Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

6. śarīravicayaśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

athātaḥ śarīravicayaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2|| śarīravicayaḥ śarīrōpakārārthamiṣyatē| jñātvā hi śarīratattvaṁ śarīrōpakārakarēṣu bhāvēṣu jñānamutpadyatē| tasmāccharīravicayaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ||3||

View original

अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते| ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते| तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः||३||

🔊 Audio coming soon

puruṣavicayaṁ mōkṣōpayuktatvēna puruṣōpakārakamabhidhāya, vyākriyamāṇacikitsōpayuktaṁ śarīrōpakārakaṁ śarīravicayaṁ brūtē| śarīrasya vicayanaṁ vicayaḥ śarīrasya pravibhāgēna jñānamityarthaḥ| śarīrōpakārārthamiti śarīrārōgyārtham| atha kathaṁ śarīrajñānaṁ śarīrōpakārakamityāha- jñātvā hītyādi| śarīrasya raktādirūpasya svabhāvarūpaṁ tattvaṁ jñātvaiva idamasya vr̥ddhasya dhātōrasamānaguṇatayā hrāsakatvēnōpakārakamiti, tathōktaviparyayāccāpakārakamiti jñānaṁ jāyatē, nōpakāryaśarīratattvajñānē'satīti vākyārthaḥ||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

tatra śarīraṁ nāma cētanādhiṣṭhānabhūtaṁ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṁ samayōgavāhi | yadā hyasmiñ śarīrē dhātavō vaiṣamyamāpadyantē tadā klēśaṁ vināśaṁ vā prāpnōti| vaiṣamyagamanaṁ hi punardhātūnāṁ vr̥ddhihrāsagamanamakārtsnyēna prakr̥tyā ca||4||

View original

तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि | यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति| वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च||४||

🔊 Audio coming soon

samuditasyaiva tāvaccharīrasya svarūpamāha- tatrētyādi| cētanāśabdēna jñānakāraṇamātmōcyatē, bhūtaśabda upamānē; tēna, cētanāyā ātmasambandhinyāḥ śarīrē ēvōpalambhādātmanaḥ śarīramadhiṣṭhānamiti bhavati; paramārthastu cētanā ātmāśrayā, ātmā ca nirāśraya ēva; kiṁvā cētanasyātmanō'dhiṣṭhānabhūtamiti cētanādhiṣṭhānabhūtam| pañcānāṁ mahābhūtānāṁ vikārā rasādayaḥ śarīrārambhakāḥ, tēṣāṁ samudāyō mēlakaḥ, sa ātmā svarūpaṁ yasya tattathā| samudāyaśabdēna ca samudāyārambhakā dhātava ēvōcyantē; tēna, na saṁyōgamātrasya śarīratvaprasaktiḥ| kiṁvā, samudāyaḥ saṁyōga ēvōcyatāṁ, tathā'pi samudāya ātmā kāraṇaṁ yasya śarīrasya dravyarūpasya tat pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṁ śarīramēva| samēna ucitapramāṇēna dhātūnāṁ mēlakēna samyaṅnīrōgatayā vahatīti samayōgavāhi| yadā tu dhātūnāṁ nyūnātiriktatvēna viṣamō mēlakō bhavati, tadā asamayōgavāhīti darśayannāha- yadā hītyādi| laghunā vaiṣamyēṇa rōgamātrajanakēna klēśaṁ, mahatā tvasādhyarōgajanakēna vaiṣamyēṇa vināśaṁ maraṇaṁ prāpnōti śarīram| atha kiṁ tadvaiṣamyamityāha- vaiṣamyagamanamityādi| vaiṣamyagamanaṁ vaiṣamyāvasthāprāptiḥ, vaiṣamyamēva kādācitkamityarthaḥ; yadi hi vaiṣamyamityēva brūyāt, tadā sahajasiddhamapi dhātūnāṁ yannyūnātiriktatvēna vaiṣamyaṁ tadapi śiṣyēṇa gr̥hyēta; tēna, gamanapadaprakṣēpāt sahajaṁ vaiṣamyaṁ parityajya svapramāṇāpēkṣayaiva kadācidutpadyamānaṁ vaiṣamyaṁ darśayati| vr̥ddhihrāsagamanaṁ cēha vyastaṁ samastaṁ ca vaiṣamyaṁ jñēyam| vr̥ddhihrāsasyaiva viśēṣānāha- akārtsnyēna prakr̥tyā cēti; akārtsnyēti ēkadēśēna, prakr̥tyēti sakalēna svabhāvēna| ētēna ca rasādīnāṁ cāṁśēna vr̥ddhihrāsau, tathā kārtsnyēna vr̥ddhihrāsāvupagr̥hītau bhavataḥ| anyē tu, ‘akārtsnyēna’ itipadaṁ klēśaṁ vināśaṁ vā prāpnōtītyanēna samaṁ yōjayanti| tēna, yadā'pi dhātavō vaiṣamyamāpadyantē, tadā'pi nāvaśyaṁ klēśavināśau bhavataḥ, akārtsnyēnētipadēna klēśavināśavyabhicārasyābhihitatvāt; dr̥ṣṭaṁ caitat, yathā- vr̥ṣyaprayōgācchukravr̥ddhau satyāmapi na klēśavināśau bhavataḥ, tathā bālasya vardhamānadhātōrapi guṇa ēva paraṁ dr̥śyatē| tacca nātisundaraṁ, yatō bālasya vardhamānadhātōrapi vayō'nurūpāḥ prākr̥tamānasthitā ēva dhātavō bhavanti, tēna na tē prākr̥tamānā vr̥ddhā ucyantē; yā tu vr̥ṣyaprayōgajā śukravr̥ddhiḥ, sā yadi vikārakārikā na bhavati tadā tu prākr̥tamānāntargataiva| ētadēva dhātūnāṁ prākr̥tamānaṁ- yadavikārakāritvam| añjalyādimānaṁ tu adūrāntarēṇābhihitamapi nityaparōkṣatayā punaḥ svābhāvikadhātulakṣaṇairēva jñātavyaṁ; tasmācchukrasya yāvatī vr̥ddhiradōṣā, tāvatī prākr̥tamānāvasthārūpaiva| prākr̥tamānātiriktau cēha vr̥ddhihrāsau vaiṣamyagamanaśabdēnōcyētē, tasmādādyaiva vyākhyā| tathā na kēvalaṁ vr̥ddhihrāsagamanamēva vaiṣamyagamanaṁ, kintu prakr̥tyā ca vaiṣamyagamanaṁ dhātūnāṁ bhavatīti vyākhyānayanti; tathāhi- “prakr̥tisthaṁ yadā pittaṁ mārutaḥ ślēṣmaṇaḥ kṣayē” (sū.a.17) ityādau prakr̥tisthasyāpi dōṣasya vikārakartr̥tvamucyatē, vikārakārakasya ca dōṣasya prakr̥tisthatā'pi vaiṣamyārthakriyākāritvēna vaiṣamyaśabdēnōcyatē| tadapi nātisundaram| yēna, pradēśāntarēṣvapi trividhāṁ gatiṁ pratipādya prakr̥tisthatā dhātūnāṁ nirvikārā ēvōktā; yathā- “kṣīṇā jahati liṅgaṁ svaṁ, samāḥ svaṁ karma kurvatē| dōṣāḥ pravr̥ddhāḥ svaṁ liṅgaṁ darśayanti yathābalam” (sū.a.17); tathā “vikārō dhātuvaiṣamyaṁ sāmyaṁ prakr̥tirucyatē| sukhasañjñakamārōgyaṁ vikārō duḥkhamēva ca” (sū.a.9) ēvamādiṣu| yattu “prakr̥tisthaṁ yadā pittaṁ” ityādau svamānāvasthitasyāpi pittādērvikārakartr̥tvaṁ, taccharīrapradēśāntaranītasya pittādēstatra tatra pradēśē vr̥ddhasyaiva vikārakartr̥tvaṁ; svamānasthitō'pi dōṣaḥ pradēśāntaraṁ nītaḥ san tatpradēśasthadōṣāpēkṣayā vr̥ddha ēva bhavati, tēna tatrāpi vr̥ddhasyaiva vikārakartr̥tvaṁ, prapañcitaścāyamarthastatraiva granthē| yatrāpi svamānasthitānāmēva raktādīnāṁ vātādiduṣṭyā vikārakartr̥tvaṁ, tatrāpi vātādaya ēva vr̥ddhāḥ prādhānyēna vikārakarāḥ, raktādayō'pi tatra duṣṭadōṣasambandhādhīnasvaguṇā vr̥ddhasvaguṇā vā bhavanti, tatō guṇahānivr̥ddhibhyāṁ vr̥ddhihrāsau dūṣyē'pi tiṣṭhata ēvēti na prakr̥tisthasya vikārakāritvamiti paśyāmaḥ||4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

yaugapadyēna tu virōdhināṁ dhātūnāṁ vr̥ddhihrāsau bhavataḥ| yaddhi yasya dhātōrvr̥ddhikaraṁ tattatō viparītaguṇasya dhātōḥ pratyavāyakaraṁ sampadyatē||5||

View original

यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः| यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते||५||

🔊 Audio coming soon

upayuktabhēṣajēna yathā vr̥ddhihrāsau bhavatastadāha- yaugapadyēnētyādi| virōdhināmiti parasparaviruddhaguṇānām| ētadēvōpapattyā sādhayannāha- yaddhītyādi| yaddhi bhēṣajaṁ, yathā- kṣīraṁ kaphaśukrādivr̥ddhikaraṁ, tat kaphaśukrādērviparītaguṇasya vātādēḥ pratyavāyakaraṁ bhavati, hrāsakaraṁ bhavatītyarthaḥ| viparītasyēti kartavyē yadviparītaguṇasyēti karōti, tēna jātivaiparītyādguṇavaiparītyamēva hrāsakāraṇaṁ prādhānyēna darśayati| tēna, gōmūtraṁ dravatvēna jātyā samānamapi kaṭūṣṇarūkṣādiviparītaguṇayōgāt kaphasyāpahārakamēva||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

tadēva tasmādbhēṣajaṁ samyagavacāryamāṇaṁ yugapannyūnātiriktānāṁ dhātūnāṁ sāmyakaraṁ bhavati, adhikamapakarṣati nyūnamāpyāyayati||6||

View original

तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति||६||

🔊 Audio coming soon

upapāditaṁ yaugapadyēna dhātūnāṁ vr̥ddhihrāsagamanamupasaṁharannāha- tadēvētyādi| samyagupacaryamāṇamityanēna ucitamātrādiprayōgaṁ, tathā dhātusāmyāvadhibhēṣajaprayōgaṁ ca darśayati; mātrādiviguṇaṁ hi bhēṣajaṁ na svōcitāṁ kriyāṁ karōti; yathā- vr̥ddhasya kaphasya kṣīṇasya ca pittasya kṣayavr̥ddhibhyāṁ sāmyārthaṁ yadupayujyatē kaṭvādi tat sāmyāpattyuttarakālamapyupayujyamānaṁ pittavr̥ddhyā kaphakṣayēṇa ca punarvaiṣamyamāvahati; tasmādētaddōṣavyāvr̥ttyarthaṁ samyagupacaryamāṇamiti kr̥tam| nanu, pūrvamuktaṁ bhēṣajēna virōdhināṁ dhātūnāṁ vr̥ddhihrāsau bhavataḥ, upasaṁhārē tu dhātūnāṁ sāmyakara bhēṣajaṁ bhavatītyucyatē, tatkathaṁ nārthabhēda ityāśaṅkya vr̥ddhihrāsakaramēva dhātusāmyakaraṁ bhavatīti darśayannāha- adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayatīti| ēvambhūtaṁ ca dhātusāmyakaraṇaṁ yatraiva virōdhināṁ vr̥ddhihrāsau vidyētē tatraiva jñēyaṁ, na sarvatra| tēna yatra vr̥ddhirēva paraṁ dōṣāṇāṁ na kṣayaḥ kasyacit, tatra yathā vr̥ddhasya dōṣasya kṣayādhānamuktaṁ na tathā kṣīṇasya vardhanamiti jñēyam||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ētāvadēva hi bhaiṣajyaprayōgē phalamiṣṭaṁ svasthavr̥ttānuṣṭhānē ca yāvaddhātūnāṁ sāmyaṁ syāt| svasthā hyapi dhātūnāṁ sāmyānugrahārthamēva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṁśca paryāyēṇēcchantyupayōktuṁ sātmyasamājñātān; ēkaprakārabhūyiṣṭhāṁścōpayuñjānāstadviparītakarasamājñātayā cēṣṭayā samamicchanti kartum||7||

View original

एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्| स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्||७||

🔊 Audio coming soon

uktadhātusāmyasyōpādēyatāṁ darśayituṁ bhēṣajaprayōgasya tathā svasthavr̥ttānuṣṭhānasya dhātusāmyātiriktaṁ phalaṁ niṣēdhayannāha- ētāvadēvētyādi| ētāvadēvētyanēna vakṣyamāṇadhātusāmyaṁ pratyavamr̥śati| dhātusāmyātmakō rōgapraśamō hi bhēṣajasādhyō na dhātusāmyādatiricyatē, tathā svasthasyōjaskararasāyanēnāpi dhātusāmyamēva viśiṣṭamādhīyatē; tēna dhātusāmyādatiriktamāyurvēdasādhyaṁ nāstīti bhāvaḥ| uktaṁ ca- “dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam” (sū.a.1) iti| nanu svasthē dhātusāmyaṁ siddhamēva, na ca siddhaṁ sādhyatē, tat kathaṁ svasthavr̥ttānuṣṭhānē'pi dhātusāmyamēva phalamityāha- svasthā hyapītyādi| sāmyānugrahārthamiti sata ēva sāmyasya parāparasāmyōtpādēna paripālanārtham| rasā madhurādayaḥ| guṇā gurvādayaḥ| āhāravikārāḥ ādyakhādyalēhyapēyarūpā yavāgvādayaḥ| paryāyēṇēti ucitēna kramēṇa; sa ca kramō yathā- madhuramupayujya tajjanyakaphavr̥ddhyādipratibandhārthaṁ kaṭvādyupayōjyamityādirasakramaḥ, tathā gurumupayujya tatkāryapratibandhārthaṁ laghūpayōga ityēvamprakārō guṇānāmupayōgakramaḥ, āhāravikārēṣvapi khādyādyupayujya tatpākāryaṁ pēyōpayōga ityādikaḥ kramaḥ| guṇaśabdēna ca rasā api prāpyantē, tathā'pi rasāḥ prādhānyāt pr̥thaguktāḥ| sātmyasamājñātāniti rasaguṇānityasya tathā āhāravikārāṁścētyasya viśēṣaṇam| sātmyāśca tē abhyāsēna tathā samatvēna ca svābhāvikapathyatvēnājñātā iti sātmyasamājñātāḥ, samaśabdēna hyatra pathyamucyatē; kiṁvā sarvadā sātmyatvēna samājñātāḥ sātmyasamājñātāḥ; tēna, asātmyānāṁ rasādīnāmupayōgamēva pratikṣipati| atha yatra tāvadrasādayaḥ paryāyēṇōpayujyantē tatra sādhu, yatra tvēkaprakārā ēva rasādayaḥ kutaściddhētōrabhyasyantē tatra kō vidhirityāha- ēkaprakārētyādi| tata upayuktaikaprakārarasādibhūyiṣṭhād rasādērviparītamarthaṁ karōtīti tadviparītakarī samājñātā cēṣṭā, tayā cēṣṭayā samaṁ kartumicchantīti| ēkaprakārabhūyiṣṭhādyupayōgēnādhīyamānavaiṣamyaṁ śarīraṁ samaṁ samadhātuṁ kartumicchanti| ētadudāharaṇaṁ yathā- madhuraprakārabhūyiṣṭhaṁ ya āhāraprakāramupayuṅktē tasya madhurasamānakaphādivr̥ddhimāśaṅkya kaphādikarmakṣayakarī yā vyāyāmādicēṣṭā tayā sāmyamādhīyatē| kiṁvā, tadviparītakarī tathā samatvēna ca ājñātā yā cēṣṭā sā tadviparītakarasamājñātā, tēna kriyamāṇamatiyōgādi niṣēdhayati||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

dēśakālātmaguṇaviparītānāṁ hi karmaṇāmāhāravikārāṇāṁ ca kriyōpayōgaḥ samyak, sarvātiyōgasandhāraṇam, asandhāraṇamudīrṇānāṁ ca gatimatāṁ, sāhasānāṁ ca varjanaṁ, svasthavr̥ttamētāvaddhātūnāṁ sāmyānugrahārthamupadiśyatē||8||

View original

देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते||८||

🔊 Audio coming soon

samprati prastāvāgataṁ svasthavr̥ttaṁ samāsēnāha- dēśētyādi| dēśādibhirguṇaśabdaḥ sambadhyatē| ātmaśabdēnēha śarīramucyatē| dēśaviparītaṁ karma yathā- marau svapnaḥ, kālaviparītaṁ karma yathā- vasantē vyāyāmaḥ, ātmaviparītaṁ karma yathā- sthūlaśarīrē vyāyāmajāgaraṇādi| ēvamāhāraprabhēdāśca dēśakālādiviparītā unnēyāḥ| karmaṇāṁ kriyā, āhāravikārāṇāṁ cōpayōga iti yathāsaṅkhyaṁ yōjanīyam| samyagiti kriyayā upayōgēna ca samaṁ jñēyam| atikrāntō yōgamityatiyōgō mithyātiyōgāyōgarūpō jñēyaḥ; tēna, sarvēṣāṁ kālabuddhīndriyārthamithyāyōgādīnāṁ varjanaṁ sarvātiyōgasandhāraṇam| kālamithyāyōgādēstu duṣpariharasya pratikriyaiva varjanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṁ bahirgamanaśīlānām| sāhasānām ayathābalamārambhādīnām||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhāravikārairabhyasyamānairvr̥ddhiṁ prāpnuvanti, hrāsaṁ tu viparītaguṇairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhārairabhyasyamānaiḥ||9||

View original

धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः||९||

🔊 Audio coming soon

atha rasādidhātūnāṁ vr̥ddhihrāsāvuktau yādr̥śābhyāmāhārābhyāṁ kriyētē taddarśayitumāha- dhātava ityādi| śārīrā iti padēnādhyātmikān buddhyādīn vyavacchinatti, yatō na buddhyādayaḥ samānaguṇādvardhantē, asamānaguṇādvā hrasanti| samānā ēva paraṁ guṇā yasya tatsamānaguṇaṁ, yathā- māṁsaṁ māṁsasya; samānaguṇabhūyiṣṭhaṁ yadalpasamānaguṇaṁ, yathā- śukrasya kṣīraṁ; kṣīrasyātidravatvācchukē'lpasamānaguṇam| abhyasyamānairityanēna sakr̥dupayōgād vr̥ddhiṁ hrāsaṁ ca niṣēdhayati| viparītā ēva paraṁ guṇā yasya tadviparītaguṇam| alpasamānaguṇaṁ tu viparītaguṇabhūyiṣṭham||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

tatrēmē śarīradhātuguṇāḥ saṅkhyāsāmarthyakarāḥ; tadyathā- gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramr̥dukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ| tēṣu yē guravastē gurubhirāhāravikāraguṇairabhyasyamānairāpyāyyantē, laghavaśca hrasanti; laghavastu laghubhirāpyāyyantē, guravaśca hrasanti| ēvamēva sarvadhātuguṇānāṁ sāmānyayōgādvr̥ddhiḥ, viparyayāddhrāsaḥ| tasmānmāṁsamāpyāyyatē māṁsēna bhūyastaramanyēbhyaḥ śarīradhātubhyaḥ, tathā lōhitaṁ lōhitēna, mēdō mēdasā, vasā vasayā, asthi taruṇāsthnā, majjā majjñā, śukraṁ śukrēṇa, garbhastvāmagarbhēṇa||10||

View original

तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः| तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति| एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः| तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण||१०||

🔊 Audio coming soon

atha kē tē śarīradhātuguṇā yē bhēṣajaguṇaiḥ samānā asamānā vā ucyanta ityāha- tatrētyādi| śarīradhātuguṇā iti viśēṣaṇēnāprastutatvēnānabhidhēyānātmaguṇān buddhyādīn nirasyati| parādayastu yadyapi śarīradhātuguṇā bhavanti, tathā'pi tē vr̥ddhiṁ hrāsaṁ ca pratyanatiprayōjanatvādihānuktāḥ| rasastu pradhānatvēna prakaraṇāntarōkta ēvēti nēhōktaḥ| sparśastu śītōṣṇasaṅgr̥hīta ēva| śabdarūpagandhāstu parādivad vr̥ddhau hrāsē ca nātiprayōjanā iti nōktāḥ| saṅkhyā jñānaṁ gaṇanā vā, tatra sāmarthyaṁ kurvantīti saṅkhyāsāmarthyakarāḥ | ētē hi gurvādayō jñātā viṁśatirgurvādayō bhavantīti yajjñānaṁ, saṅkhyāsāmarthyarūpaṁ tat kurvanti| parasparaviparyayātmakān dvandvān daśaguṇān darśayitvā tēṣāṁ ca dravyasambaddhānāṁ śr̥ṅgagrāhikayā karmāha- tēṣvityādi| laghavaśca hrasantīti cchēdaḥ| śēṣaśītādiguṇānāṁ vr̥ddhimatidēśēnāha- ēvamityādi| sāmānyayōgāditi samānaikarūpārthayōgāt | tacca sāmānyaṁ sarvathā samānaguṇajātirūpaṁ bhavati; yathā- pōṣyapōṣakayōrmāṁsayōḥ| kvacicca vijātīyē'pi guṇā ēva pōṣyapōṣakavr̥ttayō bhavanti; yathā- kṣīraśukrayōḥ| tatrātyarthavr̥ddhikartr̥tvēna prathamaṁ jātirūpamēva sāmānyaṁ sarvaguṇasāmānyayuktamudāharati - tasmādityādi| bhūyastaramanyēbhya ityanēna māṁsēna samānaguṇabhūyiṣṭhatayā raktādivr̥ddhirati kriyatē, bhūyasī tu sarvathā sāmānyayōgānmāṁsasya vr̥ddhiḥ kriyata iti darśayati| lōhitaṁ lōhitēnētyēvamādau ‘bhūyastaramanyēbhyaḥ’ ityanuvartanīyam| garbhastvāmagarbhēṇētyatra āmagarbhēṇāṇḍādirūpēṇa samuditānāṁ māṁsādīnāṁ samyaganiṣpannānāṁ ca vr̥ddhirucyatē||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

yatra tvēvaṁlakṣaṇēna sāmānyēna sāmānyavatāmāhāravikārāṇāmasānnidhyaṁ syāt, sannihitānāṁ vā'pyayuktatvānnōpayōgō ghr̥ṇitvādanyasmādvā kāraṇāt, sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt, tasya yē samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asēvyāśca, tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakr̥tīnāmapyāhāravikārāṇāmupayōgaḥ syāt| tadyathā- śukrakṣayē kṣīrasarpiṣōrupayōgō madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṁ cāparēṣāṁ dravyāṇāṁ, mūtrakṣayē punarikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇōpaklēdināṁ, purīṣakṣayē kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṁ, vātakṣayē kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṁ, pittakṣayē'mlalavaṇakaṭukakṣārōṣṇatīkṣṇānāṁ, ślēṣmakṣayē snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṁ dravyāṇām| karmāpi yadyasya dhātōrvr̥ddhikaraṁ tattadāsēvyam| ēvamanyēṣāmapi śarīradhātūnāṁ sāmānyaviparyayābhyāṁ vr̥ddhihrāsau yathākālaṁ kāryau| iti sarvadhātūnāmēkaikaśō'tidēśataśca vr̥ddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti||11||

View original

यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्| तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्| कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्| एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ| इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति||११||

🔊 Audio coming soon

samprati samānaguṇabhūyiṣṭhēna vijātīyēna vr̥ddhimāha- yatrētyādi| ēvaṁ lakṣaṇēnēti tulyajātirūpēṇa| uktārthaṁ vivr̥ṇōti- ghr̥ṇitvādityādi| anyasmādvā kāraṇādityabhakṣyāmagarbhaśukrādibhakṣaṇajanyādharmōtpattēḥ| tatrētyanēna asannihitān ghr̥ṇayā kāraṇāntarēṇa ca sannihitānapyasēvyān pratyavamr̥śati| anyaprakr̥tīnāmiti vijātīyānām| atrōdāharaṇamāha- tadyathētyādi| śukrē kṣīṇē yadi śukrāntaraṁ na prāpyatē, prāptaṁ vā ghr̥ṇādivaśādanupayōjyaṁ syāt, tadā samānaguṇabhūyiṣṭhānāṁ kṣīrādīnāmupayōgaḥ kartavya ityarthaḥ| mūtrādāvapi ghr̥ṇādinā sajātīyaprayōgāviṣayē samānaguṇabhūyiṣṭhaprayōgamāha- mūtrētyādi| kuṣkuṇḍaṁ palalādicchatrikā| ajamadhyaṁ chāgāntarādhiḥ| dravyāṇāmupayōga iti yōjanā| āhāraṁ vr̥ddhikaramabhidhāya vihāramapi vr̥ddhikaramāha- karmētyādi| karmaśabdēnēhāsyācintādayō'pi gr̥hyantē| karma tu prāyaḥ prabhāvādēva vr̥ddhikaraṁ bhavatīti kr̥tvā'tra samānaguṇatāparigrahō na kr̥taḥ| sākṣādanuktānāmapi dhātūnāmuktanyāyānusārēṇa vr̥ddhihrāsamabhidarśayati- ēvamityādi| yathākālamiti kriyākālānatipātēna| uktaṁ prakaraṇamupasaṁharati- iti sarvētyādi| ēkaikaśa ityanēna māṁsamāpyāyyatē māṁsēnētyādinōktaṁ gr̥hṇāti| atidēśataścētyanēna ēvamanyēṣāmapi dhātūnāmityādinōktaṁ gr̥hṇāti||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

kārtsnyēna śarīravr̥ddhikarāstvimē bhāvā bhavanti; tadyathā- kālayōgaḥ, svabhāvasaṁsiddhiḥ, āhārasauṣṭhavam, avighātaścēti||12||

View original

कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति||१२||

🔊 Audio coming soon

vr̥ddhiprastāvāt sarvaśarīravr̥ddhikarānāha- kārtsnyēnētyādi| kālayōga iti vr̥ddhikārakayauvanādikālayōgaḥ| yauvanādau hi saptadaśavatsarādikālalakṣaṇē kālamahimraiva vr̥ddhirbhavati| svabhāvaśabdēnādr̥ṣṭamucyatē| tēna svabhāvasaṁsiddhaśarīravr̥ddhihēturadr̥ṣṭam| āhārasauṣṭhavamiti āhārasampat| avighātaścēti śarīravr̥ddhivighātakarātivyavāyamanōbhighātādivirahaḥ||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

balavr̥ddhikarāstvimē bhāvā bhavanti| tadyathā- balavatpuruṣē dēśē janma balavatpuruṣē kālē ca, sukhaśca kālayōgaḥ, bījakṣētraguṇasampacca, āhārasampacca, śarīrasampacca, sātmyasampacca, sattvasampacca, svabhāvasaṁsiddhiśca, yauvanaṁ ca, karma ca, saṁharṣaścēti||13||

View original

बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति||१३||

🔊 Audio coming soon

vr̥ddhiprastāvācca balavr̥ddhikarān bhāvānāha- balētyādi| dēśamahimnā balavantaḥ puruṣā yasmin dēśē saindhavādau sa balavatpuruṣō dēśaḥ, tatra jātō dēśamahimnaiva balavān bhavati; yathā saindhavā balavantaḥ puruṣāḥ| pariṇāmasyāpi praśastasya hētutāmāha- balavatpuruṣē kālē cēti| kālō hēmantaśiśirādirūpaḥ| hēmantē śiśirē vā kālē jāyamānasya sa kālō balaṁ janayati| sukhaśca kālayōga iti sādhāraṇakālayōgaḥ| bījasya śukrarūpasya, tathā kṣētrasyārtavagarbhāśayarūpasya, guṇānāṁ praśastadharmāṇāṁ sampat bījakṣētraguṇasampat| atra bījakṣētrayōrnirdōṣatā'pi sampat syāt, tēna nirdōṣatātiriktasāratvādibījakṣētraguṇaprāptyarthaṁ guṇagrahaṇaṁ jñēyam| sattvasampaccēti sattvasampadā'pi śarīrē balaṁ bhavatīti jñēyam| vacanaṁ hi- “śarīraṁ hyapi sattvamanuvidhīyatē” (śā.a.4) iti| svabhāvasaṁsiddhiḥ balajanakakarmasaṁsiddhiḥ| karma vyāyāmādi karmētyarthaḥ; vyāyāmādikarmābhyāsāddhi balaṁ bhavati||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

āhārapariṇāmakarāstvimē bhāvā bhavanti| tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, klēdaḥ, snēhaḥ, kālaḥ, samayōgaścēti ||14||

View original

आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति ||१४||

🔊 Audio coming soon

praśastaguṇābhidhānaprastāvādāhārapariṇāmasyāpi praśastasya hētutāmāha- āhārētyādi| kāla iti pākakālō niśāvasānādirūpaḥ| samayōga iti āhārasya prakr̥tyādyaṣṭāhāravidhiviśēṣāyatanasamyagyōgaḥ||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

tatra tu khalvēṣāmūṣmādīnāmāhārapariṇāmakarāṇāṁ bhāvānāmimē karmaviśēṣā bhavanti| tadyathā- ūṣmā pacati, vāyurapakarṣati, klēdaḥ śaithilyamāpādayati, snēhō mārdavaṁ janayati, kālaḥ paryāptimabhinirvartayati, samayōgastvēṣāṁ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyatē||15||

View original

तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||१५||

🔊 Audio coming soon

atra cāhārapariṇāmakarēṣu ūṣmaiva sākṣāt pākē vyāpriyatē, vāyvādayastu tasya pacatō vyāpāraviśēṣēṇa sahāyatāṁ yāntīti darśayannāha- tatrētyādi| vāyurapakarṣatīti ūṣmasthānād vidūrasthitamannamūṣmasamīpaṁ nayati| yaduktam- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ kōṣṭhaṁ prakarṣati” (ci. 15) iti| vāyurapakarṣatītyupalakṣaṇaṁ, tēna agnyuttējanamapi samānākhyasya vāyōrbōddhavyam| uktaṁ hi- “samānēnāvadhūtō'griḥ ... pacati” (ci. 15) iti| paryāptimiti pākaniṣpattiṁ; satyapyūṣmādivyāpārē kālavaśādēva pākō bhavati, nōṣmādivyāpāramātrāditi bhāvaḥ| samayōgastvēṣāmiti ēṣāmāhāradravyāṇāṁ prakr̥tyādīnāṁ yaḥ samayōgaḥ, sa pariṇāmakarō dhātusāmyakaraśca bhavati; yadā hi prakr̥tyādiviruddha āhārō bhavati, tadā prakr̥tyādidōṣādēva na samyakpariṇāmō bhavati| ētadūṣmādivyāpārapratipādakaṁ granthāntaraṁ yathā- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ kōṣṭhaṁ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṁ snēhēna mr̥dutāṁ gatam| samānēnāvadhūtō'gnirudaryaḥ pavanēna tu| kālē pakvaṁ samaṁ samyak pacatyāyurvivr̥ddhayē” (ci.a.15) iti||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyantē yathāsvamaviruddhāḥ; viruddhāśca vihanyurvihatāśca virōdhibhiḥ śarīram||16||

View original

परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्||१६||

🔊 Audio coming soon

atha kayā paripāṭhyā pariṇāmamāpadyamāna āhārō dhātusāmyakarō bhavatītyāha- pariṇamata ityādi| pariṇamata iti vartamānanirdēśēna yō yathā yathā āhārāṁśaḥ pariṇamatē sa tathā tathā śarīraguṇarūpatāṁ yāti, na kr̥tsnāhārapariṇāmamapēkṣata iti darśayati| yathāsvamaviruddhā iti yē āhāraguṇā yasmin śarīraguṇē'viruddhāsta ēva tadrūpatāṁ yānti| yathā- āhārasya kaṭhinō bhāgō māṁsāsthyādikaṭhinabhāgapōṣakō bhavati, dravāṁśastu śōṇitādirūpō bhavatītyādi| viruddhāśca vihanyuriti śarīraguṇaviruddhāstu āhāraguṇā vihanyuḥ hrāsayēyurityarthaḥ| atha tē śarīraguṇā āhāraguṇavihatāḥ santaḥ kiṁ kurvantītyāha- vihatā ityādi| vihatāstu virōdhibhiḥ śarīraṁ vihanyuriti yōjanā; virōdhibhiriti viparītairāhāraguṇaiḥ, vihatā iti kṣayaṁ nītāḥ| kiṁvā virōdhibhiriti yathā dugdhamatsyādiviruddhāharairvihatāḥ śarīraguṇāḥ śarīraṁ hanyuḥ; cakārād viruddhaguṇaiśca kṣayaṁ nītāḥ śarīraṁ hanyuriti darśayati||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

śarīraguṇāḥ punardvividhāḥ saṅgrahēṇa- malabhūtāḥ, prasādabhūtāśca| tatra malabhūtāstē yē śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ| tadyathā- śarīracchidrēṣūpadēhāḥ pr̥thagjanmānō bahirmukhāḥ, paripakvāśca dhātavaḥ, prakupitāśca vātapittaślēṣmāṇaḥ, yē cānyē'pi kēciccharīrē tiṣṭhantō bhāvāḥ śarīrasyōpaghātāyōpapadyantē, sarvāṁstānmalē sañcakṣmahē; itarāṁstu prasādē , gurvādīṁśca dravāntān guṇabhēdēna, rasādīṁśca śukrāntān dravyabhēdēna||17||

View original

शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च| तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः| तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन||१७||

🔊 Audio coming soon

atha katiprakārāstē śarīraguṇā ityāha- śarīrētyādi| saṅgrahēṇa saṅkṣēpēṇa; tēna vistarēṇa dhātūpadhātvādivibhāgēna bahavaśca bhavanti| bhūtaśabdaḥ svarūpē| ābādhakarā iti pīḍākarā ityarthaḥ| pr̥thagjanmāna iti picōlikāsiṅghāṇakādibhēdēna nānārūpāḥ| bahirmukhā ityanēna ya ēva cchidramalāḥ prabhūtatayā bahirniḥsaraṇābhimukhaḥ, ta ēva pīḍākartr̥tvēna malākhyāḥ; yē tu srōta-upalēpamātrakārakāstē guṇakartr̥tayā na malākhyāḥ| paripakvāśca dhātava iti pākāt pūyatāṁ gatāśca śōṇitādayō'pi malākhyāḥ; kiṁvā ‘aparipakvā’ iti pāṭhaḥ, tadā sāmā dhātavō malākhyā iti jñēyam| kupitāścēti padēna vātādayaḥ sāmānyēna kṣīṇā vr̥ddhā vā gr̥hyantē; vikr̥timātraṁ hi vātādīnāṁ kōpaḥ| yē cānyē'pītyādinā vimārgagatān pīḍākārakāñ śarīradhātūn tathā'jīrṇādīn grāhayanti| mala iti ēkavacanaṁ jātau| itarāniti avikārakarān sva(sa)mānasthitapurīṣavātādīn; purīṣavātādayō'pi śarīrāvaṣṭambhakāḥ prasādā ēva, guṇakartr̥tvāt| malaprasādabhēdēna śarīragatabhāvānabhidhāya punardravyaguṇabhēdānāha- gurvādīṁścētyādi| gurvādayō dravāntāḥ paścāduktā ēva| atra ca yē malā upadhātavaśca nōktāstē gurvādiguṇādhāratvēna grāhyāḥ; kiṁvā, itarāṁstu nirābādhān malādīn prasādē sañcakṣmahē, tathā gurvādīṁśca (tathā rasādīṁśca ) nirvikārān dravyaguṇarūpān prasādē sañcakṣmahē iti vyākhyēyam||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

tēṣāṁ sarvēṣāmēva vātapittaślēṣmāṇō duṣṭā dūṣayitārō bhavanti, dōṣasvabhāvāt| vātādīnāṁ punardhātvantarē kālāntarē praduṣṭānāṁ vividhāśitapītīyē'dhyāyē vijñānānyuktāni| ētāvatyēva duṣṭadōṣagatiryāvat saṁsparśanāccharīradhātūnām| prakr̥tibhūtānāṁ tu khalu vātādīnāṁ phalamārōgyam| tasmādēṣāṁ prakr̥tibhāvē prayatitavyaṁ buddhimadbhiriti||18||

View original

तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्| वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि| एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्| प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्| तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति||१८||

🔊 Audio coming soon

atha yadētat purīṣādīnāṁ malatvaṁ taddūṣaṇādbhavati, tēna tēṣāṁ dūṣakahētumāha- tēṣāmityādi| tēṣāmiti purīṣādīnāṁ rasādīnāṁ ca| duṣṭā iti svahētūpacitāḥ, kṣīṇāstu nānyaduṣṭiṁ dōṣāḥ kurvantīti pratipāditamēva| atha dhātvantarāśrayiṇāṁ vātādīnāṁ duṣṭānāṁ kiṁ lakṣaṇaṁ, yēna tē jñātavyā ityāha- vātādīnāmityādi| vijñānānīti lakṣaṇāni; rasādyāśrayaduṣṭavātādilakṣaṇaṁ tāvaddhividhāśitapītīyē prōktam| “kēśamūtranakhādyāśrayaduṣṭadōṣalakṣaṇaṁ tu yada(tta)tra nōktaṁ tat kathaṁ jñēyamityāha- ētāvatyēvētyādi| kēśādau duṣṭānāmapi vātādīnāṁ gatirnāstīti vākyārthaḥ| yāvat saṁsparśanāditi sparśanēndriyaṁ vyāpya, tēna śarīradhātūnāṁ dūṣaṇē sparśanēndriyaparyantamēva duṣṭadōṣagatirbhavati; tēna na kēśādiṣu duṣṭadōṣagatiḥ| yattu palitādikēśē mr̥tanakhē vā puṣpaṁ tat sparśavaccharīrasaṁsthitēnaiva dōṣēṇa kr̥taṁ, na punarbhr̥tanakhē kēśēṣvapi svamārgacārī dōṣaḥ pracarati” iti bruvatē| vayaṁ tu brūmaḥ- vividhāśitapītīyōktaduṣṭyā sarvaduṣṭyupasaṅgrahō bhavatīti darśayannāha- ētāvatyēvētyādi| yāvat saṁsparśanāditi sparśasambandhāt; tēna, śarīradhātūnāṁ yāvat sparśanādduṣṭadōṣagatirbhavati, sā ca sarvā vividhāśitapītīyōktaiva, na tatō'dhikā duṣṭirdēhasyāsti| tatra hi “malānāśritya duṣṭāstu bhēdaśōṣapradūṣaṇam” (sū.a.28) iti granthēna kr̥tsnamalagrahaṇāt kēśanakhau malau gr̥hītāvēva| ētēna tu nakhāgrakēśāgrasphuṭanādimr̥tanakhāgrakēśāgragatēna dōṣēṇaiva kr̥taṁ bhavati| atha duṣṭā vātādayō duṣṭilakṣaṇāni kurvanti, prakr̥tisthāstu kiṁ kurvantītyāha- prakr̥tibhūtānāmityādi||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

bhavati cātra- śarīraṁ sarvathā sarvaṁ sarvadā vēda yō bhiṣak| āyurvēdaṁ sa kārtsnyēna vēda lōkasukhapradam||19||

View original

भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्| आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्||१९||

🔊 Audio coming soon

sampratyuktaprakaraṇajanyaśarīrajñānasya phalamāha- śarīramityādi||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca śrutamētadyaduktaṁ bhagavatā śarīrādhikārē vacaḥ| kinnu khalu garbhasyāṅgaṁ pūrvamabhinirvartatē kukṣau, kutō mukhaḥ kathaṁ cāntargatastiṣṭhati, kimāhāraśca vartayati, kathambhūtaśca niṣkrāmati, kaiścāyamāhārōpacārairjātaḥ sadyō hanyatē, kairavyādhirabhivardhatē, kiñcāsya dēvādiprakōpanimittā vikārāḥ sambhavanti āhōsvinna, kiñcāsya kālākālamr̥tyvōrbhāvābhāvayōrbhagavānadhyavasyati, kiñcāsya paramāyuḥ, kāni cāsya paramāyuṣō nimittānīti||20||

View original

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः| किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति||२०||

🔊 Audio coming soon

śarīravicāyakaṁ prakaraṇaṁ samāpya garbhaśarīravicāyakaṁ prakaraṇamārabhatē- ēvaṁvādinamityādi| kukṣāvityantēnaikaḥ praśnaḥ, kutōmukhaḥ kathaṁ cāntargatastiṣṭhatīti dvitīyaḥ, niṣkrāmatītyantēna tr̥tīyaḥ, kaiścāyamāhārōpacārairjātaḥ sadyō hanyata iti caturthaḥ, kairavyādhirabhivardhata iti pañcamaḥ, āhōsvinnētyantaḥ ṣaṣṭhaḥ| śēṣaṁ praśnatrayaṁ pūrvapraśnadvayasya vyavacchēdakamēva, ēvaṁ nava praśnāḥ| adhyavasyatīti niścinōti||20||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

tamēvamuktavantamagnivēśaṁ bhagavān punarvasurātrēya uvāca- pūrvamuktamētadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartatē kukṣau, yaccāsya yadā santiṣṭhatē'ṅgajātam| viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakr̥tāmr̥ṣīṇāṁ santi sarvēṣāṁ; tānapi nibōdhōcyamānān- śiraḥ pūrvamabhinirvartatē kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati, sarvēndriyāṇāṁ tadadhiṣṭhānamiti kr̥tvā; hr̥dayamiti kāṅkāyanō bāhlīkabhiṣak, cētanādhiṣṭhānatvāt; nābhiriti bhadrakāpyaḥ, āhārāgama iti kr̥tvā; pakvāśayagudamiti bhadraśaunakaḥ, mārutādhiṣṭhānatvāt; hastapādamiti baḍiśaḥ, tatkaraṇatvāt puruṣasya; indriyāṇīti janakō vaidēhaḥ, tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kr̥tvā; parōkṣatvādacintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ; sarvāṅgābhinirvr̥ttiryugapaditi dhanvantariḥ; tadupapannaṁ, sarvāṅgānāṁ tulyakālābhinirvr̥ttatvāddhr̥dayaprabhr̥tīnām| sarvāṅgānāṁ hyasya hr̥dayaṁ mūlamadhiṣṭhānaṁ ca kēṣāñcidbhāvānām, naca tasmāt pūrvābhinirvr̥ttirēṣāṁ; tasmāddhr̥dayaprabhr̥tīnāṁ sarvāṅgānāṁ tulyakālābhinirvr̥ttiḥ, sarvē bhāvā hyanyōnyapratibaddhāḥ; tasmādyathābhūtadarśanaṁ sādhu||21||

View original

तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्| विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्| सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु||२१||

🔊 Audio coming soon

yathākramamuttarāṇyāha- pūrvamityādi|- pūrvamuktamiti yaccāsya yadā santiṣṭhatē'ṅgajātaṁ tadapi garbhāvakrāntau “ēvamasya yugapadindriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyēnābhinirvartantē'nyatra tēbhyō bhāvēbhyō yē'sya jātasyōttarakālaṁ jāyantē” (śā. 4) ityādinā granthēnōktam| yadyapi ‘kathamabhinirvartatē kukṣau’ iti nēha pr̥ṣṭaṁ, tathā'pyabhinirvr̥ttikramōpadarśanēna ‘kinnu khalu garbhasyāṅgaṁ pūrvamabhinirvartatē’ iti praśnasya yathōktōtpādakramōpadarśanāduttaratvaṁ bhavatīti mattvōktaṁ - uktamētadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartatē kukṣāviti| uktāmapi yugapadaṅgābhinirvr̥ttiṁ matāntarōddhārēṇa sthirīkartumāha- viprativādāstvatrētyādi| pakvāśayaśca gudaṁ cēti pakvāśayagudaṁ; kiṁvā pakvāśayasamīpasthaṁ gudaṁ pakvāśayagudam , uttaragudamityarthaḥ| indriyāṇīti indriyādhiṣṭhānāni nayanagōlakādīni| tadupapannamiti dhanvantarivacanamupapannam; atra hētumāha- sarvāṅgānāmityādinā hr̥dayaprabhr̥tīnāmityantēna| atra ca pratijñāhētvōrēkatvaṁ nāśaṅkanīyaṁ; dhanvantarivacanamupapannamiti pratijñā, tadabhihitārthasya yugapadaṅgābhinirvr̥ttirūpasya siddhatvāditi hētvarthaḥ pratijñārthāddhinna ēva| yē tu ‘tulyakālābhivr̥ddhatvāt ’ iti paṭhanti, tēṣāṁ hētvarthō vyakta ēva| yēna, uttarakālamapi sarvāṅgānāṁ yugapadvr̥ddhidarśanaṁ ; samānakālavardhamānānāṁ phalānāmiva samānakālamēva janmānumīyatē, asamānakālajātānāṁ hi na samānakālā samā vr̥ddhirbhavati| pūrvarṣīṇāṁ matāni hr̥dayapūrvābhinirvr̥ttidūṣaṇēnaiva samānanyāyāddūṣayannāha- sarvāṅgānāṁ hyasyētyādi| mūlamiva mūlaṁ, tadupaghātēna sarvāṅgōpaghātāt| adhiṣṭhānamiti āśrayaḥ| tatraujaḥprabhr̥tīnāmadhiṣṭhānaṁ hr̥dayaṁ bhavati; na ca tasmāt pūrvābhinirvr̥ttiriti na ca tathāvidhamūlatvānnāpyadhiṣṭhānatvācca pūrvābhinirvr̥ttirbhavati| yadi hi mūlaṁ kāraṇamiti mataṁ syāt, tadā kāryēbhyō'ṅgēbhyaḥ prāk hr̥dayaṁ syādapi; na cēhāṅgānāṁ hr̥dayaṁ kāraṇaṁ kintu pradhānaṁ, prādhānyaṁ ca tadupaghātēna sarvōpaghātāditi| yaścāpyāśrayāśrayibhāvaḥ, sa cāpi sahōtpannatvādēva hr̥dayamāśrayi tadāśritaujaḥprabhr̥tīnāṁ bhavatīti bhāvaḥ| tadēvaṁ cēddhr̥dasya pradhānasyāpi pūrvōtpādō nāsti, tadā śiraḥprabhr̥tīnāmapi pūrvōtpādō nāstyēvēti kr̥tvōpasaṁharannāha- tasmādityādi| yugapadabhinirvr̥ttau hētvantaramāha- sarvabhāvā hītyādi| bhāvā iti śārīrā bhāvāḥ| anyōnyapratibaddhā iti yasmāt sarvabhāvāḥ parasparapratibaddhā ēva sirāsnāyvādibhirjāyantē, tēna samānanibandhanatvād yugapadēva bhavanti| yathābhūtadarśanamiti yathārthadarśanaṁ, tacca dhanvantarimatamēva||21||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

garbhastu khalu mātuḥ pr̥ṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṅkucyāṅgānyāstē'ntaḥkukṣau ||22||

View original

गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ ||२२||

🔊 Audio coming soon

garbhastvityādi dvitīyapraśnasyōttaram||22||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravr̥ttirmātaramāśritya vartayatyupasnēhōpasvēdābhyāṁ garbhāśayē sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ, tadanantaraṁ hyasya kaścillōmakūpāyanairupasnēhaḥ kaścinnābhināḍyayanaiḥ| nābhyāṁ hyasya nāḍī prasaktā, nāḍyāṁ cāparā, aparā cāsya mātuḥ prasaktā hr̥dayē, mātr̥hr̥dayaṁ hyasya tāmaparāmabhisamplavatē sirābhiḥ syandamānābhiḥ ; sa tasya rasō balavarṇakaraḥ sampadyatē, sa ca sarvarasavānāhāraḥ| striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyatē- svaśarīrapuṣṭayē, stanyāya, garbhavr̥ddhayē ca| sa tēnāhārēṇōpaṣṭabdhaḥ (paratantravr̥ttirmātaramāśritya) vartayatyantargataḥ||23||

View original

व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः| नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः| स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च| स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः||२३||

🔊 Audio coming soon

vyapagata ityādi ‘kimāhāraśca vartayati’ iti praśnasyōttaram| paratantravr̥ttiriti mātrādhīnavr̥ttiḥ| ētadēva vivr̥ṇōti- mātaramityādi| upasnēhaḥ nisyandaḥ| sadasadbhūtāṅgāvayava iti cchēdaḥ| tadanantaramiti aṅgapratyaṅgavyaktau satyām| nābhisaṁsaktā nāḍī nābhināḍī| ayanairiti mārgaiḥ| aparā garbhasya nābhināḍīpratibaddhā ‘amarā’ iti lōkē khyātā| abhisamplavatē iti vyāpnōti| ētaccāparādijanma garbhādr̥ṣṭavaśādbhavati||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

sa cōpasthitakālē janmani prasūtimārutayōgāt parivr̥ttyāvākśirā niṣkrāmatyapatyapathēna, ēṣā prakr̥tiḥ, vikr̥tiḥ punaratō'nyathā| paraṁ tvataḥ svatantravr̥ttirbhavati||24||

View original

स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति||२४||

🔊 Audio coming soon

kathambhūtaḥ sa niṣkrāmatītyasyōttaraṁ- sa cōpasthitakāla ityādi|- upasthitakāla iti pratyāsannakālē| vikr̥tiḥ punaratō'nyathētyanēna vikr̥tyācaraṇēnāpi nirgamō bhavatīti darśayati| svatantravr̥ttirbhavatīti svayaṅkr̥tēna stanyapānādinā vartatē, na garbhastha iva māturēvāhārēṇa paraṁ vartata ityarthaḥ||24||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

tasyāhārōpacārau jātisūtrīyōpadiṣṭāvavikārakarau cābhivr̥ddhikarau bhavataḥ||25|| tābhyāmēva ca viṣamasēvitābhyāṁ jātaḥ sadya upahanyatē tarurivāciravyaparōpitō vātātapābhyāmapratiṣṭhitamūlaḥ||26||

View original

तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः||२५|| ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः||२६||

🔊 Audio coming soon

kaiścāyamityādipraśnasyōttaraṁ- tasyētyādi| jātisūtrīyōpadiṣṭāviti anāgatāvēkṣaṇēnānāgatē bhūtavatprayōgādbōddhavyam| aciravyaparōpitaḥ adīrghakālārōpitaḥ||25-26||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

āptōpadēśādadbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśēṣāccādōṣaprakōpānurūpā dēvādiprakōpanimittā vikārāḥ samupalabhyantē||27||

View original

आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते||२७||

🔊 Audio coming soon

kiñcāsyētyādipraśnasyōttaram- āptōpadēśādityādi| āptōpadēśō'tra kumāratantrōpadēśō brahmādipraṇītaḥ| tatra hi kumārāṇāṁ dēvādinimittavikārāḥ pratipādyantē; dēvādigrahaṇēna ca tadanucarā api gr̥hyantē| skandagrahādayaḥ suśrutōktā dēvādayaścāṣṭau| yaduktaṁ- “dēvāstathā śatrugaṇāśca tēṣāṁ gandharvayakṣāḥ pitarō bhujaṅgāḥ| tathaiva rakṣāṁsi piśācajātirēṣō'ṣṭakō dēvagaṇō grahākhyaḥ” (sū.u.a.60) iti| anumānamapyatrāha- adbhutētyādi| na yadbhavati tadadbhutam, āścaryamiti yāvat; taccāmānuṣabalajñānaśōbhādi jñēyaṁ; ētaddhi dōṣājanyatvād dēvādikāraṇaṁ gamayati| samutthānādiviśēṣa āgantūnāmāgantuvikārēṣu sphuṭa ēva| adōṣaprakōpānurūpā iti dōṣaprakōpajanyarōgavidharmāṇaḥ||27||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

kālākālamr̥tyvōstu khalu bhāvābhāvayōridamadhyavasitaṁ naḥ- “yaḥ kaścin mriyatē sa kāla ēva mriyatē, na hi kālacchidramasti” ityēkē bhāṣantē| taccāsamyak| na hyacchidratā sacchidratā vā kālasyōpapadyatē, kālasvalakṣaṇasvabhāvāt| tatrāhuraparē- yō yadā mriyatē sa tasya niyatō mr̥tyukālaḥ; sa sarvabhūtānāṁ satyaḥ, samakriyatvāditi| ētadapi cānyathā'rthagrahaṇam| na hi kaścinna mriyata iti samakriyaḥ| kālō hyāyuṣaḥ pramāṇamadhikr̥tyōcyatē| yasya cēṣṭaṁ yō yadā mriyatē sa tasya mr̥tyukāla iti, tasya sarvē bhāvā yathāsvaṁ niyatakālā bhaviṣyanti; tacca nōpapadyatē, pratyakṣaṁ hyakālāhāravacanakarmaṇāṁ phalamaniṣṭaṁ, viparyayē cēṣṭaṁ; pratyakṣataścōpalabhyatē khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṁ tamarthamabhisamīkṣya, tadyathā- kālō'yamasya vyādhērāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇō visargasya, akālō vēti| lōkē'pyētadbhavati- kālē dēvō varṣatyakālē dēvō varṣati, kālē śītamakālē śītaṁ, kālē tapatyakālē tapati, kālē puṣpaphalamakālē ca puṣpaphalamiti| tasmādubhayamasti- kālē mr̥tyurakālē ca; naikāntikamatra| yadi hyakālē mr̥tyurna syānniyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṁ syāt; ēvaṁ gatē hitāhitajñānamakāraṇaṁ syāt, pratyakṣānumānōpadēśāścāpramāṇāni syuryē pramāṇabhūtāḥ sarvatantrēṣu, yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi cōpalabhyantē| vāgvastumātramētadvādamr̥ṣayō manyantē- nākālē mr̥tyurastīti||28||

View original

कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते| तच्चासम्यक्| न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्| तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति| एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्| न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः| कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते| यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति| लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति| तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र| यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते| वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति||२८||

🔊 Audio coming soon

kālākālētyādau idamadhyavasitamityanēna prakaraṇavyavasthāpanīyō'yamarthaḥ ‘tasmādubhayamasti kālē mr̥tyurakālē ca’ iti granthavakṣyamāṇaṁ pratyavamr̥śati| ēkīyamatamāha- yaḥ kaścidityādi| na hi kālacchidramastīti kālarahitaḥ kaścidavakāśō'sti, yaṁ kālaśūnyamavakāśamāsādyākālamr̥tyuḥ syāditi bhāvaḥ| ētaddūṣayati- taccētyādinā| sāntaraṁ yadavayavi dravyaṁ tat sacchidramityucyatē, yacca nirantaraṁ tadacchidram| tēna kālasya niravayavasya sacchidratā'cchidratā vā na sambhavati; tēna yaducyatē- ‘kālasyācchidratvānna kālamr̥tyurasti’ iti, tadayuktamiti bhāvaḥ| yattvakālamr̥tyuvyāpakatvēna kālasyōpacaritacchidratvaṁ taduttaravakṣyamāṇaikīyamatadūṣaṇēnaiva dūṣitam | kālasvalakṣaṇasvabhāvāditi kālasvalakṣaṇē sacchidratāyā acchidratāyāścābhāvādityarthaḥ| ēkīyamatāntaramāha- tatrāhurityādi| yō yadā mriyatē sa ēva tasya niyatō mr̥tyukāla iti kathaṁ jñāyatē ityāha- sa sarvabhūtānāṁ satyaḥ samakriyatvāditiḥ, yasmāt kālaḥ sarvabhūtānāmaviśēṣēṇa mārakatayā samakriyaḥ, na rāgāt kiñcidbhūtaṁ na mārayati, na dvēṣādvā kiñciddhanti, kintu sarvāṇyēva nihanti, tēna sarvabhūtānāmayaṁ satyō rāgadvēṣaśūnya ityarthaḥ| tataśca rāgadvēṣaśūnyatayā ucitakālē ēva paraṁ mārayati, nānucita iti bhāvaḥ| dūṣayati- ētadapītyādinā| na hi kaścinna mriyata iti kr̥tvā samakriyaḥ kālō bhavatyēva| yattu śatavarṣādilakṣaṇamāyuḥpramāṇamadhikr̥tya bhavatā samakriyaḥ kālō'bhidhīyatē; yadi śatavarṣādyāyuḥpramāṇē'pi samakriyaḥ syāt, tadā na śatavarṣādarvāgūrdhvaṁ vā kaścinmriyēta, dr̥śyatē caitat; tasmādēvambhūtasamakriyatvē kālasya ucitaśatavarṣādyāyuḥprāptērarvāṅbharaṇamakālamr̥tyuśabdābhidhēyamihāyurvēdē tannirastaṁ bhavatīti bhāvaḥ| akālamr̥tyupratiṣēdhē dūṣaṇāntaramāha- yasyētyādi| sarvabhāvā iti mr̥tyuvyatiriktā apyāhāravacanādayaḥ| pratyakṣamiti suvyaktapramāṇē nētyarthaḥ| kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsviti tāstā avasthāḥ śarīrādēstaṁ taṁ vyādhyāhārādikamarthaṁ buddhisthīkr̥tya kālākālaśabdēnōcyanta ityarthaḥ| tatra tr̥tīyadinajvarayuktāyāṁ tr̥tīyajvariṇō'vasthāyāṁ tr̥tīyajvaraṁ prati kālō'yamasyēti vyapadiśyatē, viparyayē cākāla iti vyapadēśaḥ; tathā glānyādiyuktāyāṁ śarīrāvasthāyāmāhārarūpamarthamuddiśya kālō'yamāhārasyēti jñānaṁ bhavati, viparyayē cākālō'yamityudāharaṇamunnēyam| visargasyēti vyādhimōkṣasya| iha prakaraṇē kālaśabdēnōcitaḥ kālō'bhidhīyatē, akālaśabdēnānucitaḥ kālaḥ; na tu kālavirahaḥ| siddhāntamupasaṁharati- tasmādityādi| naikāntikamiti kālamr̥tyurēva paraṁ bhavati, kiṁvā akālamr̥tyurēva paraṁ bhavatītyaikāntikapakṣō nāsti| akālamr̥tyōrabhāvapakṣē dūṣaṇāntaramāha- yadi hītyādi| hitāhitajñānamakālamr̥tyupratiṣēdhāryaṁ vidhīyatē, sa ēva cēdakālamr̥tyurnāsti tadā hitāhitajñānaṁ niṣprayōjanaṁ syādityarthaḥ| pratyakṣānumānōpadēśāścāpramāṇāni syuriti āyurvēdasambaddhā pratyakṣādaya āyuṣyānāyuṣyōpadarśakā āyuṣyānāyuṣyārthābhāvādapramāṇabhūtāḥ syuriti bhāvaḥ| dūṣitaṁ pakṣaṁ niḥsāratayā darśayannāha- vāgityādi||28||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kālē||29||

View original

वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२९||

🔊 Audio coming soon

‘kiñcāsya paramāyuḥ’ ityasya praśnasyōttaramāha- varṣaśatamityādi| asmin kālē iti kalau||29||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

tasya nimittaṁ prakr̥tiguṇātmasampat sātmyōpasēvanaṁ cēti||30||

View original

तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति||३०||

🔊 Audio coming soon

śēṣapraśnasyōttaraṁ- tasyētyādi| prakr̥tiguṇātmasampaditi prakr̥tisampat, guṇasampat, ātmasampat| tatra prakr̥tisampat samavātādiprakr̥titā, samaprakr̥tirhi cirāyurbhavati; guṇasampattu sārasaṁhananādibhirāyuṣmallakṣaṇairyōgaḥ, kiṁvā prakr̥tērmātr̥pitrādyupakaraṇasya guṇasampat sā prakr̥tiguṇasampat; ātmanastu cirāyuṣṭvakārakadharmayuktatā sampat||30||

Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34

tatra ślōkāḥ- śarīraṁ yadyathā tacca vartatē kliṣṭamāmayaiḥ| yathā klēśaṁ vināśaṁ ca yāti yē cāsya dhātavaḥ||31|| vr̥ddhihrāsau yathā tēṣāṁ kṣīṇānāmauṣadhaṁ ca yat| dēhavr̥ddhikarā bhāvā balavr̥ddhikarāśca yē||32|| pariṇāmakarā bhāvā yā ca tēṣāṁ pr̥thak kriyā| malākhyāḥ samprasādākhyā dhātavaḥ praśna ēva ca||33|| navakō nirṇayaścāsya vidhivat samprakāśitaḥ| tathyaḥ śarīravicayē śārīrē paramarṣiṇā||34||

View original

तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः| यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः||३१|| वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्| देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये||३२|| परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया| मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च||३३|| नवको निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः| तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा||३४||

🔊 Audio coming soon

saṅgrahē yē cāsya dhātava iti yādr̥śāścāsya dhātava ityarthaḥ| ētacca ‘vaiṣamyagamanaṁ punardhātūnāṁ’ ityādigranthēna dhātudharmaprakāśakatvēnōktaṁ jñēyam| anyē tu yē cāsya dhātava ityanēna ‘māṁsaṁ māṁsēna vardhatē’ ityādi dhāturūpāṇāṁ punarmāṁsādīnāṁ saṅgrahō'yamiti vadanti| vr̥ddhihrāsau yathā tēṣāmityanēna ‘dhātavaḥ punaḥ’ ityādigranthārthaṁ gr̥hṇāti| kṣīṇānāmauṣadhaṁ ca yaditi māṁsamāpyāyyatē māṁsēnētyādi saṅgr̥hṇāti| yā ca tēṣāṁ pr̥thak kriyētyanēna tēṣāmāhārapariṇāmakarāṇāmūṣmaprabhr̥tīnāṁ pr̥thakkarma yaduktaṁ ‘ūṣmā pacati’ ityādinā granthēna tadgr̥hyatē||31-34||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē śarīravicayaśārīraṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||

🔊 Audio coming soon

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ śarīravicayaśārīraṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

6. śarīravicayaśārīram — Charaka Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi