6. śarīravicayaśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

അഥാതഃ ശരീരവിചയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| ശരീരവിചയഃ ശരീരോപകാരാര്ഥമിഷ്യതേ| ജ്ഞാത്വാ ഹി ശരീരതത്ത്വം ശരീരോപകാരകരേഷു ഭാവേഷു ജ്ഞാനമുത്പദ്യതേ| തസ്മാച്ഛരീരവിചയം പ്രശംസന്തി കുശലാഃ||൩||

പുരുഷവിചയം മോക്ഷോപയുക്തത്വേന പുരുഷോപകാരകമഭിധായ, വ്യാക്രിയമാണചികിത്സോപയുക്തം ശരീരോപകാരകം ശരീരവിചയം ബ്രൂതേ| ശരീരസ്യ വിചയനം വിചയഃ ശരീരസ്യ പ്രവിഭാഗേന ജ്ഞാനമിത്യര്ഥഃ| ശരീരോപകാരാര്ഥമിതി ശരീരാരോഗ്യാര്ഥമ്| അഥ കഥം ശരീരജ്ഞാനം ശരീരോപകാരകമിത്യാഹ- ജ്ഞാത്വാ ഹീത്യാദി| ശരീരസ്യ രക്താദിരൂപസ്യ സ്വഭാവരൂപം തത്ത്വം ജ്ഞാത്വൈവ ഇദമസ്യ വൃദ്ധസ്യ ധാതോരസമാനഗുണതയാ ഹ്രാസകത്വേനോപകാരകമിതി, തഥോക്തവിപര്യയാച്ചാപകാരകമിതി ജ്ഞാനം ജായതേ, നോപകാര്യശരീരതത്ത്വജ്ഞാനേऽസതീതി വാക്യാര്ഥഃ||൧-൩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

തത്ര ശരീരം നാമ ചേതനാധിഷ്ഠാനഭൂതം പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരസമുദായാത്മകം സമയോഗവാഹി | യദാ ഹ്യസ്മിഞ് ശരീരേ ധാതവോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ തദാ ക്ലേശം വിനാശം വാ പ്രാപ്നോതി| വൈഷമ്യഗമനം ഹി പുനര്ധാതൂനാം വൃദ്ധിഹ്രാസഗമനമകാര്ത്സ്ന്യേന പ്രകൃത്യാ ച||൪||

സമുദിതസ്യൈവ താവച്ഛരീരസ്യ സ്വരൂപമാഹ- തത്രേത്യാദി| ചേതനാശബ്ദേന ജ്ഞാനകാരണമാത്മോച്യതേ, ഭൂതശബ്ദ ഉപമാനേ; തേന, ചേതനായാ ആത്മസമ്ബന്ധിന്യാഃ ശരീരേ ഏവോപലമ്ഭാദാത്മനഃ ശരീരമധിഷ്ഠാനമിതി ഭവതി; പരമാര്ഥസ്തു ചേതനാ ആത്മാശ്രയാ, ആത്മാ ച നിരാശ്രയ ഏവ; കിംവാ ചേതനസ്യാത്മനോऽധിഷ്ഠാനഭൂതമിതി ചേതനാധിഷ്ഠാനഭൂതമ്| പഞ്ചാനാം മഹാഭൂതാനാം വികാരാ രസാദയഃ ശരീരാരമ്ഭകാഃ, തേഷാം സമുദായോ മേലകഃ, സ ആത്മാ സ്വരൂപം യസ്യ തത്തഥാ| സമുദായശബ്ദേന ച സമുദായാരമ്ഭകാ ധാതവ ഏവോച്യന്തേ; തേന, ന സംയോഗമാത്രസ്യ ശരീരത്വപ്രസക്തിഃ| കിംവാ, സമുദായഃ സംയോഗ ഏവോച്യതാം, തഥാऽപി സമുദായ ആത്മാ കാരണം യസ്യ ശരീരസ്യ ദ്രവ്യരൂപസ്യ തത് പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരസമുദായാത്മകം ശരീരമേവ| സമേന ഉചിതപ്രമാണേന ധാതൂനാം മേലകേന സമ്യങ്നീരോഗതയാ വഹതീതി സമയോഗവാഹി| യദാ തു ധാതൂനാം ന്യൂനാതിരിക്തത്വേന വിഷമോ മേലകോ ഭവതി, തദാ അസമയോഗവാഹീതി ദര്ശയന്നാഹ- യദാ ഹീത്യാദി| ലഘുനാ വൈഷമ്യേണ രോഗമാത്രജനകേന ക്ലേശം, മഹതാ ത്വസാധ്യരോഗജനകേന വൈഷമ്യേണ വിനാശം മരണം പ്രാപ്നോതി ശരീരമ്| അഥ കിം തദ്വൈഷമ്യമിത്യാഹ- വൈഷമ്യഗമനമിത്യാദി| വൈഷമ്യഗമനം വൈഷമ്യാവസ്ഥാപ്രാപ്തിഃ, വൈഷമ്യമേവ കാദാചിത്കമിത്യര്ഥഃ; യദി ഹി വൈഷമ്യമിത്യേവ ബ്രൂയാത്, തദാ സഹജസിദ്ധമപി ധാതൂനാം യന്ന്യൂനാതിരിക്തത്വേന വൈഷമ്യം തദപി ശിഷ്യേണ ഗൃഹ്യേത; തേന, ഗമനപദപ്രക്ഷേപാത് സഹജം വൈഷമ്യം പരിത്യജ്യ സ്വപ്രമാണാപേക്ഷയൈവ കദാചിദുത്പദ്യമാനം വൈഷമ്യം ദര്ശയതി| വൃദ്ധിഹ്രാസഗമനം ചേഹ വ്യസ്തം സമസ്തം ച വൈഷമ്യം ജ്ഞേയമ്| വൃദ്ധിഹ്രാസസ്യൈവ വിശേഷാനാഹ- അകാര്ത്സ്ന്യേന പ്രകൃത്യാ ചേതി; അകാര്ത്സ്ന്യേതി ഏകദേശേന, പ്രകൃത്യേതി സകലേന സ്വഭാവേന| ഏതേന ച രസാദീനാം ചാംശേന വൃദ്ധിഹ്രാസൌ, തഥാ കാര്ത്സ്ന്യേന വൃദ്ധിഹ്രാസാവുപഗൃഹീതൌ ഭവതഃ| അന്യേ തു, ‘അകാര്ത്സ്ന്യേന’ ഇതിപദം ക്ലേശം വിനാശം വാ പ്രാപ്നോതീത്യനേന സമം യോജയന്തി| തേന, യദാऽപി ധാതവോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ, തദാऽപി നാവശ്യം ക്ലേശവിനാശൌ ഭവതഃ, അകാര്ത്സ്ന്യേനേതിപദേന ക്ലേശവിനാശവ്യഭിചാരസ്യാഭിഹിതത്വാത്; ദൃഷ്ടം ചൈതത്, യഥാ- വൃഷ്യപ്രയോഗാച്ഛുക്രവൃദ്ധൌ സത്യാമപി ന ക്ലേശവിനാശൌ ഭവതഃ, തഥാ ബാലസ്യ വര്ധമാനധാതോരപി ഗുണ ഏവ പരം ദൃശ്യതേ| തച്ച നാതിസുന്ദരം, യതോ ബാലസ്യ വര്ധമാനധാതോരപി വയോऽനുരൂപാഃ പ്രാകൃതമാനസ്ഥിതാ ഏവ ധാതവോ ഭവന്തി, തേന ന തേ പ്രാകൃതമാനാ വൃദ്ധാ ഉച്യന്തേ; യാ തു വൃഷ്യപ്രയോഗജാ ശുക്രവൃദ്ധിഃ, സാ യദി വികാരകാരികാ ന ഭവതി തദാ തു പ്രാകൃതമാനാന്തര്ഗതൈവ| ഏതദേവ ധാതൂനാം പ്രാകൃതമാനം- യദവികാരകാരിത്വമ്| അഞ്ജല്യാദിമാനം തു അദൂരാന്തരേണാഭിഹിതമപി നിത്യപരോക്ഷതയാ പുനഃ സ്വാഭാവികധാതുലക്ഷണൈരേവ ജ്ഞാതവ്യം; തസ്മാച്ഛുക്രസ്യ യാവതീ വൃദ്ധിരദോഷാ, താവതീ പ്രാകൃതമാനാവസ്ഥാരൂപൈവ| പ്രാകൃതമാനാതിരിക്തൌ ചേഹ വൃദ്ധിഹ്രാസൌ വൈഷമ്യഗമനശബ്ദേനോച്യേതേ, തസ്മാദാദ്യൈവ വ്യാഖ്യാ| തഥാ ന കേവലം വൃദ്ധിഹ്രാസഗമനമേവ വൈഷമ്യഗമനം, കിന്തു പ്രകൃത്യാ ച വൈഷമ്യഗമനം ധാതൂനാം ഭവതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തഥാഹി- “പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം മാരുതഃ ശ്ലേഷ്മണഃ ക്ഷയേ” (സൂ.അ.൧൭) ഇത്യാദൌ പ്രകൃതിസ്ഥസ്യാപി ദോഷസ്യ വികാരകര്തൃത്വമുച്യതേ, വികാരകാരകസ്യ ച ദോഷസ്യ പ്രകൃതിസ്ഥതാऽപി വൈഷമ്യാര്ഥക്രിയാകാരിത്വേന വൈഷമ്യശബ്ദേനോച്യതേ| തദപി നാതിസുന്ദരമ്| യേന, പ്രദേശാന്തരേഷ്വപി ത്രിവിധാം ഗതിം പ്രതിപാദ്യ പ്രകൃതിസ്ഥതാ ധാതൂനാം നിര്വികാരാ ഏവോക്താ; യഥാ- “ക്ഷീണാ ജഹതി ലിങ്ഗം സ്വം, സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ| ദോഷാഃ പ്രവൃദ്ധാഃ സ്വം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്തി യഥാബലമ്” (സൂ.അ.൧൭); തഥാ “വികാരോ ധാതുവൈഷമ്യം സാമ്യം പ്രകൃതിരുച്യതേ| സുഖസഞ്ജ്ഞകമാരോഗ്യം വികാരോ ദുഃഖമേവ ച” (സൂ.അ.൯) ഏവമാദിഷു| യത്തു “പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം” ഇത്യാദൌ സ്വമാനാവസ്ഥിതസ്യാപി പിത്താദേര്വികാരകര്തൃത്വം, തച്ഛരീരപ്രദേശാന്തരനീതസ്യ പിത്താദേസ്തത്ര തത്ര പ്രദേശേ വൃദ്ധസ്യൈവ വികാരകര്തൃത്വം; സ്വമാനസ്ഥിതോऽപി ദോഷഃ പ്രദേശാന്തരം നീതഃ സന് തത്പ്രദേശസ്ഥദോഷാപേക്ഷയാ വൃദ്ധ ഏവ ഭവതി, തേന തത്രാപി വൃദ്ധസ്യൈവ വികാരകര്തൃത്വം, പ്രപഞ്ചിതശ്ചായമര്ഥസ്തത്രൈവ ഗ്രന്ഥേ| യത്രാപി സ്വമാനസ്ഥിതാനാമേവ രക്താദീനാം വാതാദിദുഷ്ട്യാ വികാരകര്തൃത്വം, തത്രാപി വാതാദയ ഏവ വൃദ്ധാഃ പ്രാധാന്യേന വികാരകരാഃ, രക്താദയോऽപി തത്ര ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാധീനസ്വഗുണാ വൃദ്ധസ്വഗുണാ വാ ഭവന്തി, തതോ ഗുണഹാനിവൃദ്ധിഭ്യാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ദൂഷ്യേऽപി തിഷ്ഠത ഏവേതി ന പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ വികാരകാരിത്വമിതി പശ്യാമഃ||൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

യൌഗപദ്യേന തു വിരോധിനാം ധാതൂനാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ഭവതഃ| യദ്ധി യസ്യ ധാതോര്വൃദ്ധികരം തത്തതോ വിപരീതഗുണസ്യ ധാതോഃ പ്രത്യവായകരം സമ്പദ്യതേ||൫||

ഉപയുക്തഭേഷജേന യഥാ വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ഭവതസ്തദാഹ- യൌഗപദ്യേനേത്യാദി| വിരോധിനാമിതി പരസ്പരവിരുദ്ധഗുണാനാമ്| ഏതദേവോപപത്ത്യാ സാധയന്നാഹ- യദ്ധീത്യാദി| യദ്ധി ഭേഷജം, യഥാ- ക്ഷീരം കഫശുക്രാദിവൃദ്ധികരം, തത് കഫശുക്രാദേര്വിപരീതഗുണസ്യ വാതാദേഃ പ്രത്യവായകരം ഭവതി, ഹ്രാസകരം ഭവതീത്യര്ഥഃ| വിപരീതസ്യേതി കര്തവ്യേ യദ്വിപരീതഗുണസ്യേതി കരോതി, തേന ജാതിവൈപരീത്യാദ്ഗുണവൈപരീത്യമേവ ഹ്രാസകാരണം പ്രാധാന്യേന ദര്ശയതി| തേന, ഗോമൂത്രം ദ്രവത്വേന ജാത്യാ സമാനമപി കടൂഷ്ണരൂക്ഷാദിവിപരീതഗുണയോഗാത് കഫസ്യാപഹാരകമേവ||൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

തദേവ തസ്മാദ്ഭേഷജം സമ്യഗവചാര്യമാണം യുഗപന്ന്യൂനാതിരിക്താനാം ധാതൂനാം സാമ്യകരം ഭവതി, അധികമപകര്ഷതി ന്യൂനമാപ്യായയതി||൬||

ഉപപാദിതം യൌഗപദ്യേന ധാതൂനാം വൃദ്ധിഹ്രാസഗമനമുപസംഹരന്നാഹ- തദേവേത്യാദി| സമ്യഗുപചര്യമാണമിത്യനേന ഉചിതമാത്രാദിപ്രയോഗം, തഥാ ധാതുസാമ്യാവധിഭേഷജപ്രയോഗം ച ദര്ശയതി; മാത്രാദിവിഗുണം ഹി ഭേഷജം ന സ്വോചിതാം ക്രിയാം കരോതി; യഥാ- വൃദ്ധസ്യ കഫസ്യ ക്ഷീണസ്യ ച പിത്തസ്യ ക്ഷയവൃദ്ധിഭ്യാം സാമ്യാര്ഥം യദുപയുജ്യതേ കട്വാദി തത് സാമ്യാപത്ത്യുത്തരകാലമപ്യുപയുജ്യമാനം പിത്തവൃദ്ധ്യാ കഫക്ഷയേണ ച പുനര്വൈഷമ്യമാവഹതി; തസ്മാദേതദ്ദോഷവ്യാവൃത്ത്യര്ഥം സമ്യഗുപചര്യമാണമിതി കൃതമ്| നനു, പൂര്വമുക്തം ഭേഷജേന വിരോധിനാം ധാതൂനാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ഭവതഃ, ഉപസംഹാരേ തു ധാതൂനാം സാമ്യകര ഭേഷജം ഭവതീത്യുച്യതേ, തത്കഥം നാര്ഥഭേദ ഇത്യാശങ്ക്യ വൃദ്ധിഹ്രാസകരമേവ ധാതുസാമ്യകരം ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- അധികമപകര്ഷതി, ന്യൂനമാപ്യായയതീതി| ഏവമ്ഭൂതം ച ധാതുസാമ്യകരണം യത്രൈവ വിരോധിനാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ വിദ്യേതേ തത്രൈവ ജ്ഞേയം, ന സര്വത്ര| തേന യത്ര വൃദ്ധിരേവ പരം ദോഷാണാം ന ക്ഷയഃ കസ്യചിത്, തത്ര യഥാ വൃദ്ധസ്യ ദോഷസ്യ ക്ഷയാധാനമുക്തം ന തഥാ ക്ഷീണസ്യ വര്ധനമിതി ജ്ഞേയമ്||൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ഏതാവദേവ ഹി ഭൈഷജ്യപ്രയോഗേ ഫലമിഷ്ടം സ്വസ്ഥവൃത്താനുഷ്ഠാനേ ച യാവദ്ധാതൂനാം സാമ്യം സ്യാത്| സ്വസ്ഥാ ഹ്യപി ധാതൂനാം സാമ്യാനുഗ്രഹാര്ഥമേവ കുശലാ രസഗുണാനാഹാരവികാരാംശ്ച പര്യായേണേച്ഛന്ത്യുപയോക്തും സാത്മ്യസമാജ്ഞാതാന്; ഏകപ്രകാരഭൂയിഷ്ഠാംശ്ചോപയുഞ്ജാനാസ്തദ്വിപരീതകരസമാജ്ഞാതയാ ചേഷ്ടയാ സമമിച്ഛന്തി കര്തുമ്||൭||

ഉക്തധാതുസാമ്യസ്യോപാദേയതാം ദര്ശയിതും ഭേഷജപ്രയോഗസ്യ തഥാ സ്വസ്ഥവൃത്താനുഷ്ഠാനസ്യ ധാതുസാമ്യാതിരിക്തം ഫലം നിഷേധയന്നാഹ- ഏതാവദേവേത്യാദി| ഏതാവദേവേത്യനേന വക്ഷ്യമാണധാതുസാമ്യം പ്രത്യവമൃശതി| ധാതുസാമ്യാത്മകോ രോഗപ്രശമോ ഹി ഭേഷജസാധ്യോ ന ധാതുസാമ്യാദതിരിച്യതേ, തഥാ സ്വസ്ഥസ്യോജസ്കരരസായനേനാപി ധാതുസാമ്യമേവ വിശിഷ്ടമാധീയതേ; തേന ധാതുസാമ്യാദതിരിക്തമായുര്വേദസാധ്യം നാസ്തീതി ഭാവഃ| ഉക്തം ച- “ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്” (സൂ.അ.൧) ഇതി| നനു സ്വസ്ഥേ ധാതുസാമ്യം സിദ്ധമേവ, ന ച സിദ്ധം സാധ്യതേ, തത് കഥം സ്വസ്ഥവൃത്താനുഷ്ഠാനേऽപി ധാതുസാമ്യമേവ ഫലമിത്യാഹ- സ്വസ്ഥാ ഹ്യപീത്യാദി| സാമ്യാനുഗ്രഹാര്ഥമിതി സത ഏവ സാമ്യസ്യ പരാപരസാമ്യോത്പാദേന പരിപാലനാര്ഥമ്| രസാ മധുരാദയഃ| ഗുണാ ഗുര്വാദയഃ| ആഹാരവികാരാഃ ആദ്യഖാദ്യലേഹ്യപേയരൂപാ യവാഗ്വാദയഃ| പര്യായേണേതി ഉചിതേന ക്രമേണ; സ ച ക്രമോ യഥാ- മധുരമുപയുജ്യ തജ്ജന്യകഫവൃദ്ധ്യാദിപ്രതിബന്ധാര്ഥം കട്വാദ്യുപയോജ്യമിത്യാദിരസക്രമഃ, തഥാ ഗുരുമുപയുജ്യ തത്കാര്യപ്രതിബന്ധാര്ഥം ലഘൂപയോഗ ഇത്യേവമ്പ്രകാരോ ഗുണാനാമുപയോഗക്രമഃ, ആഹാരവികാരേഷ്വപി ഖാദ്യാദ്യുപയുജ്യ തത്പാകാര്യം പേയോപയോഗ ഇത്യാദികഃ ക്രമഃ| ഗുണശബ്ദേന ച രസാ അപി പ്രാപ്യന്തേ, തഥാऽപി രസാഃ പ്രാധാന്യാത് പൃഥഗുക്താഃ| സാത്മ്യസമാജ്ഞാതാനിതി രസഗുണാനിത്യസ്യ തഥാ ആഹാരവികാരാംശ്ചേത്യസ്യ വിശേഷണമ്| സാത്മ്യാശ്ച തേ അഭ്യാസേന തഥാ സമത്വേന ച സ്വാഭാവികപഥ്യത്വേനാജ്ഞാതാ ഇതി സാത്മ്യസമാജ്ഞാതാഃ, സമശബ്ദേന ഹ്യത്ര പഥ്യമുച്യതേ; കിംവാ സര്വദാ സാത്മ്യത്വേന സമാജ്ഞാതാഃ സാത്മ്യസമാജ്ഞാതാഃ; തേന, അസാത്മ്യാനാം രസാദീനാമുപയോഗമേവ പ്രതിക്ഷിപതി| അഥ യത്ര താവദ്രസാദയഃ പര്യായേണോപയുജ്യന്തേ തത്ര സാധു, യത്ര ത്വേകപ്രകാരാ ഏവ രസാദയഃ കുതശ്ചിദ്ധേതോരഭ്യസ്യന്തേ തത്ര കോ വിധിരിത്യാഹ- ഏകപ്രകാരേത്യാദി| തത ഉപയുക്തൈകപ്രകാരരസാദിഭൂയിഷ്ഠാദ് രസാദേര്വിപരീതമര്ഥം കരോതീതി തദ്വിപരീതകരീ സമാജ്ഞാതാ ചേഷ്ടാ, തയാ ചേഷ്ടയാ സമം കര്തുമിച്ഛന്തീതി| ഏകപ്രകാരഭൂയിഷ്ഠാദ്യുപയോഗേനാധീയമാനവൈഷമ്യം ശരീരം സമം സമധാതും കര്തുമിച്ഛന്തി| ഏതദുദാഹരണം യഥാ- മധുരപ്രകാരഭൂയിഷ്ഠം യ ആഹാരപ്രകാരമുപയുങ്ക്തേ തസ്യ മധുരസമാനകഫാദിവൃദ്ധിമാശങ്ക്യ കഫാദികര്മക്ഷയകരീ യാ വ്യായാമാദിചേഷ്ടാ തയാ സാമ്യമാധീയതേ| കിംവാ, തദ്വിപരീതകരീ തഥാ സമത്വേന ച ആജ്ഞാതാ യാ ചേഷ്ടാ സാ തദ്വിപരീതകരസമാജ്ഞാതാ, തേന ക്രിയമാണമതിയോഗാദി നിഷേധയതി||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ദേശകാലാത്മഗുണവിപരീതാനാം ഹി കര്മണാമാഹാരവികാരാണാം ച ക്രിയോപയോഗഃ സമ്യക്, സര്വാതിയോഗസന്ധാരണമ്, അസന്ധാരണമുദീര്ണാനാം ച ഗതിമതാം, സാഹസാനാം ച വര്ജനം, സ്വസ്ഥവൃത്തമേതാവദ്ധാതൂനാം സാമ്യാനുഗ്രഹാര്ഥമുപദിശ്യതേ||൮||

സമ്പ്രതി പ്രസ്താവാഗതം സ്വസ്ഥവൃത്തം സമാസേനാഹ- ദേശേത്യാദി| ദേശാദിഭിര്ഗുണശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ| ആത്മശബ്ദേനേഹ ശരീരമുച്യതേ| ദേശവിപരീതം കര്മ യഥാ- മരൌ സ്വപ്നഃ, കാലവിപരീതം കര്മ യഥാ- വസന്തേ വ്യായാമഃ, ആത്മവിപരീതം കര്മ യഥാ- സ്ഥൂലശരീരേ വ്യായാമജാഗരണാദി| ഏവമാഹാരപ്രഭേദാശ്ച ദേശകാലാദിവിപരീതാ ഉന്നേയാഃ| കര്മണാം ക്രിയാ, ആഹാരവികാരാണാം ചോപയോഗ ഇതി യഥാസങ്ഖ്യം യോജനീയമ്| സമ്യഗിതി ക്രിയയാ ഉപയോഗേന ച സമം ജ്ഞേയമ്| അതിക്രാന്തോ യോഗമിത്യതിയോഗോ മിഥ്യാതിയോഗായോഗരൂപോ ജ്ഞേയഃ; തേന, സര്വേഷാം കാലബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥമിഥ്യായോഗാദീനാം വര്ജനം സര്വാതിയോഗസന്ധാരണമ്| കാലമിഥ്യായോഗാദേസ്തു ദുഷ്പരിഹരസ്യ പ്രതിക്രിയൈവ വര്ജനമ്| ഗതിമതാമിതി പുരീഷാദീനാം ബഹിര്ഗമനശീലാനാമ്| സാഹസാനാമ് അയഥാബലമാരമ്ഭാദീനാമ്||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ധാതവഃ പുനഃ ശാരീരാഃ സമാനഗുണൈഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാऽപ്യാഹാരവികാരൈരഭ്യസ്യമാനൈര്വൃദ്ധിം പ്രാപ്നുവന്തി, ഹ്രാസം തു വിപരീതഗുണൈര്വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാऽപ്യാഹാരൈരഭ്യസ്യമാനൈഃ||൯||

അഥ രസാദിധാതൂനാം വൃദ്ധിഹ്രാസാവുക്തൌ യാദൃശാഭ്യാമാഹാരാഭ്യാം ക്രിയേതേ തദ്ദര്ശയിതുമാഹ- ധാതവ ഇത്യാദി| ശാരീരാ ഇതി പദേനാധ്യാത്മികാന് ബുദ്ധ്യാദീന് വ്യവച്ഛിനത്തി, യതോ ന ബുദ്ധ്യാദയഃ സമാനഗുണാദ്വര്ധന്തേ, അസമാനഗുണാദ്വാ ഹ്രസന്തി| സമാനാ ഏവ പരം ഗുണാ യസ്യ തത്സമാനഗുണം, യഥാ- മാംസം മാംസസ്യ; സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠം യദല്പസമാനഗുണം, യഥാ- ശുക്രസ്യ ക്ഷീരം; ക്ഷീരസ്യാതിദ്രവത്വാച്ഛുകേऽല്പസമാനഗുണമ്| അഭ്യസ്യമാനൈരിത്യനേന സകൃദുപയോഗാദ് വൃദ്ധിം ഹ്രാസം ച നിഷേധയതി| വിപരീതാ ഏവ പരം ഗുണാ യസ്യ തദ്വിപരീതഗുണമ്| അല്പസമാനഗുണം തു വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠമ്||൯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

തത്രേമേ ശരീരധാതുഗുണാഃ സങ്ഖ്യാസാമര്ഥ്യകരാഃ; തദ്യഥാ- ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമന്ദതീക്ഷ്ണസ്ഥിരസരമൃദുകഠിനവിശദപിച്ഛിലശ്ലക്ഷ്ണഖരസൂക്ഷ്മസ്ഥൂലസാന്ദ്രദ്രവാഃ| തേഷു യേ ഗുരവസ്തേ ഗുരുഭിരാഹാരവികാരഗുണൈരഭ്യസ്യമാനൈരാപ്യായ്യന്തേ, ലഘവശ്ച ഹ്രസന്തി; ലഘവസ്തു ലഘുഭിരാപ്യായ്യന്തേ, ഗുരവശ്ച ഹ്രസന്തി| ഏവമേവ സര്വധാതുഗുണാനാം സാമാന്യയോഗാദ്വൃദ്ധിഃ, വിപര്യയാദ്ധ്രാസഃ| തസ്മാന്മാംസമാപ്യായ്യതേ മാംസേന ഭൂയസ്തരമന്യേഭ്യഃ ശരീരധാതുഭ്യഃ, തഥാ ലോഹിതം ലോഹിതേന, മേദോ മേദസാ, വസാ വസയാ, അസ്ഥി തരുണാസ്ഥ്നാ, മജ്ജാ മജ്ജ്ഞാ, ശുക്രം ശുക്രേണ, ഗര്ഭസ്ത്വാമഗര്ഭേണ||൧൦||

അഥ കേ തേ ശരീരധാതുഗുണാ യേ ഭേഷജഗുണൈഃ സമാനാ അസമാനാ വാ ഉച്യന്ത ഇത്യാഹ- തത്രേത്യാദി| ശരീരധാതുഗുണാ ഇതി വിശേഷണേനാപ്രസ്തുതത്വേനാനഭിധേയാനാത്മഗുണാന് ബുദ്ധ്യാദീന് നിരസ്യതി| പരാദയസ്തു യദ്യപി ശരീരധാതുഗുണാ ഭവന്തി, തഥാऽപി തേ വൃദ്ധിം ഹ്രാസം ച പ്രത്യനതിപ്രയോജനത്വാദിഹാനുക്താഃ| രസസ്തു പ്രധാനത്വേന പ്രകരണാന്തരോക്ത ഏവേതി നേഹോക്തഃ| സ്പര്ശസ്തു ശീതോഷ്ണസങ്ഗൃഹീത ഏവ| ശബ്ദരൂപഗന്ധാസ്തു പരാദിവദ് വൃദ്ധൌ ഹ്രാസേ ച നാതിപ്രയോജനാ ഇതി നോക്താഃ| സങ്ഖ്യാ ജ്ഞാനം ഗണനാ വാ, തത്ര സാമര്ഥ്യം കുര്വന്തീതി സങ്ഖ്യാസാമര്ഥ്യകരാഃ | ഏതേ ഹി ഗുര്വാദയോ ജ്ഞാതാ വിംശതിര്ഗുര്വാദയോ ഭവന്തീതി യജ്ജ്ഞാനം, സങ്ഖ്യാസാമര്ഥ്യരൂപം തത് കുര്വന്തി| പരസ്പരവിപര്യയാത്മകാന് ദ്വന്ദ്വാന് ദശഗുണാന് ദര്ശയിത്വാ തേഷാം ച ദ്രവ്യസമ്ബദ്ധാനാം ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ കര്മാഹ- തേഷ്വിത്യാദി| ലഘവശ്ച ഹ്രസന്തീതി ച്ഛേദഃ| ശേഷശീതാദിഗുണാനാം വൃദ്ധിമതിദേശേനാഹ- ഏവമിത്യാദി| സാമാന്യയോഗാദിതി സമാനൈകരൂപാര്ഥയോഗാത് | തച്ച സാമാന്യം സര്വഥാ സമാനഗുണജാതിരൂപം ഭവതി; യഥാ- പോഷ്യപോഷകയോര്മാംസയോഃ| ക്വചിച്ച വിജാതീയേऽപി ഗുണാ ഏവ പോഷ്യപോഷകവൃത്തയോ ഭവന്തി; യഥാ- ക്ഷീരശുക്രയോഃ| തത്രാത്യര്ഥവൃദ്ധികര്തൃത്വേന പ്രഥമം ജാതിരൂപമേവ സാമാന്യം സര്വഗുണസാമാന്യയുക്തമുദാഹരതി - തസ്മാദിത്യാദി| ഭൂയസ്തരമന്യേഭ്യ ഇത്യനേന മാംസേന സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠതയാ രക്താദിവൃദ്ധിരതി ക്രിയതേ, ഭൂയസീ തു സര്വഥാ സാമാന്യയോഗാന്മാംസസ്യ വൃദ്ധിഃ ക്രിയത ഇതി ദര്ശയതി| ലോഹിതം ലോഹിതേനേത്യേവമാദൌ ‘ഭൂയസ്തരമന്യേഭ്യഃ’ ഇത്യനുവര്തനീയമ്| ഗര്ഭസ്ത്വാമഗര്ഭേണേത്യത്ര ആമഗര്ഭേണാണ്ഡാദിരൂപേണ സമുദിതാനാം മാംസാദീനാം സമ്യഗനിഷ്പന്നാനാം ച വൃദ്ധിരുച്യതേ||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

യത്ര ത്വേവംലക്ഷണേന സാമാന്യേന സാമാന്യവതാമാഹാരവികാരാണാമസാന്നിധ്യം സ്യാത്, സന്നിഹിതാനാം വാऽപ്യയുക്തത്വാന്നോപയോഗോ ഘൃണിത്വാദന്യസ്മാദ്വാ കാരണാത്, സ ച ധാതുരഭിവര്ധയിതവ്യഃ സ്യാത്, തസ്യ യേ സമാനഗുണാഃ സ്യുരാഹാരവികാരാ അസേവ്യാശ്ച, തത്ര സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാനാമന്യപ്രകൃതീനാമപ്യാഹാരവികാരാണാമുപയോഗഃ സ്യാത്| തദ്യഥാ- ശുക്രക്ഷയേ ക്ഷീരസര്പിഷോരുപയോഗോ മധുരസ്നിഗ്ധശീതസമാഖ്യാതാനാം ചാപരേഷാം ദ്രവ്യാണാം, മൂത്രക്ഷയേ പുനരിക്ഷുരസവാരുണീമണ്ഡദ്രവമധുരാമ്ലലവണോപക്ലേദിനാം, പുരീഷക്ഷയേ കുല്മാഷമാഷകുഷ്കുണ്ഡാജമധ്യയവശാകധാന്യാമ്ലാനാം, വാതക്ഷയേ കടുകതിക്തകഷായരൂക്ഷലഘുശീതാനാം, പിത്തക്ഷയേऽമ്ലലവണകടുകക്ഷാരോഷ്ണതീക്ഷ്ണാനാം, ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ സ്നിഗ്ധഗുരുമധുരസാന്ദ്രപിച്ഛിലാനാം ദ്രവ്യാണാമ്| കര്മാപി യദ്യസ്യ ധാതോര്വൃദ്ധികരം തത്തദാസേവ്യമ്| ഏവമന്യേഷാമപി ശരീരധാതൂനാം സാമാന്യവിപര്യയാഭ്യാം വൃദ്ധിഹ്രാസൌ യഥാകാലം കാര്യൌ| ഇതി സര്വധാതൂനാമേകൈകശോऽതിദേശതശ്ച വൃദ്ധിഹ്രാസകരാണി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി||൧൧||

സമ്പ്രതി സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠേന വിജാതീയേന വൃദ്ധിമാഹ- യത്രേത്യാദി| ഏവം ലക്ഷണേനേതി തുല്യജാതിരൂപേണ| ഉക്താര്ഥം വിവൃണോതി- ഘൃണിത്വാദിത്യാദി| അന്യസ്മാദ്വാ കാരണാദിത്യഭക്ഷ്യാമഗര്ഭശുക്രാദിഭക്ഷണജന്യാധര്മോത്പത്തേഃ| തത്രേത്യനേന അസന്നിഹിതാന് ഘൃണയാ കാരണാന്തരേണ ച സന്നിഹിതാനപ്യസേവ്യാന് പ്രത്യവമൃശതി| അന്യപ്രകൃതീനാമിതി വിജാതീയാനാമ്| അത്രോദാഹരണമാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| ശുക്രേ ക്ഷീണേ യദി ശുക്രാന്തരം ന പ്രാപ്യതേ, പ്രാപ്തം വാ ഘൃണാദിവശാദനുപയോജ്യം സ്യാത്, തദാ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാനാം ക്ഷീരാദീനാമുപയോഗഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| മൂത്രാദാവപി ഘൃണാദിനാ സജാതീയപ്രയോഗാവിഷയേ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠപ്രയോഗമാഹ- മൂത്രേത്യാദി| കുഷ്കുണ്ഡം പലലാദിച്ഛത്രികാ| അജമധ്യം ഛാഗാന്തരാധിഃ| ദ്രവ്യാണാമുപയോഗ ഇതി യോജനാ| ആഹാരം വൃദ്ധികരമഭിധായ വിഹാരമപി വൃദ്ധികരമാഹ- കര്മേത്യാദി| കര്മശബ്ദേനേഹാസ്യാചിന്താദയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ| കര്മ തു പ്രായഃ പ്രഭാവാദേവ വൃദ്ധികരം ഭവതീതി കൃത്വാऽത്ര സമാനഗുണതാപരിഗ്രഹോ ന കൃതഃ| സാക്ഷാദനുക്താനാമപി ധാതൂനാമുക്തന്യായാനുസാരേണ വൃദ്ധിഹ്രാസമഭിദര്ശയതി- ഏവമിത്യാദി| യഥാകാലമിതി ക്രിയാകാലാനതിപാതേന| ഉക്തം പ്രകരണമുപസംഹരതി- ഇതി സര്വേത്യാദി| ഏകൈകശ ഇത്യനേന മാംസമാപ്യായ്യതേ മാംസേനേത്യാദിനോക്തം ഗൃഹ്ണാതി| അതിദേശതശ്ചേത്യനേന ഏവമന്യേഷാമപി ധാതൂനാമിത്യാദിനോക്തം ഗൃഹ്ണാതി||൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

കാര്ത്സ്ന്യേന ശരീരവൃദ്ധികരാസ്ത്വിമേ ഭാവാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- കാലയോഗഃ, സ്വഭാവസംസിദ്ധിഃ, ആഹാരസൌഷ്ഠവമ്, അവിഘാതശ്ചേതി||൧൨||

വൃദ്ധിപ്രസ്താവാത് സര്വശരീരവൃദ്ധികരാനാഹ- കാര്ത്സ്ന്യേനേത്യാദി| കാലയോഗ ഇതി വൃദ്ധികാരകയൌവനാദികാലയോഗഃ| യൌവനാദൌ ഹി സപ്തദശവത്സരാദികാലലക്ഷണേ കാലമഹിമ്രൈവ വൃദ്ധിര്ഭവതി| സ്വഭാവശബ്ദേനാദൃഷ്ടമുച്യതേ| തേന സ്വഭാവസംസിദ്ധശരീരവൃദ്ധിഹേതുരദൃഷ്ടമ്| ആഹാരസൌഷ്ഠവമിതി ആഹാരസമ്പത്| അവിഘാതശ്ചേതി ശരീരവൃദ്ധിവിഘാതകരാതിവ്യവായമനോഭിഘാതാദിവിരഹഃ||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ബലവൃദ്ധികരാസ്ത്വിമേ ഭാവാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- ബലവത്പുരുഷേ ദേശേ ജന്മ ബലവത്പുരുഷേ കാലേ ച, സുഖശ്ച കാലയോഗഃ, ബീജക്ഷേത്രഗുണസമ്പച്ച, ആഹാരസമ്പച്ച, ശരീരസമ്പച്ച, സാത്മ്യസമ്പച്ച, സത്ത്വസമ്പച്ച, സ്വഭാവസംസിദ്ധിശ്ച, യൌവനം ച, കര്മ ച, സംഹര്ഷശ്ചേതി||൧൩||

വൃദ്ധിപ്രസ്താവാച്ച ബലവൃദ്ധികരാന് ഭാവാനാഹ- ബലേത്യാദി| ദേശമഹിമ്നാ ബലവന്തഃ പുരുഷാ യസ്മിന് ദേശേ സൈന്ധവാദൌ സ ബലവത്പുരുഷോ ദേശഃ, തത്ര ജാതോ ദേശമഹിമ്നൈവ ബലവാന് ഭവതി; യഥാ സൈന്ധവാ ബലവന്തഃ പുരുഷാഃ| പരിണാമസ്യാപി പ്രശസ്തസ്യ ഹേതുതാമാഹ- ബലവത്പുരുഷേ കാലേ ചേതി| കാലോ ഹേമന്തശിശിരാദിരൂപഃ| ഹേമന്തേ ശിശിരേ വാ കാലേ ജായമാനസ്യ സ കാലോ ബലം ജനയതി| സുഖശ്ച കാലയോഗ ഇതി സാധാരണകാലയോഗഃ| ബീജസ്യ ശുക്രരൂപസ്യ, തഥാ ക്ഷേത്രസ്യാര്തവഗര്ഭാശയരൂപസ്യ, ഗുണാനാം പ്രശസ്തധര്മാണാം സമ്പത് ബീജക്ഷേത്രഗുണസമ്പത്| അത്ര ബീജക്ഷേത്രയോര്നിര്ദോഷതാऽപി സമ്പത് സ്യാത്, തേന നിര്ദോഷതാതിരിക്തസാരത്വാദിബീജക്ഷേത്രഗുണപ്രാപ്ത്യര്ഥം ഗുണഗ്രഹണം ജ്ഞേയമ്| സത്ത്വസമ്പച്ചേതി സത്ത്വസമ്പദാऽപി ശരീരേ ബലം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| വചനം ഹി- “ശരീരം ഹ്യപി സത്ത്വമനുവിധീയതേ” (ശാ.അ.൪) ഇതി| സ്വഭാവസംസിദ്ധിഃ ബലജനകകര്മസംസിദ്ധിഃ| കര്മ വ്യായാമാദി കര്മേത്യര്ഥഃ; വ്യായാമാദികര്മാഭ്യാസാദ്ധി ബലം ഭവതി||൧൩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ആഹാരപരിണാമകരാസ്ത്വിമേ ഭാവാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- ഊഷ്മാ, വായുഃ, ക്ലേദഃ, സ്നേഹഃ, കാലഃ, സമയോഗശ്ചേതി ||൧൪||

പ്രശസ്തഗുണാഭിധാനപ്രസ്താവാദാഹാരപരിണാമസ്യാപി പ്രശസ്തസ്യ ഹേതുതാമാഹ- ആഹാരേത്യാദി| കാല ഇതി പാകകാലോ നിശാവസാനാദിരൂപഃ| സമയോഗ ഇതി ആഹാരസ്യ പ്രകൃത്യാദ്യഷ്ടാഹാരവിധിവിശേഷായതനസമ്യഗ്യോഗഃ||൧൪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

തത്ര തു ഖല്വേഷാമൂഷ്മാദീനാമാഹാരപരിണാമകരാണാം ഭാവാനാമിമേ കര്മവിശേഷാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- ഊഷ്മാ പചതി, വായുരപകര്ഷതി, ക്ലേദഃ ശൈഥില്യമാപാദയതി, സ്നേഹോ മാര്ദവം ജനയതി, കാലഃ പര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി, സമയോഗസ്ത്വേഷാം പരിണാമധാതുസാമ്യകരഃ സമ്പദ്യതേ||൧൫||

അത്ര ചാഹാരപരിണാമകരേഷു ഊഷ്മൈവ സാക്ഷാത് പാകേ വ്യാപ്രിയതേ, വായ്വാദയസ്തു തസ്യ പചതോ വ്യാപാരവിശേഷേണ സഹായതാം യാന്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| വായുരപകര്ഷതീതി ഊഷ്മസ്ഥാനാദ് വിദൂരസ്ഥിതമന്നമൂഷ്മസമീപം നയതി| യദുക്തമ്- “അന്നമാദാനകര്മാ തു പ്രാണഃ കോഷ്ഠം പ്രകര്ഷതി” (ചി. ൧൫) ഇതി| വായുരപകര്ഷതീത്യുപലക്ഷണം, തേന അഗ്ന്യുത്തേജനമപി സമാനാഖ്യസ്യ വായോര്ബോദ്ധവ്യമ്| ഉക്തം ഹി- “സമാനേനാവധൂതോऽഗ്രിഃ ... പചതി” (ചി. ൧൫) ഇതി| പര്യാപ്തിമിതി പാകനിഷ്പത്തിം; സത്യപ്യൂഷ്മാദിവ്യാപാരേ കാലവശാദേവ പാകോ ഭവതി, നോഷ്മാദിവ്യാപാരമാത്രാദിതി ഭാവഃ| സമയോഗസ്ത്വേഷാമിതി ഏഷാമാഹാരദ്രവ്യാണാം പ്രകൃത്യാദീനാം യഃ സമയോഗഃ, സ പരിണാമകരോ ധാതുസാമ്യകരശ്ച ഭവതി; യദാ ഹി പ്രകൃത്യാദിവിരുദ്ധ ആഹാരോ ഭവതി, തദാ പ്രകൃത്യാദിദോഷാദേവ ന സമ്യക്പരിണാമോ ഭവതി| ഏതദൂഷ്മാദിവ്യാപാരപ്രതിപാദകം ഗ്രന്ഥാന്തരം യഥാ- “അന്നമാദാനകര്മാ തു പ്രാണഃ കോഷ്ഠം പ്രകര്ഷതി| തദ്ദ്രവൈര്ഭിന്നസങ്ഘാതം സ്നേഹേന മൃദുതാം ഗതമ്| സമാനേനാവധൂതോऽഗ്നിരുദര്യഃ പവനേന തു| കാലേ പക്വം സമം സമ്യക് പചത്യായുര്വിവൃദ്ധയേ” (ചി.അ.൧൫) ഇതി||൧൫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

പരിണമതസ്ത്വാഹാരസ്യ ഗുണാഃ ശരീരഗുണഭാവമാപദ്യന്തേ യഥാസ്വമവിരുദ്ധാഃ; വിരുദ്ധാശ്ച വിഹന്യുര്വിഹതാശ്ച വിരോധിഭിഃ ശരീരമ്||൧൬||

അഥ കയാ പരിപാഠ്യാ പരിണാമമാപദ്യമാന ആഹാരോ ധാതുസാമ്യകരോ ഭവതീത്യാഹ- പരിണമത ഇത്യാദി| പരിണമത ഇതി വര്തമാനനിര്ദേശേന യോ യഥാ യഥാ ആഹാരാംശഃ പരിണമതേ സ തഥാ തഥാ ശരീരഗുണരൂപതാം യാതി, ന കൃത്സ്നാഹാരപരിണാമമപേക്ഷത ഇതി ദര്ശയതി| യഥാസ്വമവിരുദ്ധാ ഇതി യേ ആഹാരഗുണാ യസ്മിന് ശരീരഗുണേऽവിരുദ്ധാസ്ത ഏവ തദ്രൂപതാം യാന്തി| യഥാ- ആഹാരസ്യ കഠിനോ ഭാഗോ മാംസാസ്ഥ്യാദികഠിനഭാഗപോഷകോ ഭവതി, ദ്രവാംശസ്തു ശോണിതാദിരൂപോ ഭവതീത്യാദി| വിരുദ്ധാശ്ച വിഹന്യുരിതി ശരീരഗുണവിരുദ്ധാസ്തു ആഹാരഗുണാ വിഹന്യുഃ ഹ്രാസയേയുരിത്യര്ഥഃ| അഥ തേ ശരീരഗുണാ ആഹാരഗുണവിഹതാഃ സന്തഃ കിം കുര്വന്തീത്യാഹ- വിഹതാ ഇത്യാദി| വിഹതാസ്തു വിരോധിഭിഃ ശരീരം വിഹന്യുരിതി യോജനാ; വിരോധിഭിരിതി വിപരീതൈരാഹാരഗുണൈഃ, വിഹതാ ഇതി ക്ഷയം നീതാഃ| കിംവാ വിരോധിഭിരിതി യഥാ ദുഗ്ധമത്സ്യാദിവിരുദ്ധാഹരൈര്വിഹതാഃ ശരീരഗുണാഃ ശരീരം ഹന്യുഃ; ചകാരാദ് വിരുദ്ധഗുണൈശ്ച ക്ഷയം നീതാഃ ശരീരം ഹന്യുരിതി ദര്ശയതി||൧൬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ശരീരഗുണാഃ പുനര്ദ്വിവിധാഃ സങ്ഗ്രഹേണ- മലഭൂതാഃ, പ്രസാദഭൂതാശ്ച| തത്ര മലഭൂതാസ്തേ യേ ശരീരസ്യാബാധകരാഃ സ്യുഃ| തദ്യഥാ- ശരീരച്ഛിദ്രേഷൂപദേഹാഃ പൃഥഗ്ജന്മാനോ ബഹിര്മുഖാഃ, പരിപക്വാശ്ച ധാതവഃ, പ്രകുപിതാശ്ച വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ, യേ ചാന്യേऽപി കേചിച്ഛരീരേ തിഷ്ഠന്തോ ഭാവാഃ ശരീരസ്യോപഘാതായോപപദ്യന്തേ, സര്വാംസ്താന്മലേ സഞ്ചക്ഷ്മഹേ; ഇതരാംസ്തു പ്രസാദേ , ഗുര്വാദീംശ്ച ദ്രവാന്താന് ഗുണഭേദേന, രസാദീംശ്ച ശുക്രാന്താന് ദ്രവ്യഭേദേന||൧൭||

അഥ കതിപ്രകാരാസ്തേ ശരീരഗുണാ ഇത്യാഹ- ശരീരേത്യാദി| സങ്ഗ്രഹേണ സങ്ക്ഷേപേണ; തേന വിസ്തരേണ ധാതൂപധാത്വാദിവിഭാഗേന ബഹവശ്ച ഭവന്തി| ഭൂതശബ്ദഃ സ്വരൂപേ| ആബാധകരാ ഇതി പീഡാകരാ ഇത്യര്ഥഃ| പൃഥഗ്ജന്മാന ഇതി പിചോലികാസിങ്ഘാണകാദിഭേദേന നാനാരൂപാഃ| ബഹിര്മുഖാ ഇത്യനേന യ ഏവ ച്ഛിദ്രമലാഃ പ്രഭൂതതയാ ബഹിര്നിഃസരണാഭിമുഖഃ, ത ഏവ പീഡാകര്തൃത്വേന മലാഖ്യാഃ; യേ തു സ്രോത-ഉപലേപമാത്രകാരകാസ്തേ ഗുണകര്തൃതയാ ന മലാഖ്യാഃ| പരിപക്വാശ്ച ധാതവ ഇതി പാകാത് പൂയതാം ഗതാശ്ച ശോണിതാദയോऽപി മലാഖ്യാഃ; കിംവാ ‘അപരിപക്വാ’ ഇതി പാഠഃ, തദാ സാമാ ധാതവോ മലാഖ്യാ ഇതി ജ്ഞേയമ്| കുപിതാശ്ചേതി പദേന വാതാദയഃ സാമാന്യേന ക്ഷീണാ വൃദ്ധാ വാ ഗൃഹ്യന്തേ; വികൃതിമാത്രം ഹി വാതാദീനാം കോപഃ| യേ ചാന്യേऽപീത്യാദിനാ വിമാര്ഗഗതാന് പീഡാകാരകാഞ് ശരീരധാതൂന് തഥാऽജീര്ണാദീന് ഗ്രാഹയന്തി| മല ഇതി ഏകവചനം ജാതൌ| ഇതരാനിതി അവികാരകരാന് സ്വ(സ)മാനസ്ഥിതപുരീഷവാതാദീന്; പുരീഷവാതാദയോऽപി ശരീരാവഷ്ടമ്ഭകാഃ പ്രസാദാ ഏവ, ഗുണകര്തൃത്വാത്| മലപ്രസാദഭേദേന ശരീരഗതഭാവാനഭിധായ പുനര്ദ്രവ്യഗുണഭേദാനാഹ- ഗുര്വാദീംശ്ചേത്യാദി| ഗുര്വാദയോ ദ്രവാന്താഃ പശ്ചാദുക്താ ഏവ| അത്ര ച യേ മലാ ഉപധാതവശ്ച നോക്താസ്തേ ഗുര്വാദിഗുണാധാരത്വേന ഗ്രാഹ്യാഃ; കിംവാ, ഇതരാംസ്തു നിരാബാധാന് മലാദീന് പ്രസാദേ സഞ്ചക്ഷ്മഹേ, തഥാ ഗുര്വാദീംശ്ച (തഥാ രസാദീംശ്ച ) നിര്വികാരാന് ദ്രവ്യഗുണരൂപാന് പ്രസാദേ സഞ്ചക്ഷ്മഹേ ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്||൧൭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

തേഷാം സര്വേഷാമേവ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ ദുഷ്ടാ ദൂഷയിതാരോ ഭവന്തി, ദോഷസ്വഭാവാത്| വാതാദീനാം പുനര്ധാത്വന്തരേ കാലാന്തരേ പ്രദുഷ്ടാനാം വിവിധാശിതപീതീയേऽധ്യായേ വിജ്ഞാനാന്യുക്താനി| ഏതാവത്യേവ ദുഷ്ടദോഷഗതിര്യാവത് സംസ്പര്ശനാച്ഛരീരധാതൂനാമ്| പ്രകൃതിഭൂതാനാം തു ഖലു വാതാദീനാം ഫലമാരോഗ്യമ്| തസ്മാദേഷാം പ്രകൃതിഭാവേ പ്രയതിതവ്യം ബുദ്ധിമദ്ഭിരിതി||൧൮||

അഥ യദേതത് പുരീഷാദീനാം മലത്വം തദ്ദൂഷണാദ്ഭവതി, തേന തേഷാം ദൂഷകഹേതുമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാമിതി പുരീഷാദീനാം രസാദീനാം ച| ദുഷ്ടാ ഇതി സ്വഹേതൂപചിതാഃ, ക്ഷീണാസ്തു നാന്യദുഷ്ടിം ദോഷാഃ കുര്വന്തീതി പ്രതിപാദിതമേവ| അഥ ധാത്വന്തരാശ്രയിണാം വാതാദീനാം ദുഷ്ടാനാം കിം ലക്ഷണം, യേന തേ ജ്ഞാതവ്യാ ഇത്യാഹ- വാതാദീനാമിത്യാദി| വിജ്ഞാനാനീതി ലക്ഷണാനി; രസാദ്യാശ്രയദുഷ്ടവാതാദിലക്ഷണം താവദ്ധിവിധാശിതപീതീയേ പ്രോക്തമ്| “കേശമൂത്രനഖാദ്യാശ്രയദുഷ്ടദോഷലക്ഷണം തു യദ(ത്ത)ത്ര നോക്തം തത് കഥം ജ്ഞേയമിത്യാഹ- ഏതാവത്യേവേത്യാദി| കേശാദൌ ദുഷ്ടാനാമപി വാതാദീനാം ഗതിര്നാസ്തീതി വാക്യാര്ഥഃ| യാവത് സംസ്പര്ശനാദിതി സ്പര്ശനേന്ദ്രിയം വ്യാപ്യ, തേന ശരീരധാതൂനാം ദൂഷണേ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയപര്യന്തമേവ ദുഷ്ടദോഷഗതിര്ഭവതി; തേന ന കേശാദിഷു ദുഷ്ടദോഷഗതിഃ| യത്തു പലിതാദികേശേ മൃതനഖേ വാ പുഷ്പം തത് സ്പര്ശവച്ഛരീരസംസ്ഥിതേനൈവ ദോഷേണ കൃതം, ന പുനര്ഭൃതനഖേ കേശേഷ്വപി സ്വമാര്ഗചാരീ ദോഷഃ പ്രചരതി” ഇതി ബ്രുവതേ| വയം തു ബ്രൂമഃ- വിവിധാശിതപീതീയോക്തദുഷ്ട്യാ സര്വദുഷ്ട്യുപസങ്ഗ്രഹോ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ഏതാവത്യേവേത്യാദി| യാവത് സംസ്പര്ശനാദിതി സ്പര്ശസമ്ബന്ധാത്; തേന, ശരീരധാതൂനാം യാവത് സ്പര്ശനാദ്ദുഷ്ടദോഷഗതിര്ഭവതി, സാ ച സര്വാ വിവിധാശിതപീതീയോക്തൈവ, ന തതോऽധികാ ദുഷ്ടിര്ദേഹസ്യാസ്തി| തത്ര ഹി “മലാനാശ്രിത്യ ദുഷ്ടാസ്തു ഭേദശോഷപ്രദൂഷണമ്” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി ഗ്രന്ഥേന കൃത്സ്നമലഗ്രഹണാത് കേശനഖൌ മലൌ ഗൃഹീതാവേവ| ഏതേന തു നഖാഗ്രകേശാഗ്രസ്ഫുടനാദിമൃതനഖാഗ്രകേശാഗ്രഗതേന ദോഷേണൈവ കൃതം ഭവതി| അഥ ദുഷ്ടാ വാതാദയോ ദുഷ്ടിലക്ഷണാനി കുര്വന്തി, പ്രകൃതിസ്ഥാസ്തു കിം കുര്വന്തീത്യാഹ- പ്രകൃതിഭൂതാനാമിത്യാദി||൧൮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ഭവതി ചാത്ര- ശരീരം സര്വഥാ സര്വം സര്വദാ വേദ യോ ഭിഷക്| ആയുര്വേദം സ കാര്ത്സ്ന്യേന വേദ ലോകസുഖപ്രദമ്||൧൯||

സമ്പ്രത്യുക്തപ്രകരണജന്യശരീരജ്ഞാനസ്യ ഫലമാഹ- ശരീരമിത്യാദി||൧൯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച ശ്രുതമേതദ്യദുക്തം ഭഗവതാ ശരീരാധികാരേ വചഃ| കിന്നു ഖലു ഗര്ഭസ്യാങ്ഗം പൂര്വമഭിനിര്വര്തതേ കുക്ഷൌ, കുതോ മുഖഃ കഥം ചാന്തര്ഗതസ്തിഷ്ഠതി, കിമാഹാരശ്ച വര്തയതി, കഥമ്ഭൂതശ്ച നിഷ്ക്രാമതി, കൈശ്ചായമാഹാരോപചാരൈര്ജാതഃ സദ്യോ ഹന്യതേ, കൈരവ്യാധിരഭിവര്ധതേ, കിഞ്ചാസ്യ ദേവാദിപ്രകോപനിമിത്താ വികാരാഃ സമ്ഭവന്തി ആഹോസ്വിന്ന, കിഞ്ചാസ്യ കാലാകാലമൃത്യ്വോര്ഭാവാഭാവയോര്ഭഗവാനധ്യവസ്യതി, കിഞ്ചാസ്യ പരമായുഃ, കാനി ചാസ്യ പരമായുഷോ നിമിത്താനീതി||൨൦||

ശരീരവിചായകം പ്രകരണം സമാപ്യ ഗര്ഭശരീരവിചായകം പ്രകരണമാരഭതേ- ഏവംവാദിനമിത്യാദി| കുക്ഷാവിത്യന്തേനൈകഃ പ്രശ്നഃ, കുതോമുഖഃ കഥം ചാന്തര്ഗതസ്തിഷ്ഠതീതി ദ്വിതീയഃ, നിഷ്ക്രാമതീത്യന്തേന തൃതീയഃ, കൈശ്ചായമാഹാരോപചാരൈര്ജാതഃ സദ്യോ ഹന്യത ഇതി ചതുര്ഥഃ, കൈരവ്യാധിരഭിവര്ധത ഇതി പഞ്ചമഃ, ആഹോസ്വിന്നേത്യന്തഃ ഷഷ്ഠഃ| ശേഷം പ്രശ്നത്രയം പൂര്വപ്രശ്നദ്വയസ്യ വ്യവച്ഛേദകമേവ, ഏവം നവ പ്രശ്നാഃ| അധ്യവസ്യതീതി നിശ്ചിനോതി||൨൦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

തമേവമുക്തവന്തമഗ്നിവേശം ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയ ഉവാച- പൂര്വമുക്തമേതദ്ഗര്ഭാവക്രാന്തൌ യഥാऽയമഭിനിര്വര്തതേ കുക്ഷൌ, യച്ചാസ്യ യദാ സന്തിഷ്ഠതേऽങ്ഗജാതമ്| വിപ്രതിവാദാസ്ത്വത്ര ബഹുവിധാഃ സൂത്രകൃതാമൃഷീണാം സന്തി സര്വേഷാം; താനപി നിബോധോച്യമാനാന്- ശിരഃ പൂര്വമഭിനിര്വര്തതേ കുക്ഷാവിതി കുമാരശിരാ ഭരദ്വാജഃ പശ്യതി, സര്വേന്ദ്രിയാണാം തദധിഷ്ഠാനമിതി കൃത്വാ; ഹൃദയമിതി കാങ്കായനോ ബാഹ്ലീകഭിഷക്, ചേതനാധിഷ്ഠാനത്വാത്; നാഭിരിതി ഭദ്രകാപ്യഃ, ആഹാരാഗമ ഇതി കൃത്വാ; പക്വാശയഗുദമിതി ഭദ്രശൌനകഃ, മാരുതാധിഷ്ഠാനത്വാത്; ഹസ്തപാദമിതി ബഡിശഃ, തത്കരണത്വാത് പുരുഷസ്യ; ഇന്ദ്രിയാണീതി ജനകോ വൈദേഹഃ, താന്യസ്യ ബുദ്ധ്യധിഷ്ഠാനാനീതി കൃത്വാ; പരോക്ഷത്വാദചിന്ത്യമിതി മാരീചിഃ കശ്യപഃ; സര്വാങ്ഗാഭിനിര്വൃത്തിര്യുഗപദിതി ധന്വന്തരിഃ; തദുപപന്നം, സര്വാങ്ഗാനാം തുല്യകാലാഭിനിര്വൃത്തത്വാദ്ധൃദയപ്രഭൃതീനാമ്| സര്വാങ്ഗാനാം ഹ്യസ്യ ഹൃദയം മൂലമധിഷ്ഠാനം ച കേഷാഞ്ചിദ്ഭാവാനാമ്, നച തസ്മാത് പൂര്വാഭിനിര്വൃത്തിരേഷാം; തസ്മാദ്ധൃദയപ്രഭൃതീനാം സര്വാങ്ഗാനാം തുല്യകാലാഭിനിര്വൃത്തിഃ, സര്വേ ഭാവാ ഹ്യന്യോന്യപ്രതിബദ്ധാഃ; തസ്മാദ്യഥാഭൂതദര്ശനം സാധു||൨൧||

യഥാക്രമമുത്തരാണ്യാഹ- പൂര്വമിത്യാദി|- പൂര്വമുക്തമിതി യച്ചാസ്യ യദാ സന്തിഷ്ഠതേऽങ്ഗജാതം തദപി ഗര്ഭാവക്രാന്തൌ “ഏവമസ്യ യുഗപദിന്ദ്രിയാണ്യങ്ഗാവയവാശ്ച യൌഗപദ്യേനാഭിനിര്വര്തന്തേऽന്യത്ര തേഭ്യോ ഭാവേഭ്യോ യേऽസ്യ ജാതസ്യോത്തരകാലം ജായന്തേ” (ശാ. ൪) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനോക്തമ്| യദ്യപി ‘കഥമഭിനിര്വര്തതേ കുക്ഷൌ’ ഇതി നേഹ പൃഷ്ടം, തഥാऽപ്യഭിനിര്വൃത്തിക്രമോപദര്ശനേന ‘കിന്നു ഖലു ഗര്ഭസ്യാങ്ഗം പൂര്വമഭിനിര്വര്തതേ’ ഇതി പ്രശ്നസ്യ യഥോക്തോത്പാദക്രമോപദര്ശനാദുത്തരത്വം ഭവതീതി മത്ത്വോക്തം - ഉക്തമേതദ്ഗര്ഭാവക്രാന്തൌ യഥാऽയമഭിനിര്വര്തതേ കുക്ഷാവിതി| ഉക്താമപി യുഗപദങ്ഗാഭിനിര്വൃത്തിം മതാന്തരോദ്ധാരേണ സ്ഥിരീകര്തുമാഹ- വിപ്രതിവാദാസ്ത്വത്രേത്യാദി| പക്വാശയശ്ച ഗുദം ചേതി പക്വാശയഗുദം; കിംവാ പക്വാശയസമീപസ്ഥം ഗുദം പക്വാശയഗുദമ് , ഉത്തരഗുദമിത്യര്ഥഃ| ഇന്ദ്രിയാണീതി ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി നയനഗോലകാദീനി| തദുപപന്നമിതി ധന്വന്തരിവചനമുപപന്നമ്; അത്ര ഹേതുമാഹ- സര്വാങ്ഗാനാമിത്യാദിനാ ഹൃദയപ്രഭൃതീനാമിത്യന്തേന| അത്ര ച പ്രതിജ്ഞാഹേത്വോരേകത്വം നാശങ്കനീയം; ധന്വന്തരിവചനമുപപന്നമിതി പ്രതിജ്ഞാ, തദഭിഹിതാര്ഥസ്യ യുഗപദങ്ഗാഭിനിര്വൃത്തിരൂപസ്യ സിദ്ധത്വാദിതി ഹേത്വര്ഥഃ പ്രതിജ്ഞാര്ഥാദ്ധിന്ന ഏവ| യേ തു ‘തുല്യകാലാഭിവൃദ്ധത്വാത് ’ ഇതി പഠന്തി, തേഷാം ഹേത്വര്ഥോ വ്യക്ത ഏവ| യേന, ഉത്തരകാലമപി സര്വാങ്ഗാനാം യുഗപദ്വൃദ്ധിദര്ശനം ; സമാനകാലവര്ധമാനാനാം ഫലാനാമിവ സമാനകാലമേവ ജന്മാനുമീയതേ, അസമാനകാലജാതാനാം ഹി ന സമാനകാലാ സമാ വൃദ്ധിര്ഭവതി| പൂര്വര്ഷീണാം മതാനി ഹൃദയപൂര്വാഭിനിര്വൃത്തിദൂഷണേനൈവ സമാനന്യായാദ്ദൂഷയന്നാഹ- സര്വാങ്ഗാനാം ഹ്യസ്യേത്യാദി| മൂലമിവ മൂലം, തദുപഘാതേന സര്വാങ്ഗോപഘാതാത്| അധിഷ്ഠാനമിതി ആശ്രയഃ| തത്രൌജഃപ്രഭൃതീനാമധിഷ്ഠാനം ഹൃദയം ഭവതി; ന ച തസ്മാത് പൂര്വാഭിനിര്വൃത്തിരിതി ന ച തഥാവിധമൂലത്വാന്നാപ്യധിഷ്ഠാനത്വാച്ച പൂര്വാഭിനിര്വൃത്തിര്ഭവതി| യദി ഹി മൂലം കാരണമിതി മതം സ്യാത്, തദാ കാര്യേഭ്യോऽങ്ഗേഭ്യഃ പ്രാക് ഹൃദയം സ്യാദപി; ന ചേഹാങ്ഗാനാം ഹൃദയം കാരണം കിന്തു പ്രധാനം, പ്രാധാന്യം ച തദുപഘാതേന സര്വോപഘാതാദിതി| യശ്ചാപ്യാശ്രയാശ്രയിഭാവഃ, സ ചാപി സഹോത്പന്നത്വാദേവ ഹൃദയമാശ്രയി തദാശ്രിതൌജഃപ്രഭൃതീനാം ഭവതീതി ഭാവഃ| തദേവം ചേദ്ധൃദസ്യ പ്രധാനസ്യാപി പൂര്വോത്പാദോ നാസ്തി, തദാ ശിരഃപ്രഭൃതീനാമപി പൂര്വോത്പാദോ നാസ്ത്യേവേതി കൃത്വോപസംഹരന്നാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| യുഗപദഭിനിര്വൃത്തൌ ഹേത്വന്തരമാഹ- സര്വഭാവാ ഹീത്യാദി| ഭാവാ ഇതി ശാരീരാ ഭാവാഃ| അന്യോന്യപ്രതിബദ്ധാ ഇതി യസ്മാത് സര്വഭാവാഃ പരസ്പരപ്രതിബദ്ധാ ഏവ സിരാസ്നായ്വാദിഭിര്ജായന്തേ, തേന സമാനനിബന്ധനത്വാദ് യുഗപദേവ ഭവന്തി| യഥാഭൂതദര്ശനമിതി യഥാര്ഥദര്ശനം, തച്ച ധന്വന്തരിമതമേവ||൨൧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

ഗര്ഭസ്തു ഖലു മാതുഃ പൃഷ്ഠാഭിമുഖ ഊര്ധ്വശിരാഃ സങ്കുച്യാങ്ഗാന്യാസ്തേऽന്തഃകുക്ഷൌ ||൨൨||

ഗര്ഭസ്ത്വിത്യാദി ദ്വിതീയപ്രശ്നസ്യോത്തരമ്||൨൨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

വ്യപഗതപിപാസാബുഭുക്ഷസ്തു ഖലു ഗര്ഭഃ പരതന്ത്രവൃത്തിര്മാതരമാശ്രിത്യ വര്തയത്യുപസ്നേഹോപസ്വേദാഭ്യാം ഗര്ഭാശയേ സദസദ്ഭൂതാങ്ഗാവയവഃ, തദനന്തരം ഹ്യസ്യ കശ്ചില്ലോമകൂപായനൈരുപസ്നേഹഃ കശ്ചിന്നാഭിനാഡ്യയനൈഃ| നാഭ്യാം ഹ്യസ്യ നാഡീ പ്രസക്താ, നാഡ്യാം ചാപരാ, അപരാ ചാസ്യ മാതുഃ പ്രസക്താ ഹൃദയേ, മാതൃഹൃദയം ഹ്യസ്യ താമപരാമഭിസമ്പ്ലവതേ സിരാഭിഃ സ്യന്ദമാനാഭിഃ ; സ തസ്യ രസോ ബലവര്ണകരഃ സമ്പദ്യതേ, സ ച സര്വരസവാനാഹാരഃ| സ്ത്രിയാ ഹ്യാപന്നഗര്ഭായാസ്ത്രിധാ രസഃ പ്രതിപദ്യതേ- സ്വശരീരപുഷ്ടയേ, സ്തന്യായ, ഗര്ഭവൃദ്ധയേ ച| സ തേനാഹാരേണോപഷ്ടബ്ധഃ (പരതന്ത്രവൃത്തിര്മാതരമാശ്രിത്യ) വര്തയത്യന്തര്ഗതഃ||൨൩||

വ്യപഗത ഇത്യാദി ‘കിമാഹാരശ്ച വര്തയതി’ ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരമ്| പരതന്ത്രവൃത്തിരിതി മാത്രാധീനവൃത്തിഃ| ഏതദേവ വിവൃണോതി- മാതരമിത്യാദി| ഉപസ്നേഹഃ നിസ്യന്ദഃ| സദസദ്ഭൂതാങ്ഗാവയവ ഇതി ച്ഛേദഃ| തദനന്തരമിതി അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവ്യക്തൌ സത്യാമ്| നാഭിസംസക്താ നാഡീ നാഭിനാഡീ| അയനൈരിതി മാര്ഗൈഃ| അപരാ ഗര്ഭസ്യ നാഭിനാഡീപ്രതിബദ്ധാ ‘അമരാ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതാ| അഭിസമ്പ്ലവതേ ഇതി വ്യാപ്നോതി| ഏതച്ചാപരാദിജന്മ ഗര്ഭാദൃഷ്ടവശാദ്ഭവതി||൨൩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

സ ചോപസ്ഥിതകാലേ ജന്മനി പ്രസൂതിമാരുതയോഗാത് പരിവൃത്ത്യാവാക്ശിരാ നിഷ്ക്രാമത്യപത്യപഥേന, ഏഷാ പ്രകൃതിഃ, വികൃതിഃ പുനരതോऽന്യഥാ| പരം ത്വതഃ സ്വതന്ത്രവൃത്തിര്ഭവതി||൨൪||

കഥമ്ഭൂതഃ സ നിഷ്ക്രാമതീത്യസ്യോത്തരം- സ ചോപസ്ഥിതകാല ഇത്യാദി|- ഉപസ്ഥിതകാല ഇതി പ്രത്യാസന്നകാലേ| വികൃതിഃ പുനരതോऽന്യഥേത്യനേന വികൃത്യാചരണേനാപി നിര്ഗമോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| സ്വതന്ത്രവൃത്തിര്ഭവതീതി സ്വയങ്കൃതേന സ്തന്യപാനാദിനാ വര്തതേ, ന ഗര്ഭസ്ഥ ഇവ മാതുരേവാഹാരേണ പരം വര്തത ഇത്യര്ഥഃ||൨൪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

തസ്യാഹാരോപചാരൌ ജാതിസൂത്രീയോപദിഷ്ടാവവികാരകരൌ ചാഭിവൃദ്ധികരൌ ഭവതഃ||൨൫|| താഭ്യാമേവ ച വിഷമസേവിതാഭ്യാം ജാതഃ സദ്യ ഉപഹന്യതേ തരുരിവാചിരവ്യപരോപിതോ വാതാതപാഭ്യാമപ്രതിഷ്ഠിതമൂലഃ||൨൬||

കൈശ്ചായമിത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം- തസ്യേത്യാദി| ജാതിസൂത്രീയോപദിഷ്ടാവിതി അനാഗതാവേക്ഷണേനാനാഗതേ ഭൂതവത്പ്രയോഗാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| അചിരവ്യപരോപിതഃ അദീര്ഘകാലാരോപിതഃ||൨൫-൨൬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ആപ്തോപദേശാദദ്ഭുതരൂപദര്ശനാത് സമുത്ഥാനലിങ്ഗചികിത്സിതവിശേഷാച്ചാദോഷപ്രകോപാനുരൂപാ ദേവാദിപ്രകോപനിമിത്താ വികാരാഃ സമുപലഭ്യന്തേ||൨൭||

കിഞ്ചാസ്യേത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരമ്- ആപ്തോപദേശാദിത്യാദി| ആപ്തോപദേശോऽത്ര കുമാരതന്ത്രോപദേശോ ബ്രഹ്മാദിപ്രണീതഃ| തത്ര ഹി കുമാരാണാം ദേവാദിനിമിത്തവികാരാഃ പ്രതിപാദ്യന്തേ; ദേവാദിഗ്രഹണേന ച തദനുചരാ അപി ഗൃഹ്യന്തേ| സ്കന്ദഗ്രഹാദയഃ സുശ്രുതോക്താ ദേവാദയശ്ചാഷ്ടൌ| യദുക്തം- “ദേവാസ്തഥാ ശത്രുഗണാശ്ച തേഷാം ഗന്ധര്വയക്ഷാഃ പിതരോ ഭുജങ്ഗാഃ| തഥൈവ രക്ഷാംസി പിശാചജാതിരേഷോऽഷ്ടകോ ദേവഗണോ ഗ്രഹാഖ്യഃ” (സൂ.ഉ.അ.൬൦) ഇതി| അനുമാനമപ്യത്രാഹ- അദ്ഭുതേത്യാദി| ന യദ്ഭവതി തദദ്ഭുതമ്, ആശ്ചര്യമിതി യാവത്; തച്ചാമാനുഷബലജ്ഞാനശോഭാദി ജ്ഞേയം; ഏതദ്ധി ദോഷാജന്യത്വാദ് ദേവാദികാരണം ഗമയതി| സമുത്ഥാനാദിവിശേഷ ആഗന്തൂനാമാഗന്തുവികാരേഷു സ്ഫുട ഏവ| അദോഷപ്രകോപാനുരൂപാ ഇതി ദോഷപ്രകോപജന്യരോഗവിധര്മാണഃ||൨൭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

കാലാകാലമൃത്യ്വോസ്തു ഖലു ഭാവാഭാവയോരിദമധ്യവസിതം നഃ- “യഃ കശ്ചിന് മ്രിയതേ സ കാല ഏവ മ്രിയതേ, ന ഹി കാലച്ഛിദ്രമസ്തി” ഇത്യേകേ ഭാഷന്തേ| തച്ചാസമ്യക്| ന ഹ്യച്ഛിദ്രതാ സച്ഛിദ്രതാ വാ കാലസ്യോപപദ്യതേ, കാലസ്വലക്ഷണസ്വഭാവാത്| തത്രാഹുരപരേ- യോ യദാ മ്രിയതേ സ തസ്യ നിയതോ മൃത്യുകാലഃ; സ സര്വഭൂതാനാം സത്യഃ, സമക്രിയത്വാദിതി| ഏതദപി ചാന്യഥാऽര്ഥഗ്രഹണമ്| ന ഹി കശ്ചിന്ന മ്രിയത ഇതി സമക്രിയഃ| കാലോ ഹ്യായുഷഃ പ്രമാണമധികൃത്യോച്യതേ| യസ്യ ചേഷ്ടം യോ യദാ മ്രിയതേ സ തസ്യ മൃത്യുകാല ഇതി, തസ്യ സര്വേ ഭാവാ യഥാസ്വം നിയതകാലാ ഭവിഷ്യന്തി; തച്ച നോപപദ്യതേ, പ്രത്യക്ഷം ഹ്യകാലാഹാരവചനകര്മണാം ഫലമനിഷ്ടം, വിപര്യയേ ചേഷ്ടം; പ്രത്യക്ഷതശ്ചോപലഭ്യതേ ഖലു കാലാകാലവ്യക്തിസ്താസു താസ്വവസ്ഥാസു തം തമര്ഥമഭിസമീക്ഷ്യ, തദ്യഥാ- കാലോऽയമസ്യ വ്യാധേരാഹാരസ്യൌഷധസ്യ പ്രതികര്മണോ വിസര്ഗസ്യ, അകാലോ വേതി| ലോകേऽപ്യേതദ്ഭവതി- കാലേ ദേവോ വര്ഷത്യകാലേ ദേവോ വര്ഷതി, കാലേ ശീതമകാലേ ശീതം, കാലേ തപത്യകാലേ തപതി, കാലേ പുഷ്പഫലമകാലേ ച പുഷ്പഫലമിതി| തസ്മാദുഭയമസ്തി- കാലേ മൃത്യുരകാലേ ച; നൈകാന്തികമത്ര| യദി ഹ്യകാലേ മൃത്യുര്ന സ്യാന്നിയതകാലപ്രമാണമായുഃ സര്വം സ്യാത്; ഏവം ഗതേ ഹിതാഹിതജ്ഞാനമകാരണം സ്യാത്, പ്രത്യക്ഷാനുമാനോപദേശാശ്ചാപ്രമാണാനി സ്യുര്യേ പ്രമാണഭൂതാഃ സര്വതന്ത്രേഷു, യൈരായുഷ്യാണ്യനായുഷ്യാണി ചോപലഭ്യന്തേ| വാഗ്വസ്തുമാത്രമേതദ്വാദമൃഷയോ മന്യന്തേ- നാകാലേ മൃത്യുരസ്തീതി||൨൮||

കാലാകാലേത്യാദൌ ഇദമധ്യവസിതമിത്യനേന പ്രകരണവ്യവസ്ഥാപനീയോऽയമര്ഥഃ ‘തസ്മാദുഭയമസ്തി കാലേ മൃത്യുരകാലേ ച’ ഇതി ഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണം പ്രത്യവമൃശതി| ഏകീയമതമാഹ- യഃ കശ്ചിദിത്യാദി| ന ഹി കാലച്ഛിദ്രമസ്തീതി കാലരഹിതഃ കശ്ചിദവകാശോऽസ്തി, യം കാലശൂന്യമവകാശമാസാദ്യാകാലമൃത്യുഃ സ്യാദിതി ഭാവഃ| ഏതദ്ദൂഷയതി- തച്ചേത്യാദിനാ| സാന്തരം യദവയവി ദ്രവ്യം തത് സച്ഛിദ്രമിത്യുച്യതേ, യച്ച നിരന്തരം തദച്ഛിദ്രമ്| തേന കാലസ്യ നിരവയവസ്യ സച്ഛിദ്രതാऽച്ഛിദ്രതാ വാ ന സമ്ഭവതി; തേന യദുച്യതേ- ‘കാലസ്യാച്ഛിദ്രത്വാന്ന കാലമൃത്യുരസ്തി’ ഇതി, തദയുക്തമിതി ഭാവഃ| യത്ത്വകാലമൃത്യുവ്യാപകത്വേന കാലസ്യോപചരിതച്ഛിദ്രത്വം തദുത്തരവക്ഷ്യമാണൈകീയമതദൂഷണേനൈവ ദൂഷിതമ് | കാലസ്വലക്ഷണസ്വഭാവാദിതി കാലസ്വലക്ഷണേ സച്ഛിദ്രതായാ അച്ഛിദ്രതായാശ്ചാഭാവാദിത്യര്ഥഃ| ഏകീയമതാന്തരമാഹ- തത്രാഹുരിത്യാദി| യോ യദാ മ്രിയതേ സ ഏവ തസ്യ നിയതോ മൃത്യുകാല ഇതി കഥം ജ്ഞായതേ ഇത്യാഹ- സ സര്വഭൂതാനാം സത്യഃ സമക്രിയത്വാദിതിഃ, യസ്മാത് കാലഃ സര്വഭൂതാനാമവിശേഷേണ മാരകതയാ സമക്രിയഃ, ന രാഗാത് കിഞ്ചിദ്ഭൂതം ന മാരയതി, ന ദ്വേഷാദ്വാ കിഞ്ചിദ്ധന്തി, കിന്തു സര്വാണ്യേവ നിഹന്തി, തേന സര്വഭൂതാനാമയം സത്യോ രാഗദ്വേഷശൂന്യ ഇത്യര്ഥഃ| തതശ്ച രാഗദ്വേഷശൂന്യതയാ ഉചിതകാലേ ഏവ പരം മാരയതി, നാനുചിത ഇതി ഭാവഃ| ദൂഷയതി- ഏതദപീത്യാദിനാ| ന ഹി കശ്ചിന്ന മ്രിയത ഇതി കൃത്വാ സമക്രിയഃ കാലോ ഭവത്യേവ| യത്തു ശതവര്ഷാദിലക്ഷണമായുഃപ്രമാണമധികൃത്യ ഭവതാ സമക്രിയഃ കാലോऽഭിധീയതേ; യദി ശതവര്ഷാദ്യായുഃപ്രമാണേऽപി സമക്രിയഃ സ്യാത്, തദാ ന ശതവര്ഷാദര്വാഗൂര്ധ്വം വാ കശ്ചിന്മ്രിയേത, ദൃശ്യതേ ചൈതത്; തസ്മാദേവമ്ഭൂതസമക്രിയത്വേ കാലസ്യ ഉചിതശതവര്ഷാദ്യായുഃപ്രാപ്തേരര്വാങ്ഭരണമകാലമൃത്യുശബ്ദാഭിധേയമിഹായുര്വേദേ തന്നിരസ്തം ഭവതീതി ഭാവഃ| അകാലമൃത്യുപ്രതിഷേധേ ദൂഷണാന്തരമാഹ- യസ്യേത്യാദി| സര്വഭാവാ ഇതി മൃത്യുവ്യതിരിക്താ അപ്യാഹാരവചനാദയഃ| പ്രത്യക്ഷമിതി സുവ്യക്തപ്രമാണേ നേത്യര്ഥഃ| കാലാകാലവ്യക്തിസ്താസു താസ്വവസ്ഥാസ്വിതി താസ്താ അവസ്ഥാഃ ശരീരാദേസ്തം തം വ്യാധ്യാഹാരാദികമര്ഥം ബുദ്ധിസ്ഥീകൃത്യ കാലാകാലശബ്ദേനോച്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര തൃതീയദിനജ്വരയുക്തായാം തൃതീയജ്വരിണോऽവസ്ഥായാം തൃതീയജ്വരം പ്രതി കാലോऽയമസ്യേതി വ്യപദിശ്യതേ, വിപര്യയേ ചാകാല ഇതി വ്യപദേശഃ; തഥാ ഗ്ലാന്യാദിയുക്തായാം ശരീരാവസ്ഥായാമാഹാരരൂപമര്ഥമുദ്ദിശ്യ കാലോऽയമാഹാരസ്യേതി ജ്ഞാനം ഭവതി, വിപര്യയേ ചാകാലോऽയമിത്യുദാഹരണമുന്നേയമ്| വിസര്ഗസ്യേതി വ്യാധിമോക്ഷസ്യ| ഇഹ പ്രകരണേ കാലശബ്ദേനോചിതഃ കാലോऽഭിധീയതേ, അകാലശബ്ദേനാനുചിതഃ കാലഃ; ന തു കാലവിരഹഃ| സിദ്ധാന്തമുപസംഹരതി- തസ്മാദിത്യാദി| നൈകാന്തികമിതി കാലമൃത്യുരേവ പരം ഭവതി, കിംവാ അകാലമൃത്യുരേവ പരം ഭവതീത്യൈകാന്തികപക്ഷോ നാസ്തി| അകാലമൃത്യോരഭാവപക്ഷേ ദൂഷണാന്തരമാഹ- യദി ഹീത്യാദി| ഹിതാഹിതജ്ഞാനമകാലമൃത്യുപ്രതിഷേധാര്യം വിധീയതേ, സ ഏവ ചേദകാലമൃത്യുര്നാസ്തി തദാ ഹിതാഹിതജ്ഞാനം നിഷ്പ്രയോജനം സ്യാദിത്യര്ഥഃ| പ്രത്യക്ഷാനുമാനോപദേശാശ്ചാപ്രമാണാനി സ്യുരിതി ആയുര്വേദസമ്ബദ്ധാ പ്രത്യക്ഷാദയ ആയുഷ്യാനായുഷ്യോപദര്ശകാ ആയുഷ്യാനായുഷ്യാര്ഥാഭാവാദപ്രമാണഭൂതാഃ സ്യുരിതി ഭാവഃ| ദൂഷിതം പക്ഷം നിഃസാരതയാ ദര്ശയന്നാഹ- വാഗിത്യാദി||൨൮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

വര്ഷശതം ഖല്വായുഷഃ പ്രമാണമസ്മിന് കാലേ||൨൯||

‘കിഞ്ചാസ്യ പരമായുഃ’ ഇത്യസ്യ പ്രശ്നസ്യോത്തരമാഹ- വര്ഷശതമിത്യാദി| അസ്മിന് കാലേ ഇതി കലൌ||൨൯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

തസ്യ നിമിത്തം പ്രകൃതിഗുണാത്മസമ്പത് സാത്മ്യോപസേവനം ചേതി||൩൦||

ശേഷപ്രശ്നസ്യോത്തരം- തസ്യേത്യാദി| പ്രകൃതിഗുണാത്മസമ്പദിതി പ്രകൃതിസമ്പത്, ഗുണസമ്പത്, ആത്മസമ്പത്| തത്ര പ്രകൃതിസമ്പത് സമവാതാദിപ്രകൃതിതാ, സമപ്രകൃതിര്ഹി ചിരായുര്ഭവതി; ഗുണസമ്പത്തു സാരസംഹനനാദിഭിരായുഷ്മല്ലക്ഷണൈര്യോഗഃ, കിംവാ പ്രകൃതേര്മാതൃപിത്രാദ്യുപകരണസ്യ ഗുണസമ്പത് സാ പ്രകൃതിഗുണസമ്പത്; ആത്മനസ്തു ചിരായുഷ്ട്വകാരകധര്മയുക്തതാ സമ്പത്||൩൦||

Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34

തത്ര ശ്ലോകാഃ- ശരീരം യദ്യഥാ തച്ച വര്തതേ ക്ലിഷ്ടമാമയൈഃ| യഥാ ക്ലേശം വിനാശം ച യാതി യേ ചാസ്യ ധാതവഃ||൩൧|| വൃദ്ധിഹ്രാസൌ യഥാ തേഷാം ക്ഷീണാനാമൌഷധം ച യത്| ദേഹവൃദ്ധികരാ ഭാവാ ബലവൃദ്ധികരാശ്ച യേ||൩൨|| പരിണാമകരാ ഭാവാ യാ ച തേഷാം പൃഥക് ക്രിയാ| മലാഖ്യാഃ സമ്പ്രസാദാഖ്യാ ധാതവഃ പ്രശ്ന ഏവ ച||൩൩|| നവകോ നിര്ണയശ്ചാസ്യ വിധിവത് സമ്പ്രകാശിതഃ| തഥ്യഃ ശരീരവിചയേ ശാരീരേ പരമര്ഷിണാ||൩൪||

സങ്ഗ്രഹേ യേ ചാസ്യ ധാതവ ഇതി യാദൃശാശ്ചാസ്യ ധാതവ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച ‘വൈഷമ്യഗമനം പുനര്ധാതൂനാം’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേന ധാതുധര്മപ്രകാശകത്വേനോക്തം ജ്ഞേയമ്| അന്യേ തു യേ ചാസ്യ ധാതവ ഇത്യനേന ‘മാംസം മാംസേന വര്ധതേ’ ഇത്യാദി ധാതുരൂപാണാം പുനര്മാംസാദീനാം സങ്ഗ്രഹോऽയമിതി വദന്തി| വൃദ്ധിഹ്രാസൌ യഥാ തേഷാമിത്യനേന ‘ധാതവഃ പുനഃ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥാര്ഥം ഗൃഹ്ണാതി| ക്ഷീണാനാമൌഷധം ച യദിതി മാംസമാപ്യായ്യതേ മാംസേനേത്യാദി സങ്ഗൃഹ്ണാതി| യാ ച തേഷാം പൃഥക് ക്രിയേത്യനേന തേഷാമാഹാരപരിണാമകരാണാമൂഷ്മപ്രഭൃതീനാം പൃഥക്കര്മ യദുക്തം ‘ഊഷ്മാ പചതി’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന തദ്ഗൃഹ്യതേ||൩൧-൩൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശാരീരസ്ഥാനേ ശരീരവിചയശാരീരം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം ശരീരവിചയശാരീരം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||