3. bastisūtrīyā siddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો બસ્તિસૂત્રીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

કૃતક્ષણં શૈલવરસ્ય રમ્યે સ્થિતં ધનેશાયતનસ્ય પાર્શ્વે| મહર્ષિસઙ્ઘૈર્વૃતમગ્નિવેશઃ પુનર્વસું પ્રાઞ્જલિરન્વપૃચ્છત્||૩|| બસ્તિર્નરેભ્યઃ કિમપેક્ષ્ય દત્તઃ સ્યાત્ સિદ્ધિમાન્ કિમ્મયમસ્ય નેત્રમ્| કીદૃક્પ્રમાણાકૃતિ કિઙ્ગુણં ચ કેભ્યશ્ચ કિંયોનિગુણશ્ચ બસ્તિઃ||૪|| નિરૂહકલ્પઃ પ્રણિધાનમાત્રા સ્નેહસ્ય કા વા શયને વિધિઃ કઃ| કે બસ્તયઃ કેષુ હિતા ઇતીદં શ્રુત્વોત્તરં પ્રાહ વચો મહર્ષિઃ||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

સમીક્ષ્ય દોષૌષધદેશકાલસાત્મ્યાગ્નિસત્ત્વાદિવયોબલાનિ| બસ્તિઃ પ્રયુક્તો નિયતં ગુણાય સ્યાત્ સર્વકર્માણિ ચ સિદ્ધિમન્તિ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

સુવર્ણરૂપ્યત્રપુતામ્રરીતિકાંસ્યાસ્થિશસ્ત્રદ્રુમવેણુદન્તૈઃ | નલૈર્વિષાણૈર્મણિભિશ્ચ તૈસ્તૈર્નેત્રાણિ કાર્યાણિ સુ(ત્રિ)કર્ણિકાનિ ||૭||

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10

ષડ્દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલસમ્મિતાનિ ષડ્વિંશતિદ્વાદશવર્ષજાનામ્| સ્યુર્મુદ્ગકર્કન્ધુસતીનવાહિચ્છિદ્રાણિ વર્ત્યાઽપિહિતાનિ ચૈવ||૮|| યથાવયોઽઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યાં મૂલાગ્રયોઃ સ્યુઃ પરિણાહવન્તિ| ઋજૂનિ ગોપુચ્છસમાકૃતીનિ શ્લક્ષ્ણાનિ ચ સ્યુર્ગુડિકામુખાનિ||૯|| સ્યાત્ કર્ણિકૈકાઽગ્રચતુર્થભાગે મૂલાશ્રિતે બસ્તિનિબન્ધને દ્વે|૧૦|

Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11

જારદ્ગવો માહિષહારિણૌ વા સ્યાચ્છૌકરો બસ્તિરજસ્ય વાઽપિ||૧૦|| દૃઢસ્તનુર્નષ્ટસિરો વિગન્ધઃ કષાયરક્તઃ સુમૃદુઃ સુશુદ્ધઃ | નૃણાં વયો વીક્ષ્ય યથાનુરૂપં નેત્રેષુ યોજ્યસ્તુ સુબદ્ધસૂત્રઃ||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

બસ્તેરલાભે પ્લવજો ગલો વા સ્યાદઙ્કપાદઃ સુઘનઃ પટો વા|૧૨|

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

આસ્થાપનાર્હં પુરુષં વિધિજ્ઞઃ સમીક્ષ્ય પુણ્યેઽહનિ શુક્લપક્ષે||૧૨|| પ્રશસ્તનક્ષત્રમુહૂર્તયોગે જીર્ણાન્નમેકાગ્રમુપક્રમેત |૧૩|

Adhikarana 9 (13-19) · Śloka 20

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વે પઞ્ચમૂલે ચ પલોન્મિતાનિ||૧૩|| અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસાચ્છાગાત્ પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્| પૂતં યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠવચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્||૧૪|| કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતૈઃ સતૈલૈર્યુતં સુખોષ્ણૈસ્તુ પિચુપ્રમાણૈઃ| ગુડાત્ પલં દ્વિપ્રસૃતાં તુ માત્રાં સ્નેહસ્ય યુક્ત્યા મધુ સૈન્ધવં ચ||૧૫|| પ્રક્ષિપ્ય બસ્તૌ મથિતં ખજેન સુબદ્ધમુચ્છ્વાસ્ય ચ નિર્વલીકમ્| અઙ્ગુષ્ઠમધ્યેન મુખં પિધાય નેત્રાગ્રસંસ્થામપનીય વર્તિમ્||૧૬|| તૈલાક્તગાત્રં કૃતમૂત્રવિટ્કં નાતિક્ષુધાર્તં શયને મનુષ્યમ્| સમેઽથવેષન્નતશીર્ષકે વા નાત્યુચ્છ્રિતે સ્વાસ્તરણોપપન્ને||૧૭|| સવ્યેન પાર્શ્વેન સુખં શયાનં કૃત્વર્જુદેહં સ્વભુજોપધાનમ્| સઙ્કોચ્ય સવ્યેતરદસ્ય સક્થિ વામં પ્રસાર્ય પ્રણયેત્તતસ્તમ્||૧૮|| સ્નિગ્ધે ગુદે નેત્રચતુર્થભાગં સ્નિગ્ધં શનૈરૃજ્વન પૃષ્ઠવંશમ્| અકમ્પનાવેપનલાઘવાદીન્ પાણ્યોર્ગુણાંશ્ચાપિ વિદર્શયંસ્તમ્ ||૧૯|| પ્રપીડ્ય ચૈકગ્રહણેન દત્તં નેત્રં શનૈરેવ તતોઽપકર્ષેત્|૨૦|

Adhikarana 10 (20-22) · Śloka 23

તિર્યક્ પ્રણીતે તુ ન યાતિ ધારા ગુદે વ્રણઃ સ્યાચ્ચલિતે તુ નેત્રે||૨૦|| દત્તઃ શનૈર્નાશયમેતિ બસ્તિઃ કણ્ઠં પ્રધાવત્યતિપીડિતશ્ચ| શીતસ્ત્વતિસ્તમ્ભકરો વિદાહં મૂર્ચ્છાં ચ કુર્યાદતિમાત્રમુષ્ણઃ||૨૧|| સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યં પવનં તુ રૂક્ષસ્તન્વલ્પમાત્રાલવણસ્ત્વયોગમ્| કરોતિ માત્રાભ્યધિકોઽતિયોગં ક્ષામં તુ સાન્દ્રઃ સુચિરેણ ચૈતિ||૨૨|| દાહાતિસારૌ લવણોઽતિ કુર્યાત્તસ્માત્ સુયુક્તં સમમેવ દદ્યાત્|૨૩|

Adhikarana 11 (23) · Śloka 24

પૂર્વં હિ દદ્યાન્મધુ સૈન્ધવં તુ સ્નેહં વિનિર્મથ્યં તતોઽનુ કલ્કમ્||૨૩|| વિમથ્ય સંયોજ્ય પુનર્દ્રવૈસ્તં બસ્તૌ નિદધ્યાન્મથિતં ખજેન|૨૪|

Adhikarana 12 (24) · Śloka 25

વામાશ્રયે હિ ગ્રહણીગુદે ચ તત્ પાર્શ્વસંસ્થસ્ય સુખોપલબ્ધિઃ||૨૪|| લીયન્ત એવં વલયશ્ચ તસ્માત્ સવ્યં શયાનોઽર્હતિ બસ્તિદાનમ્|૨૫|

Adhikarana 13 (25) · Śloka 26

વિડ્વાતવેગો યદિ ચાર્ધદત્તે નિષ્કૃષ્ય મુક્તે પ્રણયેદશેષમ્ ||૨૫|| ઉત્તાનદેહશ્ચ કૃતોપધાનઃ સ્યાદ્વીર્યમાપ્નોતિ તથાઽસ્ય દેહમ્ |૨૬|

Adhikarana 14 (26) · Śloka 26

એકોઽપકર્ષત્યનિલં સ્વમાર્ગાત્ પિત્તં દ્વિતીયસ્તુ કફં તૃતીયઃ||૨૬||

Adhikarana 15 (27-29) · Śloka 30

પ્રત્યાગતે કોષ્ણજલાવસિક્તઃ શાલ્યન્નમદ્યાત્તનુના રસેન| જીર્ણે તુ સાયં લઘુ ચાલ્પમાત્રં ભુક્તોઽનુવાસ્યઃ પરિબૃંહણાર્થમ્||૨૭|| નિરૂહપાદાંશસમેન તૈલેનામ્લાનિલઘ્નૌષધસાધિતેન| દત્ત્વા સ્ફિચૌ પાણિતલેન હન્યાત્ સ્નેહસ્ય શીઘ્રાગમરક્ષણાર્થમ્||૨૮|| ઈષચ્ચ પાદાઙ્ગુલિયુગ્મમાઞ્છેદુત્તાનદેહસ્ય તલૌ પ્રમૃજ્યાત્| સ્નેહેન પાર્ષ્ણ્યઙ્ગુલિપિણ્ડિકાશ્ચ યે ચાસ્ય ગાત્રાવયવા રુગાર્તાઃ||૨૯|| તાંશ્ચાવમદ્ગીત સુખં તતશ્ચ નિદ્રામુપાસીત કૃતોપધાનઃ|૩૦|

Adhikarana 16 (30) · Śloka 31

ભાગાઃ કષાયસ્ય તુ પઞ્ચ, પિત્તે સ્નેહસ્ય ષષ્ઠઃ પ્રકૃતૌ સ્થિતે ચ||૩૦|| વાતે વિવૃદ્ધે તુ ચતુર્થભાગો, માત્રા નિરૂહેષુ કફેઽષ્ટભાગઃ|૩૧|

Adhikarana 17 (31-32) · Śloka 33

નિરૂહમાત્રા પ્રસૃતાર્ધમાદ્યે વર્ષે તતોઽર્ધપ્રસૃતાભિવૃદ્ધિઃ||૩૧|| આદ્વાદશાત્ સ્યાત્ પ્રસૃતાભિવૃદ્ધિરષ્ટાદશાદ્ દ્વાદશતઃ પરં સ્યુઃ| આસપ્તતેસ્તદ્વિહિતં પ્રમાણમતઃ પરં ષોડશવદ્વિધેયમ્||૩૨|| નિરૂહમાત્રા પ્રસૃતપ્રમાણા બાલે ચ વૃદ્ધે ચ મૃદુર્વિશેષઃ|૩૩|

Adhikarana 18 (33) · Śloka 34

નાત્યુચ્છ્રિતં નાપ્યતિનીચપાદં સપાદપીઠં શયનં પ્રશસ્તમ્||૩૩|| પ્રધાનમૃદ્વાસ્તરણોપપન્નં પ્રાક્શીર્ષકં શુક્લપટોત્તરીયમ્|૩૪|

Adhikarana 19 (34) · Śloka 35

ભોજ્યં પુનર્વ્યાધિમવેક્ષ્ય તદ્વત્ પ્રકલ્પયેદ્યૂષપયોરસાદ્યૈઃ||૩૪|| સર્વેષુ વિદ્યાદ્વિધિમેતમાદ્યં વક્ષ્યામિ બસ્તીનત ઉત્તરીયાન્|૩૫|

Adhikarana 20 (35-45) · Śloka 45

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ||૩૫|| ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ| સ્થિરાદિવર્ગસ્ય બલાપટોલત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવૈર્યુતસ્ય||૩૬|| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમસ્તુ યાવત્| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ||૩૭|| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચાપિ દદાતિ બસ્તિઃ | એરણ્ડમૂલં ત્રિપલં પલાશા હ્રસ્વાનિ મૂલાનિ ચ યાનિ પઞ્ચ||૩૮|| રાસ્નાશ્વગન્ધાતિબલાગુડૂચી પુનર્નવારગ્વધદેવદારુ| ભાગાઃ પલાંશા મદનાષ્ટયુક્તા જલદ્વિકંસે ક્વથિતેઽષ્ટશેષે||૩૯|| પેષ્યાઃ શતાહ્વા હપુષા પ્રિયઙ્ગુઃ સપિપ્પલીકં મધુકં બલા ચ| રસાઞ્જનં વત્સકબીજમુસ્તં ભાગાક્ષમાત્રં લવણાંશયુક્તમ્||૪૦|| સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્નૃણાં દીપનલેખનીયઃ| જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠશૂલં કફાવૃતિં મારુતનિગ્રહં ચ||૪૧|| વિણ્મૂત્રવાતગ્રહણં સશૂલમાધ્માનતામશ્મરિશર્કરે ચ| આનાહમર્શોગ્રહણીપ્રદોષાનેરણ્ડબસ્તિઃ શમયેત્ પ્રયુક્તઃ||૪૨|| ચતુષ્પલે તૈલઘૃતસ્ય ભૃષ્ટાચ્છાગાચ્છતાર્ધો દધિદાડિમામ્લઃ| રસઃ સપેષ્યો બલમાંસવર્ણરેતોગ્નિદશ્ચાન્ધ્યશિરોર્તિશસ્તઃ ||૪૩|| જલદ્વિકંસેઽષ્ટપલં પલાશાત્ પક્ત્વા રસોઽર્ધાઢકમાત્રશેષઃ| કલ્કૈર્વચામાગધિકાપલાભ્યાં યુક્તઃ શતાહ્વાદ્વિપલેન ચાપિ||૪૪|| સસૈન્ધવઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ સતૈલો દેયો નિરૂહો બલવર્ણકારી| આનાહપાર્શ્વામયયોનિદોષાન્ ગુલ્માનુદાવર્તરુજં ચ હન્યાત્||૪૫||

Adhikarana 21 (46-55) · Śloka 55

યષ્ટ્યાહ્વયસ્યાષ્ટપલેન સિદ્ધં પયઃ શતાહ્વાફલપિપ્પલીભિઃ| યુક્તં સસર્પિર્મધુ વાતરક્તવૈસ્વર્યવીસર્પહિતો નિરૂહઃ||૪૬|| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયોઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ| સશર્કરં ક્ષૌદ્રયુતં સુશીતં પિત્તામયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્||૪૭|| દ્વિકાર્ષિકાશ્ચન્દનપદ્મકર્ધિયષ્ટ્યાહ્વરાસ્નાવૃષસારિવાશ્ચ| સલોધ્રમઞ્જિષ્ઠમથાપ્યનન્તાબલાસ્થિરાદિતૃણપઞ્ચમૂલમ્ ||૪૮|| તોયે સમુત્ક્વાથ્ય રસેન તેન શૃતં પયોઽર્ધાઢકમમ્બુહીનમ્| જીવન્તિમેદર્ધિશતાવરીભિર્વીરાદ્વિકાકોલિકશેરુકાભિઃ||૪૯|| સિતોપલાજીવકપદ્મરેણુ પ્રપૌણ્ડરીકૈઃ કમલોત્પલૈશ્ચ| લોધ્રાત્મગુપ્તામધુકૈર્વિદારીમુઞ્જાતકૈઃ કેશરચન્દનૈશ્ચ||૫૦|| પિષ્ટૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતૈર્નિરૂહં સસૈન્ધવં શીતલમેવ દદ્યાત્| પ્રત્યાગતે ધન્વરસેન શાલીન્ ક્ષીરેણ વાઽદ્યાત્ પરિષિક્તગાત્રઃ||૫૧|| દાહાતિસારપ્રદરાસ્રપિત્તહૃત્પાણ્ડુરોગાન્ વિષમજ્વરં ચ| સગુલ્મમૂત્રગ્રહકામલાદીન્ સર્વામયાન્ પિત્તકૃતાન્નિહન્તિ||૫૨|| દ્રાક્ષાદિકાશ્મર્યમધૂકસેવ્યૈઃ સસારિવાચન્દનશીતપાક્યૈઃ| પયઃ શૃતં શ્રાવણિમુદ્ગપર્ણીતુગાત્મગુપ્તામધુયષ્ટિકલ્કૈઃ||૫૩|| ગોધૂમચૂર્ણૈશ્ચ તથાઽક્ષમાત્રૈઃ સક્ષૌદ્રસર્પિર્મધુયષ્ટિતૈલૈઃ| પથ્યાવિદારીક્ષુરસૈર્ગુડેન બસ્તિં યુતં પિત્તહરં વિદધ્યાત્||૫૪|| હૃન્નાભિપાર્શ્વોત્તમદેહદાહે દાહેઽન્તરસ્થે ચ સકૃચ્છ્રમૂત્રે| ક્ષીણે ક્ષતે રેતસિ ચાપિ નષ્ટે પૈત્તેઽતિસારે ચ નૃણાં પ્રશસ્તઃ||૫૫||

Adhikarana 22 (56-64) · Śloka 64

કોષાતકારગ્વધદેવદારુશાર્ઙ્ગેષ્ટમૂર્વાકુટજાર્કપાઠાઃ | પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતીં ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ||૫૬|| તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈરક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્| ફલાહ્વતૈલસ્ય સમાક્ષિકસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય||૫૭|| દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિણે જ્ઞો મન્દાગ્નયે ચાપ્યશનદ્વિષે ચ| પટોલપથ્યામરદારુભિર્વા સપિપ્પલીકૈઃ ક્વથિતૈર્જલેઽગ્નૌ||૫૮|| દ્વિપઞ્ચમૂલે ત્રિફલાં સબિલ્વાં ફલાનિ ગોમૂત્રયુતઃ કષાયઃ| કલિઙ્ગપાઠાફલમુસ્તકલ્કઃ સસૈન્ધવઃ ક્ષારયુતઃ સતૈલઃ||૫૯|| નિરૂહમુખ્યઃ કફજાન્ વિકારાન્ સપાણ્ડુરોગાલસકામદોષાન્| હન્યાત્તથા મારુતમૂત્રસઙ્ગં બસ્તેસ્તથાઽઽટોપમથાપિ ઘોરમ્||૬૦|| રાસ્નામૃતૈરણ્ડવિડઙ્ગદાર્વીસપ્તચ્છદોશીરસુરાહ્વનિમ્બૈઃ| શમ્પાકભૂનિમ્બપટોલપાઠાતિક્તાખુપર્ણીદશમૂલમુસ્તૈઃ||૬૧|| ત્રાયન્તિકાશિગ્રુફલત્રિકૈશ્ચ ક્વાથઃ સપિણ્ડીતકતોયમૂત્રઃ| યષ્ટ્યાહ્વકૃષ્ણાફલિનીશતાહ્વારસાઞ્જનશ્વેતવચાવિડઙ્ગૈઃ||૬૨|| કલિઙ્ગપાઠામ્બુદસૈન્ધવૈશ્ચ કલ્કૈઃ સસર્પિર્મધુતૈલમિશ્રઃ| અયં નિરૂહઃ ક્રિમિકુષ્ઠમેહબ્રધ્નોદરાજીર્ણકફાતુરેભ્યઃ||૬૩|| રૂક્ષૌષધૈરપ્યપતર્પિતેભ્ય એતેષુ રોગેષ્વપિ સત્સુ દત્તઃ| નિહત્ય વાતં જ્વલનં પ્રદીપ્ય વિજિત્ય રોગાંશ્ચ બલં કરોતિ||૬૪||

Adhikarana 23 (65-68) · Śloka 68

પુનર્નવૈરણ્ડવૃષાશ્મભેદવૃશ્ચીરભૂતીકબલાપલાશાઃ | દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલાંશિકાનિ ક્ષુણ્ણાનિ ધૌતાનિ ફલાનિ ચાષ્ટૌ||૬૫|| બિલ્વં યવાન્ કોલકુલત્થધાન્યફલાનિ ચૈવ પ્રસૃતોન્મિતાનિ| પયોજલદ્વ્યાઢકવચ્છૃતં તત્ ક્ષીરાવશેષં સિતવસ્ત્રપૂતમ્||૬૬|| વચાશતાહ્વામરદારુકુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકપિપ્પલીનામ્ | કલ્કૈર્યવાન્યા મદનૈશ્ચ યુક્તં નાત્યુષ્ણશીતં ગુડસૈન્ધવાક્તમ્||૬૭|| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્પિષશ્ચ તથૈવ યુક્તં પ્રસૃતૈસ્ત્રિભિશ્ચ | દદ્યાન્નિરૂહં વિધિના વિવિજ્ઞઃ સ સર્વસંસર્ગકૃતામયઘ્નઃ||૬૮||

Adhikarana 24 (69) · Śloka 69

સ્નિગ્ધોષ્ણ એકઃ પવને સમાંસો દ્વૌ સ્વાદુશીતૌ પયસા ચ પિત્તે| ત્રયઃ સમૂત્રાઃ કટુકોષ્ણતીક્ષ્ણાઃ કફે નિરૂહા ન પરં વિધેયાઃ||૬૯||

Adhikarana 25 (70-71) · Śloka 71

રસેન વાતે પ્રતિભોજનં સ્યાત્ ક્ષીરેણ પિત્તે તુ કફે ચ યૂષૈઃ| તથાઽનુવાસ્યેષુ ચ બિલ્વતૈલં સ્યાજ્જીવનીયં ફલસાધિતં ચ||૭૦|| ઇતીદમુક્તં નિખિલં યથાવદ્બસ્તિપ્રદાનસ્ય વિધાનમગ્ર્યમ્| યોઽધીત્ય વિદ્વાનિહ બસ્તિકર્મ કરોતિ લોકે લભતે સ સિદ્ધિમ્||૭૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિસૂત્રીયસિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||