6. śarīravicayaśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதஃ ஶரீரவிசயஂ ஶாரீரஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨|| ஶரீரவிசயஃ ஶரீரோபகாரார்தமிஷ்யதே| ஜ்ஞாத்வா ஹி ஶரீரதத்த்வஂ ஶரீரோபகாரகரேஷு பாவேஷு ஜ்ஞாநமுத்பத்யதே| தஸ்மாச்சரீரவிசயஂ ப்ரஶஂஸந்தி குஶலாஃ||௩||

புருஷவிசயஂ மோக்ஷோபயுக்தத்வேந புருஷோபகாரகமபிதாய, வ்யாக்ரியமாணசிகித்ஸோபயுக்தஂ ஶரீரோபகாரகஂ ஶரீரவிசயஂ ப்ரூதே| ஶரீரஸ்ய விசயநஂ விசயஃ ஶரீரஸ்ய ப்ரவிபாகேந ஜ்ஞாநமித்யர்தஃ| ஶரீரோபகாரார்தமிதி ஶரீராரோக்யார்தம்| அத கதஂ ஶரீரஜ்ஞாநஂ ஶரீரோபகாரகமித்யாஹ- ஜ்ஞாத்வா ஹீத்யாதி| ஶரீரஸ்ய ரக்தாதிரூபஸ்ய ஸ்வபாவரூபஂ தத்த்வஂ ஜ்ஞாத்வைவ இதமஸ்ய வத்தஸ்ய தாதோரஸமாநகுணதயா ஹ்ராஸகத்வேநோபகாரகமிதி, ததோக்தவிபர்யயாச்சாபகாரகமிதி ஜ்ஞாநஂ ஜாயதே, நோபகார்யஶரீரதத்த்வஜ்ஞாநேऽஸதீதி வாக்யார்தஃ||௧-௩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

தத்ர ஶரீரஂ நாம சேதநாதிஷ்டாநபூதஂ பஞ்சமஹாபூதவிகாரஸமுதாயாத்மகஂ ஸமயோகவாஹி | யதா ஹ்யஸ்மிஞ் ஶரீரே தாதவோ வைஷம்யமாபத்யந்தே ததா க்லேஶஂ விநாஶஂ வா ப்ராப்நோதி| வைஷம்யகமநஂ ஹி புநர்தாதூநாஂ வத்திஹ்ராஸகமநமகார்த்ஸ்ந்யேந ப்ரகத்யா ச||௪||

ஸமுதிதஸ்யைவ தாவச்சரீரஸ்ய ஸ்வரூபமாஹ- தத்ரேத்யாதி| சேதநாஶப்தேந ஜ்ஞாநகாரணமாத்மோச்யதே, பூதஶப்த உபமாநே; தேந, சேதநாயா ஆத்மஸம்பந்திந்யாஃ ஶரீரே ஏவோபலம்பாதாத்மநஃ ஶரீரமதிஷ்டாநமிதி பவதி; பரமார்தஸ்து சேதநா ஆத்மாஶ்ரயா, ஆத்மா ச நிராஶ்ரய ஏவ; கிஂவா சேதநஸ்யாத்மநோऽதிஷ்டாநபூதமிதி சேதநாதிஷ்டாநபூதம்| பஞ்சாநாஂ மஹாபூதாநாஂ விகாரா ரஸாதயஃ ஶரீராரம்பகாஃ, தேஷாஂ ஸமுதாயோ மேலகஃ, ஸ ஆத்மா ஸ்வரூபஂ யஸ்ய தத்ததா| ஸமுதாயஶப்தேந ச ஸமுதாயாரம்பகா தாதவ ஏவோச்யந்தே; தேந, ந ஸஂயோகமாத்ரஸ்ய ஶரீரத்வப்ரஸக்திஃ| கிஂவா, ஸமுதாயஃ ஸஂயோக ஏவோச்யதாஂ, ததாऽபி ஸமுதாய ஆத்மா காரணஂ யஸ்ய ஶரீரஸ்ய த்ரவ்யரூபஸ்ய தத் பஞ்சமஹாபூதவிகாரஸமுதாயாத்மகஂ ஶரீரமேவ| ஸமேந உசிதப்ரமாணேந தாதூநாஂ மேலகேந ஸம்யங்நீரோகதயா வஹதீதி ஸமயோகவாஹி| யதா து தாதூநாஂ ந்யூநாதிரிக்தத்வேந விஷமோ மேலகோ பவதி, ததா அஸமயோகவாஹீதி தர்ஶயந்நாஹ- யதா ஹீத்யாதி| லகுநா வைஷம்யேண ரோகமாத்ரஜநகேந க்லேஶஂ, மஹதா த்வஸாத்யரோகஜநகேந வைஷம்யேண விநாஶஂ மரணஂ ப்ராப்நோதி ஶரீரம்| அத கிஂ தத்வைஷம்யமித்யாஹ- வைஷம்யகமநமித்யாதி| வைஷம்யகமநஂ வைஷம்யாவஸ்தாப்ராப்திஃ, வைஷம்யமேவ காதாசித்கமித்யர்தஃ; யதி ஹி வைஷம்யமித்யேவ ப்ரூயாத், ததா ஸஹஜஸித்தமபி தாதூநாஂ யந்ந்யூநாதிரிக்தத்வேந வைஷம்யஂ ததபி ஶிஷ்யேண கஹ்யேத; தேந, கமநபதப்ரக்ஷேபாத் ஸஹஜஂ வைஷம்யஂ பரித்யஜ்ய ஸ்வப்ரமாணாபேக்ஷயைவ கதாசிதுத்பத்யமாநஂ வைஷம்யஂ தர்ஶயதி| வத்திஹ்ராஸகமநஂ சேஹ வ்யஸ்தஂ ஸமஸ்தஂ ச வைஷம்யஂ ஜ்ஞேயம்| வத்திஹ்ராஸஸ்யைவ விஶேஷாநாஹ- அகார்த்ஸ்ந்யேந ப்ரகத்யா சேதி; அகார்த்ஸ்ந்யேதி ஏகதேஶேந, ப்ரகத்யேதி ஸகலேந ஸ்வபாவேந| ஏதேந ச ரஸாதீநாஂ சாஂஶேந வத்திஹ்ராஸௌ, ததா கார்த்ஸ்ந்யேந வத்திஹ்ராஸாவுபகஹீதௌ பவதஃ| அந்யே து, ‘அகார்த்ஸ்ந்யேந’ இதிபதஂ க்லேஶஂ விநாஶஂ வா ப்ராப்நோதீத்யநேந ஸமஂ யோஜயந்தி| தேந, யதாऽபி தாதவோ வைஷம்யமாபத்யந்தே, ததாऽபி நாவஶ்யஂ க்லேஶவிநாஶௌ பவதஃ, அகார்த்ஸ்ந்யேநேதிபதேந க்லேஶவிநாஶவ்யபிசாரஸ்யாபிஹிதத்வாத்; தஷ்டஂ சைதத், யதா- வஷ்யப்ரயோகாச்சுக்ரவத்தௌ ஸத்யாமபி ந க்லேஶவிநாஶௌ பவதஃ, ததா பாலஸ்ய வர்தமாநதாதோரபி குண ஏவ பரஂ தஶ்யதே| தச்ச நாதிஸுந்தரஂ, யதோ பாலஸ்ய வர்தமாநதாதோரபி வயோऽநுரூபாஃ ப்ராகதமாநஸ்திதா ஏவ தாதவோ பவந்தி, தேந ந தே ப்ராகதமாநா வத்தா உச்யந்தே; யா து வஷ்யப்ரயோகஜா ஶுக்ரவத்திஃ, ஸா யதி விகாரகாரிகா ந பவதி ததா து ப்ராகதமாநாந்தர்கதைவ| ஏததேவ தாதூநாஂ ப்ராகதமாநஂ- யதவிகாரகாரித்வம்| அஞ்ஜல்யாதிமாநஂ து அதூராந்தரேணாபிஹிதமபி நித்யபரோக்ஷதயா புநஃ ஸ்வாபாவிகதாதுலக்ஷணைரேவ ஜ்ஞாதவ்யஂ; தஸ்மாச்சுக்ரஸ்ய யாவதீ வத்திரதோஷா, தாவதீ ப்ராகதமாநாவஸ்தாரூபைவ| ப்ராகதமாநாதிரிக்தௌ சேஹ வத்திஹ்ராஸௌ வைஷம்யகமநஶப்தேநோச்யேதே, தஸ்மாதாத்யைவ வ்யாக்யா| ததா ந கேவலஂ வத்திஹ்ராஸகமநமேவ வைஷம்யகமநஂ, கிந்து ப்ரகத்யா ச வைஷம்யகமநஂ தாதூநாஂ பவதீதி வ்யாக்யாநயந்தி; ததாஹி- “ப்ரகதிஸ்தஂ யதா பித்தஂ மாருதஃ ஶ்லேஷ்மணஃ க்ஷயே” (ஸூ.அ.௧௭) இத்யாதௌ ப்ரகதிஸ்தஸ்யாபி தோஷஸ்ய விகாரகர்தத்வமுச்யதே, விகாரகாரகஸ்ய ச தோஷஸ்ய ப்ரகதிஸ்ததாऽபி வைஷம்யார்தக்ரியாகாரித்வேந வைஷம்யஶப்தேநோச்யதே| ததபி நாதிஸுந்தரம்| யேந, ப்ரதேஶாந்தரேஷ்வபி த்ரிவிதாஂ கதிஂ ப்ரதிபாத்ய ப்ரகதிஸ்ததா தாதூநாஂ நிர்விகாரா ஏவோக்தா; யதா- “க்ஷீணா ஜஹதி லிங்கஂ ஸ்வஂ, ஸமாஃ ஸ்வஂ கர்ம குர்வதே| தோஷாஃ ப்ரவத்தாஃ ஸ்வஂ லிங்கஂ தர்ஶயந்தி யதாபலம்” (ஸூ.அ.௧௭); ததா “விகாரோ தாதுவைஷம்யஂ ஸாம்யஂ ப்ரகதிருச்யதே| ஸுகஸஞ்ஜ்ஞகமாரோக்யஂ விகாரோ துஃகமேவ ச” (ஸூ.அ.௯) ஏவமாதிஷு| யத்து “ப்ரகதிஸ்தஂ யதா பித்தஂ” இத்யாதௌ ஸ்வமாநாவஸ்திதஸ்யாபி பித்தாதேர்விகாரகர்தத்வஂ, தச்சரீரப்ரதேஶாந்தரநீதஸ்ய பித்தாதேஸ்தத்ர தத்ர ப்ரதேஶே வத்தஸ்யைவ விகாரகர்தத்வஂ; ஸ்வமாநஸ்திதோऽபி தோஷஃ ப்ரதேஶாந்தரஂ நீதஃ ஸந் தத்ப்ரதேஶஸ்ததோஷாபேக்ஷயா வத்த ஏவ பவதி, தேந தத்ராபி வத்தஸ்யைவ விகாரகர்தத்வஂ, ப்ரபஞ்சிதஶ்சாயமர்தஸ்தத்ரைவ க்ரந்தே| யத்ராபி ஸ்வமாநஸ்திதாநாமேவ ரக்தாதீநாஂ வாதாதிதுஷ்ட்யா விகாரகர்தத்வஂ, தத்ராபி வாதாதய ஏவ வத்தாஃ ப்ராதாந்யேந விகாரகராஃ, ரக்தாதயோऽபி தத்ர துஷ்டதோஷஸம்பந்தாதீநஸ்வகுணா வத்தஸ்வகுணா வா பவந்தி, ததோ குணஹாநிவத்திப்யாஂ வத்திஹ்ராஸௌ தூஷ்யேऽபி திஷ்டத ஏவேதி ந ப்ரகதிஸ்தஸ்ய விகாரகாரித்வமிதி பஶ்யாமஃ||௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

யௌகபத்யேந து விரோதிநாஂ தாதூநாஂ வத்திஹ்ராஸௌ பவதஃ| யத்தி யஸ்ய தாதோர்வத்திகரஂ தத்ததோ விபரீதகுணஸ்ய தாதோஃ ப்ரத்யவாயகரஂ ஸம்பத்யதே||௫||

உபயுக்தபேஷஜேந யதா வத்திஹ்ராஸௌ பவதஸ்ததாஹ- யௌகபத்யேநேத்யாதி| விரோதிநாமிதி பரஸ்பரவிருத்தகுணாநாம்| ஏததேவோபபத்த்யா ஸாதயந்நாஹ- யத்தீத்யாதி| யத்தி பேஷஜஂ, யதா- க்ஷீரஂ கபஶுக்ராதிவத்திகரஂ, தத் கபஶுக்ராதேர்விபரீதகுணஸ்ய வாதாதேஃ ப்ரத்யவாயகரஂ பவதி, ஹ்ராஸகரஂ பவதீத்யர்தஃ| விபரீதஸ்யேதி கர்தவ்யே யத்விபரீதகுணஸ்யேதி கரோதி, தேந ஜாதிவைபரீத்யாத்குணவைபரீத்யமேவ ஹ்ராஸகாரணஂ ப்ராதாந்யேந தர்ஶயதி| தேந, கோமூத்ரஂ த்ரவத்வேந ஜாத்யா ஸமாநமபி கடூஷ்ணரூக்ஷாதிவிபரீதகுணயோகாத் கபஸ்யாபஹாரகமேவ||௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ததேவ தஸ்மாத்பேஷஜஂ ஸம்யகவசார்யமாணஂ யுகபந்ந்யூநாதிரிக்தாநாஂ தாதூநாஂ ஸாம்யகரஂ பவதி, அதிகமபகர்ஷதி ந்யூநமாப்யாயயதி||௬||

உபபாதிதஂ யௌகபத்யேந தாதூநாஂ வத்திஹ்ராஸகமநமுபஸஂஹரந்நாஹ- ததேவேத்யாதி| ஸம்யகுபசர்யமாணமித்யநேந உசிதமாத்ராதிப்ரயோகஂ, ததா தாதுஸாம்யாவதிபேஷஜப்ரயோகஂ ச தர்ஶயதி; மாத்ராதிவிகுணஂ ஹி பேஷஜஂ ந ஸ்வோசிதாஂ க்ரியாஂ கரோதி; யதா- வத்தஸ்ய கபஸ்ய க்ஷீணஸ்ய ச பித்தஸ்ய க்ஷயவத்திப்யாஂ ஸாம்யார்தஂ யதுபயுஜ்யதே கட்வாதி தத் ஸாம்யாபத்த்யுத்தரகாலமப்யுபயுஜ்யமாநஂ பித்தவத்த்யா கபக்ஷயேண ச புநர்வைஷம்யமாவஹதி; தஸ்மாதேதத்தோஷவ்யாவத்த்யர்தஂ ஸம்யகுபசர்யமாணமிதி கதம்| நநு, பூர்வமுக்தஂ பேஷஜேந விரோதிநாஂ தாதூநாஂ வத்திஹ்ராஸௌ பவதஃ, உபஸஂஹாரே து தாதூநாஂ ஸாம்யகர பேஷஜஂ பவதீத்யுச்யதே, தத்கதஂ நார்தபேத இத்யாஶங்க்ய வத்திஹ்ராஸகரமேவ தாதுஸாம்யகரஂ பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- அதிகமபகர்ஷதி, ந்யூநமாப்யாயயதீதி| ஏவம்பூதஂ ச தாதுஸாம்யகரணஂ யத்ரைவ விரோதிநாஂ வத்திஹ்ராஸௌ வித்யேதே தத்ரைவ ஜ்ஞேயஂ, ந ஸர்வத்ர| தேந யத்ர வத்திரேவ பரஂ தோஷாணாஂ ந க்ஷயஃ கஸ்யசித், தத்ர யதா வத்தஸ்ய தோஷஸ்ய க்ஷயாதாநமுக்தஂ ந ததா க்ஷீணஸ்ய வர்தநமிதி ஜ்ஞேயம்||௬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ஏதாவதேவ ஹி பைஷஜ்யப்ரயோகே பலமிஷ்டஂ ஸ்வஸ்தவத்தாநுஷ்டாநே ச யாவத்தாதூநாஂ ஸாம்யஂ ஸ்யாத்| ஸ்வஸ்தா ஹ்யபி தாதூநாஂ ஸாம்யாநுக்ரஹார்தமேவ குஶலா ரஸகுணாநாஹாரவிகாராஂஶ்ச பர்யாயேணேச்சந்த்யுபயோக்துஂ ஸாத்ம்யஸமாஜ்ஞாதாந்; ஏகப்ரகாரபூயிஷ்டாஂஶ்சோபயுஞ்ஜாநாஸ்தத்விபரீதகரஸமாஜ்ஞாதயா சேஷ்டயா ஸமமிச்சந்தி கர்தும்||௭||

உக்ததாதுஸாம்யஸ்யோபாதேயதாஂ தர்ஶயிதுஂ பேஷஜப்ரயோகஸ்ய ததா ஸ்வஸ்தவத்தாநுஷ்டாநஸ்ய தாதுஸாம்யாதிரிக்தஂ பலஂ நிஷேதயந்நாஹ- ஏதாவதேவேத்யாதி| ஏதாவதேவேத்யநேந வக்ஷ்யமாணதாதுஸாம்யஂ ப்ரத்யவமஶதி| தாதுஸாம்யாத்மகோ ரோகப்ரஶமோ ஹி பேஷஜஸாத்யோ ந தாதுஸாம்யாததிரிச்யதே, ததா ஸ்வஸ்தஸ்யோஜஸ்கரரஸாயநேநாபி தாதுஸாம்யமேவ விஶிஷ்டமாதீயதே; தேந தாதுஸாம்யாததிரிக்தமாயுர்வேதஸாத்யஂ நாஸ்தீதி பாவஃ| உக்தஂ ச- “தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ப்ரயோஜநம்” (ஸூ.அ.௧) இதி| நநு ஸ்வஸ்தே தாதுஸாம்யஂ ஸித்தமேவ, ந ச ஸித்தஂ ஸாத்யதே, தத் கதஂ ஸ்வஸ்தவத்தாநுஷ்டாநேऽபி தாதுஸாம்யமேவ பலமித்யாஹ- ஸ்வஸ்தா ஹ்யபீத்யாதி| ஸாம்யாநுக்ரஹார்தமிதி ஸத ஏவ ஸாம்யஸ்ய பராபரஸாம்யோத்பாதேந பரிபாலநார்தம்| ரஸா மதுராதயஃ| குணா குர்வாதயஃ| ஆஹாரவிகாராஃ ஆத்யகாத்யலேஹ்யபேயரூபா யவாக்வாதயஃ| பர்யாயேணேதி உசிதேந க்ரமேண; ஸ ச க்ரமோ யதா- மதுரமுபயுஜ்ய தஜ்ஜந்யகபவத்த்யாதிப்ரதிபந்தார்தஂ கட்வாத்யுபயோஜ்யமித்யாதிரஸக்ரமஃ, ததா குருமுபயுஜ்ய தத்கார்யப்ரதிபந்தார்தஂ லகூபயோக இத்யேவம்ப்ரகாரோ குணாநாமுபயோகக்ரமஃ, ஆஹாரவிகாரேஷ்வபி காத்யாத்யுபயுஜ்ய தத்பாகார்யஂ பேயோபயோக இத்யாதிகஃ க்ரமஃ| குணஶப்தேந ச ரஸா அபி ப்ராப்யந்தே, ததாऽபி ரஸாஃ ப்ராதாந்யாத் பதகுக்தாஃ| ஸாத்ம்யஸமாஜ்ஞாதாநிதி ரஸகுணாநித்யஸ்ய ததா ஆஹாரவிகாராஂஶ்சேத்யஸ்ய விஶேஷணம்| ஸாத்ம்யாஶ்ச தே அப்யாஸேந ததா ஸமத்வேந ச ஸ்வாபாவிகபத்யத்வேநாஜ்ஞாதா இதி ஸாத்ம்யஸமாஜ்ஞாதாஃ, ஸமஶப்தேந ஹ்யத்ர பத்யமுச்யதே; கிஂவா ஸர்வதா ஸாத்ம்யத்வேந ஸமாஜ்ஞாதாஃ ஸாத்ம்யஸமாஜ்ஞாதாஃ; தேந, அஸாத்ம்யாநாஂ ரஸாதீநாமுபயோகமேவ ப்ரதிக்ஷிபதி| அத யத்ர தாவத்ரஸாதயஃ பர்யாயேணோபயுஜ்யந்தே தத்ர ஸாது, யத்ர த்வேகப்ரகாரா ஏவ ரஸாதயஃ குதஶ்சித்தேதோரப்யஸ்யந்தே தத்ர கோ விதிரித்யாஹ- ஏகப்ரகாரேத்யாதி| தத உபயுக்தைகப்ரகாரரஸாதிபூயிஷ்டாத் ரஸாதேர்விபரீதமர்தஂ கரோதீதி தத்விபரீதகரீ ஸமாஜ்ஞாதா சேஷ்டா, தயா சேஷ்டயா ஸமஂ கர்துமிச்சந்தீதி| ஏகப்ரகாரபூயிஷ்டாத்யுபயோகேநாதீயமாநவைஷம்யஂ ஶரீரஂ ஸமஂ ஸமதாதுஂ கர்துமிச்சந்தி| ஏததுதாஹரணஂ யதா- மதுரப்ரகாரபூயிஷ்டஂ ய ஆஹாரப்ரகாரமுபயுங்க்தே தஸ்ய மதுரஸமாநகபாதிவத்திமாஶங்க்ய கபாதிகர்மக்ஷயகரீ யா வ்யாயாமாதிசேஷ்டா தயா ஸாம்யமாதீயதே| கிஂவா, தத்விபரீதகரீ ததா ஸமத்வேந ச ஆஜ்ஞாதா யா சேஷ்டா ஸா தத்விபரீதகரஸமாஜ்ஞாதா, தேந க்ரியமாணமதியோகாதி நிஷேதயதி||௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

தேஶகாலாத்மகுணவிபரீதாநாஂ ஹி கர்மணாமாஹாரவிகாராணாஂ ச க்ரியோபயோகஃ ஸம்யக், ஸர்வாதியோகஸந்தாரணம், அஸந்தாரணமுதீர்ணாநாஂ ச கதிமதாஂ, ஸாஹஸாநாஂ ச வர்ஜநஂ, ஸ்வஸ்தவத்தமேதாவத்தாதூநாஂ ஸாம்யாநுக்ரஹார்தமுபதிஶ்யதே||௮||

ஸம்ப்ரதி ப்ரஸ்தாவாகதஂ ஸ்வஸ்தவத்தஂ ஸமாஸேநாஹ- தேஶேத்யாதி| தேஶாதிபிர்குணஶப்தஃ ஸம்பத்யதே| ஆத்மஶப்தேநேஹ ஶரீரமுச்யதே| தேஶவிபரீதஂ கர்ம யதா- மரௌ ஸ்வப்நஃ, காலவிபரீதஂ கர்ம யதா- வஸந்தே வ்யாயாமஃ, ஆத்மவிபரீதஂ கர்ம யதா- ஸ்தூலஶரீரே வ்யாயாமஜாகரணாதி| ஏவமாஹாரப்ரபேதாஶ்ச தேஶகாலாதிவிபரீதா உந்நேயாஃ| கர்மணாஂ க்ரியா, ஆஹாரவிகாராணாஂ சோபயோக இதி யதாஸங்க்யஂ யோஜநீயம்| ஸம்யகிதி க்ரியயா உபயோகேந ச ஸமஂ ஜ்ஞேயம்| அதிக்ராந்தோ யோகமித்யதியோகோ மித்யாதியோகாயோகரூபோ ஜ்ஞேயஃ; தேந, ஸர்வேஷாஂ காலபுத்தீந்த்ரியார்தமித்யாயோகாதீநாஂ வர்ஜநஂ ஸர்வாதியோகஸந்தாரணம்| காலமித்யாயோகாதேஸ்து துஷ்பரிஹரஸ்ய ப்ரதிக்ரியைவ வர்ஜநம்| கதிமதாமிதி புரீஷாதீநாஂ பஹிர்கமநஶீலாநாம்| ஸாஹஸாநாம் அயதாபலமாரம்பாதீநாம்||௮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

தாதவஃ புநஃ ஶாரீராஃ ஸமாநகுணைஃ ஸமாநகுணபூயிஷ்டைர்வாऽப்யாஹாரவிகாரைரப்யஸ்யமாநைர்வத்திஂ ப்ராப்நுவந்தி, ஹ்ராஸஂ து விபரீதகுணைர்விபரீதகுணபூயிஷ்டைர்வாऽப்யாஹாரைரப்யஸ்யமாநைஃ||௯||

அத ரஸாதிதாதூநாஂ வத்திஹ்ராஸாவுக்தௌ யாதஶாப்யாமாஹாராப்யாஂ க்ரியேதே தத்தர்ஶயிதுமாஹ- தாதவ இத்யாதி| ஶாரீரா இதி பதேநாத்யாத்மிகாந் புத்த்யாதீந் வ்யவச்சிநத்தி, யதோ ந புத்த்யாதயஃ ஸமாநகுணாத்வர்தந்தே, அஸமாநகுணாத்வா ஹ்ரஸந்தி| ஸமாநா ஏவ பரஂ குணா யஸ்ய தத்ஸமாநகுணஂ, யதா- மாஂஸஂ மாஂஸஸ்ய; ஸமாநகுணபூயிஷ்டஂ யதல்பஸமாநகுணஂ, யதா- ஶுக்ரஸ்ய க்ஷீரஂ; க்ஷீரஸ்யாதித்ரவத்வாச்சுகேऽல்பஸமாநகுணம்| அப்யஸ்யமாநைரித்யநேந ஸகதுபயோகாத் வத்திஂ ஹ்ராஸஂ ச நிஷேதயதி| விபரீதா ஏவ பரஂ குணா யஸ்ய தத்விபரீதகுணம்| அல்பஸமாநகுணஂ து விபரீதகுணபூயிஷ்டம்||௯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

தத்ரேமே ஶரீரதாதுகுணாஃ ஸங்க்யாஸாமர்த்யகராஃ; தத்யதா- குருலகுஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷமந்ததீக்ஷ்ணஸ்திரஸரமதுகடிநவிஶதபிச்சிலஶ்லக்ஷ்ணகரஸூக்ஷ்மஸ்தூலஸாந்த்ரத்ரவாஃ| தேஷு யே குரவஸ்தே குருபிராஹாரவிகாரகுணைரப்யஸ்யமாநைராப்யாய்யந்தே, லகவஶ்ச ஹ்ரஸந்தி; லகவஸ்து லகுபிராப்யாய்யந்தே, குரவஶ்ச ஹ்ரஸந்தி| ஏவமேவ ஸர்வதாதுகுணாநாஂ ஸாமாந்யயோகாத்வத்திஃ, விபர்யயாத்த்ராஸஃ| தஸ்மாந்மாஂஸமாப்யாய்யதே மாஂஸேந பூயஸ்தரமந்யேப்யஃ ஶரீரதாதுப்யஃ, ததா லோஹிதஂ லோஹிதேந, மேதோ மேதஸா, வஸா வஸயா, அஸ்தி தருணாஸ்த்நா, மஜ்ஜா மஜ்ஜ்ஞா, ஶுக்ரஂ ஶுக்ரேண, கர்பஸ்த்வாமகர்பேண||௧௦||

அத கே தே ஶரீரதாதுகுணா யே பேஷஜகுணைஃ ஸமாநா அஸமாநா வா உச்யந்த இத்யாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஶரீரதாதுகுணா இதி விஶேஷணேநாப்ரஸ்துதத்வேநாநபிதேயாநாத்மகுணாந் புத்த்யாதீந் நிரஸ்யதி| பராதயஸ்து யத்யபி ஶரீரதாதுகுணா பவந்தி, ததாऽபி தே வத்திஂ ஹ்ராஸஂ ச ப்ரத்யநதிப்ரயோஜநத்வாதிஹாநுக்தாஃ| ரஸஸ்து ப்ரதாநத்வேந ப்ரகரணாந்தரோக்த ஏவேதி நேஹோக்தஃ| ஸ்பர்ஶஸ்து ஶீதோஷ்ணஸங்கஹீத ஏவ| ஶப்தரூபகந்தாஸ்து பராதிவத் வத்தௌ ஹ்ராஸே ச நாதிப்ரயோஜநா இதி நோக்தாஃ| ஸங்க்யா ஜ்ஞாநஂ கணநா வா, தத்ர ஸாமர்த்யஂ குர்வந்தீதி ஸங்க்யாஸாமர்த்யகராஃ | ஏதே ஹி குர்வாதயோ ஜ்ஞாதா விஂஶதிர்குர்வாதயோ பவந்தீதி யஜ்ஜ்ஞாநஂ, ஸங்க்யாஸாமர்த்யரூபஂ தத் குர்வந்தி| பரஸ்பரவிபர்யயாத்மகாந் த்வந்த்வாந் தஶகுணாந் தர்ஶயித்வா தேஷாஂ ச த்ரவ்யஸம்பத்தாநாஂ ஶங்கக்ராஹிகயா கர்மாஹ- தேஷ்வித்யாதி| லகவஶ்ச ஹ்ரஸந்தீதி ச்சேதஃ| ஶேஷஶீதாதிகுணாநாஂ வத்திமதிதேஶேநாஹ- ஏவமித்யாதி| ஸாமாந்யயோகாதிதி ஸமாநைகரூபார்தயோகாத் | தச்ச ஸாமாந்யஂ ஸர்வதா ஸமாநகுணஜாதிரூபஂ பவதி; யதா- போஷ்யபோஷகயோர்மாஂஸயோஃ| க்வசிச்ச விஜாதீயேऽபி குணா ஏவ போஷ்யபோஷகவத்தயோ பவந்தி; யதா- க்ஷீரஶுக்ரயோஃ| தத்ராத்யர்தவத்திகர்தத்வேந ப்ரதமஂ ஜாதிரூபமேவ ஸாமாந்யஂ ஸர்வகுணஸாமாந்யயுக்தமுதாஹரதி - தஸ்மாதித்யாதி| பூயஸ்தரமந்யேப்ய இத்யநேந மாஂஸேந ஸமாநகுணபூயிஷ்டதயா ரக்தாதிவத்திரதி க்ரியதே, பூயஸீ து ஸர்வதா ஸாமாந்யயோகாந்மாஂஸஸ்ய வத்திஃ க்ரியத இதி தர்ஶயதி| லோஹிதஂ லோஹிதேநேத்யேவமாதௌ ‘பூயஸ்தரமந்யேப்யஃ’ இத்யநுவர்தநீயம்| கர்பஸ்த்வாமகர்பேணேத்யத்ர ஆமகர்பேணாண்டாதிரூபேண ஸமுதிதாநாஂ மாஂஸாதீநாஂ ஸம்யகநிஷ்பந்நாநாஂ ச வத்திருச்யதே||௧௦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

யத்ர த்வேவஂலக்ஷணேந ஸாமாந்யேந ஸாமாந்யவதாமாஹாரவிகாராணாமஸாந்நித்யஂ ஸ்யாத், ஸந்நிஹிதாநாஂ வாऽப்யயுக்தத்வாந்நோபயோகோ கணித்வாதந்யஸ்மாத்வா காரணாத், ஸ ச தாதுரபிவர்தயிதவ்யஃ ஸ்யாத், தஸ்ய யே ஸமாநகுணாஃ ஸ்யுராஹாரவிகாரா அஸேவ்யாஶ்ச, தத்ர ஸமாநகுணபூயிஷ்டாநாமந்யப்ரகதீநாமப்யாஹாரவிகாராணாமுபயோகஃ ஸ்யாத்| தத்யதா- ஶுக்ரக்ஷயே க்ஷீரஸர்பிஷோருபயோகோ மதுரஸ்நிக்தஶீதஸமாக்யாதாநாஂ சாபரேஷாஂ த்ரவ்யாணாஂ, மூத்ரக்ஷயே புநரிக்ஷுரஸவாருணீமண்டத்ரவமதுராம்லலவணோபக்லேதிநாஂ, புரீஷக்ஷயே குல்மாஷமாஷகுஷ்குண்டாஜமத்யயவஶாகதாந்யாம்லாநாஂ, வாதக்ஷயே கடுகதிக்தகஷாயரூக்ஷலகுஶீதாநாஂ, பித்தக்ஷயேऽம்லலவணகடுகக்ஷாரோஷ்ணதீக்ஷ்ணாநாஂ, ஶ்லேஷ்மக்ஷயே ஸ்நிக்தகுருமதுரஸாந்த்ரபிச்சிலாநாஂ த்ரவ்யாணாம்| கர்மாபி யத்யஸ்ய தாதோர்வத்திகரஂ தத்ததாஸேவ்யம்| ஏவமந்யேஷாமபி ஶரீரதாதூநாஂ ஸாமாந்யவிபர்யயாப்யாஂ வத்திஹ்ராஸௌ யதாகாலஂ கார்யௌ| இதி ஸர்வதாதூநாமேகைகஶோऽதிதேஶதஶ்ச வத்திஹ்ராஸகராணி வ்யாக்யாதாநி பவந்தி||௧௧||

ஸம்ப்ரதி ஸமாநகுணபூயிஷ்டேந விஜாதீயேந வத்திமாஹ- யத்ரேத்யாதி| ஏவஂ லக்ஷணேநேதி துல்யஜாதிரூபேண| உக்தார்தஂ விவணோதி- கணித்வாதித்யாதி| அந்யஸ்மாத்வா காரணாதித்யபக்ஷ்யாமகர்பஶுக்ராதிபக்ஷணஜந்யாதர்மோத்பத்தேஃ| தத்ரேத்யநேந அஸந்நிஹிதாந் கணயா காரணாந்தரேண ச ஸந்நிஹிதாநப்யஸேவ்யாந் ப்ரத்யவமஶதி| அந்யப்ரகதீநாமிதி விஜாதீயாநாம்| அத்ரோதாஹரணமாஹ- தத்யதேத்யாதி| ஶுக்ரே க்ஷீணே யதி ஶுக்ராந்தரஂ ந ப்ராப்யதே, ப்ராப்தஂ வா கணாதிவஶாதநுபயோஜ்யஂ ஸ்யாத், ததா ஸமாநகுணபூயிஷ்டாநாஂ க்ஷீராதீநாமுபயோகஃ கர்தவ்ய இத்யர்தஃ| மூத்ராதாவபி கணாதிநா ஸஜாதீயப்ரயோகாவிஷயே ஸமாநகுணபூயிஷ்டப்ரயோகமாஹ- மூத்ரேத்யாதி| குஷ்குண்டஂ பலலாதிச்சத்ரிகா| அஜமத்யஂ சாகாந்தராதிஃ| த்ரவ்யாணாமுபயோக இதி யோஜநா| ஆஹாரஂ வத்திகரமபிதாய விஹாரமபி வத்திகரமாஹ- கர்மேத்யாதி| கர்மஶப்தேநேஹாஸ்யாசிந்தாதயோऽபி கஹ்யந்தே| கர்ம து ப்ராயஃ ப்ரபாவாதேவ வத்திகரஂ பவதீதி கத்வாऽத்ர ஸமாநகுணதாபரிக்ரஹோ ந கதஃ| ஸாக்ஷாதநுக்தாநாமபி தாதூநாமுக்தந்யாயாநுஸாரேண வத்திஹ்ராஸமபிதர்ஶயதி- ஏவமித்யாதி| யதாகாலமிதி க்ரியாகாலாநதிபாதேந| உக்தஂ ப்ரகரணமுபஸஂஹரதி- இதி ஸர்வேத்யாதி| ஏகைகஶ இத்யநேந மாஂஸமாப்யாய்யதே மாஂஸேநேத்யாதிநோக்தஂ கஹ்ணாதி| அதிதேஶதஶ்சேத்யநேந ஏவமந்யேஷாமபி தாதூநாமித்யாதிநோக்தஂ கஹ்ணாதி||௧௧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

கார்த்ஸ்ந்யேந ஶரீரவத்திகராஸ்த்விமே பாவா பவந்தி; தத்யதா- காலயோகஃ, ஸ்வபாவஸஂஸித்திஃ, ஆஹாரஸௌஷ்டவம், அவிகாதஶ்சேதி||௧௨||

வத்திப்ரஸ்தாவாத் ஸர்வஶரீரவத்திகராநாஹ- கார்த்ஸ்ந்யேநேத்யாதி| காலயோக இதி வத்திகாரகயௌவநாதிகாலயோகஃ| யௌவநாதௌ ஹி ஸப்ததஶவத்ஸராதிகாலலக்ஷணே காலமஹிம்ரைவ வத்திர்பவதி| ஸ்வபாவஶப்தேநாதஷ்டமுச்யதே| தேந ஸ்வபாவஸஂஸித்தஶரீரவத்திஹேதுரதஷ்டம்| ஆஹாரஸௌஷ்டவமிதி ஆஹாரஸம்பத்| அவிகாதஶ்சேதி ஶரீரவத்திவிகாதகராதிவ்யவாயமநோபிகாதாதிவிரஹஃ||௧௨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

பலவத்திகராஸ்த்விமே பாவா பவந்தி| தத்யதா- பலவத்புருஷே தேஶே ஜந்ம பலவத்புருஷே காலே ச, ஸுகஶ்ச காலயோகஃ, பீஜக்ஷேத்ரகுணஸம்பச்ச, ஆஹாரஸம்பச்ச, ஶரீரஸம்பச்ச, ஸாத்ம்யஸம்பச்ச, ஸத்த்வஸம்பச்ச, ஸ்வபாவஸஂஸித்திஶ்ச, யௌவநஂ ச, கர்ம ச, ஸஂஹர்ஷஶ்சேதி||௧௩||

வத்திப்ரஸ்தாவாச்ச பலவத்திகராந் பாவாநாஹ- பலேத்யாதி| தேஶமஹிம்நா பலவந்தஃ புருஷா யஸ்மிந் தேஶே ஸைந்தவாதௌ ஸ பலவத்புருஷோ தேஶஃ, தத்ர ஜாதோ தேஶமஹிம்நைவ பலவாந் பவதி; யதா ஸைந்தவா பலவந்தஃ புருஷாஃ| பரிணாமஸ்யாபி ப்ரஶஸ்தஸ்ய ஹேதுதாமாஹ- பலவத்புருஷே காலே சேதி| காலோ ஹேமந்தஶிஶிராதிரூபஃ| ஹேமந்தே ஶிஶிரே வா காலே ஜாயமாநஸ்ய ஸ காலோ பலஂ ஜநயதி| ஸுகஶ்ச காலயோக இதி ஸாதாரணகாலயோகஃ| பீஜஸ்ய ஶுக்ரரூபஸ்ய, ததா க்ஷேத்ரஸ்யார்தவகர்பாஶயரூபஸ்ய, குணாநாஂ ப்ரஶஸ்ததர்மாணாஂ ஸம்பத் பீஜக்ஷேத்ரகுணஸம்பத்| அத்ர பீஜக்ஷேத்ரயோர்நிர்தோஷதாऽபி ஸம்பத் ஸ்யாத், தேந நிர்தோஷதாதிரிக்தஸாரத்வாதிபீஜக்ஷேத்ரகுணப்ராப்த்யர்தஂ குணக்ரஹணஂ ஜ்ஞேயம்| ஸத்த்வஸம்பச்சேதி ஸத்த்வஸம்பதாऽபி ஶரீரே பலஂ பவதீதி ஜ்ஞேயம்| வசநஂ ஹி- “ஶரீரஂ ஹ்யபி ஸத்த்வமநுவிதீயதே” (ஶா.அ.௪) இதி| ஸ்வபாவஸஂஸித்திஃ பலஜநககர்மஸஂஸித்திஃ| கர்ம வ்யாயாமாதி கர்மேத்யர்தஃ; வ்யாயாமாதிகர்மாப்யாஸாத்தி பலஂ பவதி||௧௩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ஆஹாரபரிணாமகராஸ்த்விமே பாவா பவந்தி| தத்யதா- ஊஷ்மா, வாயுஃ, க்லேதஃ, ஸ்நேஹஃ, காலஃ, ஸமயோகஶ்சேதி ||௧௪||

ப்ரஶஸ்தகுணாபிதாநப்ரஸ்தாவாதாஹாரபரிணாமஸ்யாபி ப்ரஶஸ்தஸ்ய ஹேதுதாமாஹ- ஆஹாரேத்யாதி| கால இதி பாககாலோ நிஶாவஸாநாதிரூபஃ| ஸமயோக இதி ஆஹாரஸ்ய ப்ரகத்யாத்யஷ்டாஹாரவிதிவிஶேஷாயதநஸம்யக்யோகஃ||௧௪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

தத்ர து கல்வேஷாமூஷ்மாதீநாமாஹாரபரிணாமகராணாஂ பாவாநாமிமே கர்மவிஶேஷா பவந்தி| தத்யதா- ஊஷ்மா பசதி, வாயுரபகர்ஷதி, க்லேதஃ ஶைதில்யமாபாதயதி, ஸ்நேஹோ மார்தவஂ ஜநயதி, காலஃ பர்யாப்திமபிநிர்வர்தயதி, ஸமயோகஸ்த்வேஷாஂ பரிணாமதாதுஸாம்யகரஃ ஸம்பத்யதே||௧௫||

அத்ர சாஹாரபரிணாமகரேஷு ஊஷ்மைவ ஸாக்ஷாத் பாகே வ்யாப்ரியதே, வாய்வாதயஸ்து தஸ்ய பசதோ வ்யாபாரவிஶேஷேண ஸஹாயதாஂ யாந்தீதி தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| வாயுரபகர்ஷதீதி ஊஷ்மஸ்தாநாத் விதூரஸ்திதமந்நமூஷ்மஸமீபஂ நயதி| யதுக்தம்- “அந்நமாதாநகர்மா து ப்ராணஃ கோஷ்டஂ ப்ரகர்ஷதி” (சி. ௧௫) இதி| வாயுரபகர்ஷதீத்யுபலக்ஷணஂ, தேந அக்ந்யுத்தேஜநமபி ஸமாநாக்யஸ்ய வாயோர்போத்தவ்யம்| உக்தஂ ஹி- “ஸமாநேநாவதூதோऽக்ரிஃ ... பசதி” (சி. ௧௫) இதி| பர்யாப்திமிதி பாகநிஷ்பத்திஂ; ஸத்யப்யூஷ்மாதிவ்யாபாரே காலவஶாதேவ பாகோ பவதி, நோஷ்மாதிவ்யாபாரமாத்ராதிதி பாவஃ| ஸமயோகஸ்த்வேஷாமிதி ஏஷாமாஹாரத்ரவ்யாணாஂ ப்ரகத்யாதீநாஂ யஃ ஸமயோகஃ, ஸ பரிணாமகரோ தாதுஸாம்யகரஶ்ச பவதி; யதா ஹி ப்ரகத்யாதிவிருத்த ஆஹாரோ பவதி, ததா ப்ரகத்யாதிதோஷாதேவ ந ஸம்யக்பரிணாமோ பவதி| ஏததூஷ்மாதிவ்யாபாரப்ரதிபாதகஂ க்ரந்தாந்தரஂ யதா- “அந்நமாதாநகர்மா து ப்ராணஃ கோஷ்டஂ ப்ரகர்ஷதி| தத்த்ரவைர்பிந்நஸங்காதஂ ஸ்நேஹேந மதுதாஂ கதம்| ஸமாநேநாவதூதோऽக்நிருதர்யஃ பவநேந து| காலே பக்வஂ ஸமஂ ஸம்யக் பசத்யாயுர்விவத்தயே” (சி.அ.௧௫) இதி||௧௫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

பரிணமதஸ்த்வாஹாரஸ்ய குணாஃ ஶரீரகுணபாவமாபத்யந்தே யதாஸ்வமவிருத்தாஃ; விருத்தாஶ்ச விஹந்யுர்விஹதாஶ்ச விரோதிபிஃ ஶரீரம்||௧௬||

அத கயா பரிபாட்யா பரிணாமமாபத்யமாந ஆஹாரோ தாதுஸாம்யகரோ பவதீத்யாஹ- பரிணமத இத்யாதி| பரிணமத இதி வர்தமாநநிர்தேஶேந யோ யதா யதா ஆஹாராஂஶஃ பரிணமதே ஸ ததா ததா ஶரீரகுணரூபதாஂ யாதி, ந கத்ஸ்நாஹாரபரிணாமமபேக்ஷத இதி தர்ஶயதி| யதாஸ்வமவிருத்தா இதி யே ஆஹாரகுணா யஸ்மிந் ஶரீரகுணேऽவிருத்தாஸ்த ஏவ தத்ரூபதாஂ யாந்தி| யதா- ஆஹாரஸ்ய கடிநோ பாகோ மாஂஸாஸ்த்யாதிகடிநபாகபோஷகோ பவதி, த்ரவாஂஶஸ்து ஶோணிதாதிரூபோ பவதீத்யாதி| விருத்தாஶ்ச விஹந்யுரிதி ஶரீரகுணவிருத்தாஸ்து ஆஹாரகுணா விஹந்யுஃ ஹ்ராஸயேயுரித்யர்தஃ| அத தே ஶரீரகுணா ஆஹாரகுணவிஹதாஃ ஸந்தஃ கிஂ குர்வந்தீத்யாஹ- விஹதா இத்யாதி| விஹதாஸ்து விரோதிபிஃ ஶரீரஂ விஹந்யுரிதி யோஜநா; விரோதிபிரிதி விபரீதைராஹாரகுணைஃ, விஹதா இதி க்ஷயஂ நீதாஃ| கிஂவா விரோதிபிரிதி யதா துக்தமத்ஸ்யாதிவிருத்தாஹரைர்விஹதாஃ ஶரீரகுணாஃ ஶரீரஂ ஹந்யுஃ; சகாராத் விருத்தகுணைஶ்ச க்ஷயஂ நீதாஃ ஶரீரஂ ஹந்யுரிதி தர்ஶயதி||௧௬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ஶரீரகுணாஃ புநர்த்விவிதாஃ ஸங்க்ரஹேண- மலபூதாஃ, ப்ரஸாதபூதாஶ்ச| தத்ர மலபூதாஸ்தே யே ஶரீரஸ்யாபாதகராஃ ஸ்யுஃ| தத்யதா- ஶரீரச்சித்ரேஷூபதேஹாஃ பதக்ஜந்மாநோ பஹிர்முகாஃ, பரிபக்வாஶ்ச தாதவஃ, ப்ரகுபிதாஶ்ச வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ, யே சாந்யேऽபி கேசிச்சரீரே திஷ்டந்தோ பாவாஃ ஶரீரஸ்யோபகாதாயோபபத்யந்தே, ஸர்வாஂஸ்தாந்மலே ஸஞ்சக்ஷ்மஹே; இதராஂஸ்து ப்ரஸாதே , குர்வாதீஂஶ்ச த்ரவாந்தாந் குணபேதேந, ரஸாதீஂஶ்ச ஶுக்ராந்தாந் த்ரவ்யபேதேந||௧௭||

அத கதிப்ரகாராஸ்தே ஶரீரகுணா இத்யாஹ- ஶரீரேத்யாதி| ஸங்க்ரஹேண ஸங்க்ஷேபேண; தேந விஸ்தரேண தாதூபதாத்வாதிவிபாகேந பஹவஶ்ச பவந்தி| பூதஶப்தஃ ஸ்வரூபே| ஆபாதகரா இதி பீடாகரா இத்யர்தஃ| பதக்ஜந்மாந இதி பிசோலிகாஸிங்காணகாதிபேதேந நாநாரூபாஃ| பஹிர்முகா இத்யநேந ய ஏவ ச்சித்ரமலாஃ ப்ரபூததயா பஹிர்நிஃஸரணாபிமுகஃ, த ஏவ பீடாகர்தத்வேந மலாக்யாஃ; யே து ஸ்ரோத-உபலேபமாத்ரகாரகாஸ்தே குணகர்ததயா ந மலாக்யாஃ| பரிபக்வாஶ்ச தாதவ இதி பாகாத் பூயதாஂ கதாஶ்ச ஶோணிதாதயோऽபி மலாக்யாஃ; கிஂவா ‘அபரிபக்வா’ இதி பாடஃ, ததா ஸாமா தாதவோ மலாக்யா இதி ஜ்ஞேயம்| குபிதாஶ்சேதி பதேந வாதாதயஃ ஸாமாந்யேந க்ஷீணா வத்தா வா கஹ்யந்தே; விகதிமாத்ரஂ ஹி வாதாதீநாஂ கோபஃ| யே சாந்யேऽபீத்யாதிநா விமார்ககதாந் பீடாகாரகாஞ் ஶரீரதாதூந் ததாऽஜீர்ணாதீந் க்ராஹயந்தி| மல இதி ஏகவசநஂ ஜாதௌ| இதராநிதி அவிகாரகராந் ஸ்வ(ஸ)மாநஸ்திதபுரீஷவாதாதீந்; புரீஷவாதாதயோऽபி ஶரீராவஷ்டம்பகாஃ ப்ரஸாதா ஏவ, குணகர்தத்வாத்| மலப்ரஸாதபேதேந ஶரீரகதபாவாநபிதாய புநர்த்ரவ்யகுணபேதாநாஹ- குர்வாதீஂஶ்சேத்யாதி| குர்வாதயோ த்ரவாந்தாஃ பஶ்சாதுக்தா ஏவ| அத்ர ச யே மலா உபதாதவஶ்ச நோக்தாஸ்தே குர்வாதிகுணாதாரத்வேந க்ராஹ்யாஃ; கிஂவா, இதராஂஸ்து நிராபாதாந் மலாதீந் ப்ரஸாதே ஸஞ்சக்ஷ்மஹே, ததா குர்வாதீஂஶ்ச (ததா ரஸாதீஂஶ்ச ) நிர்விகாராந் த்ரவ்யகுணரூபாந் ப்ரஸாதே ஸஞ்சக்ஷ்மஹே இதி வ்யாக்யேயம்||௧௭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

தேஷாஂ ஸர்வேஷாமேவ வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணோ துஷ்டா தூஷயிதாரோ பவந்தி, தோஷஸ்வபாவாத்| வாதாதீநாஂ புநர்தாத்வந்தரே காலாந்தரே ப்ரதுஷ்டாநாஂ விவிதாஶிதபீதீயேऽத்யாயே விஜ்ஞாநாந்யுக்தாநி| ஏதாவத்யேவ துஷ்டதோஷகதிர்யாவத் ஸஂஸ்பர்ஶநாச்சரீரதாதூநாம்| ப்ரகதிபூதாநாஂ து கலு வாதாதீநாஂ பலமாரோக்யம்| தஸ்மாதேஷாஂ ப்ரகதிபாவே ப்ரயதிதவ்யஂ புத்திமத்பிரிதி||௧௮||

அத யதேதத் புரீஷாதீநாஂ மலத்வஂ தத்தூஷணாத்பவதி, தேந தேஷாஂ தூஷகஹேதுமாஹ- தேஷாமித்யாதி| தேஷாமிதி புரீஷாதீநாஂ ரஸாதீநாஂ ச| துஷ்டா இதி ஸ்வஹேதூபசிதாஃ, க்ஷீணாஸ்து நாந்யதுஷ்டிஂ தோஷாஃ குர்வந்தீதி ப்ரதிபாதிதமேவ| அத தாத்வந்தராஶ்ரயிணாஂ வாதாதீநாஂ துஷ்டாநாஂ கிஂ லக்ஷணஂ, யேந தே ஜ்ஞாதவ்யா இத்யாஹ- வாதாதீநாமித்யாதி| விஜ்ஞாநாநீதி லக்ஷணாநி; ரஸாத்யாஶ்ரயதுஷ்டவாதாதிலக்ஷணஂ தாவத்திவிதாஶிதபீதீயே ப்ரோக்தம்| “கேஶமூத்ரநகாத்யாஶ்ரயதுஷ்டதோஷலக்ஷணஂ து யத(த்த)த்ர நோக்தஂ தத் கதஂ ஜ்ஞேயமித்யாஹ- ஏதாவத்யேவேத்யாதி| கேஶாதௌ துஷ்டாநாமபி வாதாதீநாஂ கதிர்நாஸ்தீதி வாக்யார்தஃ| யாவத் ஸஂஸ்பர்ஶநாதிதி ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஂ வ்யாப்ய, தேந ஶரீரதாதூநாஂ தூஷணே ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியபர்யந்தமேவ துஷ்டதோஷகதிர்பவதி; தேந ந கேஶாதிஷு துஷ்டதோஷகதிஃ| யத்து பலிதாதிகேஶே மதநகே வா புஷ்பஂ தத் ஸ்பர்ஶவச்சரீரஸஂஸ்திதேநைவ தோஷேண கதஂ, ந புநர்பதநகே கேஶேஷ்வபி ஸ்வமார்கசாரீ தோஷஃ ப்ரசரதி” இதி ப்ருவதே| வயஂ து ப்ரூமஃ- விவிதாஶிதபீதீயோக்ததுஷ்ட்யா ஸர்வதுஷ்ட்யுபஸங்க்ரஹோ பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- ஏதாவத்யேவேத்யாதி| யாவத் ஸஂஸ்பர்ஶநாதிதி ஸ்பர்ஶஸம்பந்தாத்; தேந, ஶரீரதாதூநாஂ யாவத் ஸ்பர்ஶநாத்துஷ்டதோஷகதிர்பவதி, ஸா ச ஸர்வா விவிதாஶிதபீதீயோக்தைவ, ந ததோऽதிகா துஷ்டிர்தேஹஸ்யாஸ்தி| தத்ர ஹி “மலாநாஶ்ரித்ய துஷ்டாஸ்து பேதஶோஷப்ரதூஷணம்” (ஸூ.அ.௨௮) இதி க்ரந்தேந கத்ஸ்நமலக்ரஹணாத் கேஶநகௌ மலௌ கஹீதாவேவ| ஏதேந து நகாக்ரகேஶாக்ரஸ்புடநாதிமதநகாக்ரகேஶாக்ரகதேந தோஷேணைவ கதஂ பவதி| அத துஷ்டா வாதாதயோ துஷ்டிலக்ஷணாநி குர்வந்தி, ப்ரகதிஸ்தாஸ்து கிஂ குர்வந்தீத்யாஹ- ப்ரகதிபூதாநாமித்யாதி||௧௮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

பவதி சாத்ர- ஶரீரஂ ஸர்வதா ஸர்வஂ ஸர்வதா வேத யோ பிஷக்| ஆயுர்வேதஂ ஸ கார்த்ஸ்ந்யேந வேத லோகஸுகப்ரதம்||௧௯||

ஸம்ப்ரத்யுக்தப்ரகரணஜந்யஶரீரஜ்ஞாநஸ்ய பலமாஹ- ஶரீரமித்யாதி||௧௯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ஏவஂவாதிநஂ பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச ஶ்ருதமேதத்யதுக்தஂ பகவதா ஶரீராதிகாரே வசஃ| கிந்நு கலு கர்பஸ்யாங்கஂ பூர்வமபிநிர்வர்ததே குக்ஷௌ, குதோ முகஃ கதஂ சாந்தர்கதஸ்திஷ்டதி, கிமாஹாரஶ்ச வர்தயதி, கதம்பூதஶ்ச நிஷ்க்ராமதி, கைஶ்சாயமாஹாரோபசாரைர்ஜாதஃ ஸத்யோ ஹந்யதே, கைரவ்யாதிரபிவர்ததே, கிஞ்சாஸ்ய தேவாதிப்ரகோபநிமித்தா விகாராஃ ஸம்பவந்தி ஆஹோஸ்விந்ந, கிஞ்சாஸ்ய காலாகாலமத்ய்வோர்பாவாபாவயோர்பகவாநத்யவஸ்யதி, கிஞ்சாஸ்ய பரமாயுஃ, காநி சாஸ்ய பரமாயுஷோ நிமித்தாநீதி||௨௦||

ஶரீரவிசாயகஂ ப்ரகரணஂ ஸமாப்ய கர்பஶரீரவிசாயகஂ ப்ரகரணமாரபதே- ஏவஂவாதிநமித்யாதி| குக்ஷாவித்யந்தேநைகஃ ப்ரஶ்நஃ, குதோமுகஃ கதஂ சாந்தர்கதஸ்திஷ்டதீதி த்விதீயஃ, நிஷ்க்ராமதீத்யந்தேந ததீயஃ, கைஶ்சாயமாஹாரோபசாரைர்ஜாதஃ ஸத்யோ ஹந்யத இதி சதுர்தஃ, கைரவ்யாதிரபிவர்தத இதி பஞ்சமஃ, ஆஹோஸ்விந்நேத்யந்தஃ ஷஷ்டஃ| ஶேஷஂ ப்ரஶ்நத்ரயஂ பூர்வப்ரஶ்நத்வயஸ்ய வ்யவச்சேதகமேவ, ஏவஂ நவ ப்ரஶ்நாஃ| அத்யவஸ்யதீதி நிஶ்சிநோதி||௨௦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

தமேவமுக்தவந்தமக்நிவேஶஂ பகவாந் புநர்வஸுராத்ரேய உவாச- பூர்வமுக்தமேதத்கர்பாவக்ராந்தௌ யதாऽயமபிநிர்வர்ததே குக்ஷௌ, யச்சாஸ்ய யதா ஸந்திஷ்டதேऽங்கஜாதம்| விப்ரதிவாதாஸ்த்வத்ர பஹுவிதாஃ ஸூத்ரகதாமஷீணாஂ ஸந்தி ஸர்வேஷாஂ; தாநபி நிபோதோச்யமாநாந்- ஶிரஃ பூர்வமபிநிர்வர்ததே குக்ஷாவிதி குமாரஶிரா பரத்வாஜஃ பஶ்யதி, ஸர்வேந்த்ரியாணாஂ தததிஷ்டாநமிதி கத்வா; ஹதயமிதி காங்காயநோ பாஹ்லீகபிஷக், சேதநாதிஷ்டாநத்வாத்; நாபிரிதி பத்ரகாப்யஃ, ஆஹாராகம இதி கத்வா; பக்வாஶயகுதமிதி பத்ரஶௌநகஃ, மாருதாதிஷ்டாநத்வாத்; ஹஸ்தபாதமிதி படிஶஃ, தத்கரணத்வாத் புருஷஸ்ய; இந்த்ரியாணீதி ஜநகோ வைதேஹஃ, தாந்யஸ்ய புத்த்யதிஷ்டாநாநீதி கத்வா; பரோக்ஷத்வாதசிந்த்யமிதி மாரீசிஃ கஶ்யபஃ; ஸர்வாங்காபிநிர்வத்திர்யுகபதிதி தந்வந்தரிஃ; ததுபபந்நஂ, ஸர்வாங்காநாஂ துல்யகாலாபிநிர்வத்தத்வாத்ததயப்ரபதீநாம்| ஸர்வாங்காநாஂ ஹ்யஸ்ய ஹதயஂ மூலமதிஷ்டாநஂ ச கேஷாஞ்சித்பாவாநாம், நச தஸ்மாத் பூர்வாபிநிர்வத்திரேஷாஂ; தஸ்மாத்ததயப்ரபதீநாஂ ஸர்வாங்காநாஂ துல்யகாலாபிநிர்வத்திஃ, ஸர்வே பாவா ஹ்யந்யோந்யப்ரதிபத்தாஃ; தஸ்மாத்யதாபூததர்ஶநஂ ஸாது||௨௧||

யதாக்ரமமுத்தராண்யாஹ- பூர்வமித்யாதி|- பூர்வமுக்தமிதி யச்சாஸ்ய யதா ஸந்திஷ்டதேऽங்கஜாதஂ ததபி கர்பாவக்ராந்தௌ “ஏவமஸ்ய யுகபதிந்த்ரியாண்யங்காவயவாஶ்ச யௌகபத்யேநாபிநிர்வர்தந்தேऽந்யத்ர தேப்யோ பாவேப்யோ யேऽஸ்ய ஜாதஸ்யோத்தரகாலஂ ஜாயந்தே” (ஶா. ௪) இத்யாதிநா க்ரந்தேநோக்தம்| யத்யபி ‘கதமபிநிர்வர்ததே குக்ஷௌ’ இதி நேஹ பஷ்டஂ, ததாऽப்யபிநிர்வத்திக்ரமோபதர்ஶநேந ‘கிந்நு கலு கர்பஸ்யாங்கஂ பூர்வமபிநிர்வர்ததே’ இதி ப்ரஶ்நஸ்ய யதோக்தோத்பாதக்ரமோபதர்ஶநாதுத்தரத்வஂ பவதீதி மத்த்வோக்தஂ - உக்தமேதத்கர்பாவக்ராந்தௌ யதாऽயமபிநிர்வர்ததே குக்ஷாவிதி| உக்தாமபி யுகபதங்காபிநிர்வத்திஂ மதாந்தரோத்தாரேண ஸ்திரீகர்துமாஹ- விப்ரதிவாதாஸ்த்வத்ரேத்யாதி| பக்வாஶயஶ்ச குதஂ சேதி பக்வாஶயகுதஂ; கிஂவா பக்வாஶயஸமீபஸ்தஂ குதஂ பக்வாஶயகுதம் , உத்தரகுதமித்யர்தஃ| இந்த்ரியாணீதி இந்த்ரியாதிஷ்டாநாநி நயநகோலகாதீநி| ததுபபந்நமிதி தந்வந்தரிவசநமுபபந்நம்; அத்ர ஹேதுமாஹ- ஸர்வாங்காநாமித்யாதிநா ஹதயப்ரபதீநாமித்யந்தேந| அத்ர ச ப்ரதிஜ்ஞாஹேத்வோரேகத்வஂ நாஶங்கநீயஂ; தந்வந்தரிவசநமுபபந்நமிதி ப்ரதிஜ்ஞா, ததபிஹிதார்தஸ்ய யுகபதங்காபிநிர்வத்திரூபஸ்ய ஸித்தத்வாதிதி ஹேத்வர்தஃ ப்ரதிஜ்ஞார்தாத்திந்ந ஏவ| யே து ‘துல்யகாலாபிவத்தத்வாத் ’ இதி படந்தி, தேஷாஂ ஹேத்வர்தோ வ்யக்த ஏவ| யேந, உத்தரகாலமபி ஸர்வாங்காநாஂ யுகபத்வத்திதர்ஶநஂ ; ஸமாநகாலவர்தமாநாநாஂ பலாநாமிவ ஸமாநகாலமேவ ஜந்மாநுமீயதே, அஸமாநகாலஜாதாநாஂ ஹி ந ஸமாநகாலா ஸமா வத்திர்பவதி| பூர்வர்ஷீணாஂ மதாநி ஹதயபூர்வாபிநிர்வத்திதூஷணேநைவ ஸமாநந்யாயாத்தூஷயந்நாஹ- ஸர்வாங்காநாஂ ஹ்யஸ்யேத்யாதி| மூலமிவ மூலஂ, ததுபகாதேந ஸர்வாங்கோபகாதாத்| அதிஷ்டாநமிதி ஆஶ்ரயஃ| தத்ரௌஜஃப்ரபதீநாமதிஷ்டாநஂ ஹதயஂ பவதி; ந ச தஸ்மாத் பூர்வாபிநிர்வத்திரிதி ந ச ததாவிதமூலத்வாந்நாப்யதிஷ்டாநத்வாச்ச பூர்வாபிநிர்வத்திர்பவதி| யதி ஹி மூலஂ காரணமிதி மதஂ ஸ்யாத், ததா கார்யேப்யோऽங்கேப்யஃ ப்ராக் ஹதயஂ ஸ்யாதபி; ந சேஹாங்காநாஂ ஹதயஂ காரணஂ கிந்து ப்ரதாநஂ, ப்ராதாந்யஂ ச ததுபகாதேந ஸர்வோபகாதாதிதி| யஶ்சாப்யாஶ்ரயாஶ்ரயிபாவஃ, ஸ சாபி ஸஹோத்பந்நத்வாதேவ ஹதயமாஶ்ரயி ததாஶ்ரிதௌஜஃப்ரபதீநாஂ பவதீதி பாவஃ| ததேவஂ சேத்ததஸ்ய ப்ரதாநஸ்யாபி பூர்வோத்பாதோ நாஸ்தி, ததா ஶிரஃப்ரபதீநாமபி பூர்வோத்பாதோ நாஸ்த்யேவேதி கத்வோபஸஂஹரந்நாஹ- தஸ்மாதித்யாதி| யுகபதபிநிர்வத்தௌ ஹேத்வந்தரமாஹ- ஸர்வபாவா ஹீத்யாதி| பாவா இதி ஶாரீரா பாவாஃ| அந்யோந்யப்ரதிபத்தா இதி யஸ்மாத் ஸர்வபாவாஃ பரஸ்பரப்ரதிபத்தா ஏவ ஸிராஸ்நாய்வாதிபிர்ஜாயந்தே, தேந ஸமாநநிபந்தநத்வாத் யுகபதேவ பவந்தி| யதாபூததர்ஶநமிதி யதார்ததர்ஶநஂ, தச்ச தந்வந்தரிமதமேவ||௨௧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

கர்பஸ்து கலு மாதுஃ பஷ்டாபிமுக ஊர்த்வஶிராஃ ஸங்குச்யாங்காந்யாஸ்தேऽந்தஃகுக்ஷௌ ||௨௨||

கர்பஸ்த்வித்யாதி த்விதீயப்ரஶ்நஸ்யோத்தரம்||௨௨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

வ்யபகதபிபாஸாபுபுக்ஷஸ்து கலு கர்பஃ பரதந்த்ரவத்திர்மாதரமாஶ்ரித்ய வர்தயத்யுபஸ்நேஹோபஸ்வேதாப்யாஂ கர்பாஶயே ஸதஸத்பூதாங்காவயவஃ, ததநந்தரஂ ஹ்யஸ்ய கஶ்சில்லோமகூபாயநைருபஸ்நேஹஃ கஶ்சிந்நாபிநாட்யயநைஃ| நாப்யாஂ ஹ்யஸ்ய நாடீ ப்ரஸக்தா, நாட்யாஂ சாபரா, அபரா சாஸ்ய மாதுஃ ப்ரஸக்தா ஹதயே, மாதஹதயஂ ஹ்யஸ்ய தாமபராமபிஸம்ப்லவதே ஸிராபிஃ ஸ்யந்தமாநாபிஃ ; ஸ தஸ்ய ரஸோ பலவர்ணகரஃ ஸம்பத்யதே, ஸ ச ஸர்வரஸவாநாஹாரஃ| ஸ்த்ரியா ஹ்யாபந்நகர்பாயாஸ்த்ரிதா ரஸஃ ப்ரதிபத்யதே- ஸ்வஶரீரபுஷ்டயே, ஸ்தந்யாய, கர்பவத்தயே ச| ஸ தேநாஹாரேணோபஷ்டப்தஃ (பரதந்த்ரவத்திர்மாதரமாஶ்ரித்ய) வர்தயத்யந்தர்கதஃ||௨௩||

வ்யபகத இத்யாதி ‘கிமாஹாரஶ்ச வர்தயதி’ இதி ப்ரஶ்நஸ்யோத்தரம்| பரதந்த்ரவத்திரிதி மாத்ராதீநவத்திஃ| ஏததேவ விவணோதி- மாதரமித்யாதி| உபஸ்நேஹஃ நிஸ்யந்தஃ| ஸதஸத்பூதாங்காவயவ இதி ச்சேதஃ| ததநந்தரமிதி அங்கப்ரத்யங்கவ்யக்தௌ ஸத்யாம்| நாபிஸஂஸக்தா நாடீ நாபிநாடீ| அயநைரிதி மார்கைஃ| அபரா கர்பஸ்ய நாபிநாடீப்ரதிபத்தா ‘அமரா’ இதி லோகே க்யாதா| அபிஸம்ப்லவதே இதி வ்யாப்நோதி| ஏதச்சாபராதிஜந்ம கர்பாதஷ்டவஶாத்பவதி||௨௩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ஸ சோபஸ்திதகாலே ஜந்மநி ப்ரஸூதிமாருதயோகாத் பரிவத்த்யாவாக்ஶிரா நிஷ்க்ராமத்யபத்யபதேந, ஏஷா ப்ரகதிஃ, விகதிஃ புநரதோऽந்யதா| பரஂ த்வதஃ ஸ்வதந்த்ரவத்திர்பவதி||௨௪||

கதம்பூதஃ ஸ நிஷ்க்ராமதீத்யஸ்யோத்தரஂ- ஸ சோபஸ்திதகால இத்யாதி|- உபஸ்திதகால இதி ப்ரத்யாஸந்நகாலே| விகதிஃ புநரதோऽந்யதேத்யநேந விகத்யாசரணேநாபி நிர்கமோ பவதீதி தர்ஶயதி| ஸ்வதந்த்ரவத்திர்பவதீதி ஸ்வயங்கதேந ஸ்தந்யபாநாதிநா வர்ததே, ந கர்பஸ்த இவ மாதுரேவாஹாரேண பரஂ வர்தத இத்யர்தஃ||௨௪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

தஸ்யாஹாரோபசாரௌ ஜாதிஸூத்ரீயோபதிஷ்டாவவிகாரகரௌ சாபிவத்திகரௌ பவதஃ||௨௫|| தாப்யாமேவ ச விஷமஸேவிதாப்யாஂ ஜாதஃ ஸத்ய உபஹந்யதே தருரிவாசிரவ்யபரோபிதோ வாதாதபாப்யாமப்ரதிஷ்டிதமூலஃ||௨௬||

கைஶ்சாயமித்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- தஸ்யேத்யாதி| ஜாதிஸூத்ரீயோபதிஷ்டாவிதி அநாகதாவேக்ஷணேநாநாகதே பூதவத்ப்ரயோகாத்போத்தவ்யம்| அசிரவ்யபரோபிதஃ அதீர்ககாலாரோபிதஃ||௨௫-௨௬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ஆப்தோபதேஶாதத்புதரூபதர்ஶநாத் ஸமுத்தாநலிங்கசிகித்ஸிதவிஶேஷாச்சாதோஷப்ரகோபாநுரூபா தேவாதிப்ரகோபநிமித்தா விகாராஃ ஸமுபலப்யந்தே||௨௭||

கிஞ்சாஸ்யேத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரம்- ஆப்தோபதேஶாதித்யாதி| ஆப்தோபதேஶோऽத்ர குமாரதந்த்ரோபதேஶோ ப்ரஹ்மாதிப்ரணீதஃ| தத்ர ஹி குமாராணாஂ தேவாதிநிமித்தவிகாராஃ ப்ரதிபாத்யந்தே; தேவாதிக்ரஹணேந ச ததநுசரா அபி கஹ்யந்தே| ஸ்கந்தக்ரஹாதயஃ ஸுஶ்ருதோக்தா தேவாதயஶ்சாஷ்டௌ| யதுக்தஂ- “தேவாஸ்ததா ஶத்ருகணாஶ்ச தேஷாஂ கந்தர்வயக்ஷாஃ பிதரோ புஜங்காஃ| ததைவ ரக்ஷாஂஸி பிஶாசஜாதிரேஷோऽஷ்டகோ தேவகணோ க்ரஹாக்யஃ” (ஸூ.உ.அ.௬௦) இதி| அநுமாநமப்யத்ராஹ- அத்புதேத்யாதி| ந யத்பவதி ததத்புதம், ஆஶ்சர்யமிதி யாவத்; தச்சாமாநுஷபலஜ்ஞாநஶோபாதி ஜ்ஞேயஂ; ஏதத்தி தோஷாஜந்யத்வாத் தேவாதிகாரணஂ கமயதி| ஸமுத்தாநாதிவிஶேஷ ஆகந்தூநாமாகந்துவிகாரேஷு ஸ்புட ஏவ| அதோஷப்ரகோபாநுரூபா இதி தோஷப்ரகோபஜந்யரோகவிதர்மாணஃ||௨௭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

காலாகாலமத்ய்வோஸ்து கலு பாவாபாவயோரிதமத்யவஸிதஂ நஃ- “யஃ கஶ்சிந் ம்ரியதே ஸ கால ஏவ ம்ரியதே, ந ஹி காலச்சித்ரமஸ்தி” இத்யேகே பாஷந்தே| தச்சாஸம்யக்| ந ஹ்யச்சித்ரதா ஸச்சித்ரதா வா காலஸ்யோபபத்யதே, காலஸ்வலக்ஷணஸ்வபாவாத்| தத்ராஹுரபரே- யோ யதா ம்ரியதே ஸ தஸ்ய நியதோ மத்யுகாலஃ; ஸ ஸர்வபூதாநாஂ ஸத்யஃ, ஸமக்ரியத்வாதிதி| ஏததபி சாந்யதாऽர்தக்ரஹணம்| ந ஹி கஶ்சிந்ந ம்ரியத இதி ஸமக்ரியஃ| காலோ ஹ்யாயுஷஃ ப்ரமாணமதிகத்யோச்யதே| யஸ்ய சேஷ்டஂ யோ யதா ம்ரியதே ஸ தஸ்ய மத்யுகால இதி, தஸ்ய ஸர்வே பாவா யதாஸ்வஂ நியதகாலா பவிஷ்யந்தி; தச்ச நோபபத்யதே, ப்ரத்யக்ஷஂ ஹ்யகாலாஹாரவசநகர்மணாஂ பலமநிஷ்டஂ, விபர்யயே சேஷ்டஂ; ப்ரத்யக்ஷதஶ்சோபலப்யதே கலு காலாகாலவ்யக்திஸ்தாஸு தாஸ்வவஸ்தாஸு தஂ தமர்தமபிஸமீக்ஷ்ய, தத்யதா- காலோऽயமஸ்ய வ்யாதேராஹாரஸ்யௌஷதஸ்ய ப்ரதிகர்மணோ விஸர்கஸ்ய, அகாலோ வேதி| லோகேऽப்யேதத்பவதி- காலே தேவோ வர்ஷத்யகாலே தேவோ வர்ஷதி, காலே ஶீதமகாலே ஶீதஂ, காலே தபத்யகாலே தபதி, காலே புஷ்பபலமகாலே ச புஷ்பபலமிதி| தஸ்மாதுபயமஸ்தி- காலே மத்யுரகாலே ச; நைகாந்திகமத்ர| யதி ஹ்யகாலே மத்யுர்ந ஸ்யாந்நியதகாலப்ரமாணமாயுஃ ஸர்வஂ ஸ்யாத்; ஏவஂ கதே ஹிதாஹிதஜ்ஞாநமகாரணஂ ஸ்யாத், ப்ரத்யக்ஷாநுமாநோபதேஶாஶ்சாப்ரமாணாநி ஸ்யுர்யே ப்ரமாணபூதாஃ ஸர்வதந்த்ரேஷு, யைராயுஷ்யாண்யநாயுஷ்யாணி சோபலப்யந்தே| வாக்வஸ்துமாத்ரமேதத்வாதமஷயோ மந்யந்தே- நாகாலே மத்யுரஸ்தீதி||௨௮||

காலாகாலேத்யாதௌ இதமத்யவஸிதமித்யநேந ப்ரகரணவ்யவஸ்தாபநீயோऽயமர்தஃ ‘தஸ்மாதுபயமஸ்தி காலே மத்யுரகாலே ச’ இதி க்ரந்தவக்ஷ்யமாணஂ ப்ரத்யவமஶதி| ஏகீயமதமாஹ- யஃ கஶ்சிதித்யாதி| ந ஹி காலச்சித்ரமஸ்தீதி காலரஹிதஃ கஶ்சிதவகாஶோऽஸ்தி, யஂ காலஶூந்யமவகாஶமாஸாத்யாகாலமத்யுஃ ஸ்யாதிதி பாவஃ| ஏதத்தூஷயதி- தச்சேத்யாதிநா| ஸாந்தரஂ யதவயவி த்ரவ்யஂ தத் ஸச்சித்ரமித்யுச்யதே, யச்ச நிரந்தரஂ ததச்சித்ரம்| தேந காலஸ்ய நிரவயவஸ்ய ஸச்சித்ரதாऽச்சித்ரதா வா ந ஸம்பவதி; தேந யதுச்யதே- ‘காலஸ்யாச்சித்ரத்வாந்ந காலமத்யுரஸ்தி’ இதி, ததயுக்தமிதி பாவஃ| யத்த்வகாலமத்யுவ்யாபகத்வேந காலஸ்யோபசரிதச்சித்ரத்வஂ ததுத்தரவக்ஷ்யமாணைகீயமததூஷணேநைவ தூஷிதம் | காலஸ்வலக்ஷணஸ்வபாவாதிதி காலஸ்வலக்ஷணே ஸச்சித்ரதாயா அச்சித்ரதாயாஶ்சாபாவாதித்யர்தஃ| ஏகீயமதாந்தரமாஹ- தத்ராஹுரித்யாதி| யோ யதா ம்ரியதே ஸ ஏவ தஸ்ய நியதோ மத்யுகால இதி கதஂ ஜ்ஞாயதே இத்யாஹ- ஸ ஸர்வபூதாநாஂ ஸத்யஃ ஸமக்ரியத்வாதிதிஃ, யஸ்மாத் காலஃ ஸர்வபூதாநாமவிஶேஷேண மாரகதயா ஸமக்ரியஃ, ந ராகாத் கிஞ்சித்பூதஂ ந மாரயதி, ந த்வேஷாத்வா கிஞ்சித்தந்தி, கிந்து ஸர்வாண்யேவ நிஹந்தி, தேந ஸர்வபூதாநாமயஂ ஸத்யோ ராகத்வேஷஶூந்ய இத்யர்தஃ| ததஶ்ச ராகத்வேஷஶூந்யதயா உசிதகாலே ஏவ பரஂ மாரயதி, நாநுசித இதி பாவஃ| தூஷயதி- ஏததபீத்யாதிநா| ந ஹி கஶ்சிந்ந ம்ரியத இதி கத்வா ஸமக்ரியஃ காலோ பவத்யேவ| யத்து ஶதவர்ஷாதிலக்ஷணமாயுஃப்ரமாணமதிகத்ய பவதா ஸமக்ரியஃ காலோऽபிதீயதே; யதி ஶதவர்ஷாத்யாயுஃப்ரமாணேऽபி ஸமக்ரியஃ ஸ்யாத், ததா ந ஶதவர்ஷாதர்வாகூர்த்வஂ வா கஶ்சிந்ம்ரியேத, தஶ்யதே சைதத்; தஸ்மாதேவம்பூதஸமக்ரியத்வே காலஸ்ய உசிதஶதவர்ஷாத்யாயுஃப்ராப்தேரர்வாங்பரணமகாலமத்யுஶப்தாபிதேயமிஹாயுர்வேதே தந்நிரஸ்தஂ பவதீதி பாவஃ| அகாலமத்யுப்ரதிஷேதே தூஷணாந்தரமாஹ- யஸ்யேத்யாதி| ஸர்வபாவா இதி மத்யுவ்யதிரிக்தா அப்யாஹாரவசநாதயஃ| ப்ரத்யக்ஷமிதி ஸுவ்யக்தப்ரமாணே நேத்யர்தஃ| காலாகாலவ்யக்திஸ்தாஸு தாஸ்வவஸ்தாஸ்விதி தாஸ்தா அவஸ்தாஃ ஶரீராதேஸ்தஂ தஂ வ்யாத்யாஹாராதிகமர்தஂ புத்திஸ்தீகத்ய காலாகாலஶப்தேநோச்யந்த இத்யர்தஃ| தத்ர ததீயதிநஜ்வரயுக்தாயாஂ ததீயஜ்வரிணோऽவஸ்தாயாஂ ததீயஜ்வரஂ ப்ரதி காலோऽயமஸ்யேதி வ்யபதிஶ்யதே, விபர்யயே சாகால இதி வ்யபதேஶஃ; ததா க்லாந்யாதியுக்தாயாஂ ஶரீராவஸ்தாயாமாஹாரரூபமர்தமுத்திஶ்ய காலோऽயமாஹாரஸ்யேதி ஜ்ஞாநஂ பவதி, விபர்யயே சாகாலோऽயமித்யுதாஹரணமுந்நேயம்| விஸர்கஸ்யேதி வ்யாதிமோக்ஷஸ்ய| இஹ ப்ரகரணே காலஶப்தேநோசிதஃ காலோऽபிதீயதே, அகாலஶப்தேநாநுசிதஃ காலஃ; ந து காலவிரஹஃ| ஸித்தாந்தமுபஸஂஹரதி- தஸ்மாதித்யாதி| நைகாந்திகமிதி காலமத்யுரேவ பரஂ பவதி, கிஂவா அகாலமத்யுரேவ பரஂ பவதீத்யைகாந்திகபக்ஷோ நாஸ்தி| அகாலமத்யோரபாவபக்ஷே தூஷணாந்தரமாஹ- யதி ஹீத்யாதி| ஹிதாஹிதஜ்ஞாநமகாலமத்யுப்ரதிஷேதார்யஂ விதீயதே, ஸ ஏவ சேதகாலமத்யுர்நாஸ்தி ததா ஹிதாஹிதஜ்ஞாநஂ நிஷ்ப்ரயோஜநஂ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ப்ரத்யக்ஷாநுமாநோபதேஶாஶ்சாப்ரமாணாநி ஸ்யுரிதி ஆயுர்வேதஸம்பத்தா ப்ரத்யக்ஷாதய ஆயுஷ்யாநாயுஷ்யோபதர்ஶகா ஆயுஷ்யாநாயுஷ்யார்தாபாவாதப்ரமாணபூதாஃ ஸ்யுரிதி பாவஃ| தூஷிதஂ பக்ஷஂ நிஃஸாரதயா தர்ஶயந்நாஹ- வாகித்யாதி||௨௮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

வர்ஷஶதஂ கல்வாயுஷஃ ப்ரமாணமஸ்மிந் காலே||௨௯||

‘கிஞ்சாஸ்ய பரமாயுஃ’ இத்யஸ்ய ப்ரஶ்நஸ்யோத்தரமாஹ- வர்ஷஶதமித்யாதி| அஸ்மிந் காலே இதி கலௌ||௨௯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

தஸ்ய நிமித்தஂ ப்ரகதிகுணாத்மஸம்பத் ஸாத்ம்யோபஸேவநஂ சேதி||௩௦||

ஶேஷப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- தஸ்யேத்யாதி| ப்ரகதிகுணாத்மஸம்பதிதி ப்ரகதிஸம்பத், குணஸம்பத், ஆத்மஸம்பத்| தத்ர ப்ரகதிஸம்பத் ஸமவாதாதிப்ரகதிதா, ஸமப்ரகதிர்ஹி சிராயுர்பவதி; குணஸம்பத்து ஸாரஸஂஹநநாதிபிராயுஷ்மல்லக்ஷணைர்யோகஃ, கிஂவா ப்ரகதேர்மாதபித்ராத்யுபகரணஸ்ய குணஸம்பத் ஸா ப்ரகதிகுணஸம்பத்; ஆத்மநஸ்து சிராயுஷ்ட்வகாரகதர்மயுக்ததா ஸம்பத்||௩௦||

Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34

தத்ர ஶ்லோகாஃ- ஶரீரஂ யத்யதா தச்ச வர்ததே க்லிஷ்டமாமயைஃ| யதா க்லேஶஂ விநாஶஂ ச யாதி யே சாஸ்ய தாதவஃ||௩௧|| வத்திஹ்ராஸௌ யதா தேஷாஂ க்ஷீணாநாமௌஷதஂ ச யத்| தேஹவத்திகரா பாவா பலவத்திகராஶ்ச யே||௩௨|| பரிணாமகரா பாவா யா ச தேஷாஂ பதக் க்ரியா| மலாக்யாஃ ஸம்ப்ரஸாதாக்யா தாதவஃ ப்ரஶ்ந ஏவ ச||௩௩|| நவகோ நிர்ணயஶ்சாஸ்ய விதிவத் ஸம்ப்ரகாஶிதஃ| தத்யஃ ஶரீரவிசயே ஶாரீரே பரமர்ஷிணா||௩௪||

ஸங்க்ரஹே யே சாஸ்ய தாதவ இதி யாதஶாஶ்சாஸ்ய தாதவ இத்யர்தஃ| ஏதச்ச ‘வைஷம்யகமநஂ புநர்தாதூநாஂ’ இத்யாதிக்ரந்தேந தாதுதர்மப்ரகாஶகத்வேநோக்தஂ ஜ்ஞேயம்| அந்யே து யே சாஸ்ய தாதவ இத்யநேந ‘மாஂஸஂ மாஂஸேந வர்ததே’ இத்யாதி தாதுரூபாணாஂ புநர்மாஂஸாதீநாஂ ஸங்க்ரஹோऽயமிதி வதந்தி| வத்திஹ்ராஸௌ யதா தேஷாமித்யநேந ‘தாதவஃ புநஃ’ இத்யாதிக்ரந்தார்தஂ கஹ்ணாதி| க்ஷீணாநாமௌஷதஂ ச யதிதி மாஂஸமாப்யாய்யதே மாஂஸேநேத்யாதி ஸங்கஹ்ணாதி| யா ச தேஷாஂ பதக் க்ரியேத்யநேந தேஷாமாஹாரபரிணாமகராணாமூஷ்மப்ரபதீநாஂ பதக்கர்ம யதுக்தஂ ‘ஊஷ்மா பசதி’ இத்யாதிநா க்ரந்தேந தத்கஹ்யதே||௩௧-௩௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶாரீரஸ்தாநே ஶரீரவிசயஶாரீரஂ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ||௬||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாஂ ஶரீரவிசயஶாரீரஂ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ||௬||