Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ śarīravicayaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
śarīravicayaḥ śarīrōpakārārthamiṣyatē|
jñātvā hi śarīratattvaṁ śarīrōpakārakarēṣu bhāvēṣu jñānamutpadyatē|
tasmāccharīravicayaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ||3||
View original
अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते|
ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते|
तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra śarīraṁ nāma cētanādhiṣṭhānabhūtaṁ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṁ samayōgavāhi |
yadā hyasmiñ śarīrē dhātavō vaiṣamyamāpadyantē tadā klēśaṁ vināśaṁ vā prāpnōti|
vaiṣamyagamanaṁ hi punardhātūnāṁ vr̥ddhihrāsagamanamakārtsnyēna prakr̥tyā ca||4||
View original
तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि |
यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति|
वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
yaugapadyēna tu virōdhināṁ dhātūnāṁ vr̥ddhihrāsau bhavataḥ|
yaddhi yasya dhātōrvr̥ddhikaraṁ tattatō viparītaguṇasya dhātōḥ pratyavāyakaraṁ sampadyatē||5||
View original
यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः|
यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tadēva tasmādbhēṣajaṁ samyagavacāryamāṇaṁ yugapannyūnātiriktānāṁ dhātūnāṁ sāmyakaraṁ bhavati, adhikamapakarṣati nyūnamāpyāyayati||6||
View original
तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ētāvadēva hi bhaiṣajyaprayōgē phalamiṣṭaṁ svasthavr̥ttānuṣṭhānē ca yāvaddhātūnāṁ sāmyaṁ syāt|
svasthā hyapi dhātūnāṁ sāmyānugrahārthamēva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṁśca paryāyēṇēcchantyupayōktuṁ sātmyasamājñātān; ēkaprakārabhūyiṣṭhāṁścōpayuñjānāstadviparītakarasamājñātayā cēṣṭayā samamicchanti kartum||7||
View original
एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्|
स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
dēśakālātmaguṇaviparītānāṁ hi karmaṇāmāhāravikārāṇāṁ ca kriyōpayōgaḥ samyak, sarvātiyōgasandhāraṇam, asandhāraṇamudīrṇānāṁ ca gatimatāṁ, sāhasānāṁ ca varjanaṁ, svasthavr̥ttamētāvaddhātūnāṁ sāmyānugrahārthamupadiśyatē||8||
View original
देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhāravikārairabhyasyamānairvr̥ddhiṁ prāpnuvanti, hrāsaṁ tu viparītaguṇairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhārairabhyasyamānaiḥ||9||
View original
धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
tatrēmē śarīradhātuguṇāḥ saṅkhyāsāmarthyakarāḥ; tadyathā- gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramr̥dukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ|
tēṣu yē guravastē gurubhirāhāravikāraguṇairabhyasyamānairāpyāyyantē, laghavaśca hrasanti; laghavastu laghubhirāpyāyyantē, guravaśca hrasanti|
ēvamēva sarvadhātuguṇānāṁ sāmānyayōgādvr̥ddhiḥ, viparyayāddhrāsaḥ|
tasmānmāṁsamāpyāyyatē māṁsēna bhūyastaramanyēbhyaḥ śarīradhātubhyaḥ, tathā lōhitaṁ lōhitēna, mēdō mēdasā, vasā vasayā, asthi taruṇāsthnā, majjā majjñā, śukraṁ śukrēṇa, garbhastvāmagarbhēṇa||10||
View original
तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः|
तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति|
एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः|
तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
yatra tvēvaṁlakṣaṇēna sāmānyēna sāmānyavatāmāhāravikārāṇāmasānnidhyaṁ syāt, sannihitānāṁ vā'pyayuktatvānnōpayōgō ghr̥ṇitvādanyasmādvā kāraṇāt, sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt, tasya yē samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asēvyāśca, tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakr̥tīnāmapyāhāravikārāṇāmupayōgaḥ syāt|
tadyathā- śukrakṣayē kṣīrasarpiṣōrupayōgō madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṁ cāparēṣāṁ dravyāṇāṁ, mūtrakṣayē punarikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇōpaklēdināṁ, purīṣakṣayē kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṁ, vātakṣayē kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṁ, pittakṣayē'mlalavaṇakaṭukakṣārōṣṇatīkṣṇānāṁ, ślēṣmakṣayē snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṁ dravyāṇām|
karmāpi yadyasya dhātōrvr̥ddhikaraṁ tattadāsēvyam|
ēvamanyēṣāmapi śarīradhātūnāṁ sāmānyaviparyayābhyāṁ vr̥ddhihrāsau yathākālaṁ kāryau|
iti sarvadhātūnāmēkaikaśō'tidēśataśca vr̥ddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti||11||
View original
यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्|
तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्|
कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्|
एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ|
इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
kārtsnyēna śarīravr̥ddhikarāstvimē bhāvā bhavanti; tadyathā- kālayōgaḥ, svabhāvasaṁsiddhiḥ, āhārasauṣṭhavam, avighātaścēti||12||
View original
कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
balavr̥ddhikarāstvimē bhāvā bhavanti|
tadyathā- balavatpuruṣē dēśē janma balavatpuruṣē kālē ca, sukhaśca kālayōgaḥ, bījakṣētraguṇasampacca, āhārasampacca, śarīrasampacca, sātmyasampacca, sattvasampacca, svabhāvasaṁsiddhiśca, yauvanaṁ ca, karma ca, saṁharṣaścēti||13||
View original
बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति|
तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
āhārapariṇāmakarāstvimē bhāvā bhavanti|
tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, klēdaḥ, snēhaḥ, kālaḥ, samayōgaścēti ||14||
View original
आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति|
तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति ||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
tatra tu khalvēṣāmūṣmādīnāmāhārapariṇāmakarāṇāṁ bhāvānāmimē karmaviśēṣā bhavanti|
tadyathā- ūṣmā pacati, vāyurapakarṣati, klēdaḥ śaithilyamāpādayati, snēhō mārdavaṁ janayati, kālaḥ paryāptimabhinirvartayati, samayōgastvēṣāṁ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyatē||15||
View original
तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति|
तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyantē yathāsvamaviruddhāḥ; viruddhāśca vihanyurvihatāśca virōdhibhiḥ śarīram||16||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
śarīraguṇāḥ punardvividhāḥ saṅgrahēṇa- malabhūtāḥ, prasādabhūtāśca|
tatra malabhūtāstē yē śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ|
tadyathā- śarīracchidrēṣūpadēhāḥ pr̥thagjanmānō bahirmukhāḥ, paripakvāśca dhātavaḥ, prakupitāśca vātapittaślēṣmāṇaḥ, yē cānyē'pi kēciccharīrē tiṣṭhantō bhāvāḥ śarīrasyōpaghātāyōpapadyantē, sarvāṁstānmalē sañcakṣmahē; itarāṁstu prasādē , gurvādīṁśca dravāntān guṇabhēdēna, rasādīṁśca śukrāntān dravyabhēdēna||17||
View original
शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च|
तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः|
तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
tēṣāṁ sarvēṣāmēva vātapittaślēṣmāṇō duṣṭā dūṣayitārō bhavanti, dōṣasvabhāvāt|
vātādīnāṁ punardhātvantarē kālāntarē praduṣṭānāṁ vividhāśitapītīyē'dhyāyē vijñānānyuktāni|
ētāvatyēva duṣṭadōṣagatiryāvat saṁsparśanāccharīradhātūnām|
prakr̥tibhūtānāṁ tu khalu vātādīnāṁ phalamārōgyam|
tasmādēṣāṁ prakr̥tibhāvē prayatitavyaṁ buddhimadbhiriti||18||
View original
तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्|
वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि|
एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्|
प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्|
तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
bhavati cātra- śarīraṁ sarvathā sarvaṁ sarvadā vēda yō bhiṣak|
āyurvēdaṁ sa kārtsnyēna vēda lōkasukhapradam||19||
View original
भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्|
आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca śrutamētadyaduktaṁ bhagavatā śarīrādhikārē vacaḥ|
kinnu khalu garbhasyāṅgaṁ pūrvamabhinirvartatē kukṣau, kutō mukhaḥ kathaṁ cāntargatastiṣṭhati, kimāhāraśca vartayati, kathambhūtaśca niṣkrāmati, kaiścāyamāhārōpacārairjātaḥ sadyō hanyatē, kairavyādhirabhivardhatē, kiñcāsya dēvādiprakōpanimittā vikārāḥ sambhavanti āhōsvinna, kiñcāsya kālākālamr̥tyvōrbhāvābhāvayōrbhagavānadhyavasyati, kiñcāsya paramāyuḥ, kāni cāsya paramāyuṣō nimittānīti||20||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः|
किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति||२०||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
tamēvamuktavantamagnivēśaṁ bhagavān punarvasurātrēya uvāca- pūrvamuktamētadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartatē kukṣau, yaccāsya yadā santiṣṭhatē'ṅgajātam|
viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakr̥tāmr̥ṣīṇāṁ santi sarvēṣāṁ; tānapi nibōdhōcyamānān- śiraḥ pūrvamabhinirvartatē kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati, sarvēndriyāṇāṁ tadadhiṣṭhānamiti kr̥tvā; hr̥dayamiti kāṅkāyanō bāhlīkabhiṣak, cētanādhiṣṭhānatvāt; nābhiriti bhadrakāpyaḥ, āhārāgama iti kr̥tvā; pakvāśayagudamiti bhadraśaunakaḥ, mārutādhiṣṭhānatvāt; hastapādamiti baḍiśaḥ, tatkaraṇatvāt puruṣasya; indriyāṇīti janakō vaidēhaḥ, tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kr̥tvā; parōkṣatvādacintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ; sarvāṅgābhinirvr̥ttiryugapaditi dhanvantariḥ; tadupapannaṁ, sarvāṅgānāṁ tulyakālābhinirvr̥ttatvāddhr̥dayaprabhr̥tīnām|
sarvāṅgānāṁ hyasya hr̥dayaṁ mūlamadhiṣṭhānaṁ ca kēṣāñcidbhāvānām, naca tasmāt pūrvābhinirvr̥ttirēṣāṁ; tasmāddhr̥dayaprabhr̥tīnāṁ sarvāṅgānāṁ tulyakālābhinirvr̥ttiḥ, sarvē bhāvā hyanyōnyapratibaddhāḥ; tasmādyathābhūtadarśanaṁ sādhu||21||
View original
तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्|
विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्|
सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु||२१||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
garbhastu khalu mātuḥ pr̥ṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṅkucyāṅgānyāstē'ntaḥkukṣau ||22||
View original
गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ ||२२||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravr̥ttirmātaramāśritya vartayatyupasnēhōpasvēdābhyāṁ garbhāśayē sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ, tadanantaraṁ hyasya kaścillōmakūpāyanairupasnēhaḥ kaścinnābhināḍyayanaiḥ|
nābhyāṁ hyasya nāḍī prasaktā, nāḍyāṁ cāparā, aparā cāsya mātuḥ prasaktā hr̥dayē, mātr̥hr̥dayaṁ hyasya tāmaparāmabhisamplavatē sirābhiḥ syandamānābhiḥ ; sa tasya rasō balavarṇakaraḥ sampadyatē, sa ca sarvarasavānāhāraḥ|
striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyatē- svaśarīrapuṣṭayē, stanyāya, garbhavr̥ddhayē ca|
sa tēnāhārēṇōpaṣṭabdhaḥ (paratantravr̥ttirmātaramāśritya) vartayatyantargataḥ||23||
View original
व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः|
नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः|
स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च|
स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः||२३||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
sa cōpasthitakālē janmani prasūtimārutayōgāt parivr̥ttyāvākśirā niṣkrāmatyapatyapathēna, ēṣā prakr̥tiḥ, vikr̥tiḥ punaratō'nyathā|
paraṁ tvataḥ svatantravr̥ttirbhavati||24||
View original
स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा|
परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति||२४||
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
tasyāhārōpacārau jātisūtrīyōpadiṣṭāvavikārakarau cābhivr̥ddhikarau bhavataḥ||25||
tābhyāmēva ca viṣamasēvitābhyāṁ jātaḥ sadya upahanyatē tarurivāciravyaparōpitō vātātapābhyāmapratiṣṭhitamūlaḥ||26||
View original
तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः||२५||
ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः||२६||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
āptōpadēśādadbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśēṣāccādōṣaprakōpānurūpā dēvādiprakōpanimittā vikārāḥ samupalabhyantē||27||
View original
आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते||२७||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
kālākālamr̥tyvōstu khalu bhāvābhāvayōridamadhyavasitaṁ naḥ- “yaḥ kaścin mriyatē sa kāla ēva mriyatē, na hi kālacchidramasti” ityēkē bhāṣantē|
taccāsamyak|
na hyacchidratā sacchidratā vā kālasyōpapadyatē, kālasvalakṣaṇasvabhāvāt|
tatrāhuraparē- yō yadā mriyatē sa tasya niyatō mr̥tyukālaḥ; sa sarvabhūtānāṁ satyaḥ, samakriyatvāditi|
ētadapi cānyathā'rthagrahaṇam|
na hi kaścinna mriyata iti samakriyaḥ|
kālō hyāyuṣaḥ pramāṇamadhikr̥tyōcyatē|
yasya cēṣṭaṁ yō yadā mriyatē sa tasya mr̥tyukāla iti, tasya sarvē bhāvā yathāsvaṁ niyatakālā bhaviṣyanti; tacca nōpapadyatē, pratyakṣaṁ hyakālāhāravacanakarmaṇāṁ phalamaniṣṭaṁ, viparyayē cēṣṭaṁ; pratyakṣataścōpalabhyatē khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṁ tamarthamabhisamīkṣya, tadyathā- kālō'yamasya vyādhērāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇō visargasya, akālō vēti|
lōkē'pyētadbhavati- kālē dēvō varṣatyakālē dēvō varṣati, kālē śītamakālē śītaṁ, kālē tapatyakālē tapati, kālē puṣpaphalamakālē ca puṣpaphalamiti|
tasmādubhayamasti- kālē mr̥tyurakālē ca; naikāntikamatra|
yadi hyakālē mr̥tyurna syānniyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṁ syāt; ēvaṁ gatē hitāhitajñānamakāraṇaṁ syāt, pratyakṣānumānōpadēśāścāpramāṇāni syuryē pramāṇabhūtāḥ sarvatantrēṣu, yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi cōpalabhyantē|
vāgvastumātramētadvādamr̥ṣayō manyantē- nākālē mr̥tyurastīti||28||
View original
कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते|
तच्चासम्यक्|
न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्|
तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति|
एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्|
न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः|
कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते|
यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति|
लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति|
तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र|
यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते|
वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति||२८||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kālē||29||
View original
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२९||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
tasya nimittaṁ prakr̥tiguṇātmasampat sātmyōpasēvanaṁ cēti||30||
View original
तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति||३०||
Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34
tatra ślōkāḥ- śarīraṁ yadyathā tacca vartatē kliṣṭamāmayaiḥ|
yathā klēśaṁ vināśaṁ ca yāti yē cāsya dhātavaḥ||31||
vr̥ddhihrāsau yathā tēṣāṁ kṣīṇānāmauṣadhaṁ ca yat|
dēhavr̥ddhikarā bhāvā balavr̥ddhikarāśca yē||32||
pariṇāmakarā bhāvā yā ca tēṣāṁ pr̥thak kriyā|
malākhyāḥ samprasādākhyā dhātavaḥ praśna ēva ca||33||
navakō nirṇayaścāsya vidhivat samprakāśitaḥ|
tathyaḥ śarīravicayē śārīrē paramarṣiṇā||34||
View original
तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः|
यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः||३१||
वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्|
देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये||३२||
परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया|
मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च||३३||
नवको निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः|
तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा||३४||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē śarīravicayaśārīraṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||