Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨|| ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਃ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਾਰ੍ਥਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਕਰੇਸੁ ਭਾਵੇਸੁ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਵਿਚਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ||੩||
अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते| ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते| तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਮ ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਮਕਂ ਸਮਯੋਗਵਾਹਿ | ਯਦਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਧਾਤਵੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਵੈਸਮ੍ਯਗਮਨਂ ਹਿ ਪੁਨਰ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਗਮਨਮਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚ||੪||
तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि | यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति| वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਵਿਰੋਧਿਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਭਵਤਃ| ਯਦ੍ਧਿ ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤਤ੍ਤਤੋ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸ੍ਯ ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਕਰਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ||੫||
यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः| यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤਦੇਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੇਸਜਂ ਸਮ੍ਯਗਵਚਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਯੁਗਪਨ੍ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਕਰਂ ਭਵਤਿ, ਅਧਿਕਮਪਕਰ੍ਸਤਿ ਨ੍ਯੂਨਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ||੬||
तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਏਤਾਵਦੇਵ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇ ਫਲਮਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇ ਚ ਯਾਵਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯਪਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮੇਵ ਕੁਸ਼ਲਾ ਰਸਗੁਣਾਨਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣੇਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਕ੍ਤੁਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮਾਜ੍ਞਾਤਾਨ੍; ਏਕਪ੍ਰਕਾਰਭੂਯਿਸ੍ਠਾਂਸ਼੍ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਕਰਸਮਾਜ੍ਞਾਤਯਾ ਚੇਸ੍ਟਯਾ ਸਮਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤੁਮ੍||੭||
एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्| स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਗੁਣਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚ ਕ੍ਰਿਯੋਪਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਸਰ੍ਵਾਤਿਯੋਗਸਨ੍ਧਾਰਣਮ੍, ਅਸਨ੍ਧਾਰਣਮੁਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਚ ਗਤਿਮਤਾਂ, ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਚ ਵਰ੍ਜਨਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮੇਤਾਵਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੮||
देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਧਾਤਵਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ ਸਮਾਨਗੁਣੈਃ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਹਾਰਵਿਕਾਰੈਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ, ਹ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਹਾਰੈਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਃ||੯||
धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰੇਮੇ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਗੁਣਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਰਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਸਰਮਦੁਕਠਿਨਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਥੂਲਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਾਃ| ਤੇਸੁ ਯੇ ਗੁਰਵਸ੍ਤੇ ਗੁਰੁਭਿਰਾਹਾਰਵਿਕਾਰਗੁਣੈਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਲਘਵਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ; ਲਘਵਸ੍ਤੁ ਲਘੁਭਿਰਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਗੁਰਵਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ| ਏਵਮੇਵ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਗੁਣਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ, ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦ੍ਧ੍ਰਾਸਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਂਸਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਮਾਂਸੇਨ ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਭ੍ਯਃ, ਤਥਾ ਲੋਹਿਤਂ ਲੋਹਿਤੇਨ, ਮੇਦੋ ਮੇਦਸਾ, ਵਸਾ ਵਸਯਾ, ਅਸ੍ਥਿ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥ੍ਨਾ, ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ, ਗਰ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਾਮਗਰ੍ਭੇਣ||੧੦||
तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः| तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति| एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः| तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਵਂਲਕ੍ਸਣੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਤਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਨਾਂ ਵਾਪ੍ਯਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਯੋਗੋ ਘਣਿਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਸ ਚ ਧਾਤੁਰਭਿਵਰ੍ਧਯਿਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਯੇ ਸਮਾਨਗੁਣਾਃ ਸ੍ਯੁਰਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾ ਅਸੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਮਨ੍ਯਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮਪ੍ਯਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸੋਰੁਪਯੋਗੋ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਂ ਚਾਪਰੇਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ, ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਪੁਨਰਿਕ੍ਸੁਰਸਵਾਰੁਣੀਮਣ੍ਡਦ੍ਰਵਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣੋਪਕ੍ਲੇਦਿਨਾਂ, ਪੁਰੀਸਕ੍ਸਯੇ ਕੁਲ੍ਮਾਸਮਾਸਕੁਸ੍ਕੁਣ੍ਡਾਜਮਧ੍ਯਯਵਸ਼ਾਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਨਾਂ, ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਾਨਾਂ, ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤਤ੍ਤਦਾਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਯਥਾਕਾਲਂ ਕਾਰ੍ਯੌ| ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਮੇਕੈਕਸ਼ੋਤਿਦੇਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਕਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧||
यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्| तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्| कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्| एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ| इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਲਯੋਗਃ, ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਿਃ, ਆਹਾਰਸੌਸ੍ਠਵਮ੍, ਅਵਿਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੨||
कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਬਲਵਦ੍ਧਿਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਨ੍ਮ ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੇ ਕਾਲੇ ਚ, ਸੁਖਸ਼੍ਚ ਕਾਲਯੋਗਃ, ਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਗੁਣਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਆਹਾਰਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਚ੍ਚ, ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ, ਯੌਵਨਂ ਚ, ਕਰ੍ਮ ਚ, ਸਂਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੩||
बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਊਸ੍ਮਾ, ਵਾਯੁਃ, ਕ੍ਲੇਦਃ, ਸ੍ਨੇਹਃ, ਕਾਲਃ, ਸਮਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੧੪||
आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਮੂਸ੍ਮਾਦੀਨਾਮਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਿਮੇ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਊਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ, ਵਾਯੁਰਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਨਯਤਿ, ਕਾਲਃ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਸਮਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ||੧੫||
तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਪਰਿਣਮਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਵਿਹਨ੍ਯੁਰ੍ਵਿਹਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍||੧੬||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ- ਮਲਭੂਤਾਃ, ਪ੍ਰਸਾਦਭੂਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਮਲਭੂਤਾਸ੍ਤੇ ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਬਾਧਕਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਰੀਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਸੂਪਦੇਹਾਃ ਪਥਗ੍ਜਨ੍ਮਾਨੋ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਃ, ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਧਾਤਵਃ, ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ, ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇਪਿ ਕੇਚਿਚ੍ਛਰੀਰੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੋ ਭਾਵਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਪਘਾਤਾਯੋਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਮਲੇ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ; ਇਤਰਾਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਦੇ , ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਭੇਦੇਨ, ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ||੧੭||
शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च| तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः| तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਗਤਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਛਰੀਰਧਾਤੂਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਫਲਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵੇ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਦ੍ਭਿਰਿਤਿ||੧੮||
तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्| वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि| एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्| प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्| तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੇਦ ਯੋ ਭਿਸਕ੍| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਵੇਦ ਲੋਕਸੁਖਪ੍ਰਦਮ੍||੧੯||
भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्| आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ ਸ਼੍ਰੁਤਮੇਤਦ੍ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਸ਼ਰੀਰਾਧਿਕਾਰੇ ਵਚਃ| ਕਿਨ੍ਨੁ ਖਲੁ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ, ਕੁਤੋ ਮੁਖਃ ਕਥਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਕਿਮਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਕੈਸ਼੍ਚਾਯਮਾਹਾਰੋਪਚਾਰੈਰ੍ਜਾਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਯਤੇ, ਕੈਰਵ੍ਯਾਧਿਰਭਿਵਰ੍ਧਤੇ, ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਦੇਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਆਹੋਸ੍ਵਿਨ੍ਨ, ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਕਾਲਾਕਾਲਮਤ੍ਯ੍ਵੋਰ੍ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਰ੍ਭਗਵਾਨਧ੍ਯਵਸ੍ਯਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਯੁਃ, ਕਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਮਾਯੁਸੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੀਤਿ||੨੦||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः| किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ਤਮੇਵਮੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ- ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮੇਤਦ੍ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਯਥਾਯਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ, ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਯਦਾ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਙ੍ਗਜਾਤਮ੍| ਵਿਪ੍ਰਤਿਵਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਬਹੁਵਿਧਾਃ ਸੂਤ੍ਰਕਤਾਮਸੀਣਾਂ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ; ਤਾਨਪਿ ਨਿਬੋਧੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍- ਸ਼ਿਰਃ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਕੁਕ੍ਸਾਵਿਤਿ ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਰਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਹਦਯਮਿਤਿ ਕਾਙ੍ਕਾਯਨੋ ਬਾਹ੍ਲੀਕਭਿਸਕ੍, ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਾਭਿਰਿਤਿ ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਃ, ਆਹਾਰਾਗਮ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗੁਦਮਿਤਿ ਭਦ੍ਰਸ਼ੌਨਕਃ, ਮਾਰੁਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਹਸ੍ਤਪਾਦਮਿਤਿ ਬਡਿਸ਼ਃ, ਤਤ੍ਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ; ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤਿ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹਃ, ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਪਰੋਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤਿ ਮਾਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪਃ; ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ; ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਦਯਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਮੂਲਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਚ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਾਨਾਮ੍, ਨਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੇਸਾਂ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦਯਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾਭੂਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਾਧੁ||੨੧||
तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्| विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्| सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ਗਰ੍ਭਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਮਾਤੁਃ ਪਸ੍ਠਾਭਿਮੁਖ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ਿਰਾਃ ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇਨ੍ਤਃਕੁਕ੍ਸੌ ||੨੨||
गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ਵ੍ਯਪਗਤਪਿਪਾਸਾਬੁਭੁਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਗਰ੍ਭਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮਾਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯੁਪਸ੍ਨੇਹੋਪਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਸਦਸਦ੍ਭੂਤਾਙ੍ਗਾਵਯਵਃ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ਼੍ਚਿਲ੍ਲੋਮਕੂਪਾਯਨੈਰੁਪਸ੍ਨੇਹਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਭਿਨਾਡ੍ਯਯਨੈਃ| ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਡੀ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ, ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਚਾਪਰਾ, ਅਪਰਾ ਚਾਸ੍ਯ ਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਹਦਯੇ, ਮਾਤਹਦਯਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਤਾਮਪਰਾਮਭਿਸਮ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਸਿਰਾਭਿਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨਾਭਿਃ ; ਸ ਤਸ੍ਯ ਰਸੋ ਬਲਵਰ੍ਣਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਰਸਵਾਨਾਹਾਰਃ| ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਹ੍ਯਾਪਨ੍ਨਗਰ੍ਭਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਰਸਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਪੁਸ੍ਟਯੇ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਯ, ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਧਯੇ ਚ| ਸ ਤੇਨਾਹਾਰੇਣੋਪਸ੍ਟਬ੍ਧਃ (ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮਾਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ) ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ||੨੩||
व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः| नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः| स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च| स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ਸ ਚੋਪਸ੍ਥਿਤਕਾਲੇ ਜਨ੍ਮਨਿ ਪ੍ਰਸੂਤਿਮਾਰੁਤਯੋਗਾਤ੍ ਪਰਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਾ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਪਤ੍ਯਪਥੇਨ, ਏਸਾ ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਵਿਕਤਿਃ ਪੁਨਰਤੋਨ੍ਯਥਾ| ਪਰਂ ਤ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ||੨੪||
स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
ਤਸ੍ਯਾਹਾਰੋਪਚਾਰੌ ਜਾਤਿਸੂਤ੍ਰੀਯੋਪਦਿਸ੍ਟਾਵਵਿਕਾਰਕਰੌ ਚਾਭਿਵਦ੍ਧਿਕਰੌ ਭਵਤਃ||੨੫|| ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਚ ਵਿਸਮਸੇਵਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤਃ ਸਦ੍ਯ ਉਪਹਨ੍ਯਤੇ ਤਰੁਰਿਵਾਚਿਰਵ੍ਯਪਰੋਪਿਤੋ ਵਾਤਾਤਪਾਭ੍ਯਾਮਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮੂਲਃ||੨੬||
तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः||२५|| ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਾਦਦ੍ਭੁਤਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚਾਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਨੁਰੂਪਾ ਦੇਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ||੨੭||
आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
ਕਾਲਾਕਾਲਮਤ੍ਯ੍ਵੋਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਭਾਵਾਭਾਵਯੋਰਿਦਮਧ੍ਯਵਸਿਤਂ ਨਃ- “ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਕਾਲ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ, ਨ ਹਿ ਕਾਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਸ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ| ਤਚ੍ਚਾਸਮ੍ਯਕ੍| ਨ ਹ੍ਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਵਾ ਕਾਲਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਕਾਲਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਹੁਰਪਰੇ- ਯੋ ਯਦਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਤਸ੍ਯ ਨਿਯਤੋ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲਃ; ਸ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਃ, ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਏਤਦਪਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨ ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਮ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ| ਕਾਲੋ ਹ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਧਿਕਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟਂ ਯੋ ਯਦਾ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਤਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲ ਇਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਿਯਤਕਾਲਾ ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤਿ; ਤਚ੍ਚ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਹ੍ਯਕਾਲਾਹਾਰਵਚਨਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮਨਿਸ੍ਟਂ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚੇਸ੍ਟਂ; ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤਸ਼੍ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਖਲੁ ਕਾਲਾਕਾਲਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤਂ ਤਮਰ੍ਥਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਲੋਯਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਹਾਰਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣੋ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ, ਅਕਾਲੋ ਵੇਤਿ| ਲੋਕੇਪ੍ਯੇਤਦ੍ਭਵਤਿ- ਕਾਲੇ ਦੇਵੋ ਵਰ੍ਸਤ੍ਯਕਾਲੇ ਦੇਵੋ ਵਰ੍ਸਤਿ, ਕਾਲੇ ਸ਼ੀਤਮਕਾਲੇ ਸ਼ੀਤਂ, ਕਾਲੇ ਤਪਤ੍ਯਕਾਲੇ ਤਪਤਿ, ਕਾਲੇ ਪੁਸ੍ਪਫਲਮਕਾਲੇ ਚ ਪੁਸ੍ਪਫਲਮਿਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਮਸ੍ਤਿ- ਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰਕਾਲੇ ਚ; ਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਮਤ੍ਰ| ਯਦਿ ਹ੍ਯਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਯਤਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਏਵਂ ਗਤੇ ਹਿਤਾਹਿਤਜ੍ਞਾਨਮਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਮਾਣਭੂਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ, ਯੈਰਾਯੁਸ੍ਯਾਣ੍ਯਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਿ ਚੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤੁਮਾਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਵਾਦਮਸਯੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਨਾਕਾਲੇ ਮਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤੀਤਿ||੨੮||
कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते| तच्चासम्यक्| न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्| तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति| एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्| न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः| कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते| यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति| लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति| तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र| यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते| वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਖਲ੍ਵਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ||੨੯||
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
ਤਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੋਪਸੇਵਨਂ ਚੇਤਿ||੩੦||
तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਦ੍ਯਥਾ ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਮਯੈਃ| ਯਥਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਚ ਯਾਤਿ ਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵਃ||੩੧|| ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਯਥਾ ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮੌਸਧਂ ਚ ਯਤ੍| ਦੇਹਵਦ੍ਧਿਕਰਾ ਭਾਵਾ ਬਲਵਦ੍ਧਿਕਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੩੨|| ਪਰਿਣਾਮਕਰਾ ਭਾਵਾ ਯਾ ਚ ਤੇਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਮਲਾਖ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਾ ਧਾਤਵਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਏਵ ਚ||੩੩|| ਨਵਕੋ ਨਿਰ੍ਣਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ| ਤਥ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ||੩੪||
तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः| यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः||३१|| वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्| देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये||३२|| परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया| मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च||३३|| नवको निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः| तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚਯਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon