3. bastisūtrīyā siddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો બસ્તિસૂત્રીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વાધ્યાયે વમનાદિપ્રવૃત્તિવિષયાદિકમભિધાય કલ્પનાસિદ્ધ્યુક્તબસ્તિકલ્પનાયાઃ પ્રપઞ્ચેનાભિધાનાર્થં બસ્તિસૂત્રીયા સિદ્ધિરુચ્યતે| બસ્તેરિતિકર્તવ્યતાભિધાયકસૂત્રમધિકૃત્ય કૃતા સિદ્ધિર્બસ્તિસૂત્રીયસિદ્ધિઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

કૃતક્ષણં શૈલવરસ્ય રમ્યે સ્થિતં ધનેશાયતનસ્ય પાર્શ્વે| મહર્ષિસઙ્ઘૈર્વૃતમગ્નિવેશઃ પુનર્વસું પ્રાઞ્જલિરન્વપૃચ્છત્||૩|| બસ્તિર્નરેભ્યઃ કિમપેક્ષ્ય દત્તઃ સ્યાત્ સિદ્ધિમાન્ કિમ્મયમસ્ય નેત્રમ્| કીદૃક્પ્રમાણાકૃતિ કિઙ્ગુણં ચ કેભ્યશ્ચ કિંયોનિગુણશ્ચ બસ્તિઃ||૪|| નિરૂહકલ્પઃ પ્રણિધાનમાત્રા સ્નેહસ્ય કા વા શયને વિધિઃ કઃ| કે બસ્તયઃ કેષુ હિતા ઇતીદં શ્રુત્વોત્તરં પ્રાહ વચો મહર્ષિઃ||૫||

ધનેશાયતનસ્યેતિ હિમાલયસ્ય| બસ્તિર્નરેભ્ય ઇત્યાદયો દશ પ્રશ્નાઃ| નેત્રં નલિકા| કિંયોનિગુણશ્ચ બસ્તિરિત્યત્ર બસ્તિઃ બસ્તિપુટકઃ, યોનિઃ પ્રભવસ્થાનમ્| સ્નેહસ્ય વા કેતિ અનુવાસનસ્ય કા પ્રણિધાનમાત્રા| અનુવાસનસ્ય ચાત્ર પ્રપઞ્ચોઽભિધાતવ્યઃ; તેનાનુવાસનસ્ય કલ્પમાત્રપ્રશ્નોઽત્ર બોદ્ધવ્યઃ; યદા તુ ‘સ્નેહસ્ય વા કઃ’ ઇતિ પાઠઃ, તદા સ્નેહસ્ય નિરૂહદિનદીયમાનસ્ય કો વિધિરિત્યર્થઃ, સ ચોત્તરગ્રન્થેન સઙ્ગતાર્થ એવ| કે બસ્તયઃ કેષુ હિતા ઇતિ કેભ્યઃ પુરુષેભ્યઃ કિંયોનયા હિતા બસ્તય ઇત્યર્થઃ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

સમીક્ષ્ય દોષૌષધદેશકાલસાત્મ્યાગ્નિસત્ત્વાદિવયોબલાનિ| બસ્તિઃ પ્રયુક્તો નિયતં ગુણાય સ્યાત્ સર્વકર્માણિ ચ સિદ્ધિમન્તિ||૬||

સમીક્ષ્યેત્યાદિ| અત્ર દોષાદયો યે દશ પરીક્ષણીયાઃ પ્રોક્તાસ્તેષ્વેવ ઉપકલ્પનીયોક્તદોષભેષજાદ્યેકાદશકસ્ય તથા રોગભિષગ્જિતીયોક્તદશપરીક્ષ્યસ્યાવરોધો વ્યાખ્યેયઃ; અનુક્તાવરોધશ્ચાયં યોનિવ્યાપત્તિક એવાસ્માભિરુક્તોઽનુસરણીયઃ| સમીક્ષ્યેતિ જ્ઞાનપૂર્વકમવેક્ષ્ય| સર્વકર્માણિ ચેતિ વમનાદીનિ ચ દોષાદીનપેક્ષ્ય પ્રયુક્તાનિ ગુણકરાણિ ભવન્તિ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

સુવર્ણરૂપ્યત્રપુતામ્રરીતિકાંસ્યાસ્થિશસ્ત્રદ્રુમવેણુદન્તૈઃ | નલૈર્વિષાણૈર્મણિભિશ્ચ તૈસ્તૈર્નેત્રાણિ કાર્યાણિ સુ(ત્રિ)કર્ણિકાનિ ||૭||

કિમ્મયમસ્ય નેત્રમિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરં- સુવર્ણેત્યાદિ| ત્રપુ વઙ્ગં, રીતિઃ પિત્તલમ્| વિષાણૈરિતિ મહિષાદિશૃઙ્ગૈઃ| સુકર્ણિકાનીતિ સુસમાહિતકર્ણિકાનિ; ‘ત્રિકર્ણિકાનિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, ત્રિકર્ણિકત્વં ચાગ્રે વક્ષ્યમાણમ્||૭||

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10

ષડ્દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલસમ્મિતાનિ ષડ્વિંશતિદ્વાદશવર્ષજાનામ્| સ્યુર્મુદ્ગકર્કન્ધુસતીનવાહિચ્છિદ્રાણિ વર્ત્યાઽપિહિતાનિ ચૈવ||૮|| યથાવયોઽઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યાં મૂલાગ્રયોઃ સ્યુઃ પરિણાહવન્તિ| ઋજૂનિ ગોપુચ્છસમાકૃતીનિ શ્લક્ષ્ણાનિ ચ સ્યુર્ગુડિકામુખાનિ||૯|| સ્યાત્ કર્ણિકૈકાઽગ્રચતુર્થભાગે મૂલાશ્રિતે બસ્તિનિબન્ધને દ્વે|૧૦|

‘કીદૃક્પ્રમાણાકૃતિ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- ષડિત્યાદિ| તત્ર ષડઙ્ગુલમેકવર્ષાત્ પ્રભૃતિ યાવત્ ષડ્વર્ષં, દ્વાદશવર્ષસ્યાષ્ટાઙ્ગુલં નેત્રં ભવતિ, વિંશતિવર્ષસ્ય દ્વાદશાઙ્ગુલં નેત્રં ભવતિ| અત્ર વ્યુત્ક્રમાભિધાનેન ષડ્વર્ષાદર્વાગ્વિંશતિવર્ષાદૂર્ધ્વં ચ નેત્રમાનવિકલ્પો નાસ્તિ, ષડ્વર્ષાદૂર્ધ્વં નેત્રમાનવિકલ્પોઽસ્તીતિ દર્શયતિ; તેન ષડ્વર્ષાદૂર્ધ્વં પ્રત્યબ્દમઙ્ગુલતૃતીયભાગવૃદ્ધિર્ભવતિ, દ્વાદશાદૂર્ધ્વં પ્રત્યબ્દમર્ધાઙ્ગુલવૃદ્ધિઃ, એવમુક્તમાનપૂરણં ભવતિ| સુશ્રુતે નેત્રમાનભેદ ઉક્તઃ, સ નાતિવિરોધકારિતયા ઉપેક્ષણીય એવ| ઉક્તં હિ તત્ર- “સાંવત્સરિકાષ્ટદ્વિરષ્ટવર્ષાણાં ષડષ્ટદશાઙ્ગુલં નેત્રં, પઞ્ચવિંશતિવર્ષાદૂર્ધ્વં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્” (સુ.ચિ.અ.૩૫) ઇતિ| મુદ્ગાદિવાહિચ્છિદ્રત્વં યથાસઙ્ખ્યં ષડ્દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલનેત્રેષુ જ્ઞેયમ્| કર્કન્ધુશબ્દેનેહ શૃગાલબદરી સ્વલ્પા ગૃહ્યતે; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “કોલાસ્થિમાત્રચ્છિદ્રં” (સુ.ચિ.અ.૩૫) ઇતિ| બૃહદ્બદરીગ્રહણે તુ કનિષ્ઠાપ્રમાણાગ્રં તદ્વહનં નાર્હતિ; કેચિદેવં વિરોધં પશ્યન્તો બદરાસ્થિમજ્જાનમિહ કર્કન્ધૂશબ્દેન ગ્રાહયન્તિ| સતીનઃ વર્તુલકલાયઃ| વર્ત્યાઽપિહિતાનીતિ દ્રવ્યાન્તરપ્રવેશનિરાસાર્થં વર્ત્યાઽપિહિતમુખાનિ કર્તવ્યાનિ| યથાવય ઇતિ યસ્મિન્ વયસિ નેત્રં વિહિતં, તદ્વયઃસ્થસ્યૈવાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠાભ્યાં યથાસઙ્ખ્યં મૂલેઽગ્રે ચ તુલ્યપરિણાહં નેત્રં કર્તવ્યમ્| ઋજૂનીત્યાદિના નેત્રગુણાનાહ| શ્લક્ષ્ણાનીતિ અકર્કશાનિ| ગુટિકામુખાનીત્યનેન વર્તુલમુખતયાઽતીક્ષ્ણમુખતાં દર્શયતિ| એકા કર્ણિકાઽગ્રે કર્તવ્યા નેત્રસ્યાન્તઃપ્રવેશનિરાસાર્થં, બસ્તિનિબન્ધને દ્વે ઇતિ બસ્તિનિબન્ધનપ્રયોજનકે દ્વે||૮-૯||-

Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11

જારદ્ગવો માહિષહારિણૌ વા સ્યાચ્છૌકરો બસ્તિરજસ્ય વાઽપિ||૧૦|| દૃઢસ્તનુર્નષ્ટસિરો વિગન્ધઃ કષાયરક્તઃ સુમૃદુઃ સુશુદ્ધઃ | નૃણાં વયો વીક્ષ્ય યથાનુરૂપં નેત્રેષુ યોજ્યસ્તુ સુબદ્ધસૂત્રઃ||૧૧||

કેભ્યશ્ચ કિંયોનિગુણશ્ચ બસ્તિરિત્યસ્યોત્તરં- જારદ્ગવ ઇત્યાદિ|- જારદ્ગવઃ વૃદ્ધગોભવઃ| બસ્તિરિતિ મૂત્રાશયપુટકમ્| નષ્ટસિર ઇતિ સમુદ્ધૃતસિરાસન્તતિઃ | વિગતઃ પૂતિગન્ધો યસ્ય સ વિગન્ધઃ| કષાયરક્ત ઇતિ કષાયભાવનયા રક્તીકૃતઃ | વયો વીક્ષ્ય યથાનુરૂપમિતિ વયોભેદેન યથોક્તેન યો બસ્તિર્યસ્યોચિતપ્રમાણો ભવતિ, સ તસ્ય નેત્રે નિબન્ધનીયઃ| એતેન ‘કેભ્યઃ કો બસ્તિઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરં ભવતિ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

બસ્તેરલાભે પ્લવજો ગલો વા સ્યાદઙ્કપાદઃ સુઘનઃ પટો વા|૧૨|

બસ્ત્યપ્રાપ્તાવનુકલ્પવિધિમાહ- બસ્તેરલાભે ઇત્યાદિ| પ્લવજ ઇતિ પ્રસેવકગલઃ પક્ષી ‘પ્લવ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| અઙ્કપાદઃ ચર્મચટકઃ, તસ્ય ચર્મ ગ્રાહ્યં બસ્ત્યર્થમ્|૧૨|

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

આસ્થાપનાર્હં પુરુષં વિધિજ્ઞઃ સમીક્ષ્ય પુણ્યેઽહનિ શુક્લપક્ષે||૧૨|| પ્રશસ્તનક્ષત્રમુહૂર્તયોગે જીર્ણાન્નમેકાગ્રમુપક્રમેત |૧૩|

‘નિરૂહકલ્પઃ’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્- આસ્થાપનાર્હમિત્યાદિ| શુક્લપક્ષે ઇતિ શુક્લપક્ષસ્ય સર્વારમ્ભેષુ પ્રશસ્તત્વાત્, હારીતેન તુ કૃષ્ણપક્ષ એવાત્ર વિહિતઃ; ઉક્તં હિ- “કૃષ્ણપક્ષે કાર્યં, જન્મનિ સર્વરોગા હતાઃ સુહતા ભવન્તીતિ વદન્તિ શાસ્ત્રજ્ઞાઃ; શુક્લે દેવા જાતાઃ, કૃષ્ણેઽસુરાશ્ચ સર્વરોગાશ્ચ; તસ્માદ્રોગચિકિત્સા કૃષ્ણે સદૈવ કર્તવ્યા” ઇતિ| એકાગ્રમિતિ બસ્તિપ્રયોગૈકમનસમ્||૧૨||-

Adhikarana 9 (13-19) · Śloka 20

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વે પઞ્ચમૂલે ચ પલોન્મિતાનિ||૧૩|| અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસાચ્છાગાત્ પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્| પૂતં યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠવચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્||૧૪|| કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતૈઃ સતૈલૈર્યુતં સુખોષ્ણૈસ્તુ પિચુપ્રમાણૈઃ| ગુડાત્ પલં દ્વિપ્રસૃતાં તુ માત્રાં સ્નેહસ્ય યુક્ત્યા મધુ સૈન્ધવં ચ||૧૫|| પ્રક્ષિપ્ય બસ્તૌ મથિતં ખજેન સુબદ્ધમુચ્છ્વાસ્ય ચ નિર્વલીકમ્| અઙ્ગુષ્ઠમધ્યેન મુખં પિધાય નેત્રાગ્રસંસ્થામપનીય વર્તિમ્||૧૬|| તૈલાક્તગાત્રં કૃતમૂત્રવિટ્કં નાતિક્ષુધાર્તં શયને મનુષ્યમ્| સમેઽથવેષન્નતશીર્ષકે વા નાત્યુચ્છ્રિતે સ્વાસ્તરણોપપન્ને||૧૭|| સવ્યેન પાર્શ્વેન સુખં શયાનં કૃત્વર્જુદેહં સ્વભુજોપધાનમ્| સઙ્કોચ્ય સવ્યેતરદસ્ય સક્થિ વામં પ્રસાર્ય પ્રણયેત્તતસ્તમ્||૧૮|| સ્નિગ્ધે ગુદે નેત્રચતુર્થભાગં સ્નિગ્ધં શનૈરૃજ્વન પૃષ્ઠવંશમ્| અકમ્પનાવેપનલાઘવાદીન્ પાણ્યોર્ગુણાંશ્ચાપિ વિદર્શયંસ્તમ્ ||૧૯|| પ્રપીડ્ય ચૈકગ્રહણેન દત્તં નેત્રં શનૈરેવ તતોઽપકર્ષેત્|૨૦|

બલામિત્યાદિના બસ્તિવિધાનમાહ| પલોન્મિતત્વમિહ ત્રિફલાપઞ્ચમૂલ્યોરપિ પ્રતિદ્રવ્યમ્| ફલાનીતિ મદનફલાનિ, તાનિ ચાકૃત્યૈવાષ્ટાવિહ| અત્ર બલાદીનામૌષધાનામૌત્સર્ગિકક્વાથવિધિનાઽષ્ટમદનફલાધિકષટ્ષષ્ટિપલત્વં “ક્વાથઃ ક્વાથ્યસમઃ” ઇતિવચનાદ્ બહુક્વાથો ભવતિ; બસ્તૌ ચ પુટત્રયદાનેઽપિ પ્રતિપુટકે દશપલક્વાથદાનનિયમાત્ ત્રિંશત્પલાનિ પરમુપયુજ્યન્તે, શેષસ્તુ યદ્યપિ નિષ્પ્રયોજનસ્તથાઽપિ મહર્ષિવચનાદ્યાવત્પ્રમાણમુક્તં તાવતૈવ ક્રિયમાણઃ ક્વાથોઽત્ર ગુણવાન્ ભવતીતિ, તેન ન મીમાંસ્યમેતત્; ઉક્તં હિ- “યથા કુર્વન્તિ, સ ઉપાયઃ” (સૂ.અ.૨૬); ઇતિ કિંવા, ઉપયુક્તક્વાથ્યદ્રવ્યમાનવિભાગોદાહરણાર્થમેતદુક્તં , તેન તદનુસારેણોપયુક્તક્વાથસાધનયોગ્યમાનમેવ ક્વાથ્યં ગ્રહીતવ્યમ્| યવાન્યાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રતિનિરૂહં પિચુમાનત્વં; પિચુઃ કર્ષઃ| સ્નેહસ્યેતિ ઘૃતતૈલસ્ય, ઉક્તત્વાત્ | એતચ્ચ સ્નેહમાનં પ્રકૃતિસ્થે પુરુષે વક્ષ્યમાણવ્યવસ્થયા જ્ઞેયમ્| ‘યુક્ત્યા મધુસૈન્ધવે ચ’ ઇત્યનેન મધુસૈન્ધવયોઃ પ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષયાઽનિયતં માનં દર્શયતિ; ચકારો માંસરસક્ષીરગોમૂત્રાદીનાં ચાનિયતં માનં દર્શયતિ; એષાં ચ માનવ્યવસ્થામગ્રે કષાયમાનપ્રસ્તાવે દર્શયિષ્યામઃ| ઉચ્છ્વાસ્યેતિ ઉચ્છ્વાસનેન દ્રવ્યાભિઘાતજનિતવાતનિર્ગમમિચ્છતિ| નિર્વલીકમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| નેત્રાગ્રસંસ્થામિતિ પ્રથમં દ્રવનિર્ગમાદિપ્રતિષેધાર્થં નલિકાગ્રમુખદત્તાં વર્તિમ્| તૈલાક્તગાત્રમિતિ અભ્યઙ્ગસાહચર્યાત્ સ્વેદોઽપિ જ્ઞેયઃ, તેનાભ્યક્તસ્વિન્નમિત્યર્થઃ; ઉક્તં હ્યન્યત્ર “અનુવાસિતમાસ્થાપયેદભ્યક્તસ્વિન્નશરીરમ્” (સુ.ચિ.અ.૩૮) ઇતિ| પ્રસ્તાવાગતશયનવિધિમાહ- શયને મનુષ્યમિત્યાદિ| સમેઽથવેષન્નતશીર્ષકે વેતિ વિકલ્પદ્વયમાતુરેચ્છયા કર્તવ્યં; કિંવા, ઉન્નતકટીદેશસ્ય પુરુષસ્ય સમં, તુચ્છકટીકસ્યોન્નતશીર્ષં શયનં વિધેયમ્, એવં હિ તયોઃ સમ્યગ્બસ્તિર્દેહાનુસારી ભવતિ| સવ્યેનેતિ વામેન; વામપાર્શ્વશયનપ્રયોજનં ‘વામાશ્રયે હિ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણમ્| મનુષ્યં યથોક્તસર્વગુણં કૃત્વા તં પ્રણયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્વભુજોપધાનં યથા ભવતિ તથા શયાનમ્; ઉપધાનં ગણ્ડુઃ| સવ્યેતરદ્ દક્ષિણમ્| સક્થિ જઙ્ઘા| વામં સક્થિ પ્રસાર્ય, તદુપરિ દક્ષિણં સક્થિ સઙ્કોચ્ય, વિસૃતસવ્યસક્થિસઙ્કુચિતદક્ષિણસક્થીત્યર્થઃ| સ્નિગ્ધે ગુદે નેત્રચતુર્થભાગમિતિ કર્ણિકાવચ્છિન્નં સર્વં ચતુર્થભાગમિતિ| અનુ પૃષ્ઠવંશમિતિ પૃષ્ઠવંશમનુગતં કૃત્વા| અકમ્પનેત્યાદૌ કમ્પનં ચલનં, વેપનં વેપથુઃ, લાઘવં શીઘ્રક્રિયતા; આદિશબ્દેન બસ્તિગ્રહણપીડનાદિ ગૃહ્યતે| વિદર્શયન્નિહ સમ્પાદયન્| પ્રપીડ્ય ચૈકગ્રહણેન દત્તમિત્યનેન વિશ્રમ્ય પુનઃ પીડનં વાયુજનકં નિષેધયતિ||૧૩-૧૯||-

Adhikarana 10 (20-22) · Śloka 23

તિર્યક્ પ્રણીતે તુ ન યાતિ ધારા ગુદે વ્રણઃ સ્યાચ્ચલિતે તુ નેત્રે||૨૦|| દત્તઃ શનૈર્નાશયમેતિ બસ્તિઃ કણ્ઠં પ્રધાવત્યતિપીડિતશ્ચ| શીતસ્ત્વતિસ્તમ્ભકરો વિદાહં મૂર્ચ્છાં ચ કુર્યાદતિમાત્રમુષ્ણઃ||૨૧|| સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યં પવનં તુ રૂક્ષસ્તન્વલ્પમાત્રાલવણસ્ત્વયોગમ્| કરોતિ માત્રાભ્યધિકોઽતિયોગં ક્ષામં તુ સાન્દ્રઃ સુચિરેણ ચૈતિ||૨૨|| દાહાતિસારૌ લવણોઽતિ કુર્યાત્તસ્માત્ સુયુક્તં સમમેવ દદ્યાત્|૨૩|

તિર્યક્પ્રણિધાનાદિદોષમાહ- તિર્યગિત્યાદિ| ન યાતિ ધારેતિ તિર્યક્પ્રણિધાને સતિ ગુદવલીરોધો ભવતિ, તેન ધારા ન યાતિ| અતિસ્તમ્ભકર ઇતિ બસ્તિર્દેહસ્ય સ્તમ્ભં કરોતિ| જાડ્યમિતિ શરીરજડતા| તન્વલ્પમાત્રાલવણસ્ત્વયોગમિતિ તનુર્વા, અલ્પમાત્રલવણો વા| સાન્દ્રઃ તનુવિપરીતઃ, ક્ષામં પુરુષં કુર્યાત્| લવણોઽતીતિ અતિમાત્રલવણઃ| તસ્માદિતિ યથોક્તવિધાનેષુ દોષનિદર્શનાત્| સુયુક્તમિતિ તિર્યક્પ્રણિધાનાદિરહિતં, શીતત્વાદિરહિતં ચ||૨૦-૨૨||-

Adhikarana 11 (23) · Śloka 24

પૂર્વં હિ દદ્યાન્મધુ સૈન્ધવં તુ સ્નેહં વિનિર્મથ્યં તતોઽનુ કલ્કમ્||૨૩|| વિમથ્ય સંયોજ્ય પુનર્દ્રવૈસ્તં બસ્તૌ નિદધ્યાન્મથિતં ખજેન|૨૪|

‘પૂર્વં હિ દદ્યાદ્’ ઇતિ ગ્રન્થં કેચિદનાર્ષમાહુઃ; તન્ત્રાન્તરેષુ ત્વસ્યાર્થસ્ય દૃષ્ટત્વાદ્યુક્ત એવાયં પાઠઃ; ઉચ્યતે હિ સુશ્રુતે “દત્ત્વાઽઽદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનશ્ચ પલદ્વયમ્ | પાત્રે તલેન મથ્નીયાત્” (સુ.ચિ.અ.૩૮) ઇત્યાદિ| પુનર્દ્રવૈસ્તમિત્યત્ર દ્રવશબ્દેન ક્વાથસ્ય ગ્રહણમ્||૨૩||-

Adhikarana 12 (24) · Śloka 25

વામાશ્રયે હિ ગ્રહણીગુદે ચ તત્ પાર્શ્વસંસ્થસ્ય સુખોપલબ્ધિઃ||૨૪|| લીયન્ત એવં વલયશ્ચ તસ્માત્ સવ્યં શયાનોઽર્હતિ બસ્તિદાનમ્|૨૫|

વામપાર્શ્વશયનં યદુક્તં તસ્ય પ્રયોજનમાહ- વામાશ્રયે ઇત્યાદિ| વામાશ્રયે યસ્માદ્ ગ્રહણીગુદે, તેન વામપાર્શ્વસુપ્તસ્ય ગ્રહણીગુદે પ્રકૃતિસ્થે ભવતઃ, પ્રકૃતિસ્થે ચ ગુદે ગુદસ્ય બસ્તિના સમ્યગુપશ્લેષાદ્ વ્યાપ્તિર્ભવતિ, તથા વલયશ્ચ લીના ભવન્તિ, તેન સુખં બસ્તિર્યાતિ, ગ્રહણીગુદયોઃ પ્રકૃતિસ્થતયા ચ બસ્તિર્વ્યાપ્ય સુખં ગ્રહણીં ભાવયતીતિ બોદ્ધવ્યમ્||૨૪||-

Adhikarana 13 (25) · Śloka 26

વિડ્વાતવેગો યદિ ચાર્ધદત્તે નિષ્કૃષ્ય મુક્તે પ્રણયેદશેષમ્ ||૨૫|| ઉત્તાનદેહશ્ચ કૃતોપધાનઃ સ્યાદ્વીર્યમાપ્નોતિ તથાઽસ્ય દેહમ્ |૨૬|

વિડ્વાતેત્યાદૌ નિષ્કૃષ્ય મુક્તે ઇતિ નલિકામાકૃષ્ય વિડ્વાતવેગે મુક્તે| દત્તે તુ બસ્તૌ ઉત્તાનદેહઃ કૃતોપધાનશ્ચ સ્યાત્| એતત્કરણપ્રયોજનમાહ- વીર્યમાપ્નોતીત્યાદિ||૨૫||-

Adhikarana 14 (26) · Śloka 26

એકોઽપકર્ષત્યનિલં સ્વમાર્ગાત્ પિત્તં દ્વિતીયસ્તુ કફં તૃતીયઃ||૨૬||

એકોઽપકર્ષતીત્યાદિ| એતદ્વાતાદિભેદેન એકાદિબસ્તિદાનવિધાનં; ન તુ ત્રિદોષે પ્રથમો વાતં જયતિ, દ્વિતીયઃ પિત્તં જયતિ, તૃતીયઃ કફમિત્યાદિ વ્યાખ્યેયં; યતઃ, “સ્નિગ્ધોષ્ણ એકઃ પવને સમાંસઃ” ઇત્યાદિના પવનાદિભેદેનૈવ સઙ્ખ્યાનિયમં કરિષ્યતિ| એવં સ્વમાર્ગાચ્ચાનિલમેકો બસ્તિરપકર્ષતિ, પિત્તં દ્વિતીયસ્તુ સ્વમાર્ગાદિતિ પિત્તં દ્વાવેવ જયતઃ , કફં ત્રય એવ જયન્તીતિ જ્ઞેયં; સ્વમાર્ગાદિતિ સ્વસ્થાનાત્| યદ્યપિ ચ બસ્તિઃ પક્વાશયગતમેવ દોષં જયતીત્યુક્તં, તથાઽપિ પિત્તાદિસ્થાનેઽપિ વિશેષબસ્તિવિધિસામર્થ્યાદ્દોષહરણમુચ્યતે; તેન, ઉત્સર્ગતસ્તદ્ગતદોષહરણં વિશિષ્ટવિધાનેન ચ સ્થાનાન્તરગતદોષહરણં ભવતિ| અયમર્થો જતૂકણેઽપ્યુચ્યતે- “બસ્તિઃ કાર્યઃ સકૃદ્બસ્તિસ્થાનશક્ત્યાઽનિલાદિષુ” ઇતિ| અત્ર દ્વિતીયઃ પિત્તમપકર્ષતિ, તૃતીયઃ કફમપકર્ષતીત્યુચ્યતે; તથાઽપિ પ્રથમદ્વિતીયયોરપિ પિત્તકફાપહત્વમસ્ત્યેવ , પરં દ્વિતીયેન પિત્તાપહરણં, તૃતીયેન ચ કફાપહરણં સ્થાનપ્રત્યાસત્ત્યા ક્રિયત ઇતિ કૃત્વા દ્વિતીયઃ પિત્તં હરતિ, તૃતીયઃ કફં હરતીતિ ચોક્તમ્| પિત્તકફયોશ્ચ યદ્યપિ સુખં ચિકિત્સિતં બસ્તિર્ન ભવતિ, તથાઽપિ વાતાવરકે વાતાનુબન્ધે વા પિત્તે કફે ચૈતદ્બસ્તિદાનં જ્ઞેયમ્; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “બસ્તિર્વાતે ચ પિત્તે ચ કફે રક્તે ચ શસ્યતે” (સુ.ચિ.અ.૩૫) ઇતિ||૨૬||

Adhikarana 15 (27-29) · Śloka 30

પ્રત્યાગતે કોષ્ણજલાવસિક્તઃ શાલ્યન્નમદ્યાત્તનુના રસેન| જીર્ણે તુ સાયં લઘુ ચાલ્પમાત્રં ભુક્તોઽનુવાસ્યઃ પરિબૃંહણાર્થમ્||૨૭|| નિરૂહપાદાંશસમેન તૈલેનામ્લાનિલઘ્નૌષધસાધિતેન| દત્ત્વા સ્ફિચૌ પાણિતલેન હન્યાત્ સ્નેહસ્ય શીઘ્રાગમરક્ષણાર્થમ્||૨૮|| ઈષચ્ચ પાદાઙ્ગુલિયુગ્મમાઞ્છેદુત્તાનદેહસ્ય તલૌ પ્રમૃજ્યાત્| સ્નેહેન પાર્ષ્ણ્યઙ્ગુલિપિણ્ડિકાશ્ચ યે ચાસ્ય ગાત્રાવયવા રુગાર્તાઃ||૨૯|| તાંશ્ચાવમદ્ગીત સુખં તતશ્ચ નિદ્રામુપાસીત કૃતોપધાનઃ|૩૦|

શાલ્યન્નમિત્યાદૌ જીર્ણે ઇતિ આસ્થાપનોપલેપે કોષ્ઠસ્થે જીર્ણે| તનુમાંસરસાદિભોજનં ચેહ નિરૂહેણ મનાગુપહતસ્ય વહ્નેઃ પરિપાલનાર્થમ્| પેયાદિક્રમસ્ત્વત્ર ન ક્રિયતે, વિરેચનવદિહામસ્યાભાવાત્; અત એવ સુશ્રુતે પેયાદિક્રમં ત્યક્ત્વા રસાદિક્રમ ઉક્તઃ| પરિબૃંહણાર્થમિત્યનેન લેખનાર્થં ક્રિયમાણે નિરૂહે પરિબૃંહણાર્થમનુવાસનં તદહઃ કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ| અત એવ કલ્પનાસિદ્ધાવપિ- “નરસ્તતો નિશ્યનુવાસનાર્હઃ” (સિ.અ.૧) ઇત્યનેન તદહરનુવાસનસ્યાવશ્યકત્વમુક્તં ; જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “જીર્ણે સાયં કૃતાન્નં ચ પુષ્ટ્યર્થમનુવાસયેત્” ઇતિ| નિરૂહપાદાંશસમેન તૈલેનેતિ નિરૂહપાદપ્રમાણેન, ચતુર્વિંશતિપલે નિરૂહે ષટ્પલેન સ્નેહેનેત્યર્થઃ; ઇયં ચોત્તમા માત્રાઽનુવાસનસ્ય; ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “ઉત્તમા ષટ્પલી પ્રોક્તા મધ્યમા ત્રિપલી ભવેત્| કનીયસી સાર્ધપલા ત્રિધા માત્રાઽનુવાસને” ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યેતાવન્માનમેવ સ્નેહસ્યાનુવાસન માત્રાબસ્તિવિભાગેનાનુવાસને ઉક્તમ્| સ્નેહશીઘ્રાગમનરક્ષાર્થં વિધાનમાહ- ઈષદિત્યાદિ| તચ્ચ પાદાઙ્ગુલ્યોત્તાનદેહસ્ય માત્રાશતં સ્થાપનં કર્તવ્યમ્| નિરૂહે તુ ત્રિંશન્માત્રાકાલં યાવદુત્તાનસ્ય સ્થાપનં મન્યન્તે| પાદાઙ્ગુલિયુગ્મમિતિ પર્વસન્ધિઃ| આઞ્છેદિતિ આકર્ષેત્| નિદ્રામુપાસીતેતિ વચનં ક્રિયાન્તરસ્ય નિષેધાર્થમ્||૨૭-૨૯||-

Adhikarana 16 (30) · Śloka 31

ભાગાઃ કષાયસ્ય તુ પઞ્ચ, પિત્તે સ્નેહસ્ય ષષ્ઠઃ પ્રકૃતૌ સ્થિતે ચ||૩૦|| વાતે વિવૃદ્ધે તુ ચતુર્થભાગો, માત્રા નિરૂહેષુ કફેઽષ્ટભાગઃ|૩૧|

સમ્પ્રતિ ત્રિવિધો યો દ્વાદશપ્રસૃતો નિરૂહસ્તસ્ય કષાયસ્નેહમાત્રાં નિરૂપયન્નાહ - ભાગા ઇત્યાદિ| ભાગાઃ કષાયસ્ય પઞ્ચેત્યનેન સર્વત્રૈવ દોષે સ્વસ્થે ચ પુરુષે દ્વાદશપ્રસૃતભાગરૂપે નિરૂહે પઞ્ચભાગાઃ કષાયસ્ય ભવન્તિ, તેન પઞ્ચ પ્રસૃતાઃ કષાયસ્ય| સ્નેહસ્ય ચ દોષભેદેન સ્વસ્થે ચ માનભેદમાહ- પિત્તે ઇત્યાદિ| પિત્તે સ્નેહસ્ય ષષ્ઠઃ, તથા પ્રકૃતૌ સ્થિતે ચ પુરુષે સ્વસ્થે ષષ્ઠ ઇત્યર્થઃ; તત્ર ષણ્ણાં પૂરણઃ ષષ્ઠઃ, તેન દ્વાદશપ્રસૃતસ્ય ષષ્ઠો ભાગો દ્વિપ્રસૃતં ભવતિ| સ્નેહશબ્દેન ઘૃતતૈલાદિગ્રહણમ્| વાતે તુ વૃદ્ધે ચતુર્થો ભાગઃ; સ્નેહચતુર્થો ભાગઃ પ્રસૃતત્રયમ્| અષ્ટભાગ ઇતિ સાર્ધઃ પ્રસૃતઃ| અસ્મિન્નર્થે હારીતઃ- “ક્વાથસ્ય પઞ્ચપ્રસૃતા વિભાગાઃ, સ્નેહસ્ય ષષ્ઠો હ્યધિકે તુ પિત્તે| સ્વસ્થે ચ તાવત્, પવને ચતુર્થઃ, કફેઽષ્ટમોઽત્યન્તગતે(?) વિકલ્પઃ” ઇતિ| એષા સ્નેહમાત્રા હીનમાત્રેઽપિ નિરૂહે ક્વાથસ્નેહયોરુક્તમાત્રાનુસારેણ યોજનીયા; શેષણાં તુ મધુકલ્કસૈન્ધવાનામિહ માત્રાનિયમો નોક્તઃ, તેષામપિ પ્રકૃત્યાદિભદેનાનિયતત્વાત્; તેન મધ્વાદીનાં પ્રકૃત્યાદ્યનુસારેણ પ્રસૃતમાનેન દ્વાદશપ્રસૃતત્વં પૂરણીયમ્| તત્ર જતૂકણપ્રત્યયાત્ સર્વત્ર કલ્કસ્ય પલદ્વયં ભવતિ| ઉક્તં હિ તત્ર “ચતુર્વિંશતિકે પુટકે પેષ્યાણાં દ્વિપલં, કિઞ્ચિચ્ચ મધુસૈન્ધવાત્, સ્નેહો વક્ષ્યમાણઃ, શેષં કષાયસ્ય; વાતે તૈલષટ્પલં સ્વસ્થે ચ; ચત્વારિ પિત્તે ઘૃતસ્ય, કફે ત્રીણિ તૈલસ્ય” ઇતિ; સૈન્ધવં તુ કર્ષપ્રમાણમસ્તિ; યતઃ સુશ્રુતે- “સૈન્ધવાક્ષં સમાદાય મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્” (સુ.ચિ.અ.૩૮) ઇત્યાદ્યુક્તમ્; હારીત તુ- “ક્ષૌદ્રં તુ દેયં પ્રસૃતપ્રમાણં દ્વિતીયમાહુર્લવણસ્ય ચાક્ષમ્” ઇત્યુક્તં; તેનાનયા દિશા સૈન્ધવમધુકલ્પના| યથોક્તકષાયસ્નેહકલ્કમધુસૈન્ધવાપૂરિતાંશપૂરણં ચાવાપેનૈવ કર્તવ્યમ્; આવાપશ્ચાત્રાનુક્તોઽપ્યુત્તરત્ર વક્ષ્યમાણો વાતાદિભેદેન માંસરસક્ષીરગોમૂત્રાદિકો જ્ઞેયઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “સ્નિગ્ધોષ્ણ એકઃ પવને નિરૂહો, દ્વૌ સ્વાદુશીતૌ પયસા ચ પિત્તે| ત્રયઃ સમૂત્રાઃ કટુકોષ્ણતીક્ષ્ણાઃ કફે નિરૂહા ન પરં વિધેયાઃ” ઇતિ| હારીતઽપ્યુક્તં “સ્નેહં ગુડં માંસરસં પયશ્ચ હ્યમ્લાનિ મૂત્રાણિ ચ સૈન્ધવં ચ| એતાનિ સર્વાણ્યપિ યોજયીત નિરૂહયોગે મદનાત્ ફલં ચ” ઇતિ| યત્તુ તન્ત્રાન્તરે- દ્વાદશપ્રસૃતપૂરણં પ્રતિ પ્રતિદ્રવ્યવિભાગેનોક્તં; યથા- “દત્ત્વાઽઽદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્| વિનિર્મથ્ય તતો દદ્યાત્ સ્નેહસ્ય પ્રસૃતત્રયમ્| એકીભૂતે તતઃ સ્નેહે કલ્કસ્ય પ્રસૃતં ક્ષિપેત્| સમ્મૂર્ચ્છિતે કષાયં તુ ચતુઃપ્રસૃતસમ્મિતમ્|| વિતરેચ્ચ તદાવાપમન્તે દ્વિપ્રસૃતોન્મિતમ્| એવં સુકલ્પિતો બસ્તિર્દ્વાદશપ્રસૃતો ભવેત્” (સુ.ચિ.અ.૩૮) ઇતિ; તદ્વાતવિષયમેવ, સ્નેહસ્ય વાતઘ્નત્વાત્; કિન્ત્વત્ર યચ્ચતુઃપ્રસૃતં કષાયસ્ય મન્યતે, તદસ્મત્તન્ત્રાનુમતમેવ | યત્ત્વન્યે પઠન્તિ- “મધુસ્નેહનકલ્કાખ્યકષાયાવાપતઃ ક્રમાત્| ત્રીણિ ષટ્ દ્વે દશ ત્રીણિ પલાન્યનિલરોગિણામ્|| પિત્તે ચત્વારિ ચત્વારિ દ્વે દ્વિપઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્ | ષટ્ ત્રીણિ દ્વે દશ ત્રીણિ કફે ચાપિ નિરૂહણમ્” ઇતિ; તદસ્મત્તન્ત્રાનુગતત્વાદનુમતમેવ||૩૦||-

Adhikarana 17 (31-32) · Śloka 33

નિરૂહમાત્રા પ્રસૃતાર્ધમાદ્યે વર્ષે તતોઽર્ધપ્રસૃતાભિવૃદ્ધિઃ||૩૧|| આદ્વાદશાત્ સ્યાત્ પ્રસૃતાભિવૃદ્ધિરષ્ટાદશાદ્ દ્વાદશતઃ પરં સ્યુઃ| આસપ્તતેસ્તદ્વિહિતં પ્રમાણમતઃ પરં ષોડશવદ્વિધેયમ્||૩૨|| નિરૂહમાત્રા પ્રસૃતપ્રમાણા બાલે ચ વૃદ્ધે ચ મૃદુર્વિશેષઃ|૩૩|

ઇદાનીં વયોભેદેન નિરૂહપ્રમાણં દર્શયન્નાહ- નિરૂહેત્યાદિ| આદ્યે વર્ષે બાલસ્ય પલમાને નિરૂહે ક્વાથાદિ યથોક્તમાનાનુસારેણ વક્તવ્યમ્; અર્ધપ્રસૃતાભિવૃદ્ધિઃ તતઃ પ્રતિવર્ષં ભવતિ; તેન દ્વાદશવર્ષે ષટ્પ્રસૃતો બસ્તિર્ભવતિ; દ્વાદશાદૂર્ધ્વમષ્ટાદશવર્ષપર્યન્તં પ્રતિવર્ષં પ્રસૃતવૃદ્ધ્યા દ્વાદશપ્રસૃતપૂરણં ભવતિ; ‘દ્વાદશતઃ પરં સ્યુઃ’ ઇત્યનેનાધિકપ્રમાણબસ્તિમાનં મહાત્યયકરં કૈશ્ચિદનુમતં નિષેધયતિ; યથા હારીતે એકીયમતં પઠ્યતે- “અર્ધાઢકં પરમતમં પ્રમાણમ્” ઇતિ ; તથા સુશ્રુતેઽપિ (?)- “દ્વાદશપ્રસૃતં કેચિત્ ત્રિંશત્પલમથાઽપરે” ઇત્યાદિ| બસ્તિમાનં દર્શયિતુમાહ- આસપ્તતેરિત્યાદિ| આસપ્તતેસ્તદિતિ દ્વાદશપ્રસૃતમાનં સપ્તતિં યાવદ્ભવતિ| ષોડશવદિતિ દશપ્રસૃતપ્રમાણમ્| બાલવૃદ્ધયોર્યથોક્તપ્રસૃતમાનવિષયં દર્શયન્ તત્રાન્યં વિશેષમાહ- નિરૂહમાત્રેત્યાદિ| બાલવૃદ્ધયોર્યથોક્તૈવ નિરૂહમાત્રા પ્રસૃતપ્રમાણા કાર્યા, વિશેષેણ તયોર્બસ્તિર્મૃદુઃ કાર્યઃ| તીક્ષ્ણત્વમાર્દવકરં ચ વિધાનં વક્ષ્યતિ; યથા- “તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાદ્યૈર્માર્દવં તથા” (સિ.અ.૭) ઇતિ||૩૧-૩૨||-

Adhikarana 18 (33) · Śloka 34

નાત્યુચ્છ્રિતં નાપ્યતિનીચપાદં સપાદપીઠં શયનં પ્રશસ્તમ્||૩૩|| પ્રધાનમૃદ્વાસ્તરણોપપન્નં પ્રાક્શીર્ષકં શુક્લપટોત્તરીયમ્|૩૪|

સમ્પ્રતિ ‘શયને વિધિઃ કઃ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમાહ- નાત્યુચ્છ્રિતમિત્યાદિ| પૂર્વં યઃ શયનવિધિરુક્તઃ સ તાત્કાલિકઃ, અયં તૂત્તરકાલિક ઇતિ વિશેષઃ| પ્રધાનં મહન્મૃદુ ચાસ્તરણં પ્રધાનમૃદ્વાસ્તરણં, તેનોપપન્નં યુક્તમ્| પ્રાક્શીર્ષકમિતિ “પ્રાચ્યાં દિશિ સ્થિતા દેવાસ્તત્પૂજાર્થં ચ પ્રાક્શિરાઃ” (સુ.સૂ.અ.૧૯) ઇતિ વચનાત્||૩૩||-

Adhikarana 19 (34) · Śloka 35

ભોજ્યં પુનર્વ્યાધિમવેક્ષ્ય તદ્વત્ પ્રકલ્પયેદ્યૂષપયોરસાદ્યૈઃ||૩૪|| સર્વેષુ વિદ્યાદ્વિધિમેતમાદ્યં વક્ષ્યામિ બસ્તીનત ઉત્તરીયાન્|૩૫|

યૂષાદિ ભોજ્યવિધાનં યથાક્રમં કફે, પિત્તે, વાતે; કિંવા, અગ્ન્યપેક્ષં યથાયોગ્યતયા વ્યાખ્યેયમ્| યથોક્તવિધાનં વક્ષ્યમાણવિધિષુ કર્તવ્યતયા દર્શયન્નાહ- સર્વેષ્વિત્યાદિ| એતદાદ્યમિતિ પ્રધાનમ્, ઔત્સર્ગિકમિતિ યાવત્; તેન વિશેષવિધાનેનાપવાદોઽપ્યસ્ય ભવિષ્યતીતિ સૂચયતિ||૩૪||-

Adhikarana 20 (35-45) · Śloka 45

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ||૩૫|| ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ| સ્થિરાદિવર્ગસ્ય બલાપટોલત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવૈર્યુતસ્ય||૩૬|| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમસ્તુ યાવત્| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ||૩૭|| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચાપિ દદાતિ બસ્તિઃ | એરણ્ડમૂલં ત્રિપલં પલાશા હ્રસ્વાનિ મૂલાનિ ચ યાનિ પઞ્ચ||૩૮|| રાસ્નાશ્વગન્ધાતિબલાગુડૂચી પુનર્નવારગ્વધદેવદારુ| ભાગાઃ પલાંશા મદનાષ્ટયુક્તા જલદ્વિકંસે ક્વથિતેઽષ્ટશેષે||૩૯|| પેષ્યાઃ શતાહ્વા હપુષા પ્રિયઙ્ગુઃ સપિપ્પલીકં મધુકં બલા ચ| રસાઞ્જનં વત્સકબીજમુસ્તં ભાગાક્ષમાત્રં લવણાંશયુક્તમ્||૪૦|| સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્નૃણાં દીપનલેખનીયઃ| જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠશૂલં કફાવૃતિં મારુતનિગ્રહં ચ||૪૧|| વિણ્મૂત્રવાતગ્રહણં સશૂલમાધ્માનતામશ્મરિશર્કરે ચ| આનાહમર્શોગ્રહણીપ્રદોષાનેરણ્ડબસ્તિઃ શમયેત્ પ્રયુક્તઃ||૪૨|| ચતુષ્પલે તૈલઘૃતસ્ય ભૃષ્ટાચ્છાગાચ્છતાર્ધો દધિદાડિમામ્લઃ| રસઃ સપેષ્યો બલમાંસવર્ણરેતોગ્નિદશ્ચાન્ધ્યશિરોર્તિશસ્તઃ ||૪૩|| જલદ્વિકંસેઽષ્ટપલં પલાશાત્ પક્ત્વા રસોઽર્ધાઢકમાત્રશેષઃ| કલ્કૈર્વચામાગધિકાપલાભ્યાં યુક્તઃ શતાહ્વાદ્વિપલેન ચાપિ||૪૪|| સસૈન્ધવઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ સતૈલો દેયો નિરૂહો બલવર્ણકારી| આનાહપાર્શ્વામયયોનિદોષાન્ ગુલ્માનુદાવર્તરુજં ચ હન્યાત્||૪૫||

‘કે બસ્તય’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- દ્વિપઞ્ચમૂલસ્યેત્યાદિ| અત્ર માંસં દશમૂલસમમ્| રસઃ ક્વાથઃ| અમ્લં કાઞ્જિકાદિ| સપૂર્વપેષ્ય ઇતિ બલાદ્યુક્તકલ્કયુક્તઃ| ત્રિસ્નેહયુક્ત ઇત્યનેન, મજ્જપરિત્યાગં સર્વબસ્તિસિદ્ધં સ્મારયતિ; ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “વિજ્ઞેયસ્ત્રિવિધઃ સ્નેહો બસ્ત્યર્થ મજ્જવર્જિતઃ” ઇતિ| સ્થિરાદિવર્ગસ્યેત્યાદૌ મધુસૈન્ધવે યદ્યપિ સામાન્યેનોક્તબસ્તિવિધાનલબ્ધે, તથાઽપિ તૈલાદીનામત્રાપ્રકર્ષાર્થં પુનસ્તયોરભિધાનં, કિંવા સામાન્યવિધિસ્મરણાર્થમત્રાભિધાનમ્; એવમન્યત્રાપિ સામાન્યવિધિપ્રાપ્તસ્ય પુનરભિધાને વ્યાખ્યેયમ્| એરણ્ડમૂલમિત્યાદૌ પલાશા શટી| હ્રસ્વાનિ મૂલાનીતિ સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલમ્| કંસ આઢકઃ| ભાગાક્ષમાત્રમિતિ ભાગેનાક્ષમાત્રમ્| છાગાચ્છતાર્ધ ઇતિ પઞ્ચાશત્પલો ભવતિ| સપેષ્ય ઇતિ બલાદિકસ્ય કલ્કયુક્તઃ||૩૫-૪૫||

Adhikarana 21 (46-55) · Śloka 55

યષ્ટ્યાહ્વયસ્યાષ્ટપલેન સિદ્ધં પયઃ શતાહ્વાફલપિપ્પલીભિઃ| યુક્તં સસર્પિર્મધુ વાતરક્તવૈસ્વર્યવીસર્પહિતો નિરૂહઃ||૪૬|| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયોઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ| સશર્કરં ક્ષૌદ્રયુતં સુશીતં પિત્તામયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્||૪૭|| દ્વિકાર્ષિકાશ્ચન્દનપદ્મકર્ધિયષ્ટ્યાહ્વરાસ્નાવૃષસારિવાશ્ચ| સલોધ્રમઞ્જિષ્ઠમથાપ્યનન્તાબલાસ્થિરાદિતૃણપઞ્ચમૂલમ્ ||૪૮|| તોયે સમુત્ક્વાથ્ય રસેન તેન શૃતં પયોઽર્ધાઢકમમ્બુહીનમ્| જીવન્તિમેદર્ધિશતાવરીભિર્વીરાદ્વિકાકોલિકશેરુકાભિઃ||૪૯|| સિતોપલાજીવકપદ્મરેણુ પ્રપૌણ્ડરીકૈઃ કમલોત્પલૈશ્ચ| લોધ્રાત્મગુપ્તામધુકૈર્વિદારીમુઞ્જાતકૈઃ કેશરચન્દનૈશ્ચ||૫૦|| પિષ્ટૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતૈર્નિરૂહં સસૈન્ધવં શીતલમેવ દદ્યાત્| પ્રત્યાગતે ધન્વરસેન શાલીન્ ક્ષીરેણ વાઽદ્યાત્ પરિષિક્તગાત્રઃ||૫૧|| દાહાતિસારપ્રદરાસ્રપિત્તહૃત્પાણ્ડુરોગાન્ વિષમજ્વરં ચ| સગુલ્મમૂત્રગ્રહકામલાદીન્ સર્વામયાન્ પિત્તકૃતાન્નિહન્તિ||૫૨|| દ્રાક્ષાદિકાશ્મર્યમધૂકસેવ્યૈઃ સસારિવાચન્દનશીતપાક્યૈઃ| પયઃ શૃતં શ્રાવણિમુદ્ગપર્ણીતુગાત્મગુપ્તામધુયષ્ટિકલ્કૈઃ||૫૩|| ગોધૂમચૂર્ણૈશ્ચ તથાઽક્ષમાત્રૈઃ સક્ષૌદ્રસર્પિર્મધુયષ્ટિતૈલૈઃ| પથ્યાવિદારીક્ષુરસૈર્ગુડેન બસ્તિં યુતં પિત્તહરં વિદધ્યાત્||૫૪|| હૃન્નાભિપાર્શ્વોત્તમદેહદાહે દાહેઽન્તરસ્થે ચ સકૃચ્છ્રમૂત્રે| ક્ષીણે ક્ષતે રેતસિ ચાપિ નષ્ટે પૈત્તેઽતિસારે ચ નૃણાં પ્રશસ્તઃ||૫૫||

યષ્ટ્યાહ્વયસ્યેત્યાદિકાશ્ચત્વારઃ પિત્તે, પૂર્વં તૂક્તાઃ પઞ્ચ વાતે| અત્ર પયઃસાધનં ક્ષીરપાકપરિભાષયૈવ| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રેત્યાદિના જીવનીયમિત્યન્તેનૈકો યોગઃ| જીવનીયાનામત્ર કલ્કઃ| સુશીતત્વમિહૌત્સર્ગિકં મૃદુકોષ્ઠેષ્વધિકં પિત્તહિતત્વાત્; અનયા ચ દિશાઽપરપિત્તહરબસ્તાવપિ શીતત્વં જ્ઞેયમ્| દ્વિકાર્ષિકમિત્યાદૌ અનન્તા ઉત્પલસારિવા| તૃણપઞ્ચમૂલં- “શરેક્ષુદર્ભકાશાનાં શાલીનાં મૂલમેવ ચ” (ચ.ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યાદિનોક્તમ્| અમ્બુહીનમિતિ ક્ષીરાવશેષપર્યન્તં શૃતમ્| રાજકશેરુઃ કશેરુરેવ| સસૈન્ધવમિતિ ઈષત્સૈન્ધવમ્| સસારિવેત્યાદૌ શીતપાકી શીતલી| મધુયષ્ટિતૈલં મધુયષ્ટિસાધિતં તૈલમ્| ઉત્તમદેહઃ મસ્તકમ્||૪૬-૫૫||

Adhikarana 22 (56-64) · Śloka 64

કોષાતકારગ્વધદેવદારુશાર્ઙ્ગેષ્ટમૂર્વાકુટજાર્કપાઠાઃ | પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતીં ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ||૫૬|| તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈરક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્| ફલાહ્વતૈલસ્ય સમાક્ષિકસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય||૫૭|| દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિણે જ્ઞો મન્દાગ્નયે ચાપ્યશનદ્વિષે ચ| પટોલપથ્યામરદારુભિર્વા સપિપ્પલીકૈઃ ક્વથિતૈર્જલેઽગ્નૌ||૫૮|| દ્વિપઞ્ચમૂલે ત્રિફલાં સબિલ્વાં ફલાનિ ગોમૂત્રયુતઃ કષાયઃ| કલિઙ્ગપાઠાફલમુસ્તકલ્કઃ સસૈન્ધવઃ ક્ષારયુતઃ સતૈલઃ||૫૯|| નિરૂહમુખ્યઃ કફજાન્ વિકારાન્ સપાણ્ડુરોગાલસકામદોષાન્| હન્યાત્તથા મારુતમૂત્રસઙ્ગં બસ્તેસ્તથાઽઽટોપમથાપિ ઘોરમ્||૬૦|| રાસ્નામૃતૈરણ્ડવિડઙ્ગદાર્વીસપ્તચ્છદોશીરસુરાહ્વનિમ્બૈઃ| શમ્પાકભૂનિમ્બપટોલપાઠાતિક્તાખુપર્ણીદશમૂલમુસ્તૈઃ||૬૧|| ત્રાયન્તિકાશિગ્રુફલત્રિકૈશ્ચ ક્વાથઃ સપિણ્ડીતકતોયમૂત્રઃ| યષ્ટ્યાહ્વકૃષ્ણાફલિનીશતાહ્વારસાઞ્જનશ્વેતવચાવિડઙ્ગૈઃ||૬૨|| કલિઙ્ગપાઠામ્બુદસૈન્ધવૈશ્ચ કલ્કૈઃ સસર્પિર્મધુતૈલમિશ્રઃ| અયં નિરૂહઃ ક્રિમિકુષ્ઠમેહબ્રધ્નોદરાજીર્ણકફાતુરેભ્યઃ||૬૩|| રૂક્ષૌષધૈરપ્યપતર્પિતેભ્ય એતેષુ રોગેષ્વપિ સત્સુ દત્તઃ| નિહત્ય વાતં જ્વલનં પ્રદીપ્ય વિજિત્ય રોગાંશ્ચ બલં કરોતિ||૬૪||

કોષાતકેત્યાદિકાશ્ચત્વારઃ કફે બસ્તયઃ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા ગુઞ્જા| અત્ર ક્વાથદશપ્રસૃતેન તથા કલ્કેન ક્ષૌદ્રાદિના ચ યદ્યપિ માનમધિકં ભવતિ, તથાઽપ્યેવમેવ દ્રવ્યસંયોગં કૃત્વા દ્વાદશપ્રસૃત એવ બસ્તિર્દેયઃ, તદધિકમાનસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્| પટોલેત્યાદૌ પટોલાદિપિપ્પલ્યન્તૈસ્તોયં સાધયિત્વા પૂર્વવદ્ દ્વિતીયઃ, કફરોગિણે દ્વિપઞ્ચમૂલ્યાદિભિસ્તૃતીયઃ કર્તવ્યઃ| ક્ષારઃ યવક્ષારઃ| રાસ્નેત્યાદૌ શમ્પાકઃ ચતુરઙ્ગુલઃ| તિક્તા કટુરોહિણી| અત્ર પિણ્ડીતકક્વાથોઽપ્યાવાપકલ્પો યેન પ્રવિશતિ; પિણ્ડીતકઃ મદનઃ| રૂક્ષૌષધૈરત્યપતર્પિતેભ્યોઽપ્યેતેષુ કુષ્ઠાદિરોગેષ્વયં દત્તો બલં કરોતીતિ યોજના||૫૬-૬૪||

Adhikarana 23 (65-68) · Śloka 68

પુનર્નવૈરણ્ડવૃષાશ્મભેદવૃશ્ચીરભૂતીકબલાપલાશાઃ | દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલાંશિકાનિ ક્ષુણ્ણાનિ ધૌતાનિ ફલાનિ ચાષ્ટૌ||૬૫|| બિલ્વં યવાન્ કોલકુલત્થધાન્યફલાનિ ચૈવ પ્રસૃતોન્મિતાનિ| પયોજલદ્વ્યાઢકવચ્છૃતં તત્ ક્ષીરાવશેષં સિતવસ્ત્રપૂતમ્||૬૬|| વચાશતાહ્વામરદારુકુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકપિપ્પલીનામ્ | કલ્કૈર્યવાન્યા મદનૈશ્ચ યુક્તં નાત્યુષ્ણશીતં ગુડસૈન્ધવાક્તમ્||૬૭|| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્પિષશ્ચ તથૈવ યુક્તં પ્રસૃતૈસ્ત્રિભિશ્ચ | દદ્યાન્નિરૂહં વિધિના વિવિજ્ઞઃ સ સર્વસંસર્ગકૃતામયઘ્નઃ||૬૮||

પુનર્નવેત્યાદિકઃ સર્વવાતાદિસંસર્ગવિષયઃ| વૃશ્ચીરઃ શ્વેતપુનર્નવા| ધાન્યાનિ ફલાનિ ચેતિ ધાન્યફલાનિ| પયોજલદ્વ્યાઢકવદિતિ સમજલક્ષીરદ્વિપ્રસ્થયુક્તમ્||૬૫-૬૮||

Adhikarana 24 (69) · Śloka 69

સ્નિગ્ધોષ્ણ એકઃ પવને સમાંસો દ્વૌ સ્વાદુશીતૌ પયસા ચ પિત્તે| ત્રયઃ સમૂત્રાઃ કટુકોષ્ણતીક્ષ્ણાઃ કફે નિરૂહા ન પરં વિધેયાઃ||૬૯||

ઉક્તાનાં વાતાદિહરબસ્તીનાં સઙ્ખ્યાકલ્પનાં વિશિષ્ટાં દર્શયન્નાહ- સ્નિગ્ધોષ્ણ ઇત્યાદિ| એક ઇતિ એક એવ પુટકઃ| પયસા ચેતિ પયોયુક્તૌ| કટુકોષ્ણતીક્ષ્ણત્વં કફહરદ્રવ્યયોગાદેવ જ્ઞેયમ્| ન પરં વિધેયા ઇત્યનેન તન્ત્રાન્તરવિહિતં ચતુર્થબસ્તિદાનમત્યર્થશરીરહિંસકં નિષેધયતિ; યથા સુશ્રુતે- “દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા ચતુર્થં વા યથાર્હતઃ| સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગે તુ પ્રાપ્તે બસ્તિં નિવર્તયેત્” (સુ.ચિ.અ.૩૨) ઇત્યનેનોક્તં ચતુર્થદાનમિતિ||૬૯||

Adhikarana 25 (70-71) · Śloka 71

રસેન વાતે પ્રતિભોજનં સ્યાત્ ક્ષીરેણ પિત્તે તુ કફે ચ યૂષૈઃ| તથાઽનુવાસ્યેષુ ચ બિલ્વતૈલં સ્યાજ્જીવનીયં ફલસાધિતં ચ||૭૦|| ઇતીદમુક્તં નિખિલં યથાવદ્બસ્તિપ્રદાનસ્ય વિધાનમગ્ર્યમ્| યોઽધીત્ય વિદ્વાનિહ બસ્તિકર્મ કરોતિ લોકે લભતે સ સિદ્ધિમ્||૭૧||

સમ્પ્રતિ વાતાદિભેદેન પ્રતિભોજનં વિશિષ્ટં તથાઽનુવાસનં ચાહ- રસેન વાતે ઇત્યાદિ| પ્રતિભોજનં નિરૂહાનન્તરભોજનમ્| વાતે બિલ્વતૈલાનુવાસનં, પિત્તે જીવનીયસાધિતં, કફે ચ મદનફલસાધિતમ્| અત્ર બિલ્વતૈલાદીનિ વક્ષ્યમાણાનિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તેન સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધૌ યદ્ વક્ષ્યતિ “દશમૂલં” (સિ.અ.૪) ઇત્યાદિના બિલ્વતૈલં, જીવનીયં ચ “જીવન્તી મદનં” (સિ.અ.૪) ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણયમકં, તથા “મદનૈર્વાઽમ્લસંયુક્તૈઃ” (સિ.અ.૪) ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણં મદનતૈલં જ્ઞેયમ્||૭૦-૭૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિસૂત્રીયસિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તપ્રણીતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિસૂત્રીયસિદ્ધિર્નામ તૃતીયોધ્યાયઃ||૩||