Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತಃ ಶರೀರವಿಚಯಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ಶರೀರವಿಚಯಃ ಶರೀರೋಪಕಾರಾರ್ಥಮಿಷ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹಿ ಶರೀರತತ್ತ್ವಂ ಶರೀರೋಪಕಾರಕರೇಷು ಭಾವೇಷು ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರವಿಚಯಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ||೩||
अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते| ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते| तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ತತ್ರ ಶರೀರಂ ನಾಮ ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಂ ಸಮಯೋಗವಾಹಿ | ಯದಾ ಹ್ಯಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರೇ ಧಾತವೋ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ಕ್ಲೇಶಂ ವಿನಾಶಂ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ವೈಷಮ್ಯಗಮನಂ ಹಿ ಪುನರ್ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಗಮನಮಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚ||೪||
तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि | यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति| वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ತು ವಿರೋಧಿನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಭವತಃ| ಯದ್ಧಿ ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಂ ತತ್ತತೋ ವಿಪರೀತಗುಣಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಕರಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ||೫||
यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः| यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ತದೇವ ತಸ್ಮಾದ್ಭೇಷಜಂ ಸಮ್ಯಗವಚಾರ್ಯಮಾಣಂ ಯುಗಪನ್ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಕರಂ ಭವತಿ, ಅಧಿಕಮಪಕರ್ಷತಿ ನ್ಯೂನಮಾಪ್ಯಾಯಯತಿ||೬||
तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಏತಾವದೇವ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಯೋಗೇ ಫಲಮಿಷ್ಟಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇ ಚ ಯಾವದ್ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ್ವಸ್ಥಾ ಹ್ಯಪಿ ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮೇವ ಕುಶಲಾ ರಸಗುಣಾನಾಹಾರವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಪರ್ಯಾಯೇಣೇಚ್ಛನ್ತ್ಯುಪಯೋಕ್ತುಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮಾಜ್ಞಾತಾನ್; ಏಕಪ್ರಕಾರಭೂಯಿಷ್ಠಾಂಶ್ಚೋಪಯುಞ್ಜಾನಾಸ್ತದ್ವಿಪರೀತಕರಸಮಾಜ್ಞಾತಯಾ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಸಮಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕರ್ತುಮ್||೭||
एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्| स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮಗುಣವಿಪರೀತಾನಾಂ ಹಿ ಕರ್ಮಣಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚ ಕ್ರಿಯೋಪಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಕ್, ಸರ್ವಾತಿಯೋಗಸನ್ಧಾರಣಮ್, ಅಸನ್ಧಾರಣಮುದೀರ್ಣಾನಾಂ ಚ ಗತಿಮತಾಂ, ಸಾಹಸಾನಾಂ ಚ ವರ್ಜನಂ, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮೇತಾವದ್ಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯತೇ||೮||
देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ಧಾತವಃ ಪುನಃ ಶಾರೀರಾಃ ಸಮಾನಗುಣೈಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾಽಪ್ಯಾಹಾರವಿಕಾರೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ, ಹ್ರಾಸಂ ತು ವಿಪರೀತಗುಣೈರ್ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾಽಪ್ಯಾಹಾರೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈಃ||೯||
धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ತತ್ರೇಮೇ ಶರೀರಧಾತುಗುಣಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಕರಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಿರಸರಮೃದುಕಠಿನವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಥೂಲಸಾನ್ದ್ರದ್ರವಾಃ| ತೇಷು ಯೇ ಗುರವಸ್ತೇ ಗುರುಭಿರಾಹಾರವಿಕಾರಗುಣೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ, ಲಘವಶ್ಚ ಹ್ರಸನ್ತಿ; ಲಘವಸ್ತು ಲಘುಭಿರಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ, ಗುರವಶ್ಚ ಹ್ರಸನ್ತಿ| ಏವಮೇವ ಸರ್ವಧಾತುಗುಣಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾದ್ವೃದ್ಧಿಃ, ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಧ್ರಾಸಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಂಸಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಮಾಂಸೇನ ಭೂಯಸ್ತರಮನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಶರೀರಧಾತುಭ್ಯಃ, ತಥಾ ಲೋಹಿತಂ ಲೋಹಿತೇನ, ಮೇದೋ ಮೇದಸಾ, ವಸಾ ವಸಯಾ, ಅಸ್ಥಿ ತರುಣಾಸ್ಥ್ನಾ, ಮಜ್ಜಾ ಮಜ್ಜ್ಞಾ, ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರೇಣ, ಗರ್ಭಸ್ತ್ವಾಮಗರ್ಭೇಣ||೧೦||
तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः| तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति| एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः| तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ಯತ್ರ ತ್ವೇವಂಲಕ್ಷಣೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಾಮಾನ್ಯವತಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸನ್ನಿಹಿತಾನಾಂ ವಾಽಪ್ಯಯುಕ್ತತ್ವಾನ್ನೋಪಯೋಗೋ ಘೃಣಿತ್ವಾದನ್ಯಸ್ಮಾದ್ವಾ ಕಾರಣಾತ್, ಸ ಚ ಧಾತುರಭಿವರ್ಧಯಿತವ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಯೇ ಸಮಾನಗುಣಾಃ ಸ್ಯುರಾಹಾರವಿಕಾರಾ ಅಸೇವ್ಯಾಶ್ಚ, ತತ್ರ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮನ್ಯಪ್ರಕೃತೀನಾಮಪ್ಯಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ತದ್ಯಥಾ- ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷೋರುಪಯೋಗೋ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಸಮಾಖ್ಯಾತಾನಾಂ ಚಾಪರೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ, ಮೂತ್ರಕ್ಷಯೇ ಪುನರಿಕ್ಷುರಸವಾರುಣೀಮಣ್ಡದ್ರವಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣೋಪಕ್ಲೇದಿನಾಂ, ಪುರೀಷಕ್ಷಯೇ ಕುಲ್ಮಾಷಮಾಷಕುಷ್ಕುಣ್ಡಾಜಮಧ್ಯಯವಶಾಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾನಾಂ, ವಾತಕ್ಷಯೇ ಕಟುಕತಿಕ್ತಕಷಾಯರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತಾನಾಂ, ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇಽಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಕ್ಷಾರೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಕರ್ಮಾಪಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಂ ತತ್ತದಾಸೇವ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಪರ್ಯಯಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಯಥಾಕಾಲಂ ಕಾರ್ಯೌ| ಇತಿ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಮೇಕೈಕಶೋಽತಿದೇಶತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಕರಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೧||
यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्| तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्| कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्| एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ| इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಶರೀರವೃದ್ಧಿಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಲಯೋಗಃ, ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಿಃ, ಆಹಾರಸೌಷ್ಠವಮ್, ಅವಿಘಾತಶ್ಚೇತಿ||೧೨||
कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ಬಲವೃದ್ಧಿಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಬಲವತ್ಪುರುಷೇ ದೇಶೇ ಜನ್ಮ ಬಲವತ್ಪುರುಷೇ ಕಾಲೇ ಚ, ಸುಖಶ್ಚ ಕಾಲಯೋಗಃ, ಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಗುಣಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಆಹಾರಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಶರೀರಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪಚ್ಚ, ಸ್ವಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಿಶ್ಚ, ಯೌವನಂ ಚ, ಕರ್ಮ ಚ, ಸಂಹರ್ಷಶ್ಚೇತಿ||೧೩||
बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಊಷ್ಮಾ, ವಾಯುಃ, ಕ್ಲೇದಃ, ಸ್ನೇಹಃ, ಕಾಲಃ, ಸಮಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ||೧೪||
आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ತತ್ರ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮೂಷ್ಮಾದೀನಾಮಾಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಮಿಮೇ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಊಷ್ಮಾ ಪಚತಿ, ವಾಯುರಪಕರ್ಷತಿ, ಕ್ಲೇದಃ ಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಸ್ನೇಹೋ ಮಾರ್ದವಂ ಜನಯತಿ, ಕಾಲಃ ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಸಮಯೋಗಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಪರಿಣಾಮಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ||೧೫||
तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ಪರಿಣಮತಸ್ತ್ವಾಹಾರಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಶರೀರಗುಣಭಾವಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮವಿರುದ್ಧಾಃ; ವಿರುದ್ಧಾಶ್ಚ ವಿಹನ್ಯುರ್ವಿಹತಾಶ್ಚ ವಿರೋಧಿಭಿಃ ಶರೀರಮ್||೧೬||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ಶರೀರಗುಣಾಃ ಪುನರ್ದ್ವಿವಿಧಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ- ಮಲಭೂತಾಃ, ಪ್ರಸಾದಭೂತಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ಮಲಭೂತಾಸ್ತೇ ಯೇ ಶರೀರಸ್ಯಾಬಾಧಕರಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಶರೀರಚ್ಛಿದ್ರೇಷೂಪದೇಹಾಃ ಪೃಥಗ್ಜನ್ಮಾನೋ ಬಹಿರ್ಮುಖಾಃ, ಪರಿಪಕ್ವಾಶ್ಚ ಧಾತವಃ, ಪ್ರಕುಪಿತಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ, ಯೇ ಚಾನ್ಯೇಽಪಿ ಕೇಚಿಚ್ಛರೀರೇ ತಿಷ್ಠನ್ತೋ ಭಾವಾಃ ಶರೀರಸ್ಯೋಪಘಾತಾಯೋಪಪದ್ಯನ್ತೇ, ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾನ್ಮಲೇ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ; ಇತರಾಂಸ್ತು ಪ್ರಸಾದೇ , ಗುರ್ವಾದೀಂಶ್ಚ ದ್ರವಾನ್ತಾನ್ ಗುಣಭೇದೇನ, ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನ್ ದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ||೧೭||
शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च| तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः| तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ದುಷ್ಟಾ ದೂಷಯಿತಾರೋ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷಸ್ವಭಾವಾತ್| ವಾತಾದೀನಾಂ ಪುನರ್ಧಾತ್ವನ್ತರೇ ಕಾಲಾನ್ತರೇ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಿಜ್ಞಾನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ಏತಾವತ್ಯೇವ ದುಷ್ಟದೋಷಗತಿರ್ಯಾವತ್ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಾಚ್ಛರೀರಧಾತೂನಾಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಾಂ ತು ಖಲು ವಾತಾದೀನಾಂ ಫಲಮಾರೋಗ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವೇ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ ಬುದ್ಧಿಮದ್ಭಿರಿತಿ||೧೮||
तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्| वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि| एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्| प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्| तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಶರೀರಂ ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವದಾ ವೇದ ಯೋ ಭಿಷಕ್| ಆಯುರ್ವೇದಂ ಸ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ವೇದ ಲೋಕಸುಖಪ್ರದಮ್||೧೯||
भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्| आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ ಶ್ರುತಮೇತದ್ಯದುಕ್ತಂ ಭಗವತಾ ಶರೀರಾಧಿಕಾರೇ ವಚಃ| ಕಿನ್ನು ಖಲು ಗರ್ಭಸ್ಯಾಙ್ಗಂ ಪೂರ್ವಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷೌ, ಕುತೋ ಮುಖಃ ಕಥಂ ಚಾನ್ತರ್ಗತಸ್ತಿಷ್ಠತಿ, ಕಿಮಾಹಾರಶ್ಚ ವರ್ತಯತಿ, ಕಥಮ್ಭೂತಶ್ಚ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ, ಕೈಶ್ಚಾಯಮಾಹಾರೋಪಚಾರೈರ್ಜಾತಃ ಸದ್ಯೋ ಹನ್ಯತೇ, ಕೈರವ್ಯಾಧಿರಭಿವರ್ಧತೇ, ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ದೇವಾದಿಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಆಹೋಸ್ವಿನ್ನ, ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ಕಾಲಾಕಾಲಮೃತ್ಯ್ವೋರ್ಭಾವಾಭಾವಯೋರ್ಭಗವಾನಧ್ಯವಸ್ಯತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಯ ಪರಮಾಯುಃ, ಕಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ಪರಮಾಯುಷೋ ನಿಮಿತ್ತಾನೀತಿ||೨೦||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः| किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ತಮೇವಮುಕ್ತವನ್ತಮಗ್ನಿವೇಶಂ ಭಗವಾನ್ ಪುನರ್ವಸುರಾತ್ರೇಯ ಉವಾಚ- ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮೇತದ್ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತೌ ಯಥಾಽಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷೌ, ಯಚ್ಚಾಸ್ಯ ಯದಾ ಸನ್ತಿಷ್ಠತೇಽಙ್ಗಜಾತಮ್| ವಿಪ್ರತಿವಾದಾಸ್ತ್ವತ್ರ ಬಹುವಿಧಾಃ ಸೂತ್ರಕೃತಾಮೃಷೀಣಾಂ ಸನ್ತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ; ತಾನಪಿ ನಿಬೋಧೋಚ್ಯಮಾನಾನ್- ಶಿರಃ ಪೂರ್ವಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ ಕುಮಾರಶಿರಾ ಭರದ್ವಾಜಃ ಪಶ್ಯತಿ, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತದಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಹೃದಯಮಿತಿ ಕಾಙ್ಕಾಯನೋ ಬಾಹ್ಲೀಕಭಿಷಕ್, ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್; ನಾಭಿರಿತಿ ಭದ್ರಕಾಪ್ಯಃ, ಆಹಾರಾಗಮ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಪಕ್ವಾಶಯಗುದಮಿತಿ ಭದ್ರಶೌನಕಃ, ಮಾರುತಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್; ಹಸ್ತಪಾದಮಿತಿ ಬಡಿಶಃ, ತತ್ಕರಣತ್ವಾತ್ ಪುರುಷಸ್ಯ; ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತಿ ಜನಕೋ ವೈದೇಹಃ, ತಾನ್ಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾನೀತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಚಿನ್ತ್ಯಮಿತಿ ಮಾರೀಚಿಃ ಕಶ್ಯಪಃ; ಸರ್ವಾಙ್ಗಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ಯುಗಪದಿತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ; ತದುಪಪನ್ನಂ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತತ್ವಾದ್ಧೃದಯಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಮೂಲಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಚ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ಭಾವಾನಾಮ್, ನಚ ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರೇಷಾಂ; ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದಯಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ, ಸರ್ವೇ ಭಾವಾ ಹ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ; ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಭೂತದರ್ಶನಂ ಸಾಧು||೨೧||
तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्| विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्| सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ಗರ್ಭಸ್ತು ಖಲು ಮಾತುಃ ಪೃಷ್ಠಾಭಿಮುಖ ಊರ್ಧ್ವಶಿರಾಃ ಸಙ್ಕುಚ್ಯಾಙ್ಗಾನ್ಯಾಸ್ತೇಽನ್ತಃಕುಕ್ಷೌ ||೨೨||
गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ವ್ಯಪಗತಪಿಪಾಸಾಬುಭುಕ್ಷಸ್ತು ಖಲು ಗರ್ಭಃ ಪರತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮಾತರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವರ್ತಯತ್ಯುಪಸ್ನೇಹೋಪಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಸದಸದ್ಭೂತಾಙ್ಗಾವಯವಃ, ತದನನ್ತರಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಕಶ್ಚಿಲ್ಲೋಮಕೂಪಾಯನೈರುಪಸ್ನೇಹಃ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಭಿನಾಡ್ಯಯನೈಃ| ನಾಭ್ಯಾಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ನಾಡೀ ಪ್ರಸಕ್ತಾ, ನಾಡ್ಯಾಂ ಚಾಪರಾ, ಅಪರಾ ಚಾಸ್ಯ ಮಾತುಃ ಪ್ರಸಕ್ತಾ ಹೃದಯೇ, ಮಾತೃಹೃದಯಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ತಾಮಪರಾಮಭಿಸಮ್ಪ್ಲವತೇ ಸಿರಾಭಿಃ ಸ್ಯನ್ದಮಾನಾಭಿಃ ; ಸ ತಸ್ಯ ರಸೋ ಬಲವರ್ಣಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಸ ಚ ಸರ್ವರಸವಾನಾಹಾರಃ| ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಹ್ಯಾಪನ್ನಗರ್ಭಾಯಾಸ್ತ್ರಿಧಾ ರಸಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ- ಸ್ವಶರೀರಪುಷ್ಟಯೇ, ಸ್ತನ್ಯಾಯ, ಗರ್ಭವೃದ್ಧಯೇ ಚ| ಸ ತೇನಾಹಾರೇಣೋಪಷ್ಟಬ್ಧಃ (ಪರತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮಾತರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ) ವರ್ತಯತ್ಯನ್ತರ್ಗತಃ||೨೩||
व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः| नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः| स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च| स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ಸ ಚೋಪಸ್ಥಿತಕಾಲೇ ಜನ್ಮನಿ ಪ್ರಸೂತಿಮಾರುತಯೋಗಾತ್ ಪರಿವೃತ್ತ್ಯಾವಾಕ್ಶಿರಾ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತ್ಯಪತ್ಯಪಥೇನ, ಏಷಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ, ವಿಕೃತಿಃ ಪುನರತೋಽನ್ಯಥಾ| ಪರಂ ತ್ವತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ||೨೪||
स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
ತಸ್ಯಾಹಾರೋಪಚಾರೌ ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೋಪದಿಷ್ಟಾವವಿಕಾರಕರೌ ಚಾಭಿವೃದ್ಧಿಕರೌ ಭವತಃ||೨೫|| ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಚ ವಿಷಮಸೇವಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತಃ ಸದ್ಯ ಉಪಹನ್ಯತೇ ತರುರಿವಾಚಿರವ್ಯಪರೋಪಿತೋ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಮಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮೂಲಃ||೨೬||
तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः||२५|| ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ಆಪ್ತೋಪದೇಶಾದದ್ಭುತರೂಪದರ್ಶನಾತ್ ಸಮುತ್ಥಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಶೇಷಾಚ್ಚಾದೋಷಪ್ರಕೋಪಾನುರೂಪಾ ದೇವಾದಿಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ||೨೭||
आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
ಕಾಲಾಕಾಲಮೃತ್ಯ್ವೋಸ್ತು ಖಲು ಭಾವಾಭಾವಯೋರಿದಮಧ್ಯವಸಿತಂ ನಃ- “ಯಃ ಕಶ್ಚಿನ್ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ಕಾಲ ಏವ ಮ್ರಿಯತೇ, ನ ಹಿ ಕಾಲಚ್ಛಿದ್ರಮಸ್ತಿ” ಇತ್ಯೇಕೇ ಭಾಷನ್ತೇ| ತಚ್ಚಾಸಮ್ಯಕ್| ನ ಹ್ಯಚ್ಛಿದ್ರತಾ ಸಚ್ಛಿದ್ರತಾ ವಾ ಕಾಲಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ, ಕಾಲಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವಾತ್| ತತ್ರಾಹುರಪರೇ- ಯೋ ಯದಾ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ತಸ್ಯ ನಿಯತೋ ಮೃತ್ಯುಕಾಲಃ; ಸ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸತ್ಯಃ, ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ| ಏತದಪಿ ಚಾನ್ಯಥಾಽರ್ಥಗ್ರಹಣಮ್| ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿನ್ನ ಮ್ರಿಯತ ಇತಿ ಸಮಕ್ರಿಯಃ| ಕಾಲೋ ಹ್ಯಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಧಿಕೃತ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟಂ ಯೋ ಯದಾ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ತಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಇತಿ, ತಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಭಾವಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿಯತಕಾಲಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ; ತಚ್ಚ ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಹ್ಯಕಾಲಾಹಾರವಚನಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಮನಿಷ್ಟಂ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚೇಷ್ಟಂ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಶ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ ಖಲು ಕಾಲಾಕಾಲವ್ಯಕ್ತಿಸ್ತಾಸು ತಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ತಂ ತಮರ್ಥಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ, ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಲೋಽಯಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಾಹಾರಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣೋ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ, ಅಕಾಲೋ ವೇತಿ| ಲೋಕೇಽಪ್ಯೇತದ್ಭವತಿ- ಕಾಲೇ ದೇವೋ ವರ್ಷತ್ಯಕಾಲೇ ದೇವೋ ವರ್ಷತಿ, ಕಾಲೇ ಶೀತಮಕಾಲೇ ಶೀತಂ, ಕಾಲೇ ತಪತ್ಯಕಾಲೇ ತಪತಿ, ಕಾಲೇ ಪುಷ್ಪಫಲಮಕಾಲೇ ಚ ಪುಷ್ಪಫಲಮಿತಿ| ತಸ್ಮಾದುಭಯಮಸ್ತಿ- ಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರಕಾಲೇ ಚ; ನೈಕಾನ್ತಿಕಮತ್ರ| ಯದಿ ಹ್ಯಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರ್ನ ಸ್ಯಾನ್ನಿಯತಕಾಲಪ್ರಮಾಣಮಾಯುಃ ಸರ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್; ಏವಂ ಗತೇ ಹಿತಾಹಿತಜ್ಞಾನಮಕಾರಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪದೇಶಾಶ್ಚಾಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಸ್ಯುರ್ಯೇ ಪ್ರಮಾಣಭೂತಾಃ ಸರ್ವತನ್ತ್ರೇಷು, ಯೈರಾಯುಷ್ಯಾಣ್ಯನಾಯುಷ್ಯಾಣಿ ಚೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮೇತದ್ವಾದಮೃಷಯೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ- ನಾಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುರಸ್ತೀತಿ||೨೮||
कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते| तच्चासम्यक्| न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्| तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति| एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्| न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः| कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते| यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति| लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति| तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र| यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते| वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
ವರ್ಷಶತಂ ಖಲ್ವಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ||೨೯||
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
ತಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯೋಪಸೇವನಂ ಚೇತಿ||೩೦||
तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಶರೀರಂ ಯದ್ಯಥಾ ತಚ್ಚ ವರ್ತತೇ ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಾಮಯೈಃ| ಯಥಾ ಕ್ಲೇಶಂ ವಿನಾಶಂ ಚ ಯಾತಿ ಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ||೩೧|| ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ಯಥಾ ತೇಷಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಮೌಷಧಂ ಚ ಯತ್| ದೇಹವೃದ್ಧಿಕರಾ ಭಾವಾ ಬಲವೃದ್ಧಿಕರಾಶ್ಚ ಯೇ||೩೨|| ಪರಿಣಾಮಕರಾ ಭಾವಾ ಯಾ ಚ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಿಯಾ| ಮಲಾಖ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಾ ಧಾತವಃ ಪ್ರಶ್ನ ಏವ ಚ||೩೩|| ನವಕೋ ನಿರ್ಣಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಿಧಿವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ| ತಥ್ಯಃ ಶರೀರವಿಚಯೇ ಶಾರೀರೇ ಪರಮರ್ಷಿಣಾ||೩೪||
तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः| यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः||३१|| वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्| देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये||३२|| परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया| मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च||३३|| नवको निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः| तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಶರೀರವಿಚಯಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon