6. śarīravicayaśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತಃ ಶರೀರವಿಚಯಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ಶರೀರವಿಚಯಃ ಶರೀರೋಪಕಾರಾರ್ಥಮಿಷ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹಿ ಶರೀರತತ್ತ್ವಂ ಶರೀರೋಪಕಾರಕರೇಷು ಭಾವೇಷು ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರವಿಚಯಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ||೩||

ಪುರುಷವಿಚಯಂ ಮೋಕ್ಷೋಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಪುರುಷೋಪಕಾರಕಮಭಿಧಾಯ, ವ್ಯಾಕ್ರಿಯಮಾಣಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತಂ ಶರೀರೋಪಕಾರಕಂ ಶರೀರವಿಚಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಚಯನಂ ವಿಚಯಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರವಿಭಾಗೇನ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶರೀರೋಪಕಾರಾರ್ಥಮಿತಿ ಶರೀರಾರೋಗ್ಯಾರ್ಥಮ್| ಅಥ ಕಥಂ ಶರೀರಜ್ಞಾನಂ ಶರೀರೋಪಕಾರಕಮಿತ್ಯಾಹ- ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಸ್ಯ ರಕ್ತಾದಿರೂಪಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವರೂಪಂ ತತ್ತ್ವಂ ಜ್ಞಾತ್ವೈವ ಇದಮಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಧಾತೋರಸಮಾನಗುಣತಯಾ ಹ್ರಾಸಕತ್ವೇನೋಪಕಾರಕಮಿತಿ, ತಥೋಕ್ತವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಾಪಕಾರಕಮಿತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಜಾಯತೇ, ನೋಪಕಾರ್ಯಶರೀರತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇಽಸತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಶರೀರಂ ನಾಮ ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಂ ಸಮಯೋಗವಾಹಿ | ಯದಾ ಹ್ಯಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರೇ ಧಾತವೋ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ಕ್ಲೇಶಂ ವಿನಾಶಂ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ವೈಷಮ್ಯಗಮನಂ ಹಿ ಪುನರ್ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಗಮನಮಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚ||೪||

ಸಮುದಿತಸ್ಯೈವ ತಾವಚ್ಛರೀರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಚೇತನಾಶಬ್ದೇನ ಜ್ಞಾನಕಾರಣಮಾತ್ಮೋಚ್ಯತೇ, ಭೂತಶಬ್ದ ಉಪಮಾನೇ; ತೇನ, ಚೇತನಾಯಾ ಆತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಾಃ ಶರೀರೇ ಏವೋಪಲಮ್ಭಾದಾತ್ಮನಃ ಶರೀರಮಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ ಭವತಿ; ಪರಮಾರ್ಥಸ್ತು ಚೇತನಾ ಆತ್ಮಾಶ್ರಯಾ, ಆತ್ಮಾ ಚ ನಿರಾಶ್ರಯ ಏವ; ಕಿಂವಾ ಚೇತನಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಮಿತಿ ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಮ್| ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ವಿಕಾರಾ ರಸಾದಯಃ ಶರೀರಾರಮ್ಭಕಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸಮುದಾಯೋ ಮೇಲಕಃ, ಸ ಆತ್ಮಾ ಸ್ವರೂಪಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ಸಮುದಾಯಶಬ್ದೇನ ಚ ಸಮುದಾಯಾರಮ್ಭಕಾ ಧಾತವ ಏವೋಚ್ಯನ್ತೇ; ತೇನ, ನ ಸಂಯೋಗಮಾತ್ರಸ್ಯ ಶರೀರತ್ವಪ್ರಸಕ್ತಿಃ| ಕಿಂವಾ, ಸಮುದಾಯಃ ಸಂಯೋಗ ಏವೋಚ್ಯತಾಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮುದಾಯ ಆತ್ಮಾ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯರೂಪಸ್ಯ ತತ್ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಂ ಶರೀರಮೇವ| ಸಮೇನ ಉಚಿತಪ್ರಮಾಣೇನ ಧಾತೂನಾಂ ಮೇಲಕೇನ ಸಮ್ಯಙ್ನೀರೋಗತಯಾ ವಹತೀತಿ ಸಮಯೋಗವಾಹಿ| ಯದಾ ತು ಧಾತೂನಾಂ ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತತ್ವೇನ ವಿಷಮೋ ಮೇಲಕೋ ಭವತಿ, ತದಾ ಅಸಮಯೋಗವಾಹೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯದಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಲಘುನಾ ವೈಷಮ್ಯೇಣ ರೋಗಮಾತ್ರಜನಕೇನ ಕ್ಲೇಶಂ, ಮಹತಾ ತ್ವಸಾಧ್ಯರೋಗಜನಕೇನ ವೈಷಮ್ಯೇಣ ವಿನಾಶಂ ಮರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಶರೀರಮ್| ಅಥ ಕಿಂ ತದ್ವೈಷಮ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ವೈಷಮ್ಯಗಮನಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೈಷಮ್ಯಗಮನಂ ವೈಷಮ್ಯಾವಸ್ಥಾಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ವೈಷಮ್ಯಮೇವ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದಿ ಹಿ ವೈಷಮ್ಯಮಿತ್ಯೇವ ಬ್ರೂಯಾತ್, ತದಾ ಸಹಜಸಿದ್ಧಮಪಿ ಧಾತೂನಾಂ ಯನ್ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತತ್ವೇನ ವೈಷಮ್ಯಂ ತದಪಿ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಗೃಹ್ಯೇತ; ತೇನ, ಗಮನಪದಪ್ರಕ್ಷೇಪಾತ್ ಸಹಜಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯೈವ ಕದಾಚಿದುತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಗಮನಂ ಚೇಹ ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಮಸ್ತಂ ಚ ವೈಷಮ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷಾನಾಹ- ಅಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚೇತಿ; ಅಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇತಿ ಏಕದೇಶೇನ, ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ಸಕಲೇನ ಸ್ವಭಾವೇನ| ಏತೇನ ಚ ರಸಾದೀನಾಂ ಚಾಂಶೇನ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ, ತಥಾ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಾವುಪಗೃಹೀತೌ ಭವತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು, ‘ಅಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ’ ಇತಿಪದಂ ಕ್ಲೇಶಂ ವಿನಾಶಂ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯನೇನ ಸಮಂ ಯೋಜಯನ್ತಿ| ತೇನ, ಯದಾಽಪಿ ಧಾತವೋ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ತದಾಽಪಿ ನಾವಶ್ಯಂ ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶೌ ಭವತಃ, ಅಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತಿಪದೇನ ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶವ್ಯಭಿಚಾರಸ್ಯಾಭಿಹಿತತ್ವಾತ್; ದೃಷ್ಟಂ ಚೈತತ್, ಯಥಾ- ವೃಷ್ಯಪ್ರಯೋಗಾಚ್ಛುಕ್ರವೃದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಮಪಿ ನ ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶೌ ಭವತಃ, ತಥಾ ಬಾಲಸ್ಯ ವರ್ಧಮಾನಧಾತೋರಪಿ ಗುಣ ಏವ ಪರಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ನಾತಿಸುನ್ದರಂ, ಯತೋ ಬಾಲಸ್ಯ ವರ್ಧಮಾನಧಾತೋರಪಿ ವಯೋಽನುರೂಪಾಃ ಪ್ರಾಕೃತಮಾನಸ್ಥಿತಾ ಏವ ಧಾತವೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇನ ನ ತೇ ಪ್ರಾಕೃತಮಾನಾ ವೃದ್ಧಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ; ಯಾ ತು ವೃಷ್ಯಪ್ರಯೋಗಜಾ ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿಃ, ಸಾ ಯದಿ ವಿಕಾರಕಾರಿಕಾ ನ ಭವತಿ ತದಾ ತು ಪ್ರಾಕೃತಮಾನಾನ್ತರ್ಗತೈವ| ಏತದೇವ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಮಾನಂ- ಯದವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಮ್| ಅಞ್ಜಲ್ಯಾದಿಮಾನಂ ತು ಅದೂರಾನ್ತರೇಣಾಭಿಹಿತಮಪಿ ನಿತ್ಯಪರೋಕ್ಷತಯಾ ಪುನಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಧಾತುಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ; ತಸ್ಮಾಚ್ಛುಕ್ರಸ್ಯ ಯಾವತೀ ವೃದ್ಧಿರದೋಷಾ, ತಾವತೀ ಪ್ರಾಕೃತಮಾನಾವಸ್ಥಾರೂಪೈವ| ಪ್ರಾಕೃತಮಾನಾತಿರಿಕ್ತೌ ಚೇಹ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ವೈಷಮ್ಯಗಮನಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯೇತೇ, ತಸ್ಮಾದಾದ್ಯೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ| ತಥಾ ನ ಕೇವಲಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಗಮನಮೇವ ವೈಷಮ್ಯಗಮನಂ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚ ವೈಷಮ್ಯಗಮನಂ ಧಾತೂನಾಂ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ತಥಾಹಿ- “ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಮಾರುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಸ್ಯ ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ವಿಕಾರಕಾರಕಸ್ಯ ಚ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತಾಽಪಿ ವೈಷಮ್ಯಾರ್ಥಕ್ರಿಯಾಕಾರಿತ್ವೇನ ವೈಷಮ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ತದಪಿ ನಾತಿಸುನ್ದರಮ್| ಯೇನ, ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಷ್ವಪಿ ತ್ರಿವಿಧಾಂ ಗತಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತಾ ಧಾತೂನಾಂ ನಿರ್ವಿಕಾರಾ ಏವೋಕ್ತಾ; ಯಥಾ- “ಕ್ಷೀಣಾ ಜಹತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ವಂ, ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ| ದೋಷಾಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ತಿ ಯಥಾಬಲಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧೭); ತಥಾ “ವಿಕಾರೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ| ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮೇವ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೯) ಏವಮಾದಿಷು| ಯತ್ತು “ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ” ಇತ್ಯಾದೌ ಸ್ವಮಾನಾವಸ್ಥಿತಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಾದೇರ್ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಂ, ತಚ್ಛರೀರಪ್ರದೇಶಾನ್ತರನೀತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾದೇಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ವೃದ್ಧಸ್ಯೈವ ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಂ; ಸ್ವಮಾನಸ್ಥಿತೋಽಪಿ ದೋಷಃ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರಂ ನೀತಃ ಸನ್ ತತ್ಪ್ರದೇಶಸ್ಥದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವೃದ್ಧ ಏವ ಭವತಿ, ತೇನ ತತ್ರಾಪಿ ವೃದ್ಧಸ್ಯೈವ ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಂ, ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಸ್ತತ್ರೈವ ಗ್ರನ್ಥೇ| ಯತ್ರಾಪಿ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥಿತಾನಾಮೇವ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಂ, ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಾದಯ ಏವ ವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ವಿಕಾರಕರಾಃ, ರಕ್ತಾದಯೋಽಪಿ ತತ್ರ ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾಧೀನಸ್ವಗುಣಾ ವೃದ್ಧಸ್ವಗುಣಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ, ತತೋ ಗುಣಹಾನಿವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ದೂಷ್ಯೇಽಪಿ ತಿಷ್ಠತ ಏವೇತಿ ನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಪಶ್ಯಾಮಃ||೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ತು ವಿರೋಧಿನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಭವತಃ| ಯದ್ಧಿ ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಂ ತತ್ತತೋ ವಿಪರೀತಗುಣಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಕರಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ||೫||

ಉಪಯುಕ್ತಭೇಷಜೇನ ಯಥಾ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಭವತಸ್ತದಾಹ- ಯೌಗಪದ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೋಧಿನಾಮಿತಿ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಮ್| ಏತದೇವೋಪಪತ್ತ್ಯಾ ಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಯದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಧಿ ಭೇಷಜಂ, ಯಥಾ- ಕ್ಷೀರಂ ಕಫಶುಕ್ರಾದಿವೃದ್ಧಿಕರಂ, ತತ್ ಕಫಶುಕ್ರಾದೇರ್ವಿಪರೀತಗುಣಸ್ಯ ವಾತಾದೇಃ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಕರಂ ಭವತಿ, ಹ್ರಾಸಕರಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಪರೀತಸ್ಯೇತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ವಿಪರೀತಗುಣಸ್ಯೇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಜಾತಿವೈಪರೀತ್ಯಾದ್ಗುಣವೈಪರೀತ್ಯಮೇವ ಹ್ರಾಸಕಾರಣಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ, ಗೋಮೂತ್ರಂ ದ್ರವತ್ವೇನ ಜಾತ್ಯಾ ಸಮಾನಮಪಿ ಕಟೂಷ್ಣರೂಕ್ಷಾದಿವಿಪರೀತಗುಣಯೋಗಾತ್ ಕಫಸ್ಯಾಪಹಾರಕಮೇವ||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ತದೇವ ತಸ್ಮಾದ್ಭೇಷಜಂ ಸಮ್ಯಗವಚಾರ್ಯಮಾಣಂ ಯುಗಪನ್ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಕರಂ ಭವತಿ, ಅಧಿಕಮಪಕರ್ಷತಿ ನ್ಯೂನಮಾಪ್ಯಾಯಯತಿ||೬||

ಉಪಪಾದಿತಂ ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಗಮನಮುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ತದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗುಪಚರ್ಯಮಾಣಮಿತ್ಯನೇನ ಉಚಿತಮಾತ್ರಾದಿಪ್ರಯೋಗಂ, ತಥಾ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾವಧಿಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ; ಮಾತ್ರಾದಿವಿಗುಣಂ ಹಿ ಭೇಷಜಂ ನ ಸ್ವೋಚಿತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕರೋತಿ; ಯಥಾ- ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಂ ಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಂ ಯದುಪಯುಜ್ಯತೇ ಕಟ್ವಾದಿ ತತ್ ಸಾಮ್ಯಾಪತ್ತ್ಯುತ್ತರಕಾಲಮಪ್ಯುಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧ್ಯಾ ಕಫಕ್ಷಯೇಣ ಚ ಪುನರ್ವೈಷಮ್ಯಮಾವಹತಿ; ತಸ್ಮಾದೇತದ್ದೋಷವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸಮ್ಯಗುಪಚರ್ಯಮಾಣಮಿತಿ ಕೃತಮ್| ನನು, ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ ಭೇಷಜೇನ ವಿರೋಧಿನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಭವತಃ, ಉಪಸಂಹಾರೇ ತು ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಕರ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತತ್ಕಥಂ ನಾರ್ಥಭೇದ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಕರಮೇವ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಧಿಕಮಪಕರ್ಷತಿ, ನ್ಯೂನಮಾಪ್ಯಾಯಯತೀತಿ| ಏವಮ್ಭೂತಂ ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಣಂ ಯತ್ರೈವ ವಿರೋಧಿನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ವಿದ್ಯೇತೇ ತತ್ರೈವ ಜ್ಞೇಯಂ, ನ ಸರ್ವತ್ರ| ತೇನ ಯತ್ರ ವೃದ್ಧಿರೇವ ಪರಂ ದೋಷಾಣಾಂ ನ ಕ್ಷಯಃ ಕಸ್ಯಚಿತ್, ತತ್ರ ಯಥಾ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಕ್ಷಯಾಧಾನಮುಕ್ತಂ ನ ತಥಾ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ವರ್ಧನಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಏತಾವದೇವ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಯೋಗೇ ಫಲಮಿಷ್ಟಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇ ಚ ಯಾವದ್ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ್ವಸ್ಥಾ ಹ್ಯಪಿ ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮೇವ ಕುಶಲಾ ರಸಗುಣಾನಾಹಾರವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಪರ್ಯಾಯೇಣೇಚ್ಛನ್ತ್ಯುಪಯೋಕ್ತುಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮಾಜ್ಞಾತಾನ್; ಏಕಪ್ರಕಾರಭೂಯಿಷ್ಠಾಂಶ್ಚೋಪಯುಞ್ಜಾನಾಸ್ತದ್ವಿಪರೀತಕರಸಮಾಜ್ಞಾತಯಾ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಸಮಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕರ್ತುಮ್||೭||

ಉಕ್ತಧಾತುಸಾಮ್ಯಸ್ಯೋಪಾದೇಯತಾಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ತಥಾ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾತಿರಿಕ್ತಂ ಫಲಂ ನಿಷೇಧಯನ್ನಾಹ- ಏತಾವದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾವದೇವೇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾತ್ಮಕೋ ರೋಗಪ್ರಶಮೋ ಹಿ ಭೇಷಜಸಾಧ್ಯೋ ನ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ, ತಥಾ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೋಜಸ್ಕರರಸಾಯನೇನಾಪಿ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮೇವ ವಿಶಿಷ್ಟಮಾಧೀಯತೇ; ತೇನ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾದತಿರಿಕ್ತಮಾಯುರ್ವೇದಸಾಧ್ಯಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ| ನನು ಸ್ವಸ್ಥೇ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ, ನ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಸಾಧ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಥಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇಽಪಿ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮೇವ ಫಲಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ್ವಸ್ಥಾ ಹ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮ್ಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮಿತಿ ಸತ ಏವ ಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಪರಾಪರಸಾಮ್ಯೋತ್ಪಾದೇನ ಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಮ್| ರಸಾ ಮಧುರಾದಯಃ| ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ| ಆಹಾರವಿಕಾರಾಃ ಆದ್ಯಖಾದ್ಯಲೇಹ್ಯಪೇಯರೂಪಾ ಯವಾಗ್ವಾದಯಃ| ಪರ್ಯಾಯೇಣೇತಿ ಉಚಿತೇನ ಕ್ರಮೇಣ; ಸ ಚ ಕ್ರಮೋ ಯಥಾ- ಮಧುರಮುಪಯುಜ್ಯ ತಜ್ಜನ್ಯಕಫವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಾರ್ಥಂ ಕಟ್ವಾದ್ಯುಪಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿರಸಕ್ರಮಃ, ತಥಾ ಗುರುಮುಪಯುಜ್ಯ ತತ್ಕಾರ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧಾರ್ಥಂ ಲಘೂಪಯೋಗ ಇತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರೋ ಗುಣಾನಾಮುಪಯೋಗಕ್ರಮಃ, ಆಹಾರವಿಕಾರೇಷ್ವಪಿ ಖಾದ್ಯಾದ್ಯುಪಯುಜ್ಯ ತತ್ಪಾಕಾರ್ಯಂ ಪೇಯೋಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಕಃ ಕ್ರಮಃ| ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಚ ರಸಾ ಅಪಿ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ರಸಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪೃಥಗುಕ್ತಾಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮಾಜ್ಞಾತಾನಿತಿ ರಸಗುಣಾನಿತ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಆಹಾರವಿಕಾರಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಅಭ್ಯಾಸೇನ ತಥಾ ಸಮತ್ವೇನ ಚ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಪಥ್ಯತ್ವೇನಾಜ್ಞಾತಾ ಇತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮಾಜ್ಞಾತಾಃ, ಸಮಶಬ್ದೇನ ಹ್ಯತ್ರ ಪಥ್ಯಮುಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಸರ್ವದಾ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವೇನ ಸಮಾಜ್ಞಾತಾಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮಾಜ್ಞಾತಾಃ; ತೇನ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಮುಪಯೋಗಮೇವ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪತಿ| ಅಥ ಯತ್ರ ತಾವದ್ರಸಾದಯಃ ಪರ್ಯಾಯೇಣೋಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ ಸಾಧು, ಯತ್ರ ತ್ವೇಕಪ್ರಕಾರಾ ಏವ ರಸಾದಯಃ ಕುತಶ್ಚಿದ್ಧೇತೋರಭ್ಯಸ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ ಕೋ ವಿಧಿರಿತ್ಯಾಹ- ಏಕಪ್ರಕಾರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ ಉಪಯುಕ್ತೈಕಪ್ರಕಾರರಸಾದಿಭೂಯಿಷ್ಠಾದ್ ರಸಾದೇರ್ವಿಪರೀತಮರ್ಥಂ ಕರೋತೀತಿ ತದ್ವಿಪರೀತಕರೀ ಸಮಾಜ್ಞಾತಾ ಚೇಷ್ಟಾ, ತಯಾ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಸಮಂ ಕರ್ತುಮಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ| ಏಕಪ್ರಕಾರಭೂಯಿಷ್ಠಾದ್ಯುಪಯೋಗೇನಾಧೀಯಮಾನವೈಷಮ್ಯಂ ಶರೀರಂ ಸಮಂ ಸಮಧಾತುಂ ಕರ್ತುಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಏತದುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- ಮಧುರಪ್ರಕಾರಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯ ಆಹಾರಪ್ರಕಾರಮುಪಯುಙ್ಕ್ತೇ ತಸ್ಯ ಮಧುರಸಮಾನಕಫಾದಿವೃದ್ಧಿಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ಕಫಾದಿಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ಯಾ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಚೇಷ್ಟಾ ತಯಾ ಸಾಮ್ಯಮಾಧೀಯತೇ| ಕಿಂವಾ, ತದ್ವಿಪರೀತಕರೀ ತಥಾ ಸಮತ್ವೇನ ಚ ಆಜ್ಞಾತಾ ಯಾ ಚೇಷ್ಟಾ ಸಾ ತದ್ವಿಪರೀತಕರಸಮಾಜ್ಞಾತಾ, ತೇನ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮತಿಯೋಗಾದಿ ನಿಷೇಧಯತಿ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮಗುಣವಿಪರೀತಾನಾಂ ಹಿ ಕರ್ಮಣಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚ ಕ್ರಿಯೋಪಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಕ್, ಸರ್ವಾತಿಯೋಗಸನ್ಧಾರಣಮ್, ಅಸನ್ಧಾರಣಮುದೀರ್ಣಾನಾಂ ಚ ಗತಿಮತಾಂ, ಸಾಹಸಾನಾಂ ಚ ವರ್ಜನಂ, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮೇತಾವದ್ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯತೇ||೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಾಗತಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಂ ಸಮಾಸೇನಾಹ- ದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಾದಿಭಿರ್ಗುಣಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆತ್ಮಶಬ್ದೇನೇಹ ಶರೀರಮುಚ್ಯತೇ| ದೇಶವಿಪರೀತಂ ಕರ್ಮ ಯಥಾ- ಮರೌ ಸ್ವಪ್ನಃ, ಕಾಲವಿಪರೀತಂ ಕರ್ಮ ಯಥಾ- ವಸನ್ತೇ ವ್ಯಾಯಾಮಃ, ಆತ್ಮವಿಪರೀತಂ ಕರ್ಮ ಯಥಾ- ಸ್ಥೂಲಶರೀರೇ ವ್ಯಾಯಾಮಜಾಗರಣಾದಿ| ಏವಮಾಹಾರಪ್ರಭೇದಾಶ್ಚ ದೇಶಕಾಲಾದಿವಿಪರೀತಾ ಉನ್ನೇಯಾಃ| ಕರ್ಮಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾ, ಆಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚೋಪಯೋಗ ಇತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಕ್ರಿಯಯಾ ಉಪಯೋಗೇನ ಚ ಸಮಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತಿಕ್ರಾನ್ತೋ ಯೋಗಮಿತ್ಯತಿಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾತಿಯೋಗಾಯೋಗರೂಪೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ತೇನ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕಾಲಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದೀನಾಂ ವರ್ಜನಂ ಸರ್ವಾತಿಯೋಗಸನ್ಧಾರಣಮ್| ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದೇಸ್ತು ದುಷ್ಪರಿಹರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೈವ ವರ್ಜನಮ್| ಗತಿಮತಾಮಿತಿ ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಬಹಿರ್ಗಮನಶೀಲಾನಾಮ್| ಸಾಹಸಾನಾಮ್ ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಾದೀನಾಮ್||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ಧಾತವಃ ಪುನಃ ಶಾರೀರಾಃ ಸಮಾನಗುಣೈಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾಽಪ್ಯಾಹಾರವಿಕಾರೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ, ಹ್ರಾಸಂ ತು ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾಽಪ್ಯಾಹಾರೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈಃ||೯||

ಅಥ ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಾವುಕ್ತೌ ಯಾದೃಶಾಭ್ಯಾಮಾಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಯೇತೇ ತದ್ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಧಾತವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಾರೀರಾ ಇತಿ ಪದೇನಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾನ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನ್ ವ್ಯವಚ್ಛಿನತ್ತಿ, ಯತೋ ನ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯಃ ಸಮಾನಗುಣಾದ್ವರ್ಧನ್ತೇ, ಅಸಮಾನಗುಣಾದ್ವಾ ಹ್ರಸನ್ತಿ| ಸಮಾನಾ ಏವ ಪರಂ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ಸಮಾನಗುಣಂ, ಯಥಾ- ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ; ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯದಲ್ಪಸಮಾನಗುಣಂ, ಯಥಾ- ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಂ; ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾತಿದ್ರವತ್ವಾಚ್ಛುಕೇಽಲ್ಪಸಮಾನಗುಣಮ್| ಅಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರಿತ್ಯನೇನ ಸಕೃದುಪಯೋಗಾದ್ ವೃದ್ಧಿಂ ಹ್ರಾಸಂ ಚ ನಿಷೇಧಯತಿ| ವಿಪರೀತಾ ಏವ ಪರಂ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಮ್| ಅಲ್ಪಸಮಾನಗುಣಂ ತು ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮ್||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ತತ್ರೇಮೇ ಶರೀರಧಾತುಗುಣಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಕರಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಿರಸರಮೃದುಕಠಿನವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಥೂಲಸಾನ್ದ್ರದ್ರವಾಃ| ತೇಷು ಯೇ ಗುರವಸ್ತೇ ಗುರುಭಿರಾಹಾರವಿಕಾರಗುಣೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ, ಲಘವಶ್ಚ ಹ್ರಸನ್ತಿ; ಲಘವಸ್ತು ಲಘುಭಿರಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ, ಗುರವಶ್ಚ ಹ್ರಸನ್ತಿ| ಏವಮೇವ ಸರ್ವಧಾತುಗುಣಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾದ್ವೃದ್ಧಿಃ, ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಧ್ರಾಸಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಂಸಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಮಾಂಸೇನ ಭೂಯಸ್ತರಮನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಶರೀರಧಾತುಭ್ಯಃ, ತಥಾ ಲೋಹಿತಂ ಲೋಹಿತೇನ, ಮೇದೋ ಮೇದಸಾ, ವಸಾ ವಸಯಾ, ಅಸ್ಥಿ ತರುಣಾಸ್ಥ್ನಾ, ಮಜ್ಜಾ ಮಜ್ಜ್ಞಾ, ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರೇಣ, ಗರ್ಭಸ್ತ್ವಾಮಗರ್ಭೇಣ||೧೦||

ಅಥ ಕೇ ತೇ ಶರೀರಧಾತುಗುಣಾ ಯೇ ಭೇಷಜಗುಣೈಃ ಸಮಾನಾ ಅಸಮಾನಾ ವಾ ಉಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಧಾತುಗುಣಾ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣೇನಾಪ್ರಸ್ತುತತ್ವೇನಾನಭಿಧೇಯಾನಾತ್ಮಗುಣಾನ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನ್ ನಿರಸ್ಯತಿ| ಪರಾದಯಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಶರೀರಧಾತುಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತೇ ವೃದ್ಧಿಂ ಹ್ರಾಸಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯನತಿಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾದಿಹಾನುಕ್ತಾಃ| ರಸಸ್ತು ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೋಕ್ತ ಏವೇತಿ ನೇಹೋಕ್ತಃ| ಸ್ಪರ್ಶಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣಸಙ್ಗೃಹೀತ ಏವ| ಶಬ್ದರೂಪಗನ್ಧಾಸ್ತು ಪರಾದಿವದ್ ವೃದ್ಧೌ ಹ್ರಾಸೇ ಚ ನಾತಿಪ್ರಯೋಜನಾ ಇತಿ ನೋಕ್ತಾಃ| ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಜ್ಞಾನಂ ಗಣನಾ ವಾ, ತತ್ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಕರಾಃ | ಏತೇ ಹಿ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಜ್ಞಾತಾ ವಿಂಶತಿರ್ಗುರ್ವಾದಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯರೂಪಂ ತತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಪರಸ್ಪರವಿಪರ್ಯಯಾತ್ಮಕಾನ್ ದ್ವನ್ದ್ವಾನ್ ದಶಗುಣಾನ್ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ತೇಷಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಸಮ್ಬದ್ಧಾನಾಂ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ಕರ್ಮಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಲಘವಶ್ಚ ಹ್ರಸನ್ತೀತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಶೇಷಶೀತಾದಿಗುಣಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾದಿತಿ ಸಮಾನೈಕರೂಪಾರ್ಥಯೋಗಾತ್ | ತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವಥಾ ಸಮಾನಗುಣಜಾತಿರೂಪಂ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಪೋಷ್ಯಪೋಷಕಯೋರ್ಮಾಂಸಯೋಃ| ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ವಿಜಾತೀಯೇಽಪಿ ಗುಣಾ ಏವ ಪೋಷ್ಯಪೋಷಕವೃತ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ; ಯಥಾ- ಕ್ಷೀರಶುಕ್ರಯೋಃ| ತತ್ರಾತ್ಯರ್ಥವೃದ್ಧಿಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಪ್ರಥಮಂ ಜಾತಿರೂಪಮೇವ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಯುಕ್ತಮುದಾಹರತಿ - ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭೂಯಸ್ತರಮನ್ಯೇಭ್ಯ ಇತ್ಯನೇನ ಮಾಂಸೇನ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತಯಾ ರಕ್ತಾದಿವೃದ್ಧಿರತಿ ಕ್ರಿಯತೇ, ಭೂಯಸೀ ತು ಸರ್ವಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾನ್ಮಾಂಸಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಲೋಹಿತಂ ಲೋಹಿತೇನೇತ್ಯೇವಮಾದೌ ‘ಭೂಯಸ್ತರಮನ್ಯೇಭ್ಯಃ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ಗರ್ಭಸ್ತ್ವಾಮಗರ್ಭೇಣೇತ್ಯತ್ರ ಆಮಗರ್ಭೇಣಾಣ್ಡಾದಿರೂಪೇಣ ಸಮುದಿತಾನಾಂ ಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಯಗನಿಷ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ಯತ್ರ ತ್ವೇವಂಲಕ್ಷಣೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಾಮಾನ್ಯವತಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸನ್ನಿಹಿತಾನಾಂ ವಾಽಪ್ಯಯುಕ್ತತ್ವಾನ್ನೋಪಯೋಗೋ ಘೃಣಿತ್ವಾದನ್ಯಸ್ಮಾದ್ವಾ ಕಾರಣಾತ್, ಸ ಚ ಧಾತುರಭಿವರ್ಧಯಿತವ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಯೇ ಸಮಾನಗುಣಾಃ ಸ್ಯುರಾಹಾರವಿಕಾರಾ ಅಸೇವ್ಯಾಶ್ಚ, ತತ್ರ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮನ್ಯಪ್ರಕೃತೀನಾಮಪ್ಯಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ತದ್ಯಥಾ- ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷೋರುಪಯೋಗೋ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಸಮಾಖ್ಯಾತಾನಾಂ ಚಾಪರೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ, ಮೂತ್ರಕ್ಷಯೇ ಪುನರಿಕ್ಷುರಸವಾರುಣೀಮಣ್ಡದ್ರವಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣೋಪಕ್ಲೇದಿನಾಂ, ಪುರೀಷಕ್ಷಯೇ ಕುಲ್ಮಾಷಮಾಷಕುಷ್ಕುಣ್ಡಾಜಮಧ್ಯಯವಶಾಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾನಾಂ, ವಾತಕ್ಷಯೇ ಕಟುಕತಿಕ್ತಕಷಾಯರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತಾನಾಂ, ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇಽಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಕ್ಷಾರೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಕರ್ಮಾಪಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಂ ತತ್ತದಾಸೇವ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಪರ್ಯಯಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಯಥಾಕಾಲಂ ಕಾರ್ಯೌ| ಇತಿ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಮೇಕೈಕಶೋಽತಿದೇಶತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಕರಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೇನ ವಿಜಾತೀಯೇನ ವೃದ್ಧಿಮಾಹ- ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಲಕ್ಷಣೇನೇತಿ ತುಲ್ಯಜಾತಿರೂಪೇಣ| ಉಕ್ತಾರ್ಥಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಘೃಣಿತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯಸ್ಮಾದ್ವಾ ಕಾರಣಾದಿತ್ಯಭಕ್ಷ್ಯಾಮಗರ್ಭಶುಕ್ರಾದಿಭಕ್ಷಣಜನ್ಯಾಧರ್ಮೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ತತ್ರೇತ್ಯನೇನ ಅಸನ್ನಿಹಿತಾನ್ ಘೃಣಯಾ ಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ಚ ಸನ್ನಿಹಿತಾನಪ್ಯಸೇವ್ಯಾನ್ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ| ಅನ್ಯಪ್ರಕೃತೀನಾಮಿತಿ ವಿಜಾತೀಯಾನಾಮ್| ಅತ್ರೋದಾಹರಣಮಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಯದಿ ಶುಕ್ರಾನ್ತರಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಾ ಘೃಣಾದಿವಶಾದನುಪಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಾದೀನಾಮುಪಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂತ್ರಾದಾವಪಿ ಘೃಣಾದಿನಾ ಸಜಾತೀಯಪ್ರಯೋಗಾವಿಷಯೇ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಕುಣ್ಡಂ ಪಲಲಾದಿಚ್ಛತ್ರಿಕಾ| ಅಜಮಧ್ಯಂ ಛಾಗಾನ್ತರಾಧಿಃ| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುಪಯೋಗ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಆಹಾರಂ ವೃದ್ಧಿಕರಮಭಿಧಾಯ ವಿಹಾರಮಪಿ ವೃದ್ಧಿಕರಮಾಹ- ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಶಬ್ದೇನೇಹಾಸ್ಯಾಚಿನ್ತಾದಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಕರ್ಮ ತು ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ವೃದ್ಧಿಕರಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾಽತ್ರ ಸಮಾನಗುಣತಾಪರಿಗ್ರಹೋ ನ ಕೃತಃ| ಸಾಕ್ಷಾದನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಧಾತೂನಾಮುಕ್ತನ್ಯಾಯಾನುಸಾರೇಣ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಮಭಿದರ್ಶಯತಿ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕಾಲಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಾನತಿಪಾತೇನ| ಉಕ್ತಂ ಪ್ರಕರಣಮುಪಸಂಹರತಿ- ಇತಿ ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯನೇನ ಮಾಂಸಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಮಾಂಸೇನೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಅತಿದೇಶತಶ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಧಾತೂನಾಮಿತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಶರೀರವೃದ್ಧಿಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಲಯೋಗಃ, ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಿಃ, ಆಹಾರಸೌಷ್ಠವಮ್, ಅವಿಘಾತಶ್ಚೇತಿ||೧೨||

ವೃದ್ಧಿಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್ ಸರ್ವಶರೀರವೃದ್ಧಿಕರಾನಾಹ- ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಯೋಗ ಇತಿ ವೃದ್ಧಿಕಾರಕಯೌವನಾದಿಕಾಲಯೋಗಃ| ಯೌವನಾದೌ ಹಿ ಸಪ್ತದಶವತ್ಸರಾದಿಕಾಲಲಕ್ಷಣೇ ಕಾಲಮಹಿಮ್ರೈವ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ಸ್ವಭಾವಶಬ್ದೇನಾದೃಷ್ಟಮುಚ್ಯತೇ| ತೇನ ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಶರೀರವೃದ್ಧಿಹೇತುರದೃಷ್ಟಮ್| ಆಹಾರಸೌಷ್ಠವಮಿತಿ ಆಹಾರಸಮ್ಪತ್| ಅವಿಘಾತಶ್ಚೇತಿ ಶರೀರವೃದ್ಧಿವಿಘಾತಕರಾತಿವ್ಯವಾಯಮನೋಭಿಘಾತಾದಿವಿರಹಃ||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಬಲವೃದ್ಧಿಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಬಲವತ್ಪುರುಷೇ ದೇಶೇ ಜನ್ಮ ಬಲವತ್ಪುರುಷೇ ಕಾಲೇ ಚ, ಸುಖಶ್ಚ ಕಾಲಯೋಗಃ, ಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಗುಣಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಆಹಾರಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಶರೀರಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಿಶ್ಚ, ಯೌವನಂ ಚ, ಕರ್ಮ ಚ, ಸಂಹರ್ಷಶ್ಚೇತಿ||೧೩||

ವೃದ್ಧಿಪ್ರಸ್ತಾವಾಚ್ಚ ಬಲವೃದ್ಧಿಕರಾನ್ ಭಾವಾನಾಹ- ಬಲೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಮಹಿಮ್ನಾ ಬಲವನ್ತಃ ಪುರುಷಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಸೈನ್ಧವಾದೌ ಸ ಬಲವತ್ಪುರುಷೋ ದೇಶಃ, ತತ್ರ ಜಾತೋ ದೇಶಮಹಿಮ್ನೈವ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ; ಯಥಾ ಸೈನ್ಧವಾ ಬಲವನ್ತಃ ಪುರುಷಾಃ| ಪರಿಣಾಮಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ಯ ಹೇತುತಾಮಾಹ- ಬಲವತ್ಪುರುಷೇ ಕಾಲೇ ಚೇತಿ| ಕಾಲೋ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾದಿರೂಪಃ| ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ವಾ ಕಾಲೇ ಜಾಯಮಾನಸ್ಯ ಸ ಕಾಲೋ ಬಲಂ ಜನಯತಿ| ಸುಖಶ್ಚ ಕಾಲಯೋಗ ಇತಿ ಸಾಧಾರಣಕಾಲಯೋಗಃ| ಬೀಜಸ್ಯ ಶುಕ್ರರೂಪಸ್ಯ, ತಥಾ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯಾರ್ತವಗರ್ಭಾಶಯರೂಪಸ್ಯ, ಗುಣಾನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಮ್ಪತ್ ಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಗುಣಸಮ್ಪತ್| ಅತ್ರ ಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಯೋರ್ನಿರ್ದೋಷತಾಽಪಿ ಸಮ್ಪತ್ ಸ್ಯಾತ್, ತೇನ ನಿರ್ದೋಷತಾತಿರಿಕ್ತಸಾರತ್ವಾದಿಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಗುಣಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಗುಣಗ್ರಹಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪಚ್ಚೇತಿ ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪದಾಽಪಿ ಶರೀರೇ ಬಲಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಶರೀರಂ ಹ್ಯಪಿ ಸತ್ತ್ವಮನುವಿಧೀಯತೇ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತಿ| ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಿಃ ಬಲಜನಕಕರ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಿಃ| ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ಕರ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ; ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಕರ್ಮಾಭ್ಯಾಸಾದ್ಧಿ ಬಲಂ ಭವತಿ||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಊಷ್ಮಾ, ವಾಯುಃ, ಕ್ಲೇದಃ, ಸ್ನೇಹಃ, ಕಾಲಃ, ಸಮಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ||೧೪||

ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಾಭಿಧಾನಪ್ರಸ್ತಾವಾದಾಹಾರಪರಿಣಾಮಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ಯ ಹೇತುತಾಮಾಹ- ಆಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲ ಇತಿ ಪಾಕಕಾಲೋ ನಿಶಾವಸಾನಾದಿರೂಪಃ| ಸಮಯೋಗ ಇತಿ ಆಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದ್ಯಷ್ಟಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ||೧೪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ತತ್ರ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮೂಷ್ಮಾದೀನಾಮಾಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಮಿಮೇ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಊಷ್ಮಾ ಪಚತಿ, ವಾಯುರಪಕರ್ಷತಿ, ಕ್ಲೇದಃ ಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಸ್ನೇಹೋ ಮಾರ್ದವಂ ಜನಯತಿ, ಕಾಲಃ ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಸಮಯೋಗಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಪರಿಣಾಮಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ||೧೫||

ಅತ್ರ ಚಾಹಾರಪರಿಣಾಮಕರೇಷು ಊಷ್ಮೈವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಾಕೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ, ವಾಯ್ವಾದಯಸ್ತು ತಸ್ಯ ಪಚತೋ ವ್ಯಾಪಾರವಿಶೇಷೇಣ ಸಹಾಯತಾಂ ಯಾನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುರಪಕರ್ಷತೀತಿ ಊಷ್ಮಸ್ಥಾನಾದ್ ವಿದೂರಸ್ಥಿತಮನ್ನಮೂಷ್ಮಸಮೀಪಂ ನಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅನ್ನಮಾದಾನಕರ್ಮಾ ತು ಪ್ರಾಣಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಕರ್ಷತಿ” (ಚಿ. ೧೫) ಇತಿ| ವಾಯುರಪಕರ್ಷತೀತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಅಗ್ನ್ಯುತ್ತೇಜನಮಪಿ ಸಮಾನಾಖ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಸಮಾನೇನಾವಧೂತೋಽಗ್ರಿಃ ... ಪಚತಿ” (ಚಿ. ೧೫) ಇತಿ| ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಿತಿ ಪಾಕನಿಷ್ಪತ್ತಿಂ; ಸತ್ಯಪ್ಯೂಷ್ಮಾದಿವ್ಯಾಪಾರೇ ಕಾಲವಶಾದೇವ ಪಾಕೋ ಭವತಿ, ನೋಷ್ಮಾದಿವ್ಯಾಪಾರಮಾತ್ರಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಸಮಯೋಗಸ್ತ್ವೇಷಾಮಿತಿ ಏಷಾಮಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಯಃ ಸಮಯೋಗಃ, ಸ ಪರಿಣಾಮಕರೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಶ್ಚ ಭವತಿ; ಯದಾ ಹಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಿರುದ್ಧ ಆಹಾರೋ ಭವತಿ, ತದಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿದೋಷಾದೇವ ನ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣಾಮೋ ಭವತಿ| ಏತದೂಷ್ಮಾದಿವ್ಯಾಪಾರಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರಂ ಯಥಾ- “ಅನ್ನಮಾದಾನಕರ್ಮಾ ತು ಪ್ರಾಣಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಕರ್ಷತಿ| ತದ್ದ್ರವೈರ್ಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ಸ್ನೇಹೇನ ಮೃದುತಾಂ ಗತಮ್| ಸಮಾನೇನಾವಧೂತೋಽಗ್ನಿರುದರ್ಯಃ ಪವನೇನ ತು| ಕಾಲೇ ಪಕ್ವಂ ಸಮಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಚತ್ಯಾಯುರ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ||೧೫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ಪರಿಣಮತಸ್ತ್ವಾಹಾರಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಶರೀರಗುಣಭಾವಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮವಿರುದ್ಧಾಃ; ವಿರುದ್ಧಾಶ್ಚ ವಿಹನ್ಯುರ್ವಿಹತಾಶ್ಚ ವಿರೋಧಿಭಿಃ ಶರೀರಮ್||೧೬||

ಅಥ ಕಯಾ ಪರಿಪಾಠ್ಯಾ ಪರಿಣಾಮಮಾಪದ್ಯಮಾನ ಆಹಾರೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪರಿಣಮತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಣಮತ ಇತಿ ವರ್ತಮಾನನಿರ್ದೇಶೇನ ಯೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಆಹಾರಾಂಶಃ ಪರಿಣಮತೇ ಸ ತಥಾ ತಥಾ ಶರೀರಗುಣರೂಪತಾಂ ಯಾತಿ, ನ ಕೃತ್ಸ್ನಾಹಾರಪರಿಣಾಮಮಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಥಾಸ್ವಮವಿರುದ್ಧಾ ಇತಿ ಯೇ ಆಹಾರಗುಣಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಶರೀರಗುಣೇಽವಿರುದ್ಧಾಸ್ತ ಏವ ತದ್ರೂಪತಾಂ ಯಾನ್ತಿ| ಯಥಾ- ಆಹಾರಸ್ಯ ಕಠಿನೋ ಭಾಗೋ ಮಾಂಸಾಸ್ಥ್ಯಾದಿಕಠಿನಭಾಗಪೋಷಕೋ ಭವತಿ, ದ್ರವಾಂಶಸ್ತು ಶೋಣಿತಾದಿರೂಪೋ ಭವತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿರುದ್ಧಾಶ್ಚ ವಿಹನ್ಯುರಿತಿ ಶರೀರಗುಣವಿರುದ್ಧಾಸ್ತು ಆಹಾರಗುಣಾ ವಿಹನ್ಯುಃ ಹ್ರಾಸಯೇಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ತೇ ಶರೀರಗುಣಾ ಆಹಾರಗುಣವಿಹತಾಃ ಸನ್ತಃ ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಹತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಹತಾಸ್ತು ವಿರೋಧಿಭಿಃ ಶರೀರಂ ವಿಹನ್ಯುರಿತಿ ಯೋಜನಾ; ವಿರೋಧಿಭಿರಿತಿ ವಿಪರೀತೈರಾಹಾರಗುಣೈಃ, ವಿಹತಾ ಇತಿ ಕ್ಷಯಂ ನೀತಾಃ| ಕಿಂವಾ ವಿರೋಧಿಭಿರಿತಿ ಯಥಾ ದುಗ್ಧಮತ್ಸ್ಯಾದಿವಿರುದ್ಧಾಹರೈರ್ವಿಹತಾಃ ಶರೀರಗುಣಾಃ ಶರೀರಂ ಹನ್ಯುಃ; ಚಕಾರಾದ್ ವಿರುದ್ಧಗುಣೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಂ ನೀತಾಃ ಶರೀರಂ ಹನ್ಯುರಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ಶರೀರಗುಣಾಃ ಪುನರ್ದ್ವಿವಿಧಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ- ಮಲಭೂತಾಃ, ಪ್ರಸಾದಭೂತಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ಮಲಭೂತಾಸ್ತೇ ಯೇ ಶರೀರಸ್ಯಾಬಾಧಕರಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಶರೀರಚ್ಛಿದ್ರೇಷೂಪದೇಹಾಃ ಪೃಥಗ್ಜನ್ಮಾನೋ ಬಹಿರ್ಮುಖಾಃ, ಪರಿಪಕ್ವಾಶ್ಚ ಧಾತವಃ, ಪ್ರಕುಪಿತಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ, ಯೇ ಚಾನ್ಯೇಽಪಿ ಕೇಚಿಚ್ಛರೀರೇ ತಿಷ್ಠನ್ತೋ ಭಾವಾಃ ಶರೀರಸ್ಯೋಪಘಾತಾಯೋಪಪದ್ಯನ್ತೇ, ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾನ್ಮಲೇ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ; ಇತರಾಂಸ್ತು ಪ್ರಸಾದೇ , ಗುರ್ವಾದೀಂಶ್ಚ ದ್ರವಾನ್ತಾನ್ ಗುಣಭೇದೇನ, ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನ್ ದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ||೧೭||

ಅಥ ಕತಿಪ್ರಕಾರಾಸ್ತೇ ಶರೀರಗುಣಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ; ತೇನ ವಿಸ್ತರೇಣ ಧಾತೂಪಧಾತ್ವಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಬಹವಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ಭೂತಶಬ್ದಃ ಸ್ವರೂಪೇ| ಆಬಾಧಕರಾ ಇತಿ ಪೀಡಾಕರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೃಥಗ್ಜನ್ಮಾನ ಇತಿ ಪಿಚೋಲಿಕಾಸಿಙ್ಘಾಣಕಾದಿಭೇದೇನ ನಾನಾರೂಪಾಃ| ಬಹಿರ್ಮುಖಾ ಇತ್ಯನೇನ ಯ ಏವ ಚ್ಛಿದ್ರಮಲಾಃ ಪ್ರಭೂತತಯಾ ಬಹಿರ್ನಿಃಸರಣಾಭಿಮುಖಃ, ತ ಏವ ಪೀಡಾಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಮಲಾಖ್ಯಾಃ; ಯೇ ತು ಸ್ರೋತ-ಉಪಲೇಪಮಾತ್ರಕಾರಕಾಸ್ತೇ ಗುಣಕರ್ತೃತಯಾ ನ ಮಲಾಖ್ಯಾಃ| ಪರಿಪಕ್ವಾಶ್ಚ ಧಾತವ ಇತಿ ಪಾಕಾತ್ ಪೂಯತಾಂ ಗತಾಶ್ಚ ಶೋಣಿತಾದಯೋಽಪಿ ಮಲಾಖ್ಯಾಃ; ಕಿಂವಾ ‘ಅಪರಿಪಕ್ವಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ಸಾಮಾ ಧಾತವೋ ಮಲಾಖ್ಯಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕುಪಿತಾಶ್ಚೇತಿ ಪದೇನ ವಾತಾದಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷೀಣಾ ವೃದ್ಧಾ ವಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ವಿಕೃತಿಮಾತ್ರಂ ಹಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕೋಪಃ| ಯೇ ಚಾನ್ಯೇಽಪೀತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಮಾರ್ಗಗತಾನ್ ಪೀಡಾಕಾರಕಾಞ್ ಶರೀರಧಾತೂನ್ ತಥಾಽಜೀರ್ಣಾದೀನ್ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ| ಮಲ ಇತಿ ಏಕವಚನಂ ಜಾತೌ| ಇತರಾನಿತಿ ಅವಿಕಾರಕರಾನ್ ಸ್ವ(ಸ)ಮಾನಸ್ಥಿತಪುರೀಷವಾತಾದೀನ್; ಪುರೀಷವಾತಾದಯೋಽಪಿ ಶರೀರಾವಷ್ಟಮ್ಭಕಾಃ ಪ್ರಸಾದಾ ಏವ, ಗುಣಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಮಲಪ್ರಸಾದಭೇದೇನ ಶರೀರಗತಭಾವಾನಭಿಧಾಯ ಪುನರ್ದ್ರವ್ಯಗುಣಭೇದಾನಾಹ- ಗುರ್ವಾದೀಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಗುರ್ವಾದಯೋ ದ್ರವಾನ್ತಾಃ ಪಶ್ಚಾದುಕ್ತಾ ಏವ| ಅತ್ರ ಚ ಯೇ ಮಲಾ ಉಪಧಾತವಶ್ಚ ನೋಕ್ತಾಸ್ತೇ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಾಧಾರತ್ವೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ; ಕಿಂವಾ, ಇತರಾಂಸ್ತು ನಿರಾಬಾಧಾನ್ ಮಲಾದೀನ್ ಪ್ರಸಾದೇ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ, ತಥಾ ಗುರ್ವಾದೀಂಶ್ಚ (ತಥಾ ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ) ನಿರ್ವಿಕಾರಾನ್ ದ್ರವ್ಯಗುಣರೂಪಾನ್ ಪ್ರಸಾದೇ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೧೭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ದುಷ್ಟಾ ದೂಷಯಿತಾರೋ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷಸ್ವಭಾವಾತ್| ವಾತಾದೀನಾಂ ಪುನರ್ಧಾತ್ವನ್ತರೇ ಕಾಲಾನ್ತರೇ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಿಜ್ಞಾನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ಏತಾವತ್ಯೇವ ದುಷ್ಟದೋಷಗತಿರ್ಯಾವತ್ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಾಚ್ಛರೀರಧಾತೂನಾಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಾಂ ತು ಖಲು ವಾತಾದೀನಾಂ ಫಲಮಾರೋಗ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವೇ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ ಬುದ್ಧಿಮದ್ಭಿರಿತಿ||೧೮||

ಅಥ ಯದೇತತ್ ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಮಲತ್ವಂ ತದ್ದೂಷಣಾದ್ಭವತಿ, ತೇನ ತೇಷಾಂ ದೂಷಕಹೇತುಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮಿತಿ ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಚ| ದುಷ್ಟಾ ಇತಿ ಸ್ವಹೇತೂಪಚಿತಾಃ, ಕ್ಷೀಣಾಸ್ತು ನಾನ್ಯದುಷ್ಟಿಂ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವ| ಅಥ ಧಾತ್ವನ್ತರಾಶ್ರಯಿಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ದುಷ್ಟಾನಾಂ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ, ಯೇನ ತೇ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ವಾತಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಜ್ಞಾನಾನೀತಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ; ರಸಾದ್ಯಾಶ್ರಯದುಷ್ಟವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ತಾವದ್ಧಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| “ಕೇಶಮೂತ್ರನಖಾದ್ಯಾಶ್ರಯದುಷ್ಟದೋಷಲಕ್ಷಣಂ ತು ಯದ(ತ್ತ)ತ್ರ ನೋಕ್ತಂ ತತ್ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಏತಾವತ್ಯೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಕೇಶಾದೌ ದುಷ್ಟಾನಾಮಪಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಗತಿರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯಾವತ್ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಾದಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ, ತೇನ ಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ದೂಷಣೇ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ದುಷ್ಟದೋಷಗತಿರ್ಭವತಿ; ತೇನ ನ ಕೇಶಾದಿಷು ದುಷ್ಟದೋಷಗತಿಃ| ಯತ್ತು ಪಲಿತಾದಿಕೇಶೇ ಮೃತನಖೇ ವಾ ಪುಷ್ಪಂ ತತ್ ಸ್ಪರ್ಶವಚ್ಛರೀರಸಂಸ್ಥಿತೇನೈವ ದೋಷೇಣ ಕೃತಂ, ನ ಪುನರ್ಭೃತನಖೇ ಕೇಶೇಷ್ವಪಿ ಸ್ವಮಾರ್ಗಚಾರೀ ದೋಷಃ ಪ್ರಚರತಿ” ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ| ವಯಂ ತು ಬ್ರೂಮಃ- ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೋಕ್ತದುಷ್ಟ್ಯಾ ಸರ್ವದುಷ್ಟ್ಯುಪಸಙ್ಗ್ರಹೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏತಾವತ್ಯೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾವತ್ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಾದಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ತೇನ, ಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ಯಾವತ್ ಸ್ಪರ್ಶನಾದ್ದುಷ್ಟದೋಷಗತಿರ್ಭವತಿ, ಸಾ ಚ ಸರ್ವಾ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೋಕ್ತೈವ, ನ ತತೋಽಧಿಕಾ ದುಷ್ಟಿರ್ದೇಹಸ್ಯಾಸ್ತಿ| ತತ್ರ ಹಿ “ಮಲಾನಾಶ್ರಿತ್ಯ ದುಷ್ಟಾಸ್ತು ಭೇದಶೋಷಪ್ರದೂಷಣಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಕೃತ್ಸ್ನಮಲಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೇಶನಖೌ ಮಲೌ ಗೃಹೀತಾವೇವ| ಏತೇನ ತು ನಖಾಗ್ರಕೇಶಾಗ್ರಸ್ಫುಟನಾದಿಮೃತನಖಾಗ್ರಕೇಶಾಗ್ರಗತೇನ ದೋಷೇಣೈವ ಕೃತಂ ಭವತಿ| ಅಥ ದುಷ್ಟಾ ವಾತಾದಯೋ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಾನಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಸ್ತು ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಶರೀರಂ ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವದಾ ವೇದ ಯೋ ಭಿಷಕ್| ಆಯುರ್ವೇದಂ ಸ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ವೇದ ಲೋಕಸುಖಪ್ರದಮ್||೧೯||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಪ್ರಕರಣಜನ್ಯಶರೀರಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ- ಶರೀರಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ ಶ್ರುತಮೇತದ್ಯದುಕ್ತಂ ಭಗವತಾ ಶರೀರಾಧಿಕಾರೇ ವಚಃ| ಕಿನ್ನು ಖಲು ಗರ್ಭಸ್ಯಾಙ್ಗಂ ಪೂರ್ವಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷೌ, ಕುತೋ ಮುಖಃ ಕಥಂ ಚಾನ್ತರ್ಗತಸ್ತಿಷ್ಠತಿ, ಕಿಮಾಹಾರಶ್ಚ ವರ್ತಯತಿ, ಕಥಮ್ಭೂತಶ್ಚ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ, ಕೈಶ್ಚಾಯಮಾಹಾರೋಪಚಾರೈರ್ಜಾತಃ ಸದ್ಯೋ ಹನ್ಯತೇ, ಕೈರವ್ಯಾಧಿರಭಿವರ್ಧತೇ, ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ದೇವಾದಿಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಆಹೋಸ್ವಿನ್ನ, ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ಕಾಲಾಕಾಲಮೃತ್ಯ್ವೋರ್ಭಾವಾಭಾವಯೋರ್ಭಗವಾನಧ್ಯವಸ್ಯತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ಪರಮಾಯುಃ, ಕಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ಪರಮಾಯುಷೋ ನಿಮಿತ್ತಾನೀತಿ||೨೦||

ಶರೀರವಿಚಾಯಕಂ ಪ್ರಕರಣಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಗರ್ಭಶರೀರವಿಚಾಯಕಂ ಪ್ರಕರಣಮಾರಭತೇ- ಏವಂವಾದಿನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಕ್ಷಾವಿತ್ಯನ್ತೇನೈಕಃ ಪ್ರಶ್ನಃ, ಕುತೋಮುಖಃ ಕಥಂ ಚಾನ್ತರ್ಗತಸ್ತಿಷ್ಠತೀತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ, ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತೀತ್ಯನ್ತೇನ ತೃತೀಯಃ, ಕೈಶ್ಚಾಯಮಾಹಾರೋಪಚಾರೈರ್ಜಾತಃ ಸದ್ಯೋ ಹನ್ಯತ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ, ಕೈರವ್ಯಾಧಿರಭಿವರ್ಧತ ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ, ಆಹೋಸ್ವಿನ್ನೇತ್ಯನ್ತಃ ಷಷ್ಠಃ| ಶೇಷಂ ಪ್ರಶ್ನತ್ರಯಂ ಪೂರ್ವಪ್ರಶ್ನದ್ವಯಸ್ಯ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಕಮೇವ, ಏವಂ ನವ ಪ್ರಶ್ನಾಃ| ಅಧ್ಯವಸ್ಯತೀತಿ ನಿಶ್ಚಿನೋತಿ||೨೦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

ತಮೇವಮುಕ್ತವನ್ತಮಗ್ನಿವೇಶಂ ಭಗವಾನ್ ಪುನರ್ವಸುರಾತ್ರೇಯ ಉವಾಚ- ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮೇತದ್ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತೌ ಯಥಾಽಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷೌ, ಯಚ್ಚಾಸ್ಯ ಯದಾ ಸನ್ತಿಷ್ಠತೇಽಙ್ಗಜಾತಮ್| ವಿಪ್ರತಿವಾದಾಸ್ತ್ವತ್ರ ಬಹುವಿಧಾಃ ಸೂತ್ರಕೃತಾಮೃಷೀಣಾಂ ಸನ್ತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ; ತಾನಪಿ ನಿಬೋಧೋಚ್ಯಮಾನಾನ್- ಶಿರಃ ಪೂರ್ವಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ ಕುಮಾರಶಿರಾ ಭರದ್ವಾಜಃ ಪಶ್ಯತಿ, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತದಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಹೃದಯಮಿತಿ ಕಾಙ್ಕಾಯನೋ ಬಾಹ್ಲೀಕಭಿಷಕ್, ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್; ನಾಭಿರಿತಿ ಭದ್ರಕಾಪ್ಯಃ, ಆಹಾರಾಗಮ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಪಕ್ವಾಶಯಗುದಮಿತಿ ಭದ್ರಶೌನಕಃ, ಮಾರುತಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್; ಹಸ್ತಪಾದಮಿತಿ ಬಡಿಶಃ, ತತ್ಕರಣತ್ವಾತ್ ಪುರುಷಸ್ಯ; ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತಿ ಜನಕೋ ವೈದೇಹಃ, ತಾನ್ಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾನೀತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಚಿನ್ತ್ಯಮಿತಿ ಮಾರೀಚಿಃ ಕಶ್ಯಪಃ; ಸರ್ವಾಙ್ಗಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ಯುಗಪದಿತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ; ತದುಪಪನ್ನಂ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತತ್ವಾದ್ಧೃದಯಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಮೂಲಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಚ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ಭಾವಾನಾಮ್, ನಚ ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರೇಷಾಂ; ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದಯಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ, ಸರ್ವೇ ಭಾವಾ ಹ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ; ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಭೂತದರ್ಶನಂ ಸಾಧು||೨೧||

ಯಥಾಕ್ರಮಮುತ್ತರಾಣ್ಯಾಹ- ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮಿತಿ ಯಚ್ಚಾಸ್ಯ ಯದಾ ಸನ್ತಿಷ್ಠತೇಽಙ್ಗಜಾತಂ ತದಪಿ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತೌ “ಏವಮಸ್ಯ ಯುಗಪದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಙ್ಗಾವಯವಾಶ್ಚ ಯೌಗಪದ್ಯೇನಾಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽನ್ಯತ್ರ ತೇಭ್ಯೋ ಭಾವೇಭ್ಯೋ ಯೇಽಸ್ಯ ಜಾತಸ್ಯೋತ್ತರಕಾಲಂ ಜಾಯನ್ತೇ” (ಶಾ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ‘ಕಥಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷೌ’ ಇತಿ ನೇಹ ಪೃಷ್ಟಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಕ್ರಮೋಪದರ್ಶನೇನ ‘ಕಿನ್ನು ಖಲು ಗರ್ಭಸ್ಯಾಙ್ಗಂ ಪೂರ್ವಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತೋತ್ಪಾದಕ್ರಮೋಪದರ್ಶನಾದುತ್ತರತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಮತ್ತ್ವೋಕ್ತಂ - ಉಕ್ತಮೇತದ್ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತೌ ಯಥಾಽಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ| ಉಕ್ತಾಮಪಿ ಯುಗಪದಙ್ಗಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಂ ಮತಾನ್ತರೋದ್ಧಾರೇಣ ಸ್ಥಿರೀಕರ್ತುಮಾಹ- ವಿಪ್ರತಿವಾದಾಸ್ತ್ವತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಾಶಯಶ್ಚ ಗುದಂ ಚೇತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಗುದಂ; ಕಿಂವಾ ಪಕ್ವಾಶಯಸಮೀಪಸ್ಥಂ ಗುದಂ ಪಕ್ವಾಶಯಗುದಮ್ , ಉತ್ತರಗುದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ ನಯನಗೋಲಕಾದೀನಿ| ತದುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿವಚನಮುಪಪನ್ನಮ್; ಅತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಹೃದಯಪ್ರಭೃತೀನಾಮಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹೇತ್ವೋರೇಕತ್ವಂ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಂ; ಧನ್ವನ್ತರಿವಚನಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ತದಭಿಹಿತಾರ್ಥಸ್ಯ ಯುಗಪದಙ್ಗಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರೂಪಸ್ಯ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಹೇತ್ವರ್ಥಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾರ್ಥಾದ್ಧಿನ್ನ ಏವ| ಯೇ ತು ‘ತುಲ್ಯಕಾಲಾಭಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್ ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಷಾಂ ಹೇತ್ವರ್ಥೋ ವ್ಯಕ್ತ ಏವ| ಯೇನ, ಉತ್ತರಕಾಲಮಪಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ಯುಗಪದ್ವೃದ್ಧಿದರ್ಶನಂ ; ಸಮಾನಕಾಲವರ್ಧಮಾನಾನಾಂ ಫಲಾನಾಮಿವ ಸಮಾನಕಾಲಮೇವ ಜನ್ಮಾನುಮೀಯತೇ, ಅಸಮಾನಕಾಲಜಾತಾನಾಂ ಹಿ ನ ಸಮಾನಕಾಲಾ ಸಮಾ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ಪೂರ್ವರ್ಷೀಣಾಂ ಮತಾನಿ ಹೃದಯಪೂರ್ವಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿದೂಷಣೇನೈವ ಸಮಾನನ್ಯಾಯಾದ್ದೂಷಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ಹ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಮಿವ ಮೂಲಂ, ತದುಪಘಾತೇನ ಸರ್ವಾಙ್ಗೋಪಘಾತಾತ್| ಅಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ ಆಶ್ರಯಃ| ತತ್ರೌಜಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಹೃದಯಂ ಭವತಿ; ನ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರಿತಿ ನ ಚ ತಥಾವಿಧಮೂಲತ್ವಾನ್ನಾಪ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾಚ್ಚ ಪೂರ್ವಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ| ಯದಿ ಹಿ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ಮತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಕಾರ್ಯೇಭ್ಯೋಽಙ್ಗೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಕ್ ಹೃದಯಂ ಸ್ಯಾದಪಿ; ನ ಚೇಹಾಙ್ಗಾನಾಂ ಹೃದಯಂ ಕಾರಣಂ ಕಿನ್ತು ಪ್ರಧಾನಂ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ತದುಪಘಾತೇನ ಸರ್ವೋಪಘಾತಾದಿತಿ| ಯಶ್ಚಾಪ್ಯಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಭಾವಃ, ಸ ಚಾಪಿ ಸಹೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾದೇವ ಹೃದಯಮಾಶ್ರಯಿ ತದಾಶ್ರಿತೌಜಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ತದೇವಂ ಚೇದ್ಧೃದಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ಪೂರ್ವೋತ್ಪಾದೋ ನಾಸ್ತಿ, ತದಾ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮಪಿ ಪೂರ್ವೋತ್ಪಾದೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಕೃತ್ವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯುಗಪದಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಸರ್ವಭಾವಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಭಾವಾ ಇತಿ ಶಾರೀರಾ ಭಾವಾಃ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತಿಬದ್ಧಾ ಇತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಭಾವಾಃ ಪರಸ್ಪರಪ್ರತಿಬದ್ಧಾ ಏವ ಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಾದಿಭಿರ್ಜಾಯನ್ತೇ, ತೇನ ಸಮಾನನಿಬನ್ಧನತ್ವಾದ್ ಯುಗಪದೇವ ಭವನ್ತಿ| ಯಥಾಭೂತದರ್ಶನಮಿತಿ ಯಥಾರ್ಥದರ್ಶನಂ, ತಚ್ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿಮತಮೇವ||೨೧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

ಗರ್ಭಸ್ತು ಖಲು ಮಾತುಃ ಪೃಷ್ಠಾಭಿಮುಖ ಊರ್ಧ್ವಶಿರಾಃ ಸಙ್ಕುಚ್ಯಾಙ್ಗಾನ್ಯಾಸ್ತೇಽನ್ತಃಕುಕ್ಷೌ ||೨೨||

ಗರ್ಭಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ ದ್ವಿತೀಯಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್||೨೨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ವ್ಯಪಗತಪಿಪಾಸಾಬುಭುಕ್ಷಸ್ತು ಖಲು ಗರ್ಭಃ ಪರತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮಾತರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವರ್ತಯತ್ಯುಪಸ್ನೇಹೋಪಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಸದಸದ್ಭೂತಾಙ್ಗಾವಯವಃ, ತದನನ್ತರಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಕಶ್ಚಿಲ್ಲೋಮಕೂಪಾಯನೈರುಪಸ್ನೇಹಃ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಭಿನಾಡ್ಯಯನೈಃ| ನಾಭ್ಯಾಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ನಾಡೀ ಪ್ರಸಕ್ತಾ, ನಾಡ್ಯಾಂ ಚಾಪರಾ, ಅಪರಾ ಚಾಸ್ಯ ಮಾತುಃ ಪ್ರಸಕ್ತಾ ಹೃದಯೇ, ಮಾತೃಹೃದಯಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ತಾಮಪರಾಮಭಿಸಮ್ಪ್ಲವತೇ ಸಿರಾಭಿಃ ಸ್ಯನ್ದಮಾನಾಭಿಃ ; ಸ ತಸ್ಯ ರಸೋ ಬಲವರ್ಣಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಸ ಚ ಸರ್ವರಸವಾನಾಹಾರಃ| ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಹ್ಯಾಪನ್ನಗರ್ಭಾಯಾಸ್ತ್ರಿಧಾ ರಸಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ- ಸ್ವಶರೀರಪುಷ್ಟಯೇ, ಸ್ತನ್ಯಾಯ, ಗರ್ಭವೃದ್ಧಯೇ ಚ| ಸ ತೇನಾಹಾರೇಣೋಪಷ್ಟಬ್ಧಃ (ಪರತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮಾತರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ) ವರ್ತಯತ್ಯನ್ತರ್ಗತಃ||೨೩||

ವ್ಯಪಗತ ಇತ್ಯಾದಿ ‘ಕಿಮಾಹಾರಶ್ಚ ವರ್ತಯತಿ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್| ಪರತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಮಾತ್ರಾಧೀನವೃತ್ತಿಃ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಮಾತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಸ್ನೇಹಃ ನಿಸ್ಯನ್ದಃ| ಸದಸದ್ಭೂತಾಙ್ಗಾವಯವ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ತದನನ್ತರಮಿತಿ ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವ್ಯಕ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮ್| ನಾಭಿಸಂಸಕ್ತಾ ನಾಡೀ ನಾಭಿನಾಡೀ| ಅಯನೈರಿತಿ ಮಾರ್ಗೈಃ| ಅಪರಾ ಗರ್ಭಸ್ಯ ನಾಭಿನಾಡೀಪ್ರತಿಬದ್ಧಾ ‘ಅಮರಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಾ| ಅಭಿಸಮ್ಪ್ಲವತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ಏತಚ್ಚಾಪರಾದಿಜನ್ಮ ಗರ್ಭಾದೃಷ್ಟವಶಾದ್ಭವತಿ||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಸ ಚೋಪಸ್ಥಿತಕಾಲೇ ಜನ್ಮನಿ ಪ್ರಸೂತಿಮಾರುತಯೋಗಾತ್ ಪರಿವೃತ್ತ್ಯಾವಾಕ್ಶಿರಾ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತ್ಯಪತ್ಯಪಥೇನ, ಏಷಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ, ವಿಕೃತಿಃ ಪುನರತೋಽನ್ಯಥಾ| ಪರಂ ತ್ವತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ||೨೪||

ಕಥಮ್ಭೂತಃ ಸ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತೀತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಸ ಚೋಪಸ್ಥಿತಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಉಪಸ್ಥಿತಕಾಲ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾಲೇ| ವಿಕೃತಿಃ ಪುನರತೋಽನ್ಯಥೇತ್ಯನೇನ ವಿಕೃತ್ಯಾಚರಣೇನಾಪಿ ನಿರ್ಗಮೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ವತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ಸ್ವಯಙ್ಕೃತೇನ ಸ್ತನ್ಯಪಾನಾದಿನಾ ವರ್ತತೇ, ನ ಗರ್ಭಸ್ಥ ಇವ ಮಾತುರೇವಾಹಾರೇಣ ಪರಂ ವರ್ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

ತಸ್ಯಾಹಾರೋಪಚಾರೌ ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೋಪದಿಷ್ಟಾವವಿಕಾರಕರೌ ಚಾಭಿವೃದ್ಧಿಕರೌ ಭವತಃ||೨೫|| ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಚ ವಿಷಮಸೇವಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತಃ ಸದ್ಯ ಉಪಹನ್ಯತೇ ತರುರಿವಾಚಿರವ್ಯಪರೋಪಿತೋ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಮಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮೂಲಃ||೨೬||

ಕೈಶ್ಚಾಯಮಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೋಪದಿಷ್ಟಾವಿತಿ ಅನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣೇನಾನಾಗತೇ ಭೂತವತ್ಪ್ರಯೋಗಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಚಿರವ್ಯಪರೋಪಿತಃ ಅದೀರ್ಘಕಾಲಾರೋಪಿತಃ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ಆಪ್ತೋಪದೇಶಾದದ್ಭುತರೂಪದರ್ಶನಾತ್ ಸಮುತ್ಥಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಶೇಷಾಚ್ಚಾದೋಷಪ್ರಕೋಪಾನುರೂಪಾ ದೇವಾದಿಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ||೨೭||

ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಆಪ್ತೋಪದೇಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಪ್ತೋಪದೇಶೋಽತ್ರ ಕುಮಾರತನ್ತ್ರೋಪದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಪ್ರಣೀತಃ| ತತ್ರ ಹಿ ಕುಮಾರಾಣಾಂ ದೇವಾದಿನಿಮಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯನ್ತೇ; ದೇವಾದಿಗ್ರಹಣೇನ ಚ ತದನುಚರಾ ಅಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಾದಯಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ದೇವಾದಯಶ್ಚಾಷ್ಟೌ| ಯದುಕ್ತಂ- “ದೇವಾಸ್ತಥಾ ಶತ್ರುಗಣಾಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷಾಃ ಪಿತರೋ ಭುಜಙ್ಗಾಃ| ತಥೈವ ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಪಿಶಾಚಜಾತಿರೇಷೋಽಷ್ಟಕೋ ದೇವಗಣೋ ಗ್ರಹಾಖ್ಯಃ” (ಸೂ.ಉ.ಅ.೬೦) ಇತಿ| ಅನುಮಾನಮಪ್ಯತ್ರಾಹ- ಅದ್ಭುತೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಯದ್ಭವತಿ ತದದ್ಭುತಮ್, ಆಶ್ಚರ್ಯಮಿತಿ ಯಾವತ್; ತಚ್ಚಾಮಾನುಷಬಲಜ್ಞಾನಶೋಭಾದಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ಏತದ್ಧಿ ದೋಷಾಜನ್ಯತ್ವಾದ್ ದೇವಾದಿಕಾರಣಂ ಗಮಯತಿ| ಸಮುತ್ಥಾನಾದಿವಿಶೇಷ ಆಗನ್ತೂನಾಮಾಗನ್ತುವಿಕಾರೇಷು ಸ್ಫುಟ ಏವ| ಅದೋಷಪ್ರಕೋಪಾನುರೂಪಾ ಇತಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಜನ್ಯರೋಗವಿಧರ್ಮಾಣಃ||೨೭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ಕಾಲಾಕಾಲಮೃತ್ಯ್ವೋಸ್ತು ಖಲು ಭಾವಾಭಾವಯೋರಿದಮಧ್ಯವಸಿತಂ ನಃ- “ಯಃ ಕಶ್ಚಿನ್ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ಕಾಲ ಏವ ಮ್ರಿಯತೇ, ನ ಹಿ ಕಾಲಚ್ಛಿದ್ರಮಸ್ತಿ” ಇತ್ಯೇಕೇ ಭಾಷನ್ತೇ| ತಚ್ಚಾಸಮ್ಯಕ್| ನ ಹ್ಯಚ್ಛಿದ್ರತಾ ಸಚ್ಛಿದ್ರತಾ ವಾ ಕಾಲಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ, ಕಾಲಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವಾತ್| ತತ್ರಾಹುರಪರೇ- ಯೋ ಯದಾ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ತಸ್ಯ ನಿಯತೋ ಮೃತ್ಯುಕಾಲಃ; ಸ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸತ್ಯಃ, ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ| ಏತದಪಿ ಚಾನ್ಯಥಾಽರ್ಥಗ್ರಹಣಮ್| ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿನ್ನ ಮ್ರಿಯತ ಇತಿ ಸಮಕ್ರಿಯಃ| ಕಾಲೋ ಹ್ಯಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಧಿಕೃತ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟಂ ಯೋ ಯದಾ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ತಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಇತಿ, ತಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಭಾವಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿಯತಕಾಲಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ; ತಚ್ಚ ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಹ್ಯಕಾಲಾಹಾರವಚನಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಮನಿಷ್ಟಂ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚೇಷ್ಟಂ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಶ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ ಖಲು ಕಾಲಾಕಾಲವ್ಯಕ್ತಿಸ್ತಾಸು ತಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ತಂ ತಮರ್ಥಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ, ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಲೋಽಯಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಾಹಾರಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣೋ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ, ಅಕಾಲೋ ವೇತಿ| ಲೋಕೇಽಪ್ಯೇತದ್ಭವತಿ- ಕಾಲೇ ದೇವೋ ವರ್ಷತ್ಯಕಾಲೇ ದೇವೋ ವರ್ಷತಿ, ಕಾಲೇ ಶೀತಮಕಾಲೇ ಶೀತಂ, ಕಾಲೇ ತಪತ್ಯಕಾಲೇ ತಪತಿ, ಕಾಲೇ ಪುಷ್ಪಫಲಮಕಾಲೇ ಚ ಪುಷ್ಪಫಲಮಿತಿ| ತಸ್ಮಾದುಭಯಮಸ್ತಿ- ಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರಕಾಲೇ ಚ; ನೈಕಾನ್ತಿಕಮತ್ರ| ಯದಿ ಹ್ಯಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರ್ನ ಸ್ಯಾನ್ನಿಯತಕಾಲಪ್ರಮಾಣಮಾಯುಃ ಸರ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್; ಏವಂ ಗತೇ ಹಿತಾಹಿತಜ್ಞಾನಮಕಾರಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪದೇಶಾಶ್ಚಾಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಸ್ಯುರ್ಯೇ ಪ್ರಮಾಣಭೂತಾಃ ಸರ್ವತನ್ತ್ರೇಷು, ಯೈರಾಯುಷ್ಯಾಣ್ಯನಾಯುಷ್ಯಾಣಿ ಚೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮೇತದ್ವಾದಮೃಷಯೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ- ನಾಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರಸ್ತೀತಿ||೨೮||

ಕಾಲಾಕಾಲೇತ್ಯಾದೌ ಇದಮಧ್ಯವಸಿತಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕರಣವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೀಯೋಽಯಮರ್ಥಃ ‘ತಸ್ಮಾದುಭಯಮಸ್ತಿ ಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರಕಾಲೇ ಚ’ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಹಿ ಕಾಲಚ್ಛಿದ್ರಮಸ್ತೀತಿ ಕಾಲರಹಿತಃ ಕಶ್ಚಿದವಕಾಶೋಽಸ್ತಿ, ಯಂ ಕಾಲಶೂನ್ಯಮವಕಾಶಮಾಸಾದ್ಯಾಕಾಲಮೃತ್ಯುಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಏತದ್ದೂಷಯತಿ- ತಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸಾನ್ತರಂ ಯದವಯವಿ ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ ಸಚ್ಛಿದ್ರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಯಚ್ಚ ನಿರನ್ತರಂ ತದಚ್ಛಿದ್ರಮ್| ತೇನ ಕಾಲಸ್ಯ ನಿರವಯವಸ್ಯ ಸಚ್ಛಿದ್ರತಾಽಚ್ಛಿದ್ರತಾ ವಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ; ತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ‘ಕಾಲಸ್ಯಾಚ್ಛಿದ್ರತ್ವಾನ್ನ ಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತಿ’ ಇತಿ, ತದಯುಕ್ತಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ತ್ವಕಾಲಮೃತ್ಯುವ್ಯಾಪಕತ್ವೇನ ಕಾಲಸ್ಯೋಪಚರಿತಚ್ಛಿದ್ರತ್ವಂ ತದುತ್ತರವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಕೀಯಮತದೂಷಣೇನೈವ ದೂಷಿತಮ್ | ಕಾಲಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಕಾಲಸ್ವಲಕ್ಷಣೇ ಸಚ್ಛಿದ್ರತಾಯಾ ಅಚ್ಛಿದ್ರತಾಯಾಶ್ಚಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕೀಯಮತಾನ್ತರಮಾಹ- ತತ್ರಾಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಯದಾ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ಏವ ತಸ್ಯ ನಿಯತೋ ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಇತಿ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸತ್ಯಃ ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿಃ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮವಿಶೇಷೇಣ ಮಾರಕತಯಾ ಸಮಕ್ರಿಯಃ, ನ ರಾಗಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭೂತಂ ನ ಮಾರಯತಿ, ನ ದ್ವೇಷಾದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ನಿಹನ್ತಿ, ತೇನ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಯಂ ಸತ್ಯೋ ರಾಗದ್ವೇಷಶೂನ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತಶ್ಚ ರಾಗದ್ವೇಷಶೂನ್ಯತಯಾ ಉಚಿತಕಾಲೇ ಏವ ಪರಂ ಮಾರಯತಿ, ನಾನುಚಿತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ದೂಷಯತಿ- ಏತದಪೀತ್ಯಾದಿನಾ| ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿನ್ನ ಮ್ರಿಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸಮಕ್ರಿಯಃ ಕಾಲೋ ಭವತ್ಯೇವ| ಯತ್ತು ಶತವರ್ಷಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಯುಃಪ್ರಮಾಣಮಧಿಕೃತ್ಯ ಭವತಾ ಸಮಕ್ರಿಯಃ ಕಾಲೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ಯದಿ ಶತವರ್ಷಾದ್ಯಾಯುಃಪ್ರಮಾಣೇಽಪಿ ಸಮಕ್ರಿಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ನ ಶತವರ್ಷಾದರ್ವಾಗೂರ್ಧ್ವಂ ವಾ ಕಶ್ಚಿನ್ಮ್ರಿಯೇತ, ದೃಶ್ಯತೇ ಚೈತತ್; ತಸ್ಮಾದೇವಮ್ಭೂತಸಮಕ್ರಿಯತ್ವೇ ಕಾಲಸ್ಯ ಉಚಿತಶತವರ್ಷಾದ್ಯಾಯುಃಪ್ರಾಪ್ತೇರರ್ವಾಙ್ಭರಣಮಕಾಲಮೃತ್ಯುಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಮಿಹಾಯುರ್ವೇದೇ ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುಪ್ರತಿಷೇಧೇ ದೂಷಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಭಾವಾ ಇತಿ ಮೃತ್ಯುವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ಅಪ್ಯಾಹಾರವಚನಾದಯಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತಿ ಸುವ್ಯಕ್ತಪ್ರಮಾಣೇ ನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲಾಕಾಲವ್ಯಕ್ತಿಸ್ತಾಸು ತಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸ್ವಿತಿ ತಾಸ್ತಾ ಅವಸ್ಥಾಃ ಶರೀರಾದೇಸ್ತಂ ತಂ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಹಾರಾದಿಕಮರ್ಥಂ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥೀಕೃತ್ಯ ಕಾಲಾಕಾಲಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ತೃತೀಯದಿನಜ್ವರಯುಕ್ತಾಯಾಂ ತೃತೀಯಜ್ವರಿಣೋಽವಸ್ಥಾಯಾಂ ತೃತೀಯಜ್ವರಂ ಪ್ರತಿ ಕಾಲೋಽಯಮಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚಾಕಾಲ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ; ತಥಾ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಾಯಾಂ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾಯಾಮಾಹಾರರೂಪಮರ್ಥಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಮಾಹಾರಸ್ಯೇತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚಾಕಾಲೋಽಯಮಿತ್ಯುದಾಹರಣಮುನ್ನೇಯಮ್| ವಿಸರ್ಗಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಮೋಕ್ಷಸ್ಯ| ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಕಾಲಶಬ್ದೇನೋಚಿತಃ ಕಾಲೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಅಕಾಲಶಬ್ದೇನಾನುಚಿತಃ ಕಾಲಃ; ನ ತು ಕಾಲವಿರಹಃ| ಸಿದ್ಧಾನ್ತಮುಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನೈಕಾನ್ತಿಕಮಿತಿ ಕಾಲಮೃತ್ಯುರೇವ ಪರಂ ಭವತಿ, ಕಿಂವಾ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುರೇವ ಪರಂ ಭವತೀತ್ಯೈಕಾನ್ತಿಕಪಕ್ಷೋ ನಾಸ್ತಿ| ಅಕಾಲಮೃತ್ಯೋರಭಾವಪಕ್ಷೇ ದೂಷಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಯದಿ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿತಾಹಿತಜ್ಞಾನಮಕಾಲಮೃತ್ಯುಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಯಂ ವಿಧೀಯತೇ, ಸ ಏವ ಚೇದಕಾಲಮೃತ್ಯುರ್ನಾಸ್ತಿ ತದಾ ಹಿತಾಹಿತಜ್ಞಾನಂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪದೇಶಾಶ್ಚಾಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಸ್ಯುರಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಯ ಆಯುಷ್ಯಾನಾಯುಷ್ಯೋಪದರ್ಶಕಾ ಆಯುಷ್ಯಾನಾಯುಷ್ಯಾರ್ಥಾಭಾವಾದಪ್ರಮಾಣಭೂತಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಭಾವಃ| ದೂಷಿತಂ ಪಕ್ಷಂ ನಿಃಸಾರತಯಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ||೨೮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ವರ್ಷಶತಂ ಖಲ್ವಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ||೨೯||

‘ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ಪರಮಾಯುಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ವರ್ಷಶತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಇತಿ ಕಲೌ||೨೯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ತಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯೋಪಸೇವನಂ ಚೇತಿ||೩೦||

ಶೇಷಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಾತ್ಮಸಮ್ಪದಿತಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮ್ಪತ್, ಗುಣಸಮ್ಪತ್, ಆತ್ಮಸಮ್ಪತ್| ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಸಮ್ಪತ್ ಸಮವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿತಾ, ಸಮಪ್ರಕೃತಿರ್ಹಿ ಚಿರಾಯುರ್ಭವತಿ; ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತು ಸಾರಸಂಹನನಾದಿಭಿರಾಯುಷ್ಮಲ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯೋಗಃ, ಕಿಂವಾ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಮಾತೃಪಿತ್ರಾದ್ಯುಪಕರಣಸ್ಯ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ ಸಾ ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಸಮ್ಪತ್; ಆತ್ಮನಸ್ತು ಚಿರಾಯುಷ್ಟ್ವಕಾರಕಧರ್ಮಯುಕ್ತತಾ ಸಮ್ಪತ್||೩೦||

Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಶರೀರಂ ಯದ್ಯಥಾ ತಚ್ಚ ವರ್ತತೇ ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಾಮಯೈಃ| ಯಥಾ ಕ್ಲೇಶಂ ವಿನಾಶಂ ಚ ಯಾತಿ ಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ||೩೧|| ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಯಥಾ ತೇಷಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಮೌಷಧಂ ಚ ಯತ್| ದೇಹವೃದ್ಧಿಕರಾ ಭಾವಾ ಬಲವೃದ್ಧಿಕರಾಶ್ಚ ಯೇ||೩೨|| ಪರಿಣಾಮಕರಾ ಭಾವಾ ಯಾ ಚ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಿಯಾ| ಮಲಾಖ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಾ ಧಾತವಃ ಪ್ರಶ್ನ ಏವ ಚ||೩೩|| ನವಕೋ ನಿರ್ಣಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಿಧಿವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ| ತಥ್ಯಃ ಶರೀರವಿಚಯೇ ಶಾರೀರೇ ಪರಮರ್ಷಿಣಾ||೩೪||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವ ಇತಿ ಯಾದೃಶಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ‘ವೈಷಮ್ಯಗಮನಂ ಪುನರ್ಧಾತೂನಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ ಧಾತುಧರ್ಮಪ್ರಕಾಶಕತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವ ಇತ್ಯನೇನ ‘ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ವರ್ಧತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಧಾತುರೂಪಾಣಾಂ ಪುನರ್ಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಽಯಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಯಥಾ ತೇಷಾಮಿತ್ಯನೇನ ‘ಧಾತವಃ ಪುನಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಕ್ಷೀಣಾನಾಮೌಷಧಂ ಚ ಯದಿತಿ ಮಾಂಸಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಮಾಂಸೇನೇತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಯಾ ಚ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಿಯೇತ್ಯನೇನ ತೇಷಾಮಾಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಣಾಮೂಷ್ಮಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ಕರ್ಮ ಯದುಕ್ತಂ ‘ಊಷ್ಮಾ ಪಚತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ತದ್ಗೃಹ್ಯತೇ||೩೧-೩೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಶರೀರವಿಚಯಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಶರೀರವಿಚಯಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||