, ਮੇਦੋ ਮੇਦਸਾ, ਵਸਾ ਵਸਯਾ, ਅਸ੍ਥਿ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥ੍ਨਾ, ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ, ਗਰ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਾਮਗਰ੍ਭੇਣ||੧੦||
View original
तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः|
तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति|
एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः|
तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण||१०||
ਅਥ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਗੁਣਾ ਯੇ ਭੇਸਜਗੁਣੈਃ ਸਮਾਨਾ ਅਸਮਾਨਾ ਵਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਗੁਣਾ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨਾਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਤ੍ਵੇਨਾਨਭਿਧੇਯਾਨਾਤ੍ਮਗੁਣਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ| ਪਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤੇ ਵਦ੍ਧਿਂ ਹ੍ਰਾਸਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਤਿਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਦਿਹਾਨੁਕ੍ਤਾਃ| ਰਸਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤ ਏਵੇਤਿ ਨੇਹੋਕ੍ਤਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸਙ੍ਗਹੀਤ ਏਵ| ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਪਰਾਦਿਵਦ੍ ਵਦ੍ਧੌ ਹ੍ਰਾਸੇ ਚ ਨਾਤਿਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਇਤਿ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਗਣਨਾ ਵਾ, ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਰਾਃ | ਏਤੇ ਹਿ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ ਦਸ਼ਗੁਣਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤੇਸਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯਾ ਕਰ੍ਮਾਹ- ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘਵਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤੀਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਸ਼ੇਸਸ਼ੀਤਾਦਿਗੁਣਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਦਿਤਿ ਸਮਾਨੈਕਰੂਪਾਰ੍ਥਯੋਗਾਤ੍ | ਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਮਾਨਗੁਣਜਾਤਿਰੂਪਂ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਪੋਸ੍ਯਪੋਸਕਯੋਰ੍ਮਾਂਸਯੋਃ| ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚ ਵਿਜਾਤੀਯੇਪਿ ਗੁਣਾ ਏਵ ਪੋਸ੍ਯਪੋਸਕਵਤ੍ਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਥਾ- ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਃ| ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵਦ੍ਧਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਥਮਂ ਜਾਤਿਰੂਪਮੇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮੁਦਾਹਰਤਿ - ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮਾਂਸੇਨ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਤਯਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਵਦ੍ਧਿਰਤਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਭੂਯਸੀ ਤੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਲੋਹਿਤਂ ਲੋਹਿਤੇਨੇਤ੍ਯੇਵਮਾਦੌ ‘ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਗਰ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਾਮਗਰ੍ਭੇਣੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਮਗਰ੍ਭੇਣਾਣ੍ਡਾਦਿਰੂਪੇਣ ਸਮੁਦਿਤਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਵਂਲਕ੍ਸਣੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਨਾਂ ਵਾਪ੍ਯਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਯੋਗੋ ਘਣਿਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਸ ਚ ਧਾਤੁਰਭਿਵਰ੍ਧਯਿਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਯੇ ਸਮਾਨਗੁਣਾਃ ਸ੍ਯੁਰਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾ ਅਸੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਮਨ੍ਯਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮਪ੍ਯਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸੋਰੁਪਯੋਗੋ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਂ ਚਾਪਰੇਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ, ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਪੁਨਰਿਕ੍ਸੁਰਸਵਾਰੁਣੀਮਣ੍ਡਦ੍ਰਵਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣੋਪਕ੍ਲੇਦਿਨਾਂ, ਪੁਰੀਸਕ੍ਸਯੇ ਕੁਲ੍ਮਾਸਮਾਸਕੁਸ੍ਕੁਣ੍ਡਾਜਮਧ੍ਯਯਵਸ਼ਾਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਨਾਂ, ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਾਨਾਂ, ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍|
ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤਤ੍ਤਦਾਸੇਵ੍ਯਮ੍|
ਏਵਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਯਥਾਕਾਲਂ ਕਾਰ੍ਯੌ|
ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਮੇਕੈਕਸ਼ੋਤਿਦੇਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਕਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧||
View original
यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्|
तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्|
कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्|
एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ|
इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति||११||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੇਨ ਵਿਜਾਤੀਯੇਨ ਵਦ੍ਧਿਮਾਹ- ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਲਕ੍ਸਣੇਨੇਤਿ ਤੁਲ੍ਯਜਾਤਿਰੂਪੇਣ| ਉਕ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਘਣਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਕਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਭਕ੍ਸ੍ਯਾਮਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਭਕ੍ਸਣਜਨ੍ਯਾਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਨੇਨ ਅਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਨ੍ ਘਣਯਾ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਨਪ੍ਯਸੇਵ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼ਤਿ| ਅਨ੍ਯਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮਿਤਿ ਵਿਜਾਤੀਯਾਨਾਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਯਦਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾ ਘਣਾਦਿਵਸ਼ਾਦਨੁਪਯੋਜ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਾਮੁਪਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਤ੍ਰਾਦਾਵਪਿ ਘਣਾਦਿਨਾ ਸਜਾਤੀਯਪ੍ਰਯੋਗਾਵਿਸਯੇ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਕੁਣ੍ਡਂ ਪਲਲਾਦਿਚ੍ਛਤ੍ਰਿਕਾ| ਅਜਮਧ੍ਯਂ ਛਾਗਾਨ੍ਤਰਾਧਿਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਪਯੋਗ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਆਹਾਰਂ ਵਦ੍ਧਿਕਰਮਭਿਧਾਯ ਵਿਹਾਰਮਪਿ ਵਦ੍ਧਿਕਰਮਾਹ- ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹਾਸ੍ਯਾਚਿਨ੍ਤਾਦਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਰ੍ਮ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਭਵਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾਤ੍ਰ ਸਮਾਨਗੁਣਤਾਪਰਿਗ੍ਰਹੋ ਨ ਕਤਃ| ਸਾਕ੍ਸਾਦਨੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਧਾਤੂਨਾਮੁਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯਾਨੁਸਾਰੇਣ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਮਭਿਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕਾਲਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਾਨਤਿਪਾਤੇਨ| ਉਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਰਣਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮਾਂਸਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਮਾਂਸੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਅਤਿਦੇਸ਼ਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਏਵਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਧਾਤੂਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ||੧੧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਲਯੋਗਃ, ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਿਃ, ਆਹਾਰਸੌਸ੍ਠਵਮ੍, ਅਵਿਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੨||
View original
कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति||१२||
ਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕਰਾਨਾਹ- ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਯੋਗ ਇਤਿ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਕਯੌਵਨਾਦਿਕਾਲਯੋਗਃ| ਯੌਵਨਾਦੌ ਹਿ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਵਤ੍ਸਰਾਦਿਕਾਲਲਕ੍ਸਣੇ ਕਾਲਮਹਿਮ੍ਰੈਵ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਦਸ੍ਟਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰਦਸ੍ਟਮ੍| ਆਹਾਰਸੌਸ੍ਠਵਮਿਤਿ ਆਹਾਰਸਮ੍ਪਤ੍| ਅਵਿਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਵਿਘਾਤਕਰਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਮਨੋਭਿਘਾਤਾਦਿਵਿਰਹਃ||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਬਲਵਦ੍ਧਿਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਨ੍ਮ ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੇ ਕਾਲੇ ਚ, ਸੁਖਸ਼੍ਚ ਕਾਲਯੋਗਃ, ਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਗੁਣਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਆਹਾਰਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ, ਯੌਵਨਂ ਚ, ਕਰ੍ਮ ਚ, ਸਂਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੩||
View original
बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति|
तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति||१३||
ਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਚ੍ਚ ਬਲਵਦ੍ਧਿਕਰਾਨ੍ ਭਾਵਾਨਾਹ- ਬਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਮਹਿਮ੍ਨਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦੌ ਸ ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੋ ਦੇਸ਼ਃ, ਤਤ੍ਰ ਜਾਤੋ ਦੇਸ਼ਮਹਿਮ੍ਨੈਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ ਸੈਨ੍ਧਵਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸਾਃ| ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤਾਮਾਹ- ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੇ ਕਾਲੇ ਚੇਤਿ| ਕਾਲੋ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਰੂਪਃ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਵਾ ਕਾਲੇ ਜਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ ਕਾਲੋ ਬਲਂ ਜਨਯਤਿ| ਸੁਖਸ਼੍ਚ ਕਾਲਯੋਗ ਇਤਿ ਸਾਧਾਰਣਕਾਲਯੋਗਃ| ਬੀਜਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਰੂਪਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਸ੍ਯਾਰ੍ਤਵਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਰੂਪਸ੍ਯ, ਗੁਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ ਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸਤਾਪਿ ਸਮ੍ਪਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤੇਨ ਨਿਰ੍ਦੋਸਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਸਾਰਤ੍ਵਾਦਿਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਗੁਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਣਗ੍ਰਹਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਚ੍ਚੇਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਦਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਬਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸ਼ਰੀਰਂ ਹ੍ਯਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਨੁਵਿਧੀਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਿਃ ਬਲਜਨਕਕਰ੍ਮਸਂਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿ ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਕਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਧਿ ਬਲਂ ਭਵਤਿ||੧੩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਊਸ੍ਮਾ, ਵਾਯੁਃ, ਕ੍ਲੇਦਃ, ਸ੍ਨੇਹਃ, ਕਾਲਃ, ਸਮਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੧੪||
View original
आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति|
तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति ||१४||
ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤਾਮਾਹ- ਆਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲ ਇਤਿ ਪਾਕਕਾਲੋ ਨਿਸ਼ਾਵਸਾਨਾਦਿਰੂਪਃ| ਸਮਯੋਗ ਇਤਿ ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਟਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ||੧੪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮੂਸ੍ਮਾਦੀਨਾਮਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਿਮੇ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਊਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ, ਵਾਯੁਰਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਨਯਤਿ, ਕਾਲਃ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਸਮਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ||੧੫||
View original
तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति|
तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||१५||
ਅਤ੍ਰ ਚਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰੇਸੁ ਊਸ੍ਮੈਵ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਾਕੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ, ਵਾਯ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪਚਤੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਹਾਯਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਰਪਕਰ੍ਸਤੀਤਿ ਊਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ ਵਿਦੂਰਸ੍ਥਿਤਮਨ੍ਨਮੂਸ੍ਮਸਮੀਪਂ ਨਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਨ੍ਨਮਾਦਾਨਕਰ੍ਮਾ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਤਿ” (ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ| ਵਾਯੁਰਪਕਰ੍ਸਤੀਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਅਗ੍ਨ੍ਯੁਤ੍ਤੇਜਨਮਪਿ ਸਮਾਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸਮਾਨੇਨਾਵਧੂਤੋਗ੍ਰਿਃ ... ਪਚਤਿ” (ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ| ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਿਤਿ ਪਾਕਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਂ; ਸਤ੍ਯਪ੍ਯੂਸ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਕਾਲਵਸ਼ਾਦੇਵ ਪਾਕੋ ਭਵਤਿ, ਨੋਸ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਮਾਤ੍ਰਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਸਮਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਮਿਤਿ ਏਸਾਮਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯਃ ਸਮਯੋਗਃ, ਸ ਪਰਿਣਾਮਕਰੋ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਯਦਾ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧ ਆਹਾਰੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਦੇਵ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਾਮੋ ਭਵਤਿ| ਏਤਦੂਸ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ- “ਅਨ੍ਨਮਾਦਾਨਕਰ੍ਮਾ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਤਿ| ਤਦ੍ਦ੍ਰਵੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਮਦੁਤਾਂ ਗਤਮ੍| ਸਮਾਨੇਨਾਵਧੂਤੋਗ੍ਨਿਰੁਦਰ੍ਯਃ ਪਵਨੇਨ ਤੁ| ਕਾਲੇ ਪਕ੍ਵਂ ਸਮਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਚਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਿਵਦ੍ਧਯੇ” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ||੧੫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਪਰਿਣਮਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਵਿਹਨ੍ਯੁਰ੍ਵਿਹਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍||੧੬||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्||१६||
ਅਥ ਕਯਾ ਪਰਿਪਾਠ੍ਯਾ ਪਰਿਣਾਮਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨ ਆਹਾਰੋ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪਰਿਣਮਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਣਮਤ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਯੋ ਯਥਾ ਯਥਾ ਆਹਾਰਾਂਸ਼ਃ ਪਰਿਣਮਤੇ ਸ ਤਥਾ ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਰੂਪਤਾਂ ਯਾਤਿ, ਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਯੇ ਆਹਾਰਗੁਣਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣੇਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤ ਏਵ ਤਦ੍ਰੂਪਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ- ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਕਠਿਨੋ ਭਾਗੋ ਮਾਂਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਕਠਿਨਭਾਗਪੋਸਕੋ ਭਵਤਿ, ਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਰੂਪੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਵਿਹਨ੍ਯੁਰਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਆਹਾਰਗੁਣਾ ਵਿਹਨ੍ਯੁਃ ਹ੍ਰਾਸਯੇਯੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਾ ਆਹਾਰਗੁਣਵਿਹਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਹਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਹਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਹਨ੍ਯੁਰਿਤਿ ਯੋਜਨਾ; ਵਿਰੋਧਿਭਿਰਿਤਿ ਵਿਪਰੀਤੈਰਾਹਾਰਗੁਣੈਃ, ਵਿਹਤਾ ਇਤਿ ਕ੍ਸਯਂ ਨੀਤਾਃ| ਕਿਂਵਾ ਵਿਰੋਧਿਭਿਰਿਤਿ ਯਥਾ ਦੁਗ੍ਧਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਰੈਰ੍ਵਿਹਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਨ੍ਯੁਃ; ਚਕਾਰਾਦ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਂ ਨੀਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਨ੍ਯੁਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ- ਮਲਭੂਤਾਃ, ਪ੍ਰਸਾਦਭੂਤਾਸ਼੍ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਮਲਭੂਤਾਸ੍ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਬਾਧਕਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਰੀਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਸੂਪਦੇਹਾਃ ਪਥਗ੍ਜਨ੍ਮਾਨੋ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਃ, ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਧਾਤਵਃ, ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ, ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇਪਿ ਕੇਚਿਚ੍ਛਰੀਰੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੋ ਭਾਵਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਪਘਾਤਾਯੋਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਮਲੇ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ; ਇਤਰਾਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਦੇ , ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਭੇਦੇਨ, ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ||੧੭||
View original
शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च|
तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः|
तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन||१७||
ਅਥ ਕਤਿਪ੍ਰਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ; ਤੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਧਾਤੂਪਧਾਤ੍ਵਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਬਹਵਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇ| ਆਬਾਧਕਰਾ ਇਤਿ ਪੀਡਾਕਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਥਗ੍ਜਨ੍ਮਾਨ ਇਤਿ ਪਿਚੋਲਿਕਾਸਿਙ੍ਘਾਣਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਨਾਨਾਰੂਪਾਃ| ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਯ ਏਵ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਲਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਤਯਾ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਰਣਾਭਿਮੁਖਃ, ਤ ਏਵ ਪੀਡਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਮਲਾਖ੍ਯਾਃ; ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਰੋਤ-ਉਪਲੇਪਮਾਤ੍ਰਕਾਰਕਾਸ੍ਤੇ ਗੁਣਕਰ੍ਤਤਯਾ ਨ ਮਲਾਖ੍ਯਾਃ| ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਧਾਤਵ ਇਤਿ ਪਾਕਾਤ੍ ਪੂਯਤਾਂ ਗਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਯੋਪਿ ਮਲਾਖ੍ਯਾਃ; ਕਿਂਵਾ ‘ਅਪਰਿਪਕ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਸਾਮਾ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾਖ੍ਯਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਦੇਨ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸੀਣਾ ਵਦ੍ਧਾ ਵਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਵਿਕਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕੋਪਃ| ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇਪੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤਾਨ੍ ਪੀਡਾਕਾਰਕਾਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍ ਤਥਾਜੀਰ੍ਣਾਦੀਨ੍ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ| ਮਲ ਇਤਿ ਏਕਵਚਨਂ ਜਾਤੌ| ਇਤਰਾਨਿਤਿ ਅਵਿਕਾਰਕਰਾਨ੍ ਸ੍ਵ(ਸ)ਮਾਨਸ੍ਥਿਤਪੁਰੀਸਵਾਤਾਦੀਨ੍; ਪੁਰੀਸਵਾਤਾਦਯੋਪਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਸ੍ਟਮ੍ਭਕਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਏਵ, ਗੁਣਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਲਪ੍ਰਸਾਦਭੇਦੇਨ ਸ਼ਰੀਰਗਤਭਾਵਾਨਭਿਧਾਯ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਭੇਦਾਨਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਕ੍ਤਾ ਏਵ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯੇ ਮਲਾ ਉਪਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਧਾਰਤ੍ਵੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ; ਕਿਂਵਾ, ਇਤਰਾਂਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਬਾਧਾਨ੍ ਮਲਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ, ਤਥਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਂਸ਼੍ਚ (ਤਥਾ ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ) ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਰੂਪਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੧੭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍|
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ|
ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਗਤਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਛਰੀਰਧਾਤੂਨਾਮ੍|
ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਫਲਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍|
ਤਸ੍ਮਾਦੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵੇ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਦ੍ਭਿਰਿਤਿ||੧੮||
View original
तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्|
वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि|
एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्|
प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्|
तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति||१८||
ਅਥ ਯਦੇਤਤ੍ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਮਲਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਦੂਸਣਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਤੇਸਾਂ ਦੂਸਕਹੇਤੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਚ| ਦੁਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਹੇਤੂਪਚਿਤਾਃ, ਕ੍ਸੀਣਾਸ੍ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਂ ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮੇਵ| ਅਥ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਯੇਨ ਤੇ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨੀਤਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ; ਰਸਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਦੁਸ੍ਟਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਤਾਵਦ੍ਧਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍| “ਕੇਸ਼ਮੂਤ੍ਰਨਖਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਦੁਸ੍ਟਦੋਸਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਯਦ(ਤ੍ਤ)ਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਸ਼ਾਦੌ ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਮਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਗਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਯਾਵਤ੍ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਦੂਸਣੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਗਤਿਰ੍ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਨ ਕੇਸ਼ਾਦਿਸੁ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਗਤਿਃ| ਯਤ੍ਤੁ ਪਲਿਤਾਦਿਕੇਸ਼ੇ ਮਤਨਖੇ ਵਾ ਪੁਸ੍ਪਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਚ੍ਛਰੀਰਸਂਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵ ਦੋਸੇਣ ਕਤਂ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਤਨਖੇ ਕੇਸ਼ੇਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਚਾਰੀ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਚਰਤਿ” ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਵਯਂ ਤੁ ਬ੍ਰੂਮਃ- ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੋਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਦੁਸ੍ਟ੍ਯੁਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਵਤ੍ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍; ਤੇਨ, ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਗਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਸਾ ਚ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੋਕ੍ਤੈਵ, ਨ ਤਤੋਧਿਕਾ ਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਦੇਹਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ “ਮਲਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਭੇਦਸ਼ੋਸਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਲਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਨਖੌ ਮਲੌ ਗਹੀਤਾਵੇਵ| ਏਤੇਨ ਤੁ ਨਖਾਗ੍ਰਕੇਸ਼ਾਗ੍ਰਸ੍ਫੁਟਨਾਦਿਮਤਨਖਾਗ੍ਰਕੇਸ਼ਾਗ੍ਰਗਤੇਨ ਦੋਸੇਣੈਵ ਕਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਥ ਦੁਸ੍ਟਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੇਦ ਯੋ ਭਿਸਕ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਵੇਦ ਲੋਕਸੁਖਪ੍ਰਦਮ੍||੧੯||
View original
भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्|
आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्||१९||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਰਣਜਨ੍ਯਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ- ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ ਸ਼੍ਰੁਤਮੇਤਦ੍ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਸ਼ਰੀਰਾਧਿਕਾਰੇ ਵਚਃ|
ਕਿਨ੍ਨੁ ਖਲੁ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ, ਕੁਤੋ ਮੁਖਃ ਕਥਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਕਿਮਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਕੈਸ਼੍ਚਾਯਮਾਹਾਰੋਪਚਾਰੈਰ੍ਜਾਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਯਤੇ, ਕੈਰਵ੍ਯਾਧਿਰਭਿਵਰ੍ਧਤੇ, ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਦੇਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਆਹੋਸ੍ਵਿਨ੍ਨ, ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਕਾਲਾਕਾਲਮਤ੍ਯ੍ਵੋਰ੍ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਰ੍ਭਗਵਾਨਧ੍ਯਵਸ੍ਯਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਯੁਃ, ਕਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਯੁਸੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੀਤਿ||੨੦||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः|
किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति||२०||
ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਾਯਕਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਮਾਪ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ਼ਰੀਰਵਿਚਾਯਕਂ ਪ੍ਰਕਰਣਮਾਰਭਤੇ- ਏਵਂਵਾਦਿਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਕ੍ਸਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨੈਕਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ, ਕੁਤੋਮੁਖਃ ਕਥਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤੀਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਤਤੀਯਃ, ਕੈਸ਼੍ਚਾਯਮਾਹਾਰੋਪਚਾਰੈਰ੍ਜਾਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਕੈਰਵ੍ਯਾਧਿਰਭਿਵਰ੍ਧਤ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ, ਆਹੋਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸਸ੍ਠਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਤ੍ਰਯਂ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਨਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਕਮੇਵ, ਏਵਂ ਨਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਃ| ਅਧ੍ਯਵਸ੍ਯਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਨੋਤਿ||੨੦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ਤਮੇਵਮੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ- ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮੇਤਦ੍ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਯਥਾਯਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ, ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਯਦਾ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਙ੍ਗਜਾਤਮ੍|
ਵਿਪ੍ਰਤਿਵਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਬਹੁਵਿਧਾਃ ਸੂਤ੍ਰਕਤਾਮਸੀਣਾਂ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ; ਤਾਨਪਿ ਨਿਬੋਧੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍- ਸ਼ਿਰਃ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸਾਵਿਤਿ ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਰਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਹਦਯਮਿਤਿ ਕਾਙ੍ਕਾਯਨੋ ਬਾਹ੍ਲੀਕਭਿਸਕ੍, ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਾਭਿਰਿਤਿ ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਃ, ਆਹਾਰਾਗਮ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗੁਦਮਿਤਿ ਭਦ੍ਰਸ਼ੌਨਕਃ, ਮਾਰੁਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਹਸ੍ਤਪਾਦਮਿਤਿ ਬਡਿਸ਼ਃ, ਤਤ੍ਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ; ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤਿ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹਃ, ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਪਰੋਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤਿ ਮਾਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪਃ; ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ; ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਦਯਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍|
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਮੂਲਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਚ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਾਨਾਮ੍, ਨਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੇਸਾਂ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦਯਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾਭੂਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਾਧੁ||੨੧||
View original
तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्|
विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्|
सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु||२१||
ਯਥਾਕ੍ਰਮਮੁਤ੍ਤਰਾਣ੍ਯਾਹ- ਪੂਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਯਦਾ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਙ੍ਗਜਾਤਂ ਤਦਪਿ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ “ਏਵਮਸ੍ਯ ਯੁਗਪਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਵਯਵਾਸ਼੍ਚ ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੇਭ੍ਯੋ ਭਾਵੇਭ੍ਯੋ ਯੇਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ” (ਸ਼ਾ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਕਥਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ’ ਇਤਿ ਨੇਹ ਪਸ੍ਟਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ‘ਕਿਨ੍ਨੁ ਖਲੁ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤੋਤ੍ਪਾਦਕ੍ਰਮੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਤ੍ਤਰਤ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਮਤ੍ਤ੍ਵੋਕ੍ਤਂ - ਉਕ੍ਤਮੇਤਦ੍ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਯਥਾਯਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸਾਵਿਤਿ| ਉਕ੍ਤਾਮਪਿ ਯੁਗਪਦਙ੍ਗਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਂ ਮਤਾਨ੍ਤਰੋਦ੍ਧਾਰੇਣ ਸ੍ਥਿਰੀਕਰ੍ਤੁਮਾਹ- ਵਿਪ੍ਰਤਿਵਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਗੁਦਂ ਚੇਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗੁਦਂ; ਕਿਂਵਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੀਪਸ੍ਥਂ ਗੁਦਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗੁਦਮ੍ , ਉਤ੍ਤਰਗੁਦਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ ਨਯਨਗੋਲਕਾਦੀਨਿ| ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਵਚਨਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍; ਅਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹਦਯਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹੇਤ੍ਵੋਰੇਕਤ੍ਵਂ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਂ; ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਵਚਨਮੁਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ, ਤਦਭਿਹਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯੁਗਪਦਙ੍ਗਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੂਪਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਰ੍ਥਾਦ੍ਧਿਨ੍ਨ ਏਵ| ਯੇ ਤੁ ‘ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਾਭਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਏਵ| ਯੇਨ, ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਮਪਿ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਯੁਗਪਦ੍ਵਦ੍ਧਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ; ਸਮਾਨਕਾਲਵਰ੍ਧਮਾਨਾਨਾਂ ਫਲਾਨਾਮਿਵ ਸਮਾਨਕਾਲਮੇਵ ਜਨ੍ਮਾਨੁਮੀਯਤੇ, ਅਸਮਾਨਕਾਲਜਾਤਾਨਾਂ ਹਿ ਨ ਸਮਾਨਕਾਲਾ ਸਮਾ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰ੍ਸੀਣਾਂ ਮਤਾਨਿ ਹਦਯਪੂਰ੍ਵਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਦੂਸਣੇਨੈਵ ਸਮਾਨਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਦੂਸਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਿਵ ਮੂਲਂ, ਤਦੁਪਘਾਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋਪਘਾਤਾਤ੍| ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਆਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਤ੍ਰੌਜਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਹਦਯਂ ਭਵਤਿ; ਨ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਨ ਚ ਤਥਾਵਿਧਮੂਲਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਪ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਯਦਿ ਹਿ ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਮਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਕਾਰ੍ਯੇਭ੍ਯੋਙ੍ਗੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਹਦਯਂ ਸ੍ਯਾਦਪਿ; ਨ ਚੇਹਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਹਦਯਂ ਕਾਰਣਂ ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਤਦੁਪਘਾਤੇਨ ਸਰ੍ਵੋਪਘਾਤਾਦਿਤਿ| ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵਃ, ਸ ਚਾਪਿ ਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦੇਵ ਹਦਯਮਾਸ਼੍ਰਯਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤੌਜਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਦੇਵਂ ਚੇਦ੍ਧਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗਪਦਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਭਾਵਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਵਾ ਇਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਭਾਵਾਃ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾ ਏਵ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਸਮਾਨਨਿਬਨ੍ਧਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਯੁਗਪਦੇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾਭੂਤਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਤਚ੍ਚ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਤਮੇਵ||੨੧||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ਗਰ੍ਭਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਮਾਤੁਃ ਪਸ੍ਠਾਭਿਮੁਖ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ਿਰਾਃ ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇਨ੍ਤਃਕੁਕ੍ਸੌ ||੨੨||
View original
गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ ||२२||
ਗਰ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍||੨੨||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ਵ੍ਯਪਗਤਪਿਪਾਸਾਬੁਭੁਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਗਰ੍ਭਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮਾਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯੁਪਸ੍ਨੇਹੋਪਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਸਦਸਦ੍ਭੂਤਾਙ੍ਗਾਵਯਵਃ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ਼੍ਚਿਲ੍ਲੋਮਕੂਪਾਯਨੈਰੁਪਸ੍ਨੇਹਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਭਿਨਾਡ੍ਯਯਨੈਃ|
ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਡੀ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ, ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਚਾਪਰਾ, ਅਪਰਾ ਚਾਸ੍ਯ ਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਹਦਯੇ, ਮਾਤਹਦਯਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਤਾਮਪਰਾਮਭਿਸਮ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਸਿਰਾਭਿਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨਾਭਿਃ ; ਸ ਤਸ੍ਯ ਰਸੋ ਬਲਵਰ੍ਣਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਰਸਵਾਨਾਹਾਰਃ|
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਹ੍ਯਾਪਨ੍ਨਗਰ੍ਭਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਰਸਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਪੁਸ੍ਟਯੇ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਯ, ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਧਯੇ ਚ|
ਸ ਤੇਨਾਹਾਰੇਣੋਪਸ੍ਟਬ੍ਧਃ (ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮਾਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ) ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ||੨੩||
View original
व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः|
नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः|
स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च|
स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः||२३||
ਵ੍ਯਪਗਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਕਿਮਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਧੀਨਵਤ੍ਤਿਃ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਮਾਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਸ੍ਨੇਹਃ ਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਃ| ਸਦਸਦ੍ਭੂਤਾਙ੍ਗਾਵਯਵ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਤਦਨਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍| ਨਾਭਿਸਂਸਕ੍ਤਾ ਨਾਡੀ ਨਾਭਿਨਾਡੀ| ਅਯਨੈਰਿਤਿ ਮਾਰ੍ਗੈਃ| ਅਪਰਾ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਨਾਭਿਨਾਡੀਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾ ‘ਅਮਰਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਅਭਿਸਮ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਪਰਾਦਿਜਨ੍ਮ ਗਰ੍ਭਾਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤਿ||੨੩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ਸ ਚੋਪਸ੍ਥਿਤਕਾਲੇ ਜਨ੍ਮਨਿ ਪ੍ਰਸੂਤਿਮਾਰੁਤਯੋਗਾਤ੍ ਪਰਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਾ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਪਤ੍ਯਪਥੇਨ, ਏਸਾ ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਵਿਕਤਿਃ ਪੁਨਰਤੋਨ੍ਯਥਾ|
ਪਰਂ ਤ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ||੨੪||
View original
स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा|
परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति||२४||
ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ ਸ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤੀਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਸ ਚੋਪਸ੍ਥਿਤਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਉਪਸ੍ਥਿਤਕਾਲ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਕਾਲੇ| ਵਿਕਤਿਃ ਪੁਨਰਤੋਨ੍ਯਥੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਕਤ੍ਯਾਚਰਣੇਨਾਪਿ ਨਿਰ੍ਗਮੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਸ੍ਵਯਙ੍ਕਤੇਨ ਸ੍ਤਨ੍ਯਪਾਨਾਦਿਨਾ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਨ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥ ਇਵ ਮਾਤੁਰੇਵਾਹਾਰੇਣ ਪਰਂ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੪||
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
ਤਸ੍ਯਾਹਾਰੋਪਚਾਰੌ ਜਾਤਿਸੂਤ੍ਰੀਯੋਪਦਿਸ੍ਟਾਵਵਿਕਾਰਕਰੌ ਚਾਭਿਵਦ੍ਧਿਕਰੌ ਭਵਤਃ||੨੫||
ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਚ ਵਿਸਮਸੇਵਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤਃ ਸਦ੍ਯ ਉਪਹਨ੍ਯਤੇ ਤਰੁਰਿਵਾਚਿਰਵ੍ਯਪਰੋਪਿਤੋ ਵਾਤਾਤਪਾਭ੍ਯਾਮਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮੂਲਃ||੨੬||
View original
तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः||२५||
ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः||२६||
ਕੈਸ਼੍ਚਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤਿਸੂਤ੍ਰੀਯੋਪਦਿਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਅਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣੇਨਾਨਾਗਤੇ ਭੂਤਵਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਚਿਰਵ੍ਯਪਰੋਪਿਤਃ ਅਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਰੋਪਿਤਃ||੨੫-੨੬||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਾਦਦ੍ਭੁਤਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚਾਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਨੁਰੂਪਾ ਦੇਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ||੨੭||
View original
आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते||२७||
ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ੋਤ੍ਰ ਕੁਮਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਪ੍ਰਣੀਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਦੇਵਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਦੇਵਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਤਦਨੁਚਰਾ ਅਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਕਨ੍ਦਗ੍ਰਹਾਦਯਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਾਦਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟੌ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਦੇਵਾਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਗਣਾਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਾਃ ਪਿਤਰੋ ਭੁਜਙ੍ਗਾਃ| ਤਥੈਵ ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਪਿਸ਼ਾਚਜਾਤਿਰੇਸੋਸ੍ਟਕੋ ਦੇਵਗਣੋ ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਃ” (ਸੂ.ਉ.ਅ.੬੦) ਇਤਿ| ਅਨੁਮਾਨਮਪ੍ਯਤ੍ਰਾਹ- ਅਦ੍ਭੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਯਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦਦ੍ਭੁਤਮ੍, ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤਚ੍ਚਾਮਾਨੁਸਬਲਜ੍ਞਾਨਸ਼ੋਭਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਏਤਦ੍ਧਿ ਦੋਸਾਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੇਵਾਦਿਕਾਰਣਂ ਗਮਯਤਿ| ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸ ਆਗਨ੍ਤੂਨਾਮਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ੍ਫੁਟ ਏਵ| ਅਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਨੁਰੂਪਾ ਇਤਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਜਨ੍ਯਰੋਗਵਿਧਰ੍ਮਾਣਃ||੨੭||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
ਕਾਲਾਕਾਲਮਤ੍ਯ੍ਵੋਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਰਿਦਮਧ੍ਯਵਸਿਤਂ ਨਃ- “ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਕਾਲ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ, ਨ ਹਿ ਕਾਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਸ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ|
ਤਚ੍ਚਾਸਮ੍ਯਕ੍|
ਨ ਹ੍ਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਵਾ ਕਾਲਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਕਾਲਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍|
ਤਤ੍ਰਾਹੁਰਪਰੇ- ਯੋ ਯਦਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਤਸ੍ਯ ਨਿਯਤੋ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲਃ; ਸ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਃ, ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ|
ਏਤਦਪਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਮ੍|
ਨ ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਮ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ|
ਕਾਲੋ ਹ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਧਿਕਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ|
ਯਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟਂ ਯੋ ਯਦਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਤਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲ ਇਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਿਯਤਕਾਲਾ ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤਿ; ਤਚ੍ਚ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਹ੍ਯਕਾਲਾਹਾਰਵਚਨਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮਨਿਸ੍ਟਂ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚੇਸ੍ਟਂ; ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤਸ਼੍ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਖਲੁ ਕਾਲਾਕਾਲਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤਂ ਤਮਰ੍ਥਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਲੋਯਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਹਾਰਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ, ਅਕਾਲੋ ਵੇਤਿ|
ਲੋਕੇਪ੍ਯੇਤਦ੍ਭਵਤਿ- ਕਾਲੇ ਦੇਵੋ ਵਰ੍ਸਤ੍ਯਕਾਲੇ ਦੇਵੋ ਵਰ੍ਸਤਿ, ਕਾਲੇ ਸ਼ੀਤਮਕਾਲੇ ਸ਼ੀਤਂ, ਕਾਲੇ ਤਪਤ੍ਯਕਾਲੇ ਤਪਤਿ, ਕਾਲੇ ਪੁਸ੍ਪਫਲਮਕਾਲੇ ਚ ਪੁਸ੍ਪਫਲਮਿਤਿ|
ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਮਸ੍ਤਿ- ਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰਕਾਲੇ ਚ; ਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਮਤ੍ਰ|
ਯਦਿ ਹ੍ਯਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਯਤਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਏਵਂ ਗਤੇ ਹਿਤਾਹਿਤਜ੍ਞਾਨਮਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਮਾਣਭੂਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ, ਯੈਰਾਯੁਸ੍ਯਾਣ੍ਯਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਿ ਚੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ|
ਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤੁਮਾਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਵਾਦਮਸਯੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਨਾਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤੀਤਿ||੨੮||
View original
कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते|
तच्चासम्यक्|
न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्|
तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति|
एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्|
न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः|
कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते|
यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति|
लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति|
तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र|
यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते|
वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति||२८||
ਕਾਲਾਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਇਦਮਧ੍ਯਵਸਿਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਰਣਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨੀਯੋਯਮਰ੍ਥਃ ‘ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਮਸ੍ਤਿ ਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰਕਾਲੇ ਚ’ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼ਤਿ| ਏਕੀਯਮਤਮਾਹ- ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਹਿ ਕਾਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਸ੍ਤੀਤਿ ਕਾਲਰਹਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਵਕਾਸ਼ੋਸ੍ਤਿ, ਯਂ ਕਾਲਸ਼ੂਨ੍ਯਮਵਕਾਸ਼ਮਾਸਾਦ੍ਯਾਕਾਲਮਤ੍ਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਤਦ੍ਦੂਸਯਤਿ- ਤਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸਾਨ੍ਤਰਂ ਯਦਵਯਵਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਚ੍ਚ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਤਦਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਤੇਨ ਕਾਲਸ੍ਯ ਨਿਰਵਯਵਸ੍ਯ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਵਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ‘ਕਾਲਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤਿ’ ਇਤਿ, ਤਦਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਯਤ੍ਤ੍ਵਕਾਲਮਤ੍ਯੁਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ ਕਾਲਸ੍ਯੋਪਚਰਿਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਦੁਤ੍ਤਰਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਕੀਯਮਤਦੂਸਣੇਨੈਵ ਦੂਸਿਤਮ੍ | ਕਾਲਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾਯਾ ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾਯਾਸ਼੍ਚਾਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕੀਯਮਤਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਯਦਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਏਵ ਤਸ੍ਯ ਨਿਯਤੋ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲ ਇਤਿ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਃ ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿਃ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਰਕਤਯਾ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ, ਨ ਰਾਗਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭੂਤਂ ਨ ਮਾਰਯਤਿ, ਨ ਦ੍ਵੇਸਾਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਨ੍ਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਨਿਹਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਯਂ ਸਤ੍ਯੋ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਸ਼ੂਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਉਚਿਤਕਾਲੇ ਏਵ ਪਰਂ ਮਾਰਯਤਿ, ਨਾਨੁਚਿਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਦੂਸਯਤਿ- ਏਤਦਪੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਨ ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਮ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ ਕਾਲੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਯਤ੍ਤੁ ਸ਼ਤਵਰ੍ਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਮਧਿਕਤ੍ਯ ਭਵਤਾ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ ਕਾਲੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਯਦਿ ਸ਼ਤਵਰ੍ਸਾਦ੍ਯਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣੇਪਿ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਨ ਸ਼ਤਵਰ੍ਸਾਦਰ੍ਵਾਗੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮ੍ਰਿਯੇਤ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚੈਤਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਮ੍ਭੂਤਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇ ਕਾਲਸ੍ਯ ਉਚਿਤਸ਼ਤਵਰ੍ਸਾਦ੍ਯਾਯੁਃਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਰ੍ਵਾਙ੍ਭਰਣਮਕਾਲਮਤ੍ਯੁਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਮਿਹਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਕਾਲਮਤ੍ਯੁਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਦੂਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਭਾਵਾ ਇਤਿ ਮਤ੍ਯੁਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਅਪ੍ਯਾਹਾਰਵਚਨਾਦਯਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤਿ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣੇ ਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਲਾਕਾਲਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਿਤਿ ਤਾਸ੍ਤਾ ਅਵਸ੍ਥਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦੇਸ੍ਤਂ ਤਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਕਮਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥੀਕਤ੍ਯ ਕਾਲਾਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਤਤੀਯਦਿਨਜ੍ਵਰਯੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯਜ੍ਵਰਿਣੋਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤਤੀਯਜ੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਲੋਯਮਸ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚਾਕਾਲ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ; ਤਥਾ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਹਾਰਰੂਪਮਰ੍ਥਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕਾਲੋਯਮਾਹਾਰਸ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚਾਕਾਲੋਯਮਿਤ੍ਯੁਦਾਹਰਣਮੁਨ੍ਨੇਯਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ| ਇਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚਿਤਃ ਕਾਲੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਅਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਨੁਚਿਤਃ ਕਾਲਃ; ਨ ਤੁ ਕਾਲਵਿਰਹਃ| ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਮਿਤਿ ਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰੇਵ ਪਰਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਂਵਾ ਅਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰੇਵ ਪਰਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੈਕਾਨ੍ਤਿਕਪਕ੍ਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਅਕਾਲਮਤ੍ਯੋਰਭਾਵਪਕ੍ਸੇ ਦੂਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਯਦਿ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਤਾਹਿਤਜ੍ਞਾਨਮਕਾਲਮਤ੍ਯੁਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਯਂ ਵਿਧੀਯਤੇ, ਸ ਏਵ ਚੇਦਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਹਿਤਾਹਿਤਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਯ ਆਯੁਸ੍ਯਾਨਾਯੁਸ੍ਯੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕਾ ਆਯੁਸ੍ਯਾਨਾਯੁਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਭਾਵਾਦਪ੍ਰਮਾਣਭੂਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਦੂਸਿਤਂ ਪਕ੍ਸਂ ਨਿਃਸਾਰਤਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੮||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਖਲ੍ਵਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ||੨੯||
View original
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२९||
‘ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਯੁਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਕਲੌ||੨੯||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
ਤਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੋਪਸੇਵਨਂ ਚੇਤਿ||੩੦||
View original
तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति||३०||
ਸ਼ੇਸਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮ੍ਪਤ੍, ਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍, ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਪਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਮਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਤਾ, ਸਮਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਹਿ ਚਿਰਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ; ਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍ਤੁ ਸਾਰਸਂਹਨਨਾਦਿਭਿਰਾਯੁਸ੍ਮਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੋਗਃ, ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਮਾਤਪਿਤ੍ਰਾਦ੍ਯੁਪਕਰਣਸ੍ਯ ਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਾ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍; ਆਤ੍ਮਨਸ੍ਤੁ ਚਿਰਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਕਾਰਕਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਤਾ ਸਮ੍ਪਤ੍||੩੦||
Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਦ੍ਯਥਾ ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਮਯੈਃ|
ਯਥਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਚ ਯਾਤਿ ਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵਃ||੩੧||
ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਯਥਾ ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮੌਸਧਂ ਚ ਯਤ੍|
ਦੇਹਵਦ੍ਧਿਕਰਾ ਭਾਵਾ ਬਲਵਦ੍ਧਿਕਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੩੨||
ਪਰਿਣਾਮਕਰਾ ਭਾਵਾ ਯਾ ਚ ਤੇਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ|
ਮਲਾਖ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਾ ਧਾਤਵਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਏਵ ਚ||੩੩||
ਨਵਕੋ ਨਿਰ੍ਣਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ|
ਤਥ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ||੩੪||
View original
तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः|
यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः||३१||
वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्|
देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये||३२||
परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया|
मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च||३३||
नवको निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः|
तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा||३४||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵ ਇਤਿ ਯਾਦਸ਼ਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਚ੍ਚ ‘ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਂ ਪੁਨਰ੍ਧਾਤੂਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਧਾਤੁਧਰ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਧਾਤੁਰੂਪਾਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਯਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਯਥਾ ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਧਾਤਵਃ ਪੁਨਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮੌਸਧਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਮਾਂਸਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਮਾਂਸੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਯਾ ਚ ਤੇਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਤੇਸਾਮਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਣਾਮੂਸ੍ਮਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਪਥਕ੍ਕਰ੍ਮ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ‘ਊਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਤਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ||੩੧-੩੪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||