6. śarīravicayaśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

అథాతః శరీరవిచయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| శరీరవిచయః శరీరోపకారార్థమిష్యతే| జ్ఞాత్వా హి శరీరతత్త్వం శరీరోపకారకరేషు భావేషు జ్ఞానముత్పద్యతే| తస్మాచ్ఛరీరవిచయం ప్రశంసంతి కుశలాః||3||

పురుషవిచయం మోక్షోపయుక్తత్వేన పురుషోపకారకమభిధాయ, వ్యాక్రియమాణచికిత్సోపయుక్తం శరీరోపకారకం శరీరవిచయం బ్రూతే| శరీరస్య విచయనం విచయః శరీరస్య ప్రవిభాగేన జ్ఞానమిత్యర్థః| శరీరోపకారార్థమితి శరీరారోగ్యార్థం| అథ కథం శరీరజ్ఞానం శరీరోపకారకమిత్యాహ- జ్ఞాత్వా హీత్యాది| శరీరస్య రక్తాదిరూపస్య స్వభావరూపం తత్త్వం జ్ఞాత్వైవ ఇదమస్య వృద్ధస్య ధాతోరసమానగుణతయా హ్రాసకత్వేనోపకారకమితి, తథోక్తవిపర్యయాచ్చాపకారకమితి జ్ఞానం జాయతే, నోపకార్యశరీరతత్త్వజ్ఞానేఽసతీతి వాక్యార్థః||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

తత్ర శరీరం నామ చేతనాధిష్ఠానభూతం పంచమహాభూతవికారసముదాయాత్మకం సమయోగవాహి | యదా హ్యస్మిఞ్ శరీరే ధాతవో వైషమ్యమాపద్యంతే తదా క్లేశం వినాశం వా ప్రాప్నోతి| వైషమ్యగమనం హి పునర్ధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసగమనమకార్త్స్న్యేన ప్రకృత్యా చ||4||

సముదితస్యైవ తావచ్ఛరీరస్య స్వరూపమాహ- తత్రేత్యాది| చేతనాశబ్దేన జ్ఞానకారణమాత్మోచ్యతే, భూతశబ్ద ఉపమానే; తేన, చేతనాయా ఆత్మసంబంధిన్యాః శరీరే ఏవోపలంభాదాత్మనః శరీరమధిష్ఠానమితి భవతి; పరమార్థస్తు చేతనా ఆత్మాశ్రయా, ఆత్మా చ నిరాశ్రయ ఏవ; కింవా చేతనస్యాత్మనోఽధిష్ఠానభూతమితి చేతనాధిష్ఠానభూతం| పంచానాం మహాభూతానాం వికారా రసాదయః శరీరారంభకాః, తేషాం సముదాయో మేలకః, స ఆత్మా స్వరూపం యస్య తత్తథా| సముదాయశబ్దేన చ సముదాయారంభకా ధాతవ ఏవోచ్యంతే; తేన, న సంయోగమాత్రస్య శరీరత్వప్రసక్తిః| కింవా, సముదాయః సంయోగ ఏవోచ్యతాం, తథాఽపి సముదాయ ఆత్మా కారణం యస్య శరీరస్య ద్రవ్యరూపస్య తత్ పంచమహాభూతవికారసముదాయాత్మకం శరీరమేవ| సమేన ఉచితప్రమాణేన ధాతూనాం మేలకేన సమ్యఙ్నీరోగతయా వహతీతి సమయోగవాహి| యదా తు ధాతూనాం న్యూనాతిరిక్తత్వేన విషమో మేలకో భవతి, తదా అసమయోగవాహీతి దర్శయన్నాహ- యదా హీత్యాది| లఘునా వైషమ్యేణ రోగమాత్రజనకేన క్లేశం, మహతా త్వసాధ్యరోగజనకేన వైషమ్యేణ వినాశం మరణం ప్రాప్నోతి శరీరం| అథ కిం తద్వైషమ్యమిత్యాహ- వైషమ్యగమనమిత్యాది| వైషమ్యగమనం వైషమ్యావస్థాప్రాప్తిః, వైషమ్యమేవ కాదాచిత్కమిత్యర్థః; యది హి వైషమ్యమిత్యేవ బ్రూయాత్, తదా సహజసిద్ధమపి ధాతూనాం యన్న్యూనాతిరిక్తత్వేన వైషమ్యం తదపి శిష్యేణ గృహ్యేత; తేన, గమనపదప్రక్షేపాత్ సహజం వైషమ్యం పరిత్యజ్య స్వప్రమాణాపేక్షయైవ కదాచిదుత్పద్యమానం వైషమ్యం దర్శయతి| వృద్ధిహ్రాసగమనం చేహ వ్యస్తం సమస్తం చ వైషమ్యం జ్ఞేయం| వృద్ధిహ్రాసస్యైవ విశేషానాహ- అకార్త్స్న్యేన ప్రకృత్యా చేతి; అకార్త్స్న్యేతి ఏకదేశేన, ప్రకృత్యేతి సకలేన స్వభావేన| ఏతేన చ రసాదీనాం చాంశేన వృద్ధిహ్రాసౌ, తథా కార్త్స్న్యేన వృద్ధిహ్రాసావుపగృహీతౌ భవతః| అన్యే తు, ‘అకార్త్స్న్యేన’ ఇతిపదం క్లేశం వినాశం వా ప్రాప్నోతీత్యనేన సమం యోజయంతి| తేన, యదాఽపి ధాతవో వైషమ్యమాపద్యంతే, తదాఽపి నావశ్యం క్లేశవినాశౌ భవతః, అకార్త్స్న్యేనేతిపదేన క్లేశవినాశవ్యభిచారస్యాభిహితత్వాత్; దృష్టం చైతత్, యథా- వృష్యప్రయోగాచ్ఛుక్రవృద్ధౌ సత్యామపి న క్లేశవినాశౌ భవతః, తథా బాలస్య వర్ధమానధాతోరపి గుణ ఏవ పరం దృశ్యతే| తచ్చ నాతిసుందరం, యతో బాలస్య వర్ధమానధాతోరపి వయోఽనురూపాః ప్రాకృతమానస్థితా ఏవ ధాతవో భవంతి, తేన న తే ప్రాకృతమానా వృద్ధా ఉచ్యంతే; యా తు వృష్యప్రయోగజా శుక్రవృద్ధిః, సా యది వికారకారికా న భవతి తదా తు ప్రాకృతమానాంతర్గతైవ| ఏతదేవ ధాతూనాం ప్రాకృతమానం- యదవికారకారిత్వం| అంజల్యాదిమానం తు అదూరాంతరేణాభిహితమపి నిత్యపరోక్షతయా పునః స్వాభావికధాతులక్షణైరేవ జ్ఞాతవ్యం; తస్మాచ్ఛుక్రస్య యావతీ వృద్ధిరదోషా, తావతీ ప్రాకృతమానావస్థారూపైవ| ప్రాకృతమానాతిరిక్తౌ చేహ వృద్ధిహ్రాసౌ వైషమ్యగమనశబ్దేనోచ్యేతే, తస్మాదాద్యైవ వ్యాఖ్యా| తథా న కేవలం వృద్ధిహ్రాసగమనమేవ వైషమ్యగమనం, కింతు ప్రకృత్యా చ వైషమ్యగమనం ధాతూనాం భవతీతి వ్యాఖ్యానయంతి; తథాహి- “ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం మారుతః శ్లేష్మణః క్షయే” (సూ.అ.17) ఇత్యాదౌ ప్రకృతిస్థస్యాపి దోషస్య వికారకర్తృత్వముచ్యతే, వికారకారకస్య చ దోషస్య ప్రకృతిస్థతాఽపి వైషమ్యార్థక్రియాకారిత్వేన వైషమ్యశబ్దేనోచ్యతే| తదపి నాతిసుందరం| యేన, ప్రదేశాంతరేష్వపి త్రివిధాం గతిం ప్రతిపాద్య ప్రకృతిస్థతా ధాతూనాం నిర్వికారా ఏవోక్తా; యథా- “క్షీణా జహతి లింగం స్వం, సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే| దోషాః ప్రవృద్ధాః స్వం లింగం దర్శయంతి యథాబలం” (సూ.అ.17); తథా “వికారో ధాతువైషమ్యం సామ్యం ప్రకృతిరుచ్యతే| సుఖసంజ్ఞకమారోగ్యం వికారో దుఃఖమేవ చ” (సూ.అ.9) ఏవమాదిషు| యత్తు “ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం” ఇత్యాదౌ స్వమానావస్థితస్యాపి పిత్తాదేర్వికారకర్తృత్వం, తచ్ఛరీరప్రదేశాంతరనీతస్య పిత్తాదేస్తత్ర తత్ర ప్రదేశే వృద్ధస్యైవ వికారకర్తృత్వం; స్వమానస్థితోఽపి దోషః ప్రదేశాంతరం నీతః సన్ తత్ప్రదేశస్థదోషాపేక్షయా వృద్ధ ఏవ భవతి, తేన తత్రాపి వృద్ధస్యైవ వికారకర్తృత్వం, ప్రపంచితశ్చాయమర్థస్తత్రైవ గ్రంథే| యత్రాపి స్వమానస్థితానామేవ రక్తాదీనాం వాతాదిదుష్ట్యా వికారకర్తృత్వం, తత్రాపి వాతాదయ ఏవ వృద్ధాః ప్రాధాన్యేన వికారకరాః, రక్తాదయోఽపి తత్ర దుష్టదోషసంబంధాధీనస్వగుణా వృద్ధస్వగుణా వా భవంతి, తతో గుణహానివృద్ధిభ్యాం వృద్ధిహ్రాసౌ దూష్యేఽపి తిష్ఠత ఏవేతి న ప్రకృతిస్థస్య వికారకారిత్వమితి పశ్యామః||4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

యౌగపద్యేన తు విరోధినాం ధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసౌ భవతః| యద్ధి యస్య ధాతోర్వృద్ధికరం తత్తతో విపరీతగుణస్య ధాతోః ప్రత్యవాయకరం సంపద్యతే||5||

ఉపయుక్తభేషజేన యథా వృద్ధిహ్రాసౌ భవతస్తదాహ- యౌగపద్యేనేత్యాది| విరోధినామితి పరస్పరవిరుద్ధగుణానాం| ఏతదేవోపపత్త్యా సాధయన్నాహ- యద్ధీత్యాది| యద్ధి భేషజం, యథా- క్షీరం కఫశుక్రాదివృద్ధికరం, తత్ కఫశుక్రాదేర్విపరీతగుణస్య వాతాదేః ప్రత్యవాయకరం భవతి, హ్రాసకరం భవతీత్యర్థః| విపరీతస్యేతి కర్తవ్యే యద్విపరీతగుణస్యేతి కరోతి, తేన జాతివైపరీత్యాద్గుణవైపరీత్యమేవ హ్రాసకారణం ప్రాధాన్యేన దర్శయతి| తేన, గోమూత్రం ద్రవత్వేన జాత్యా సమానమపి కటూష్ణరూక్షాదివిపరీతగుణయోగాత్ కఫస్యాపహారకమేవ||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

తదేవ తస్మాద్భేషజం సమ్యగవచార్యమాణం యుగపన్న్యూనాతిరిక్తానాం ధాతూనాం సామ్యకరం భవతి, అధికమపకర్షతి న్యూనమాప్యాయయతి||6||

ఉపపాదితం యౌగపద్యేన ధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసగమనముపసంహరన్నాహ- తదేవేత్యాది| సమ్యగుపచర్యమాణమిత్యనేన ఉచితమాత్రాదిప్రయోగం, తథా ధాతుసామ్యావధిభేషజప్రయోగం చ దర్శయతి; మాత్రాదివిగుణం హి భేషజం న స్వోచితాం క్రియాం కరోతి; యథా- వృద్ధస్య కఫస్య క్షీణస్య చ పిత్తస్య క్షయవృద్ధిభ్యాం సామ్యార్థం యదుపయుజ్యతే కట్వాది తత్ సామ్యాపత్త్యుత్తరకాలమప్యుపయుజ్యమానం పిత్తవృద్ధ్యా కఫక్షయేణ చ పునర్వైషమ్యమావహతి; తస్మాదేతద్దోషవ్యావృత్త్యర్థం సమ్యగుపచర్యమాణమితి కృతం| నను, పూర్వముక్తం భేషజేన విరోధినాం ధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసౌ భవతః, ఉపసంహారే తు ధాతూనాం సామ్యకర భేషజం భవతీత్యుచ్యతే, తత్కథం నార్థభేద ఇత్యాశంక్య వృద్ధిహ్రాసకరమేవ ధాతుసామ్యకరం భవతీతి దర్శయన్నాహ- అధికమపకర్షతి, న్యూనమాప్యాయయతీతి| ఏవంభూతం చ ధాతుసామ్యకరణం యత్రైవ విరోధినాం వృద్ధిహ్రాసౌ విద్యేతే తత్రైవ జ్ఞేయం, న సర్వత్ర| తేన యత్ర వృద్ధిరేవ పరం దోషాణాం న క్షయః కస్యచిత్, తత్ర యథా వృద్ధస్య దోషస్య క్షయాధానముక్తం న తథా క్షీణస్య వర్ధనమితి జ్ఞేయం||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ఏతావదేవ హి భైషజ్యప్రయోగే ఫలమిష్టం స్వస్థవృత్తానుష్ఠానే చ యావద్ధాతూనాం సామ్యం స్యాత్| స్వస్థా హ్యపి ధాతూనాం సామ్యానుగ్రహార్థమేవ కుశలా రసగుణానాహారవికారాంశ్చ పర్యాయేణేచ్ఛంత్యుపయోక్తుం సాత్మ్యసమాజ్ఞాతాన్; ఏకప్రకారభూయిష్ఠాంశ్చోపయుంజానాస్తద్విపరీతకరసమాజ్ఞాతయా చేష్టయా సమమిచ్ఛంతి కర్తుం||7||

ఉక్తధాతుసామ్యస్యోపాదేయతాం దర్శయితుం భేషజప్రయోగస్య తథా స్వస్థవృత్తానుష్ఠానస్య ధాతుసామ్యాతిరిక్తం ఫలం నిషేధయన్నాహ- ఏతావదేవేత్యాది| ఏతావదేవేత్యనేన వక్ష్యమాణధాతుసామ్యం ప్రత్యవమృశతి| ధాతుసామ్యాత్మకో రోగప్రశమో హి భేషజసాధ్యో న ధాతుసామ్యాదతిరిచ్యతే, తథా స్వస్థస్యోజస్కరరసాయనేనాపి ధాతుసామ్యమేవ విశిష్టమాధీయతే; తేన ధాతుసామ్యాదతిరిక్తమాయుర్వేదసాధ్యం నాస్తీతి భావః| ఉక్తం చ- “ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం” (సూ.అ.1) ఇతి| నను స్వస్థే ధాతుసామ్యం సిద్ధమేవ, న చ సిద్ధం సాధ్యతే, తత్ కథం స్వస్థవృత్తానుష్ఠానేఽపి ధాతుసామ్యమేవ ఫలమిత్యాహ- స్వస్థా హ్యపీత్యాది| సామ్యానుగ్రహార్థమితి సత ఏవ సామ్యస్య పరాపరసామ్యోత్పాదేన పరిపాలనార్థం| రసా మధురాదయః| గుణా గుర్వాదయః| ఆహారవికారాః ఆద్యఖాద్యలేహ్యపేయరూపా యవాగ్వాదయః| పర్యాయేణేతి ఉచితేన క్రమేణ; స చ క్రమో యథా- మధురముపయుజ్య తజ్జన్యకఫవృద్ధ్యాదిప్రతిబంధార్థం కట్వాద్యుపయోజ్యమిత్యాదిరసక్రమః, తథా గురుముపయుజ్య తత్కార్యప్రతిబంధార్థం లఘూపయోగ ఇత్యేవంప్రకారో గుణానాముపయోగక్రమః, ఆహారవికారేష్వపి ఖాద్యాద్యుపయుజ్య తత్పాకార్యం పేయోపయోగ ఇత్యాదికః క్రమః| గుణశబ్దేన చ రసా అపి ప్రాప్యంతే, తథాఽపి రసాః ప్రాధాన్యాత్ పృథగుక్తాః| సాత్మ్యసమాజ్ఞాతానితి రసగుణానిత్యస్య తథా ఆహారవికారాంశ్చేత్యస్య విశేషణం| సాత్మ్యాశ్చ తే అభ్యాసేన తథా సమత్వేన చ స్వాభావికపథ్యత్వేనాజ్ఞాతా ఇతి సాత్మ్యసమాజ్ఞాతాః, సమశబ్దేన హ్యత్ర పథ్యముచ్యతే; కింవా సర్వదా సాత్మ్యత్వేన సమాజ్ఞాతాః సాత్మ్యసమాజ్ఞాతాః; తేన, అసాత్మ్యానాం రసాదీనాముపయోగమేవ ప్రతిక్షిపతి| అథ యత్ర తావద్రసాదయః పర్యాయేణోపయుజ్యంతే తత్ర సాధు, యత్ర త్వేకప్రకారా ఏవ రసాదయః కుతశ్చిద్ధేతోరభ్యస్యంతే తత్ర కో విధిరిత్యాహ- ఏకప్రకారేత్యాది| తత ఉపయుక్తైకప్రకారరసాదిభూయిష్ఠాద్ రసాదేర్విపరీతమర్థం కరోతీతి తద్విపరీతకరీ సమాజ్ఞాతా చేష్టా, తయా చేష్టయా సమం కర్తుమిచ్ఛంతీతి| ఏకప్రకారభూయిష్ఠాద్యుపయోగేనాధీయమానవైషమ్యం శరీరం సమం సమధాతుం కర్తుమిచ్ఛంతి| ఏతదుదాహరణం యథా- మధురప్రకారభూయిష్ఠం య ఆహారప్రకారముపయుంక్తే తస్య మధురసమానకఫాదివృద్ధిమాశంక్య కఫాదికర్మక్షయకరీ యా వ్యాయామాదిచేష్టా తయా సామ్యమాధీయతే| కింవా, తద్విపరీతకరీ తథా సమత్వేన చ ఆజ్ఞాతా యా చేష్టా సా తద్విపరీతకరసమాజ్ఞాతా, తేన క్రియమాణమతియోగాది నిషేధయతి||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

దేశకాలాత్మగుణవిపరీతానాం హి కర్మణామాహారవికారాణాం చ క్రియోపయోగః సమ్యక్, సర్వాతియోగసంధారణం, అసంధారణముదీర్ణానాం చ గతిమతాం, సాహసానాం చ వర్జనం, స్వస్థవృత్తమేతావద్ధాతూనాం సామ్యానుగ్రహార్థముపదిశ్యతే||8||

సంప్రతి ప్రస్తావాగతం స్వస్థవృత్తం సమాసేనాహ- దేశేత్యాది| దేశాదిభిర్గుణశబ్దః సంబధ్యతే| ఆత్మశబ్దేనేహ శరీరముచ్యతే| దేశవిపరీతం కర్మ యథా- మరౌ స్వప్నః, కాలవిపరీతం కర్మ యథా- వసంతే వ్యాయామః, ఆత్మవిపరీతం కర్మ యథా- స్థూలశరీరే వ్యాయామజాగరణాది| ఏవమాహారప్రభేదాశ్చ దేశకాలాదివిపరీతా ఉన్నేయాః| కర్మణాం క్రియా, ఆహారవికారాణాం చోపయోగ ఇతి యథాసంఖ్యం యోజనీయం| సమ్యగితి క్రియయా ఉపయోగేన చ సమం జ్ఞేయం| అతిక్రాంతో యోగమిత్యతియోగో మిథ్యాతియోగాయోగరూపో జ్ఞేయః; తేన, సర్వేషాం కాలబుద్ధీంద్రియార్థమిథ్యాయోగాదీనాం వర్జనం సర్వాతియోగసంధారణం| కాలమిథ్యాయోగాదేస్తు దుష్పరిహరస్య ప్రతిక్రియైవ వర్జనం| గతిమతామితి పురీషాదీనాం బహిర్గమనశీలానాం| సాహసానాం అయథాబలమారంభాదీనాం||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ధాతవః పునః శారీరాః సమానగుణైః సమానగుణభూయిష్ఠైర్వాఽప్యాహారవికారైరభ్యస్యమానైర్వృద్ధిం ప్రాప్నువంతి, హ్రాసం తు విపరీతగుణైర్విపరీతగుణభూయిష్ఠైర్వాఽప్యాహారైరభ్యస్యమానైః||9||

అథ రసాదిధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసావుక్తౌ యాదృశాభ్యామాహారాభ్యాం క్రియేతే తద్దర్శయితుమాహ- ధాతవ ఇత్యాది| శారీరా ఇతి పదేనాధ్యాత్మికాన్ బుద్ధ్యాదీన్ వ్యవచ్ఛినత్తి, యతో న బుద్ధ్యాదయః సమానగుణాద్వర్ధంతే, అసమానగుణాద్వా హ్రసంతి| సమానా ఏవ పరం గుణా యస్య తత్సమానగుణం, యథా- మాంసం మాంసస్య; సమానగుణభూయిష్ఠం యదల్పసమానగుణం, యథా- శుక్రస్య క్షీరం; క్షీరస్యాతిద్రవత్వాచ్ఛుకేఽల్పసమానగుణం| అభ్యస్యమానైరిత్యనేన సకృదుపయోగాద్ వృద్ధిం హ్రాసం చ నిషేధయతి| విపరీతా ఏవ పరం గుణా యస్య తద్విపరీతగుణం| అల్పసమానగుణం తు విపరీతగుణభూయిష్ఠం||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

తత్రేమే శరీరధాతుగుణాః సంఖ్యాసామర్థ్యకరాః; తద్యథా- గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమందతీక్ష్ణస్థిరసరమృదుకఠినవిశదపిచ్ఛిలశ్లక్ష్ణఖరసూక్ష్మస్థూలసాంద్రద్రవాః| తేషు యే గురవస్తే గురుభిరాహారవికారగుణైరభ్యస్యమానైరాప్యాయ్యంతే, లఘవశ్చ హ్రసంతి; లఘవస్తు లఘుభిరాప్యాయ్యంతే, గురవశ్చ హ్రసంతి| ఏవమేవ సర్వధాతుగుణానాం సామాన్యయోగాద్వృద్ధిః, విపర్యయాద్ధ్రాసః| తస్మాన్మాంసమాప్యాయ్యతే మాంసేన భూయస్తరమన్యేభ్యః శరీరధాతుభ్యః, తథా లోహితం లోహితేన, మేదో మేదసా, వసా వసయా, అస్థి తరుణాస్థ్నా, మజ్జా మజ్జ్ఞా, శుక్రం శుక్రేణ, గర్భస్త్వామగర్భేణ||10||

అథ కే తే శరీరధాతుగుణా యే భేషజగుణైః సమానా అసమానా వా ఉచ్యంత ఇత్యాహ- తత్రేత్యాది| శరీరధాతుగుణా ఇతి విశేషణేనాప్రస్తుతత్వేనానభిధేయానాత్మగుణాన్ బుద్ధ్యాదీన్ నిరస్యతి| పరాదయస్తు యద్యపి శరీరధాతుగుణా భవంతి, తథాఽపి తే వృద్ధిం హ్రాసం చ ప్రత్యనతిప్రయోజనత్వాదిహానుక్తాః| రసస్తు ప్రధానత్వేన ప్రకరణాంతరోక్త ఏవేతి నేహోక్తః| స్పర్శస్తు శీతోష్ణసంగృహీత ఏవ| శబ్దరూపగంధాస్తు పరాదివద్ వృద్ధౌ హ్రాసే చ నాతిప్రయోజనా ఇతి నోక్తాః| సంఖ్యా జ్ఞానం గణనా వా, తత్ర సామర్థ్యం కుర్వంతీతి సంఖ్యాసామర్థ్యకరాః | ఏతే హి గుర్వాదయో జ్ఞాతా వింశతిర్గుర్వాదయో భవంతీతి యజ్జ్ఞానం, సంఖ్యాసామర్థ్యరూపం తత్ కుర్వంతి| పరస్పరవిపర్యయాత్మకాన్ ద్వంద్వాన్ దశగుణాన్ దర్శయిత్వా తేషాం చ ద్రవ్యసంబద్ధానాం శృంగగ్రాహికయా కర్మాహ- తేష్విత్యాది| లఘవశ్చ హ్రసంతీతి చ్ఛేదః| శేషశీతాదిగుణానాం వృద్ధిమతిదేశేనాహ- ఏవమిత్యాది| సామాన్యయోగాదితి సమానైకరూపార్థయోగాత్ | తచ్చ సామాన్యం సర్వథా సమానగుణజాతిరూపం భవతి; యథా- పోష్యపోషకయోర్మాంసయోః| క్వచిచ్చ విజాతీయేఽపి గుణా ఏవ పోష్యపోషకవృత్తయో భవంతి; యథా- క్షీరశుక్రయోః| తత్రాత్యర్థవృద్ధికర్తృత్వేన ప్రథమం జాతిరూపమేవ సామాన్యం సర్వగుణసామాన్యయుక్తముదాహరతి - తస్మాదిత్యాది| భూయస్తరమన్యేభ్య ఇత్యనేన మాంసేన సమానగుణభూయిష్ఠతయా రక్తాదివృద్ధిరతి క్రియతే, భూయసీ తు సర్వథా సామాన్యయోగాన్మాంసస్య వృద్ధిః క్రియత ఇతి దర్శయతి| లోహితం లోహితేనేత్యేవమాదౌ ‘భూయస్తరమన్యేభ్యః’ ఇత్యనువర్తనీయం| గర్భస్త్వామగర్భేణేత్యత్ర ఆమగర్భేణాండాదిరూపేణ సముదితానాం మాంసాదీనాం సమ్యగనిష్పన్నానాం చ వృద్ధిరుచ్యతే||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

యత్ర త్వేవంలక్షణేన సామాన్యేన సామాన్యవతామాహారవికారాణామసాన్నిధ్యం స్యాత్, సన్నిహితానాం వాఽప్యయుక్తత్వాన్నోపయోగో ఘృణిత్వాదన్యస్మాద్వా కారణాత్, స చ ధాతురభివర్ధయితవ్యః స్యాత్, తస్య యే సమానగుణాః స్యురాహారవికారా అసేవ్యాశ్చ, తత్ర సమానగుణభూయిష్ఠానామన్యప్రకృతీనామప్యాహారవికారాణాముపయోగః స్యాత్| తద్యథా- శుక్రక్షయే క్షీరసర్పిషోరుపయోగో మధురస్నిగ్ధశీతసమాఖ్యాతానాం చాపరేషాం ద్రవ్యాణాం, మూత్రక్షయే పునరిక్షురసవారుణీమండద్రవమధురామ్లలవణోపక్లేదినాం, పురీషక్షయే కుల్మాషమాషకుష్కుండాజమధ్యయవశాకధాన్యామ్లానాం, వాతక్షయే కటుకతిక్తకషాయరూక్షలఘుశీతానాం, పిత్తక్షయేఽమ్లలవణకటుకక్షారోష్ణతీక్ష్ణానాం, శ్లేష్మక్షయే స్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రపిచ్ఛిలానాం ద్రవ్యాణాం| కర్మాపి యద్యస్య ధాతోర్వృద్ధికరం తత్తదాసేవ్యం| ఏవమన్యేషామపి శరీరధాతూనాం సామాన్యవిపర్యయాభ్యాం వృద్ధిహ్రాసౌ యథాకాలం కార్యౌ| ఇతి సర్వధాతూనామేకైకశోఽతిదేశతశ్చ వృద్ధిహ్రాసకరాణి వ్యాఖ్యాతాని భవంతి||11||

సంప్రతి సమానగుణభూయిష్ఠేన విజాతీయేన వృద్ధిమాహ- యత్రేత్యాది| ఏవం లక్షణేనేతి తుల్యజాతిరూపేణ| ఉక్తార్థం వివృణోతి- ఘృణిత్వాదిత్యాది| అన్యస్మాద్వా కారణాదిత్యభక్ష్యామగర్భశుక్రాదిభక్షణజన్యాధర్మోత్పత్తేః| తత్రేత్యనేన అసన్నిహితాన్ ఘృణయా కారణాంతరేణ చ సన్నిహితానప్యసేవ్యాన్ ప్రత్యవమృశతి| అన్యప్రకృతీనామితి విజాతీయానాం| అత్రోదాహరణమాహ- తద్యథేత్యాది| శుక్రే క్షీణే యది శుక్రాంతరం న ప్రాప్యతే, ప్రాప్తం వా ఘృణాదివశాదనుపయోజ్యం స్యాత్, తదా సమానగుణభూయిష్ఠానాం క్షీరాదీనాముపయోగః కర్తవ్య ఇత్యర్థః| మూత్రాదావపి ఘృణాదినా సజాతీయప్రయోగావిషయే సమానగుణభూయిష్ఠప్రయోగమాహ- మూత్రేత్యాది| కుష్కుండం పలలాదిచ్ఛత్రికా| అజమధ్యం ఛాగాంతరాధిః| ద్రవ్యాణాముపయోగ ఇతి యోజనా| ఆహారం వృద్ధికరమభిధాయ విహారమపి వృద్ధికరమాహ- కర్మేత్యాది| కర్మశబ్దేనేహాస్యాచింతాదయోఽపి గృహ్యంతే| కర్మ తు ప్రాయః ప్రభావాదేవ వృద్ధికరం భవతీతి కృత్వాఽత్ర సమానగుణతాపరిగ్రహో న కృతః| సాక్షాదనుక్తానామపి ధాతూనాముక్తన్యాయానుసారేణ వృద్ధిహ్రాసమభిదర్శయతి- ఏవమిత్యాది| యథాకాలమితి క్రియాకాలానతిపాతేన| ఉక్తం ప్రకరణముపసంహరతి- ఇతి సర్వేత్యాది| ఏకైకశ ఇత్యనేన మాంసమాప్యాయ్యతే మాంసేనేత్యాదినోక్తం గృహ్ణాతి| అతిదేశతశ్చేత్యనేన ఏవమన్యేషామపి ధాతూనామిత్యాదినోక్తం గృహ్ణాతి||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

కార్త్స్న్యేన శరీరవృద్ధికరాస్త్విమే భావా భవంతి; తద్యథా- కాలయోగః, స్వభావసంసిద్ధిః, ఆహారసౌష్ఠవం, అవిఘాతశ్చేతి||12||

వృద్ధిప్రస్తావాత్ సర్వశరీరవృద్ధికరానాహ- కార్త్స్న్యేనేత్యాది| కాలయోగ ఇతి వృద్ధికారకయౌవనాదికాలయోగః| యౌవనాదౌ హి సప్తదశవత్సరాదికాలలక్షణే కాలమహిమ్రైవ వృద్ధిర్భవతి| స్వభావశబ్దేనాదృష్టముచ్యతే| తేన స్వభావసంసిద్ధశరీరవృద్ధిహేతురదృష్టం| ఆహారసౌష్ఠవమితి ఆహారసంపత్| అవిఘాతశ్చేతి శరీరవృద్ధివిఘాతకరాతివ్యవాయమనోభిఘాతాదివిరహః||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

బలవృద్ధికరాస్త్విమే భావా భవంతి| తద్యథా- బలవత్పురుషే దేశే జన్మ బలవత్పురుషే కాలే చ, సుఖశ్చ కాలయోగః, బీజక్షేత్రగుణసంపచ్చ, ఆహారసంపచ్చ, శరీరసంపచ్చ, సాత్మ్యసంపచ్చ, సత్త్వసంపచ్చ, స్వభావసంసిద్ధిశ్చ, యౌవనం చ, కర్మ చ, సంహర్షశ్చేతి||13||

వృద్ధిప్రస్తావాచ్చ బలవృద్ధికరాన్ భావానాహ- బలేత్యాది| దేశమహిమ్నా బలవంతః పురుషా యస్మిన్ దేశే సైంధవాదౌ స బలవత్పురుషో దేశః, తత్ర జాతో దేశమహిమ్నైవ బలవాన్ భవతి; యథా సైంధవా బలవంతః పురుషాః| పరిణామస్యాపి ప్రశస్తస్య హేతుతామాహ- బలవత్పురుషే కాలే చేతి| కాలో హేమంతశిశిరాదిరూపః| హేమంతే శిశిరే వా కాలే జాయమానస్య స కాలో బలం జనయతి| సుఖశ్చ కాలయోగ ఇతి సాధారణకాలయోగః| బీజస్య శుక్రరూపస్య, తథా క్షేత్రస్యార్తవగర్భాశయరూపస్య, గుణానాం ప్రశస్తధర్మాణాం సంపత్ బీజక్షేత్రగుణసంపత్| అత్ర బీజక్షేత్రయోర్నిర్దోషతాఽపి సంపత్ స్యాత్, తేన నిర్దోషతాతిరిక్తసారత్వాదిబీజక్షేత్రగుణప్రాప్త్యర్థం గుణగ్రహణం జ్ఞేయం| సత్త్వసంపచ్చేతి సత్త్వసంపదాఽపి శరీరే బలం భవతీతి జ్ఞేయం| వచనం హి- “శరీరం హ్యపి సత్త్వమనువిధీయతే” (శా.అ.4) ఇతి| స్వభావసంసిద్ధిః బలజనకకర్మసంసిద్ధిః| కర్మ వ్యాయామాది కర్మేత్యర్థః; వ్యాయామాదికర్మాభ్యాసాద్ధి బలం భవతి||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ఆహారపరిణామకరాస్త్విమే భావా భవంతి| తద్యథా- ఊష్మా, వాయుః, క్లేదః, స్నేహః, కాలః, సమయోగశ్చేతి ||14||

ప్రశస్తగుణాభిధానప్రస్తావాదాహారపరిణామస్యాపి ప్రశస్తస్య హేతుతామాహ- ఆహారేత్యాది| కాల ఇతి పాకకాలో నిశావసానాదిరూపః| సమయోగ ఇతి ఆహారస్య ప్రకృత్యాద్యష్టాహారవిధివిశేషాయతనసమ్యగ్యోగః||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

తత్ర తు ఖల్వేషామూష్మాదీనామాహారపరిణామకరాణాం భావానామిమే కర్మవిశేషా భవంతి| తద్యథా- ఊష్మా పచతి, వాయురపకర్షతి, క్లేదః శైథిల్యమాపాదయతి, స్నేహో మార్దవం జనయతి, కాలః పర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి, సమయోగస్త్వేషాం పరిణామధాతుసామ్యకరః సంపద్యతే||15||

అత్ర చాహారపరిణామకరేషు ఊష్మైవ సాక్షాత్ పాకే వ్యాప్రియతే, వాయ్వాదయస్తు తస్య పచతో వ్యాపారవిశేషేణ సహాయతాం యాంతీతి దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| వాయురపకర్షతీతి ఊష్మస్థానాద్ విదూరస్థితమన్నమూష్మసమీపం నయతి| యదుక్తం- “అన్నమాదానకర్మా తు ప్రాణః కోష్ఠం ప్రకర్షతి” (చి. 15) ఇతి| వాయురపకర్షతీత్యుపలక్షణం, తేన అగ్న్యుత్తేజనమపి సమానాఖ్యస్య వాయోర్బోద్ధవ్యం| ఉక్తం హి- “సమానేనావధూతోఽగ్రిః ... పచతి” (చి. 15) ఇతి| పర్యాప్తిమితి పాకనిష్పత్తిం; సత్యప్యూష్మాదివ్యాపారే కాలవశాదేవ పాకో భవతి, నోష్మాదివ్యాపారమాత్రాదితి భావః| సమయోగస్త్వేషామితి ఏషామాహారద్రవ్యాణాం ప్రకృత్యాదీనాం యః సమయోగః, స పరిణామకరో ధాతుసామ్యకరశ్చ భవతి; యదా హి ప్రకృత్యాదివిరుద్ధ ఆహారో భవతి, తదా ప్రకృత్యాదిదోషాదేవ న సమ్యక్పరిణామో భవతి| ఏతదూష్మాదివ్యాపారప్రతిపాదకం గ్రంథాంతరం యథా- “అన్నమాదానకర్మా తు ప్రాణః కోష్ఠం ప్రకర్షతి| తద్ద్రవైర్భిన్నసంఘాతం స్నేహేన మృదుతాం గతం| సమానేనావధూతోఽగ్నిరుదర్యః పవనేన తు| కాలే పక్వం సమం సమ్యక్ పచత్యాయుర్వివృద్ధయే” (చి.అ.15) ఇతి||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

పరిణమతస్త్వాహారస్య గుణాః శరీరగుణభావమాపద్యంతే యథాస్వమవిరుద్ధాః; విరుద్ధాశ్చ విహన్యుర్విహతాశ్చ విరోధిభిః శరీరం||16||

అథ కయా పరిపాఠ్యా పరిణామమాపద్యమాన ఆహారో ధాతుసామ్యకరో భవతీత్యాహ- పరిణమత ఇత్యాది| పరిణమత ఇతి వర్తమాననిర్దేశేన యో యథా యథా ఆహారాంశః పరిణమతే స తథా తథా శరీరగుణరూపతాం యాతి, న కృత్స్నాహారపరిణామమపేక్షత ఇతి దర్శయతి| యథాస్వమవిరుద్ధా ఇతి యే ఆహారగుణా యస్మిన్ శరీరగుణేఽవిరుద్ధాస్త ఏవ తద్రూపతాం యాంతి| యథా- ఆహారస్య కఠినో భాగో మాంసాస్థ్యాదికఠినభాగపోషకో భవతి, ద్రవాంశస్తు శోణితాదిరూపో భవతీత్యాది| విరుద్ధాశ్చ విహన్యురితి శరీరగుణవిరుద్ధాస్తు ఆహారగుణా విహన్యుః హ్రాసయేయురిత్యర్థః| అథ తే శరీరగుణా ఆహారగుణవిహతాః సంతః కిం కుర్వంతీత్యాహ- విహతా ఇత్యాది| విహతాస్తు విరోధిభిః శరీరం విహన్యురితి యోజనా; విరోధిభిరితి విపరీతైరాహారగుణైః, విహతా ఇతి క్షయం నీతాః| కింవా విరోధిభిరితి యథా దుగ్ధమత్స్యాదివిరుద్ధాహరైర్విహతాః శరీరగుణాః శరీరం హన్యుః; చకారాద్ విరుద్ధగుణైశ్చ క్షయం నీతాః శరీరం హన్యురితి దర్శయతి||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

శరీరగుణాః పునర్ద్వివిధాః సంగ్రహేణ- మలభూతాః, ప్రసాదభూతాశ్చ| తత్ర మలభూతాస్తే యే శరీరస్యాబాధకరాః స్యుః| తద్యథా- శరీరచ్ఛిద్రేషూపదేహాః పృథగ్జన్మానో బహిర్ముఖాః, పరిపక్వాశ్చ ధాతవః, ప్రకుపితాశ్చ వాతపిత్తశ్లేష్మాణః, యే చాన్యేఽపి కేచిచ్ఛరీరే తిష్ఠంతో భావాః శరీరస్యోపఘాతాయోపపద్యంతే, సర్వాంస్తాన్మలే సంచక్ష్మహే; ఇతరాంస్తు ప్రసాదే , గుర్వాదీంశ్చ ద్రవాంతాన్ గుణభేదేన, రసాదీంశ్చ శుక్రాంతాన్ ద్రవ్యభేదేన||17||

అథ కతిప్రకారాస్తే శరీరగుణా ఇత్యాహ- శరీరేత్యాది| సంగ్రహేణ సంక్షేపేణ; తేన విస్తరేణ ధాతూపధాత్వాదివిభాగేన బహవశ్చ భవంతి| భూతశబ్దః స్వరూపే| ఆబాధకరా ఇతి పీడాకరా ఇత్యర్థః| పృథగ్జన్మాన ఇతి పిచోలికాసింఘాణకాదిభేదేన నానారూపాః| బహిర్ముఖా ఇత్యనేన య ఏవ చ్ఛిద్రమలాః ప్రభూతతయా బహిర్నిఃసరణాభిముఖః, త ఏవ పీడాకర్తృత్వేన మలాఖ్యాః; యే తు స్రోత-ఉపలేపమాత్రకారకాస్తే గుణకర్తృతయా న మలాఖ్యాః| పరిపక్వాశ్చ ధాతవ ఇతి పాకాత్ పూయతాం గతాశ్చ శోణితాదయోఽపి మలాఖ్యాః; కింవా ‘అపరిపక్వా’ ఇతి పాఠః, తదా సామా ధాతవో మలాఖ్యా ఇతి జ్ఞేయం| కుపితాశ్చేతి పదేన వాతాదయః సామాన్యేన క్షీణా వృద్ధా వా గృహ్యంతే; వికృతిమాత్రం హి వాతాదీనాం కోపః| యే చాన్యేఽపీత్యాదినా విమార్గగతాన్ పీడాకారకాఞ్ శరీరధాతూన్ తథాఽజీర్ణాదీన్ గ్రాహయంతి| మల ఇతి ఏకవచనం జాతౌ| ఇతరానితి అవికారకరాన్ స్వ(స)మానస్థితపురీషవాతాదీన్; పురీషవాతాదయోఽపి శరీరావష్టంభకాః ప్రసాదా ఏవ, గుణకర్తృత్వాత్| మలప్రసాదభేదేన శరీరగతభావానభిధాయ పునర్ద్రవ్యగుణభేదానాహ- గుర్వాదీంశ్చేత్యాది| గుర్వాదయో ద్రవాంతాః పశ్చాదుక్తా ఏవ| అత్ర చ యే మలా ఉపధాతవశ్చ నోక్తాస్తే గుర్వాదిగుణాధారత్వేన గ్రాహ్యాః; కింవా, ఇతరాంస్తు నిరాబాధాన్ మలాదీన్ ప్రసాదే సంచక్ష్మహే, తథా గుర్వాదీంశ్చ (తథా రసాదీంశ్చ ) నిర్వికారాన్ ద్రవ్యగుణరూపాన్ ప్రసాదే సంచక్ష్మహే ఇతి వ్యాఖ్యేయం||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

తేషాం సర్వేషామేవ వాతపిత్తశ్లేష్మాణో దుష్టా దూషయితారో భవంతి, దోషస్వభావాత్| వాతాదీనాం పునర్ధాత్వంతరే కాలాంతరే ప్రదుష్టానాం వివిధాశితపీతీయేఽధ్యాయే విజ్ఞానాన్యుక్తాని| ఏతావత్యేవ దుష్టదోషగతిర్యావత్ సంస్పర్శనాచ్ఛరీరధాతూనాం| ప్రకృతిభూతానాం తు ఖలు వాతాదీనాం ఫలమారోగ్యం| తస్మాదేషాం ప్రకృతిభావే ప్రయతితవ్యం బుద్ధిమద్భిరితి||18||

అథ యదేతత్ పురీషాదీనాం మలత్వం తద్దూషణాద్భవతి, తేన తేషాం దూషకహేతుమాహ- తేషామిత్యాది| తేషామితి పురీషాదీనాం రసాదీనాం చ| దుష్టా ఇతి స్వహేతూపచితాః, క్షీణాస్తు నాన్యదుష్టిం దోషాః కుర్వంతీతి ప్రతిపాదితమేవ| అథ ధాత్వంతరాశ్రయిణాం వాతాదీనాం దుష్టానాం కిం లక్షణం, యేన తే జ్ఞాతవ్యా ఇత్యాహ- వాతాదీనామిత్యాది| విజ్ఞానానీతి లక్షణాని; రసాద్యాశ్రయదుష్టవాతాదిలక్షణం తావద్ధివిధాశితపీతీయే ప్రోక్తం| “కేశమూత్రనఖాద్యాశ్రయదుష్టదోషలక్షణం తు యద(త్త)త్ర నోక్తం తత్ కథం జ్ఞేయమిత్యాహ- ఏతావత్యేవేత్యాది| కేశాదౌ దుష్టానామపి వాతాదీనాం గతిర్నాస్తీతి వాక్యార్థః| యావత్ సంస్పర్శనాదితి స్పర్శనేంద్రియం వ్యాప్య, తేన శరీరధాతూనాం దూషణే స్పర్శనేంద్రియపర్యంతమేవ దుష్టదోషగతిర్భవతి; తేన న కేశాదిషు దుష్టదోషగతిః| యత్తు పలితాదికేశే మృతనఖే వా పుష్పం తత్ స్పర్శవచ్ఛరీరసంస్థితేనైవ దోషేణ కృతం, న పునర్భృతనఖే కేశేష్వపి స్వమార్గచారీ దోషః ప్రచరతి” ఇతి బ్రువతే| వయం తు బ్రూమః- వివిధాశితపీతీయోక్తదుష్ట్యా సర్వదుష్ట్యుపసంగ్రహో భవతీతి దర్శయన్నాహ- ఏతావత్యేవేత్యాది| యావత్ సంస్పర్శనాదితి స్పర్శసంబంధాత్; తేన, శరీరధాతూనాం యావత్ స్పర్శనాద్దుష్టదోషగతిర్భవతి, సా చ సర్వా వివిధాశితపీతీయోక్తైవ, న తతోఽధికా దుష్టిర్దేహస్యాస్తి| తత్ర హి “మలానాశ్రిత్య దుష్టాస్తు భేదశోషప్రదూషణం” (సూ.అ.28) ఇతి గ్రంథేన కృత్స్నమలగ్రహణాత్ కేశనఖౌ మలౌ గృహీతావేవ| ఏతేన తు నఖాగ్రకేశాగ్రస్ఫుటనాదిమృతనఖాగ్రకేశాగ్రగతేన దోషేణైవ కృతం భవతి| అథ దుష్టా వాతాదయో దుష్టిలక్షణాని కుర్వంతి, ప్రకృతిస్థాస్తు కిం కుర్వంతీత్యాహ- ప్రకృతిభూతానామిత్యాది||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

భవతి చాత్ర- శరీరం సర్వథా సర్వం సర్వదా వేద యో భిషక్| ఆయుర్వేదం స కార్త్స్న్యేన వేద లోకసుఖప్రదం||19||

సంప్రత్యుక్తప్రకరణజన్యశరీరజ్ఞానస్య ఫలమాహ- శరీరమిత్యాది||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ శ్రుతమేతద్యదుక్తం భగవతా శరీరాధికారే వచః| కిన్ను ఖలు గర్భస్యాంగం పూర్వమభినిర్వర్తతే కుక్షౌ, కుతో ముఖః కథం చాంతర్గతస్తిష్ఠతి, కిమాహారశ్చ వర్తయతి, కథంభూతశ్చ నిష్క్రామతి, కైశ్చాయమాహారోపచారైర్జాతః సద్యో హన్యతే, కైరవ్యాధిరభివర్ధతే, కించాస్య దేవాదిప్రకోపనిమిత్తా వికారాః సంభవంతి ఆహోస్విన్న, కించాస్య కాలాకాలమృత్య్వోర్భావాభావయోర్భగవానధ్యవస్యతి, కించాస్య పరమాయుః, కాని చాస్య పరమాయుషో నిమిత్తానీతి||20||

శరీరవిచాయకం ప్రకరణం సమాప్య గర్భశరీరవిచాయకం ప్రకరణమారభతే- ఏవంవాదినమిత్యాది| కుక్షావిత్యంతేనైకః ప్రశ్నః, కుతోముఖః కథం చాంతర్గతస్తిష్ఠతీతి ద్వితీయః, నిష్క్రామతీత్యంతేన తృతీయః, కైశ్చాయమాహారోపచారైర్జాతః సద్యో హన్యత ఇతి చతుర్థః, కైరవ్యాధిరభివర్ధత ఇతి పంచమః, ఆహోస్విన్నేత్యంతః షష్ఠః| శేషం ప్రశ్నత్రయం పూర్వప్రశ్నద్వయస్య వ్యవచ్ఛేదకమేవ, ఏవం నవ ప్రశ్నాః| అధ్యవస్యతీతి నిశ్చినోతి||20||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

తమేవముక్తవంతమగ్నివేశం భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయ ఉవాచ- పూర్వముక్తమేతద్గర్భావక్రాంతౌ యథాఽయమభినిర్వర్తతే కుక్షౌ, యచ్చాస్య యదా సంతిష్ఠతేఽంగజాతం| విప్రతివాదాస్త్వత్ర బహువిధాః సూత్రకృతామృషీణాం సంతి సర్వేషాం; తానపి నిబోధోచ్యమానాన్- శిరః పూర్వమభినిర్వర్తతే కుక్షావితి కుమారశిరా భరద్వాజః పశ్యతి, సర్వేంద్రియాణాం తదధిష్ఠానమితి కృత్వా; హృదయమితి కాంకాయనో బాహ్లీకభిషక్, చేతనాధిష్ఠానత్వాత్; నాభిరితి భద్రకాప్యః, ఆహారాగమ ఇతి కృత్వా; పక్వాశయగుదమితి భద్రశౌనకః, మారుతాధిష్ఠానత్వాత్; హస్తపాదమితి బడిశః, తత్కరణత్వాత్ పురుషస్య; ఇంద్రియాణీతి జనకో వైదేహః, తాన్యస్య బుద్ధ్యధిష్ఠానానీతి కృత్వా; పరోక్షత్వాదచింత్యమితి మారీచిః కశ్యపః; సర్వాంగాభినిర్వృత్తిర్యుగపదితి ధన్వంతరిః; తదుపపన్నం, సర్వాంగానాం తుల్యకాలాభినిర్వృత్తత్వాద్ధృదయప్రభృతీనాం| సర్వాంగానాం హ్యస్య హృదయం మూలమధిష్ఠానం చ కేషాంచిద్భావానాం, నచ తస్మాత్ పూర్వాభినిర్వృత్తిరేషాం; తస్మాద్ధృదయప్రభృతీనాం సర్వాంగానాం తుల్యకాలాభినిర్వృత్తిః, సర్వే భావా హ్యన్యోన్యప్రతిబద్ధాః; తస్మాద్యథాభూతదర్శనం సాధు||21||

యథాక్రమముత్తరాణ్యాహ- పూర్వమిత్యాది|- పూర్వముక్తమితి యచ్చాస్య యదా సంతిష్ఠతేఽంగజాతం తదపి గర్భావక్రాంతౌ “ఏవమస్య యుగపదింద్రియాణ్యంగావయవాశ్చ యౌగపద్యేనాభినిర్వర్తంతేఽన్యత్ర తేభ్యో భావేభ్యో యేఽస్య జాతస్యోత్తరకాలం జాయంతే” (శా. 4) ఇత్యాదినా గ్రంథేనోక్తం| యద్యపి ‘కథమభినిర్వర్తతే కుక్షౌ’ ఇతి నేహ పృష్టం, తథాఽప్యభినిర్వృత్తిక్రమోపదర్శనేన ‘కిన్ను ఖలు గర్భస్యాంగం పూర్వమభినిర్వర్తతే’ ఇతి ప్రశ్నస్య యథోక్తోత్పాదక్రమోపదర్శనాదుత్తరత్వం భవతీతి మత్త్వోక్తం - ఉక్తమేతద్గర్భావక్రాంతౌ యథాఽయమభినిర్వర్తతే కుక్షావితి| ఉక్తామపి యుగపదంగాభినిర్వృత్తిం మతాంతరోద్ధారేణ స్థిరీకర్తుమాహ- విప్రతివాదాస్త్వత్రేత్యాది| పక్వాశయశ్చ గుదం చేతి పక్వాశయగుదం; కింవా పక్వాశయసమీపస్థం గుదం పక్వాశయగుదం , ఉత్తరగుదమిత్యర్థః| ఇంద్రియాణీతి ఇంద్రియాధిష్ఠానాని నయనగోలకాదీని| తదుపపన్నమితి ధన్వంతరివచనముపపన్నం; అత్ర హేతుమాహ- సర్వాంగానామిత్యాదినా హృదయప్రభృతీనామిత్యంతేన| అత్ర చ ప్రతిజ్ఞాహేత్వోరేకత్వం నాశంకనీయం; ధన్వంతరివచనముపపన్నమితి ప్రతిజ్ఞా, తదభిహితార్థస్య యుగపదంగాభినిర్వృత్తిరూపస్య సిద్ధత్వాదితి హేత్వర్థః ప్రతిజ్ఞార్థాద్ధిన్న ఏవ| యే తు ‘తుల్యకాలాభివృద్ధత్వాత్ ’ ఇతి పఠంతి, తేషాం హేత్వర్థో వ్యక్త ఏవ| యేన, ఉత్తరకాలమపి సర్వాంగానాం యుగపద్వృద్ధిదర్శనం ; సమానకాలవర్ధమానానాం ఫలానామివ సమానకాలమేవ జన్మానుమీయతే, అసమానకాలజాతానాం హి న సమానకాలా సమా వృద్ధిర్భవతి| పూర్వర్షీణాం మతాని హృదయపూర్వాభినిర్వృత్తిదూషణేనైవ సమానన్యాయాద్దూషయన్నాహ- సర్వాంగానాం హ్యస్యేత్యాది| మూలమివ మూలం, తదుపఘాతేన సర్వాంగోపఘాతాత్| అధిష్ఠానమితి ఆశ్రయః| తత్రౌజఃప్రభృతీనామధిష్ఠానం హృదయం భవతి; న చ తస్మాత్ పూర్వాభినిర్వృత్తిరితి న చ తథావిధమూలత్వాన్నాప్యధిష్ఠానత్వాచ్చ పూర్వాభినిర్వృత్తిర్భవతి| యది హి మూలం కారణమితి మతం స్యాత్, తదా కార్యేభ్యోఽంగేభ్యః ప్రాక్ హృదయం స్యాదపి; న చేహాంగానాం హృదయం కారణం కింతు ప్రధానం, ప్రాధాన్యం చ తదుపఘాతేన సర్వోపఘాతాదితి| యశ్చాప్యాశ్రయాశ్రయిభావః, స చాపి సహోత్పన్నత్వాదేవ హృదయమాశ్రయి తదాశ్రితౌజఃప్రభృతీనాం భవతీతి భావః| తదేవం చేద్ధృదస్య ప్రధానస్యాపి పూర్వోత్పాదో నాస్తి, తదా శిరఃప్రభృతీనామపి పూర్వోత్పాదో నాస్త్యేవేతి కృత్వోపసంహరన్నాహ- తస్మాదిత్యాది| యుగపదభినిర్వృత్తౌ హేత్వంతరమాహ- సర్వభావా హీత్యాది| భావా ఇతి శారీరా భావాః| అన్యోన్యప్రతిబద్ధా ఇతి యస్మాత్ సర్వభావాః పరస్పరప్రతిబద్ధా ఏవ సిరాస్నాయ్వాదిభిర్జాయంతే, తేన సమాననిబంధనత్వాద్ యుగపదేవ భవంతి| యథాభూతదర్శనమితి యథార్థదర్శనం, తచ్చ ధన్వంతరిమతమేవ||21||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

గర్భస్తు ఖలు మాతుః పృష్ఠాభిముఖ ఊర్ధ్వశిరాః సంకుచ్యాంగాన్యాస్తేఽంతఃకుక్షౌ ||22||

గర్భస్త్విత్యాది ద్వితీయప్రశ్నస్యోత్తరం||22||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

వ్యపగతపిపాసాబుభుక్షస్తు ఖలు గర్భః పరతంత్రవృత్తిర్మాతరమాశ్రిత్య వర్తయత్యుపస్నేహోపస్వేదాభ్యాం గర్భాశయే సదసద్భూతాంగావయవః, తదనంతరం హ్యస్య కశ్చిల్లోమకూపాయనైరుపస్నేహః కశ్చిన్నాభినాడ్యయనైః| నాభ్యాం హ్యస్య నాడీ ప్రసక్తా, నాడ్యాం చాపరా, అపరా చాస్య మాతుః ప్రసక్తా హృదయే, మాతృహృదయం హ్యస్య తామపరామభిసంప్లవతే సిరాభిః స్యందమానాభిః ; స తస్య రసో బలవర్ణకరః సంపద్యతే, స చ సర్వరసవానాహారః| స్త్రియా హ్యాపన్నగర్భాయాస్త్రిధా రసః ప్రతిపద్యతే- స్వశరీరపుష్టయే, స్తన్యాయ, గర్భవృద్ధయే చ| స తేనాహారేణోపష్టబ్ధః (పరతంత్రవృత్తిర్మాతరమాశ్రిత్య) వర్తయత్యంతర్గతః||23||

వ్యపగత ఇత్యాది ‘కిమాహారశ్చ వర్తయతి’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరం| పరతంత్రవృత్తిరితి మాత్రాధీనవృత్తిః| ఏతదేవ వివృణోతి- మాతరమిత్యాది| ఉపస్నేహః నిస్యందః| సదసద్భూతాంగావయవ ఇతి చ్ఛేదః| తదనంతరమితి అంగప్రత్యంగవ్యక్తౌ సత్యాం| నాభిసంసక్తా నాడీ నాభినాడీ| అయనైరితి మార్గైః| అపరా గర్భస్య నాభినాడీప్రతిబద్ధా ‘అమరా’ ఇతి లోకే ఖ్యాతా| అభిసంప్లవతే ఇతి వ్యాప్నోతి| ఏతచ్చాపరాదిజన్మ గర్భాదృష్టవశాద్భవతి||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

స చోపస్థితకాలే జన్మని ప్రసూతిమారుతయోగాత్ పరివృత్త్యావాక్శిరా నిష్క్రామత్యపత్యపథేన, ఏషా ప్రకృతిః, వికృతిః పునరతోఽన్యథా| పరం త్వతః స్వతంత్రవృత్తిర్భవతి||24||

కథంభూతః స నిష్క్రామతీత్యస్యోత్తరం- స చోపస్థితకాల ఇత్యాది|- ఉపస్థితకాల ఇతి ప్రత్యాసన్నకాలే| వికృతిః పునరతోఽన్యథేత్యనేన వికృత్యాచరణేనాపి నిర్గమో భవతీతి దర్శయతి| స్వతంత్రవృత్తిర్భవతీతి స్వయంకృతేన స్తన్యపానాదినా వర్తతే, న గర్భస్థ ఇవ మాతురేవాహారేణ పరం వర్తత ఇత్యర్థః||24||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

తస్యాహారోపచారౌ జాతిసూత్రీయోపదిష్టావవికారకరౌ చాభివృద్ధికరౌ భవతః||25|| తాభ్యామేవ చ విషమసేవితాభ్యాం జాతః సద్య ఉపహన్యతే తరురివాచిరవ్యపరోపితో వాతాతపాభ్యామప్రతిష్ఠితమూలః||26||

కైశ్చాయమిత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- తస్యేత్యాది| జాతిసూత్రీయోపదిష్టావితి అనాగతావేక్షణేనానాగతే భూతవత్ప్రయోగాద్బోద్ధవ్యం| అచిరవ్యపరోపితః అదీర్ఘకాలారోపితః||25-26||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ఆప్తోపదేశాదద్భుతరూపదర్శనాత్ సముత్థానలింగచికిత్సితవిశేషాచ్చాదోషప్రకోపానురూపా దేవాదిప్రకోపనిమిత్తా వికారాః సముపలభ్యంతే||27||

కించాస్యేత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- ఆప్తోపదేశాదిత్యాది| ఆప్తోపదేశోఽత్ర కుమారతంత్రోపదేశో బ్రహ్మాదిప్రణీతః| తత్ర హి కుమారాణాం దేవాదినిమిత్తవికారాః ప్రతిపాద్యంతే; దేవాదిగ్రహణేన చ తదనుచరా అపి గృహ్యంతే| స్కందగ్రహాదయః సుశ్రుతోక్తా దేవాదయశ్చాష్టౌ| యదుక్తం- “దేవాస్తథా శత్రుగణాశ్చ తేషాం గంధర్వయక్షాః పితరో భుజంగాః| తథైవ రక్షాంసి పిశాచజాతిరేషోఽష్టకో దేవగణో గ్రహాఖ్యః” (సూ.ఉ.అ.60) ఇతి| అనుమానమప్యత్రాహ- అద్భుతేత్యాది| న యద్భవతి తదద్భుతం, ఆశ్చర్యమితి యావత్; తచ్చామానుషబలజ్ఞానశోభాది జ్ఞేయం; ఏతద్ధి దోషాజన్యత్వాద్ దేవాదికారణం గమయతి| సముత్థానాదివిశేష ఆగంతూనామాగంతువికారేషు స్ఫుట ఏవ| అదోషప్రకోపానురూపా ఇతి దోషప్రకోపజన్యరోగవిధర్మాణః||27||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

కాలాకాలమృత్య్వోస్తు ఖలు భావాభావయోరిదమధ్యవసితం నః- “యః కశ్చిన్ మ్రియతే స కాల ఏవ మ్రియతే, న హి కాలచ్ఛిద్రమస్తి” ఇత్యేకే భాషంతే| తచ్చాసమ్యక్| న హ్యచ్ఛిద్రతా సచ్ఛిద్రతా వా కాలస్యోపపద్యతే, కాలస్వలక్షణస్వభావాత్| తత్రాహురపరే- యో యదా మ్రియతే స తస్య నియతో మృత్యుకాలః; స సర్వభూతానాం సత్యః, సమక్రియత్వాదితి| ఏతదపి చాన్యథాఽర్థగ్రహణం| న హి కశ్చిన్న మ్రియత ఇతి సమక్రియః| కాలో హ్యాయుషః ప్రమాణమధికృత్యోచ్యతే| యస్య చేష్టం యో యదా మ్రియతే స తస్య మృత్యుకాల ఇతి, తస్య సర్వే భావా యథాస్వం నియతకాలా భవిష్యంతి; తచ్చ నోపపద్యతే, ప్రత్యక్షం హ్యకాలాహారవచనకర్మణాం ఫలమనిష్టం, విపర్యయే చేష్టం; ప్రత్యక్షతశ్చోపలభ్యతే ఖలు కాలాకాలవ్యక్తిస్తాసు తాస్వవస్థాసు తం తమర్థమభిసమీక్ష్య, తద్యథా- కాలోఽయమస్య వ్యాధేరాహారస్యౌషధస్య ప్రతికర్మణో విసర్గస్య, అకాలో వేతి| లోకేఽప్యేతద్భవతి- కాలే దేవో వర్షత్యకాలే దేవో వర్షతి, కాలే శీతమకాలే శీతం, కాలే తపత్యకాలే తపతి, కాలే పుష్పఫలమకాలే చ పుష్పఫలమితి| తస్మాదుభయమస్తి- కాలే మృత్యురకాలే చ; నైకాంతికమత్ర| యది హ్యకాలే మృత్యుర్న స్యాన్నియతకాలప్రమాణమాయుః సర్వం స్యాత్; ఏవం గతే హితాహితజ్ఞానమకారణం స్యాత్, ప్రత్యక్షానుమానోపదేశాశ్చాప్రమాణాని స్యుర్యే ప్రమాణభూతాః సర్వతంత్రేషు, యైరాయుష్యాణ్యనాయుష్యాణి చోపలభ్యంతే| వాగ్వస్తుమాత్రమేతద్వాదమృషయో మన్యంతే- నాకాలే మృత్యురస్తీతి||28||

కాలాకాలేత్యాదౌ ఇదమధ్యవసితమిత్యనేన ప్రకరణవ్యవస్థాపనీయోఽయమర్థః ‘తస్మాదుభయమస్తి కాలే మృత్యురకాలే చ’ ఇతి గ్రంథవక్ష్యమాణం ప్రత్యవమృశతి| ఏకీయమతమాహ- యః కశ్చిదిత్యాది| న హి కాలచ్ఛిద్రమస్తీతి కాలరహితః కశ్చిదవకాశోఽస్తి, యం కాలశూన్యమవకాశమాసాద్యాకాలమృత్యుః స్యాదితి భావః| ఏతద్దూషయతి- తచ్చేత్యాదినా| సాంతరం యదవయవి ద్రవ్యం తత్ సచ్ఛిద్రమిత్యుచ్యతే, యచ్చ నిరంతరం తదచ్ఛిద్రం| తేన కాలస్య నిరవయవస్య సచ్ఛిద్రతాఽచ్ఛిద్రతా వా న సంభవతి; తేన యదుచ్యతే- ‘కాలస్యాచ్ఛిద్రత్వాన్న కాలమృత్యురస్తి’ ఇతి, తదయుక్తమితి భావః| యత్త్వకాలమృత్యువ్యాపకత్వేన కాలస్యోపచరితచ్ఛిద్రత్వం తదుత్తరవక్ష్యమాణైకీయమతదూషణేనైవ దూషితం | కాలస్వలక్షణస్వభావాదితి కాలస్వలక్షణే సచ్ఛిద్రతాయా అచ్ఛిద్రతాయాశ్చాభావాదిత్యర్థః| ఏకీయమతాంతరమాహ- తత్రాహురిత్యాది| యో యదా మ్రియతే స ఏవ తస్య నియతో మృత్యుకాల ఇతి కథం జ్ఞాయతే ఇత్యాహ- స సర్వభూతానాం సత్యః సమక్రియత్వాదితిః, యస్మాత్ కాలః సర్వభూతానామవిశేషేణ మారకతయా సమక్రియః, న రాగాత్ కించిద్భూతం న మారయతి, న ద్వేషాద్వా కించిద్ధంతి, కింతు సర్వాణ్యేవ నిహంతి, తేన సర్వభూతానామయం సత్యో రాగద్వేషశూన్య ఇత్యర్థః| తతశ్చ రాగద్వేషశూన్యతయా ఉచితకాలే ఏవ పరం మారయతి, నానుచిత ఇతి భావః| దూషయతి- ఏతదపీత్యాదినా| న హి కశ్చిన్న మ్రియత ఇతి కృత్వా సమక్రియః కాలో భవత్యేవ| యత్తు శతవర్షాదిలక్షణమాయుఃప్రమాణమధికృత్య భవతా సమక్రియః కాలోఽభిధీయతే; యది శతవర్షాద్యాయుఃప్రమాణేఽపి సమక్రియః స్యాత్, తదా న శతవర్షాదర్వాగూర్ధ్వం వా కశ్చిన్మ్రియేత, దృశ్యతే చైతత్; తస్మాదేవంభూతసమక్రియత్వే కాలస్య ఉచితశతవర్షాద్యాయుఃప్రాప్తేరర్వాంభరణమకాలమృత్యుశబ్దాభిధేయమిహాయుర్వేదే తన్నిరస్తం భవతీతి భావః| అకాలమృత్యుప్రతిషేధే దూషణాంతరమాహ- యస్యేత్యాది| సర్వభావా ఇతి మృత్యువ్యతిరిక్తా అప్యాహారవచనాదయః| ప్రత్యక్షమితి సువ్యక్తప్రమాణే నేత్యర్థః| కాలాకాలవ్యక్తిస్తాసు తాస్వవస్థాస్వితి తాస్తా అవస్థాః శరీరాదేస్తం తం వ్యాధ్యాహారాదికమర్థం బుద్ధిస్థీకృత్య కాలాకాలశబ్దేనోచ్యంత ఇత్యర్థః| తత్ర తృతీయదినజ్వరయుక్తాయాం తృతీయజ్వరిణోఽవస్థాయాం తృతీయజ్వరం ప్రతి కాలోఽయమస్యేతి వ్యపదిశ్యతే, విపర్యయే చాకాల ఇతి వ్యపదేశః; తథా గ్లాన్యాదియుక్తాయాం శరీరావస్థాయామాహారరూపమర్థముద్దిశ్య కాలోఽయమాహారస్యేతి జ్ఞానం భవతి, విపర్యయే చాకాలోఽయమిత్యుదాహరణమున్నేయం| విసర్గస్యేతి వ్యాధిమోక్షస్య| ఇహ ప్రకరణే కాలశబ్దేనోచితః కాలోఽభిధీయతే, అకాలశబ్దేనానుచితః కాలః; న తు కాలవిరహః| సిద్ధాంతముపసంహరతి- తస్మాదిత్యాది| నైకాంతికమితి కాలమృత్యురేవ పరం భవతి, కింవా అకాలమృత్యురేవ పరం భవతీత్యైకాంతికపక్షో నాస్తి| అకాలమృత్యోరభావపక్షే దూషణాంతరమాహ- యది హీత్యాది| హితాహితజ్ఞానమకాలమృత్యుప్రతిషేధార్యం విధీయతే, స ఏవ చేదకాలమృత్యుర్నాస్తి తదా హితాహితజ్ఞానం నిష్ప్రయోజనం స్యాదిత్యర్థః| ప్రత్యక్షానుమానోపదేశాశ్చాప్రమాణాని స్యురితి ఆయుర్వేదసంబద్ధా ప్రత్యక్షాదయ ఆయుష్యానాయుష్యోపదర్శకా ఆయుష్యానాయుష్యార్థాభావాదప్రమాణభూతాః స్యురితి భావః| దూషితం పక్షం నిఃసారతయా దర్శయన్నాహ- వాగిత్యాది||28||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

వర్షశతం ఖల్వాయుషః ప్రమాణమస్మిన్ కాలే||29||

‘కించాస్య పరమాయుః’ ఇత్యస్య ప్రశ్నస్యోత్తరమాహ- వర్షశతమిత్యాది| అస్మిన్ కాలే ఇతి కలౌ||29||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

తస్య నిమిత్తం ప్రకృతిగుణాత్మసంపత్ సాత్మ్యోపసేవనం చేతి||30||

శేషప్రశ్నస్యోత్తరం- తస్యేత్యాది| ప్రకృతిగుణాత్మసంపదితి ప్రకృతిసంపత్, గుణసంపత్, ఆత్మసంపత్| తత్ర ప్రకృతిసంపత్ సమవాతాదిప్రకృతితా, సమప్రకృతిర్హి చిరాయుర్భవతి; గుణసంపత్తు సారసంహననాదిభిరాయుష్మల్లక్షణైర్యోగః, కింవా ప్రకృతేర్మాతృపిత్రాద్యుపకరణస్య గుణసంపత్ సా ప్రకృతిగుణసంపత్; ఆత్మనస్తు చిరాయుష్ట్వకారకధర్మయుక్తతా సంపత్||30||

Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34

తత్ర శ్లోకాః- శరీరం యద్యథా తచ్చ వర్తతే క్లిష్టమామయైః| యథా క్లేశం వినాశం చ యాతి యే చాస్య ధాతవః||31|| వృద్ధిహ్రాసౌ యథా తేషాం క్షీణానామౌషధం చ యత్| దేహవృద్ధికరా భావా బలవృద్ధికరాశ్చ యే||32|| పరిణామకరా భావా యా చ తేషాం పృథక్ క్రియా| మలాఖ్యాః సంప్రసాదాఖ్యా ధాతవః ప్రశ్న ఏవ చ||33|| నవకో నిర్ణయశ్చాస్య విధివత్ సంప్రకాశితః| తథ్యః శరీరవిచయే శారీరే పరమర్షిణా||34||

సంగ్రహే యే చాస్య ధాతవ ఇతి యాదృశాశ్చాస్య ధాతవ ఇత్యర్థః| ఏతచ్చ ‘వైషమ్యగమనం పునర్ధాతూనాం’ ఇత్యాదిగ్రంథేన ధాతుధర్మప్రకాశకత్వేనోక్తం జ్ఞేయం| అన్యే తు యే చాస్య ధాతవ ఇత్యనేన ‘మాంసం మాంసేన వర్ధతే’ ఇత్యాది ధాతురూపాణాం పునర్మాంసాదీనాం సంగ్రహోఽయమితి వదంతి| వృద్ధిహ్రాసౌ యథా తేషామిత్యనేన ‘ధాతవః పునః’ ఇత్యాదిగ్రంథార్థం గృహ్ణాతి| క్షీణానామౌషధం చ యదితి మాంసమాప్యాయ్యతే మాంసేనేత్యాది సంగృహ్ణాతి| యా చ తేషాం పృథక్ క్రియేత్యనేన తేషామాహారపరిణామకరాణామూష్మప్రభృతీనాం పృథక్కర్మ యదుక్తం ‘ఊష్మా పచతి’ ఇత్యాదినా గ్రంథేన తద్గృహ్యతే||31-34||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే శరీరవిచయశారీరం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం శరీరవిచయశారీరం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||