Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః శరీరవిచయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| శరీరవిచయః శరీరోపకారార్థమిష్యతే| జ్ఞాత్వా హి శరీరతత్త్వం శరీరోపకారకరేషు భావేషు జ్ఞానముత్పద్యతే| తస్మాచ్ఛరీరవిచయం ప్రశంసంతి కుశలాః||3||
अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते| ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते| तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర శరీరం నామ చేతనాధిష్ఠానభూతం పంచమహాభూతవికారసముదాయాత్మకం సమయోగవాహి | యదా హ్యస్మిఞ్ శరీరే ధాతవో వైషమ్యమాపద్యంతే తదా క్లేశం వినాశం వా ప్రాప్నోతి| వైషమ్యగమనం హి పునర్ధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసగమనమకార్త్స్న్యేన ప్రకృత్యా చ||4||
तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि | यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति| वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
యౌగపద్యేన తు విరోధినాం ధాతూనాం వృద్ధిహ్రాసౌ భవతః| యద్ధి యస్య ధాతోర్వృద్ధికరం తత్తతో విపరీతగుణస్య ధాతోః ప్రత్యవాయకరం సంపద్యతే||5||
यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः| यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తదేవ తస్మాద్భేషజం సమ్యగవచార్యమాణం యుగపన్న్యూనాతిరిక్తానాం ధాతూనాం సామ్యకరం భవతి, అధికమపకర్షతి న్యూనమాప్యాయయతి||6||
तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ఏతావదేవ హి భైషజ్యప్రయోగే ఫలమిష్టం స్వస్థవృత్తానుష్ఠానే చ యావద్ధాతూనాం సామ్యం స్యాత్| స్వస్థా హ్యపి ధాతూనాం సామ్యానుగ్రహార్థమేవ కుశలా రసగుణానాహారవికారాంశ్చ పర్యాయేణేచ్ఛంత్యుపయోక్తుం సాత్మ్యసమాజ్ఞాతాన్; ఏకప్రకారభూయిష్ఠాంశ్చోపయుంజానాస్తద్విపరీతకరసమాజ్ఞాతయా చేష్టయా సమమిచ్ఛంతి కర్తుం||7||
एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्| स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
దేశకాలాత్మగుణవిపరీతానాం హి కర్మణామాహారవికారాణాం చ క్రియోపయోగః సమ్యక్, సర్వాతియోగసంధారణం, అసంధారణముదీర్ణానాం చ గతిమతాం, సాహసానాం చ వర్జనం, స్వస్థవృత్తమేతావద్ధాతూనాం సామ్యానుగ్రహార్థముపదిశ్యతే||8||
देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ధాతవః పునః శారీరాః సమానగుణైః సమానగుణభూయిష్ఠైర్వాఽప్యాహారవికారైరభ్యస్యమానైర్వృద్ధిం ప్రాప్నువంతి, హ్రాసం తు విపరీతగుణైర్విపరీతగుణభూయిష్ఠైర్వాఽప్యాహారైరభ్యస్యమానైః||9||
धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
తత్రేమే శరీరధాతుగుణాః సంఖ్యాసామర్థ్యకరాః; తద్యథా- గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమందతీక్ష్ణస్థిరసరమృదుకఠినవిశదపిచ్ఛిలశ్లక్ష్ణఖరసూక్ష్మస్థూలసాంద్రద్రవాః| తేషు యే గురవస్తే గురుభిరాహారవికారగుణైరభ్యస్యమానైరాప్యాయ్యంతే, లఘవశ్చ హ్రసంతి; లఘవస్తు లఘుభిరాప్యాయ్యంతే, గురవశ్చ హ్రసంతి| ఏవమేవ సర్వధాతుగుణానాం సామాన్యయోగాద్వృద్ధిః, విపర్యయాద్ధ్రాసః| తస్మాన్మాంసమాప్యాయ్యతే మాంసేన భూయస్తరమన్యేభ్యః శరీరధాతుభ్యః, తథా లోహితం లోహితేన, మేదో మేదసా, వసా వసయా, అస్థి తరుణాస్థ్నా, మజ్జా మజ్జ్ఞా, శుక్రం శుక్రేణ, గర్భస్త్వామగర్భేణ||10||
तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः| तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति| एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः| तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
యత్ర త్వేవంలక్షణేన సామాన్యేన సామాన్యవతామాహారవికారాణామసాన్నిధ్యం స్యాత్, సన్నిహితానాం వాఽప్యయుక్తత్వాన్నోపయోగో ఘృణిత్వాదన్యస్మాద్వా కారణాత్, స చ ధాతురభివర్ధయితవ్యః స్యాత్, తస్య యే సమానగుణాః స్యురాహారవికారా అసేవ్యాశ్చ, తత్ర సమానగుణభూయిష్ఠానామన్యప్రకృతీనామప్యాహారవికారాణాముపయోగః స్యాత్| తద్యథా- శుక్రక్షయే క్షీరసర్పిషోరుపయోగో మధురస్నిగ్ధశీతసమాఖ్యాతానాం చాపరేషాం ద్రవ్యాణాం, మూత్రక్షయే పునరిక్షురసవారుణీమండద్రవమధురామ్లలవణోపక్లేదినాం, పురీషక్షయే కుల్మాషమాషకుష్కుండాజమధ్యయవశాకధాన్యామ్లానాం, వాతక్షయే కటుకతిక్తకషాయరూక్షలఘుశీతానాం, పిత్తక్షయేఽమ్లలవణకటుకక్షారోష్ణతీక్ష్ణానాం, శ్లేష్మక్షయే స్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రపిచ్ఛిలానాం ద్రవ్యాణాం| కర్మాపి యద్యస్య ధాతోర్వృద్ధికరం తత్తదాసేవ్యం| ఏవమన్యేషామపి శరీరధాతూనాం సామాన్యవిపర్యయాభ్యాం వృద్ధిహ్రాసౌ యథాకాలం కార్యౌ| ఇతి సర్వధాతూనామేకైకశోఽతిదేశతశ్చ వృద్ధిహ్రాసకరాణి వ్యాఖ్యాతాని భవంతి||11||
यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्| तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्| कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्| एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ| इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
కార్త్స్న్యేన శరీరవృద్ధికరాస్త్విమే భావా భవంతి; తద్యథా- కాలయోగః, స్వభావసంసిద్ధిః, ఆహారసౌష్ఠవం, అవిఘాతశ్చేతి||12||
कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
బలవృద్ధికరాస్త్విమే భావా భవంతి| తద్యథా- బలవత్పురుషే దేశే జన్మ బలవత్పురుషే కాలే చ, సుఖశ్చ కాలయోగః, బీజక్షేత్రగుణసంపచ్చ, ఆహారసంపచ్చ, శరీరసంపచ్చ, సాత్మ్యసంపచ్చ, సత్త్వసంపచ్చ, స్వభావసంసిద్ధిశ్చ, యౌవనం చ, కర్మ చ, సంహర్షశ్చేతి||13||
बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ఆహారపరిణామకరాస్త్విమే భావా భవంతి| తద్యథా- ఊష్మా, వాయుః, క్లేదః, స్నేహః, కాలః, సమయోగశ్చేతి ||14||
आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
తత్ర తు ఖల్వేషామూష్మాదీనామాహారపరిణామకరాణాం భావానామిమే కర్మవిశేషా భవంతి| తద్యథా- ఊష్మా పచతి, వాయురపకర్షతి, క్లేదః శైథిల్యమాపాదయతి, స్నేహో మార్దవం జనయతి, కాలః పర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి, సమయోగస్త్వేషాం పరిణామధాతుసామ్యకరః సంపద్యతే||15||
तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति| तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
పరిణమతస్త్వాహారస్య గుణాః శరీరగుణభావమాపద్యంతే యథాస్వమవిరుద్ధాః; విరుద్ధాశ్చ విహన్యుర్విహతాశ్చ విరోధిభిః శరీరం||16||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
శరీరగుణాః పునర్ద్వివిధాః సంగ్రహేణ- మలభూతాః, ప్రసాదభూతాశ్చ| తత్ర మలభూతాస్తే యే శరీరస్యాబాధకరాః స్యుః| తద్యథా- శరీరచ్ఛిద్రేషూపదేహాః పృథగ్జన్మానో బహిర్ముఖాః, పరిపక్వాశ్చ ధాతవః, ప్రకుపితాశ్చ వాతపిత్తశ్లేష్మాణః, యే చాన్యేఽపి కేచిచ్ఛరీరే తిష్ఠంతో భావాః శరీరస్యోపఘాతాయోపపద్యంతే, సర్వాంస్తాన్మలే సంచక్ష్మహే; ఇతరాంస్తు ప్రసాదే , గుర్వాదీంశ్చ ద్రవాంతాన్ గుణభేదేన, రసాదీంశ్చ శుక్రాంతాన్ ద్రవ్యభేదేన||17||
शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च| तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः| तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
తేషాం సర్వేషామేవ వాతపిత్తశ్లేష్మాణో దుష్టా దూషయితారో భవంతి, దోషస్వభావాత్| వాతాదీనాం పునర్ధాత్వంతరే కాలాంతరే ప్రదుష్టానాం వివిధాశితపీతీయేఽధ్యాయే విజ్ఞానాన్యుక్తాని| ఏతావత్యేవ దుష్టదోషగతిర్యావత్ సంస్పర్శనాచ్ఛరీరధాతూనాం| ప్రకృతిభూతానాం తు ఖలు వాతాదీనాం ఫలమారోగ్యం| తస్మాదేషాం ప్రకృతిభావే ప్రయతితవ్యం బుద్ధిమద్భిరితి||18||
तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्| वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि| एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्| प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्| तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
భవతి చాత్ర- శరీరం సర్వథా సర్వం సర్వదా వేద యో భిషక్| ఆయుర్వేదం స కార్త్స్న్యేన వేద లోకసుఖప్రదం||19||
भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्| आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ శ్రుతమేతద్యదుక్తం భగవతా శరీరాధికారే వచః| కిన్ను ఖలు గర్భస్యాంగం పూర్వమభినిర్వర్తతే కుక్షౌ, కుతో ముఖః కథం చాంతర్గతస్తిష్ఠతి, కిమాహారశ్చ వర్తయతి, కథంభూతశ్చ నిష్క్రామతి, కైశ్చాయమాహారోపచారైర్జాతః సద్యో హన్యతే, కైరవ్యాధిరభివర్ధతే, కించాస్య దేవాదిప్రకోపనిమిత్తా వికారాః సంభవంతి ఆహోస్విన్న, కించాస్య కాలాకాలమృత్య్వోర్భావాభావయోర్భగవానధ్యవస్యతి, కించాస్య పరమాయుః, కాని చాస్య పరమాయుషో నిమిత్తానీతి||20||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः| किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
తమేవముక్తవంతమగ్నివేశం భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయ ఉవాచ- పూర్వముక్తమేతద్గర్భావక్రాంతౌ యథాఽయమభినిర్వర్తతే కుక్షౌ, యచ్చాస్య యదా సంతిష్ఠతేఽంగజాతం| విప్రతివాదాస్త్వత్ర బహువిధాః సూత్రకృతామృషీణాం సంతి సర్వేషాం; తానపి నిబోధోచ్యమానాన్- శిరః పూర్వమభినిర్వర్తతే కుక్షావితి కుమారశిరా భరద్వాజః పశ్యతి, సర్వేంద్రియాణాం తదధిష్ఠానమితి కృత్వా; హృదయమితి కాంకాయనో బాహ్లీకభిషక్, చేతనాధిష్ఠానత్వాత్; నాభిరితి భద్రకాప్యః, ఆహారాగమ ఇతి కృత్వా; పక్వాశయగుదమితి భద్రశౌనకః, మారుతాధిష్ఠానత్వాత్; హస్తపాదమితి బడిశః, తత్కరణత్వాత్ పురుషస్య; ఇంద్రియాణీతి జనకో వైదేహః, తాన్యస్య బుద్ధ్యధిష్ఠానానీతి కృత్వా; పరోక్షత్వాదచింత్యమితి మారీచిః కశ్యపః; సర్వాంగాభినిర్వృత్తిర్యుగపదితి ధన్వంతరిః; తదుపపన్నం, సర్వాంగానాం తుల్యకాలాభినిర్వృత్తత్వాద్ధృదయప్రభృతీనాం| సర్వాంగానాం హ్యస్య హృదయం మూలమధిష్ఠానం చ కేషాంచిద్భావానాం, నచ తస్మాత్ పూర్వాభినిర్వృత్తిరేషాం; తస్మాద్ధృదయప్రభృతీనాం సర్వాంగానాం తుల్యకాలాభినిర్వృత్తిః, సర్వే భావా హ్యన్యోన్యప్రతిబద్ధాః; తస్మాద్యథాభూతదర్శనం సాధు||21||
तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्| विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्| सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
గర్భస్తు ఖలు మాతుః పృష్ఠాభిముఖ ఊర్ధ్వశిరాః సంకుచ్యాంగాన్యాస్తేఽంతఃకుక్షౌ ||22||
गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
వ్యపగతపిపాసాబుభుక్షస్తు ఖలు గర్భః పరతంత్రవృత్తిర్మాతరమాశ్రిత్య వర్తయత్యుపస్నేహోపస్వేదాభ్యాం గర్భాశయే సదసద్భూతాంగావయవః, తదనంతరం హ్యస్య కశ్చిల్లోమకూపాయనైరుపస్నేహః కశ్చిన్నాభినాడ్యయనైః| నాభ్యాం హ్యస్య నాడీ ప్రసక్తా, నాడ్యాం చాపరా, అపరా చాస్య మాతుః ప్రసక్తా హృదయే, మాతృహృదయం హ్యస్య తామపరామభిసంప్లవతే సిరాభిః స్యందమానాభిః ; స తస్య రసో బలవర్ణకరః సంపద్యతే, స చ సర్వరసవానాహారః| స్త్రియా హ్యాపన్నగర్భాయాస్త్రిధా రసః ప్రతిపద్యతే- స్వశరీరపుష్టయే, స్తన్యాయ, గర్భవృద్ధయే చ| స తేనాహారేణోపష్టబ్ధః (పరతంత్రవృత్తిర్మాతరమాశ్రిత్య) వర్తయత్యంతర్గతః||23||
व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः| नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः| स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च| स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
స చోపస్థితకాలే జన్మని ప్రసూతిమారుతయోగాత్ పరివృత్త్యావాక్శిరా నిష్క్రామత్యపత్యపథేన, ఏషా ప్రకృతిః, వికృతిః పునరతోఽన్యథా| పరం త్వతః స్వతంత్రవృత్తిర్భవతి||24||
स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
తస్యాహారోపచారౌ జాతిసూత్రీయోపదిష్టావవికారకరౌ చాభివృద్ధికరౌ భవతః||25|| తాభ్యామేవ చ విషమసేవితాభ్యాం జాతః సద్య ఉపహన్యతే తరురివాచిరవ్యపరోపితో వాతాతపాభ్యామప్రతిష్ఠితమూలః||26||
तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः||२५|| ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ఆప్తోపదేశాదద్భుతరూపదర్శనాత్ సముత్థానలింగచికిత్సితవిశేషాచ్చాదోషప్రకోపానురూపా దేవాదిప్రకోపనిమిత్తా వికారాః సముపలభ్యంతే||27||
आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
కాలాకాలమృత్య్వోస్తు ఖలు భావాభావయోరిదమధ్యవసితం నః- “యః కశ్చిన్ మ్రియతే స కాల ఏవ మ్రియతే, న హి కాలచ్ఛిద్రమస్తి” ఇత్యేకే భాషంతే| తచ్చాసమ్యక్| న హ్యచ్ఛిద్రతా సచ్ఛిద్రతా వా కాలస్యోపపద్యతే, కాలస్వలక్షణస్వభావాత్| తత్రాహురపరే- యో యదా మ్రియతే స తస్య నియతో మృత్యుకాలః; స సర్వభూతానాం సత్యః, సమక్రియత్వాదితి| ఏతదపి చాన్యథాఽర్థగ్రహణం| న హి కశ్చిన్న మ్రియత ఇతి సమక్రియః| కాలో హ్యాయుషః ప్రమాణమధికృత్యోచ్యతే| యస్య చేష్టం యో యదా మ్రియతే స తస్య మృత్యుకాల ఇతి, తస్య సర్వే భావా యథాస్వం నియతకాలా భవిష్యంతి; తచ్చ నోపపద్యతే, ప్రత్యక్షం హ్యకాలాహారవచనకర్మణాం ఫలమనిష్టం, విపర్యయే చేష్టం; ప్రత్యక్షతశ్చోపలభ్యతే ఖలు కాలాకాలవ్యక్తిస్తాసు తాస్వవస్థాసు తం తమర్థమభిసమీక్ష్య, తద్యథా- కాలోఽయమస్య వ్యాధేరాహారస్యౌషధస్య ప్రతికర్మణో విసర్గస్య, అకాలో వేతి| లోకేఽప్యేతద్భవతి- కాలే దేవో వర్షత్యకాలే దేవో వర్షతి, కాలే శీతమకాలే శీతం, కాలే తపత్యకాలే తపతి, కాలే పుష్పఫలమకాలే చ పుష్పఫలమితి| తస్మాదుభయమస్తి- కాలే మృత్యురకాలే చ; నైకాంతికమత్ర| యది హ్యకాలే మృత్యుర్న స్యాన్నియతకాలప్రమాణమాయుః సర్వం స్యాత్; ఏవం గతే హితాహితజ్ఞానమకారణం స్యాత్, ప్రత్యక్షానుమానోపదేశాశ్చాప్రమాణాని స్యుర్యే ప్రమాణభూతాః సర్వతంత్రేషు, యైరాయుష్యాణ్యనాయుష్యాణి చోపలభ్యంతే| వాగ్వస్తుమాత్రమేతద్వాదమృషయో మన్యంతే- నాకాలే మృత్యురస్తీతి||28||
कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते| तच्चासम्यक्| न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्| तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति| एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्| न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः| कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते| यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति| लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति| तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र| यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते| वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
వర్షశతం ఖల్వాయుషః ప్రమాణమస్మిన్ కాలే||29||
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
తస్య నిమిత్తం ప్రకృతిగుణాత్మసంపత్ సాత్మ్యోపసేవనం చేతి||30||
तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31-34) · Śloka 34
తత్ర శ్లోకాః- శరీరం యద్యథా తచ్చ వర్తతే క్లిష్టమామయైః| యథా క్లేశం వినాశం చ యాతి యే చాస్య ధాతవః||31|| వృద్ధిహ్రాసౌ యథా తేషాం క్షీణానామౌషధం చ యత్| దేహవృద్ధికరా భావా బలవృద్ధికరాశ్చ యే||32|| పరిణామకరా భావా యా చ తేషాం పృథక్ క్రియా| మలాఖ్యాః సంప్రసాదాఖ్యా ధాతవః ప్రశ్న ఏవ చ||33|| నవకో నిర్ణయశ్చాస్య విధివత్ సంప్రకాశితః| తథ్యః శరీరవిచయే శారీరే పరమర్షిణా||34||
तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः| यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः||३१|| वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्| देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये||३२|| परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया| मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च||३३|| नवको निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः| तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే శరీరవిచయశారీరం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon