Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō bastisūtrīyāṁ siddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो बस्तिसूत्रीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvādhyāyē vamanādipravr̥ttiviṣayādikamabhidhāya kalpanāsiddhyuktabastikalpanāyāḥ prapañcēnābhidhānārthaṁ bastisūtrīyā siddhirucyatē| bastēritikartavyatābhidhāyakasūtramadhikr̥tya kr̥tā siddhirbastisūtrīyasiddhiḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
kr̥takṣaṇaṁ śailavarasya ramyē sthitaṁ dhanēśāyatanasya pārśvē| maharṣisaṅghairvr̥tamagnivēśaḥ punarvasuṁ prāñjaliranvapr̥cchat||3|| bastirnarēbhyaḥ kimapēkṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya nētram| kīdr̥kpramāṇākr̥ti kiṅguṇaṁ ca kēbhyaśca kiṁyōniguṇaśca bastiḥ||4|| nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snēhasya kā vā śayanē vidhiḥ kaḥ| kē bastayaḥ kēṣu hitā itīdaṁ śrutvōttaraṁ prāha vacō maharṣiḥ||5||
कृतक्षणं शैलवरस्य रम्ये स्थितं धनेशायतनस्य पार्श्वे| महर्षिसङ्घैर्वृतमग्निवेशः पुनर्वसुं प्राञ्जलिरन्वपृच्छत्||३|| बस्तिर्नरेभ्यः किमपेक्ष्य दत्तः स्यात् सिद्धिमान् किम्मयमस्य नेत्रम्| कीदृक्प्रमाणाकृति किङ्गुणं च केभ्यश्च किंयोनिगुणश्च बस्तिः||४|| निरूहकल्पः प्रणिधानमात्रा स्नेहस्य का वा शयने विधिः कः| के बस्तयः केषु हिता इतीदं श्रुत्वोत्तरं प्राह वचो महर्षिः||५||
🔊 Audio coming soon
dhanēśāyatanasyēti himālayasya| bastirnarēbhya ityādayō daśa praśnāḥ| nētraṁ nalikā| kiṁyōniguṇaśca bastirityatra bastiḥ bastipuṭakaḥ, yōniḥ prabhavasthānam| snēhasya vā kēti anuvāsanasya kā praṇidhānamātrā| anuvāsanasya cātra prapañcō'bhidhātavyaḥ; tēnānuvāsanasya kalpamātrapraśnō'tra bōddhavyaḥ; yadā tu ‘snēhasya vā kaḥ’ iti pāṭhaḥ, tadā snēhasya nirūhadinadīyamānasya kō vidhirityarthaḥ, sa cōttaragranthēna saṅgatārtha ēva| kē bastayaḥ kēṣu hitā iti kēbhyaḥ puruṣēbhyaḥ kiṁyōnayā hitā bastaya ityarthaḥ||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
samīkṣya dōṣauṣadhadēśakālasātmyāgnisattvādivayōbalāni| bastiḥ prayuktō niyataṁ guṇāya syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti||6||
समीक्ष्य दोषौषधदेशकालसात्म्याग्निसत्त्वादिवयोबलानि| बस्तिः प्रयुक्तो नियतं गुणाय स्यात् सर्वकर्माणि च सिद्धिमन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
samīkṣyētyādi| atra dōṣādayō yē daśa parīkṣaṇīyāḥ prōktāstēṣvēva upakalpanīyōktadōṣabhēṣajādyēkādaśakasya tathā rōgabhiṣagjitīyōktadaśaparīkṣyasyāvarōdhō vyākhyēyaḥ; anuktāvarōdhaścāyaṁ yōnivyāpattika ēvāsmābhiruktō'nusaraṇīyaḥ| samīkṣyēti jñānapūrvakamavēkṣya| sarvakarmāṇi cēti vamanādīni ca dōṣādīnapēkṣya prayuktāni guṇakarāṇi bhavanti||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṁsyāsthiśastradrumavēṇudantaiḥ | nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnētrāṇi kāryāṇi su(tri)karṇikāni ||7||
सुवर्णरूप्यत्रपुताम्ररीतिकांस्यास्थिशस्त्रद्रुमवेणुदन्तैः | नलैर्विषाणैर्मणिभिश्च तैस्तैर्नेत्राणि कार्याणि सु(त्रि)कर्णिकानि ||७||
🔊 Audio coming soon
kimmayamasya nētramityasya praśnasyōttaraṁ- suvarṇētyādi| trapu vaṅgaṁ, rītiḥ pittalam| viṣāṇairiti mahiṣādiśr̥ṅgaiḥ| sukarṇikānīti susamāhitakarṇikāni; ‘trikarṇikāni’ iti kēcit paṭhanti, trikarṇikatvaṁ cāgrē vakṣyamāṇam||7||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10
ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṁśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva||8|| yathāvayō'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṁ mūlāgrayōḥ syuḥ pariṇāhavanti| r̥jūni gōpucchasamākr̥tīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni||9|| syāt karṇikaikā'gracaturthabhāgē mūlāśritē bastinibandhanē dvē|10|
षड्द्वादशाष्टाङ्गुलसम्मितानि षड्विंशतिद्वादशवर्षजानाम्| स्युर्मुद्गकर्कन्धुसतीनवाहिच्छिद्राणि वर्त्याऽपिहितानि चैव||८|| यथावयोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां मूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति| ऋजूनि गोपुच्छसमाकृतीनि श्लक्ष्णानि च स्युर्गुडिकामुखानि||९|| स्यात् कर्णिकैकाऽग्रचतुर्थभागे मूलाश्रिते बस्तिनिबन्धने द्वे|१०|
🔊 Audio coming soon
‘kīdr̥kpramāṇākr̥ti’ ityasyōttaraṁ- ṣaḍityādi| tatra ṣaḍaṅgulamēkavarṣāt prabhr̥ti yāvat ṣaḍvarṣaṁ, dvādaśavarṣasyāṣṭāṅgulaṁ nētraṁ bhavati, viṁśativarṣasya dvādaśāṅgulaṁ nētraṁ bhavati| atra vyutkramābhidhānēna ṣaḍvarṣādarvāgviṁśativarṣādūrdhvaṁ ca nētramānavikalpō nāsti, ṣaḍvarṣādūrdhvaṁ nētramānavikalpō'stīti darśayati; tēna ṣaḍvarṣādūrdhvaṁ pratyabdamaṅgulatr̥tīyabhāgavr̥ddhirbhavati, dvādaśādūrdhvaṁ pratyabdamardhāṅgulavr̥ddhiḥ, ēvamuktamānapūraṇaṁ bhavati| suśrutē nētramānabhēda uktaḥ, sa nātivirōdhakāritayā upēkṣaṇīya ēva| uktaṁ hi tatra- “sāṁvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṁ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulaṁ nētraṁ, pañcaviṁśativarṣādūrdhvaṁ dvādaśāṅgulam” (su.ci.a.35) iti| mudgādivāhicchidratvaṁ yathāsaṅkhyaṁ ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulanētrēṣu jñēyam| karkandhuśabdēnēha śr̥gālabadarī svalpā gr̥hyatē; uktaṁ hi suśrutē- “kōlāsthimātracchidraṁ” (su.ci.a.35) iti| br̥hadbadarīgrahaṇē tu kaniṣṭhāpramāṇāgraṁ tadvahanaṁ nārhati; kēcidēvaṁ virōdhaṁ paśyantō badarāsthimajjānamiha karkandhūśabdēna grāhayanti| satīnaḥ vartulakalāyaḥ| vartyā'pihitānīti dravyāntarapravēśanirāsārthaṁ vartyā'pihitamukhāni kartavyāni| yathāvaya iti yasmin vayasi nētraṁ vihitaṁ, tadvayaḥsthasyaivāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṁ yathāsaṅkhyaṁ mūlē'grē ca tulyapariṇāhaṁ nētraṁ kartavyam| r̥jūnītyādinā nētraguṇānāha| ślakṣṇānīti akarkaśāni| guṭikāmukhānītyanēna vartulamukhatayā'tīkṣṇamukhatāṁ darśayati| ēkā karṇikā'grē kartavyā nētrasyāntaḥpravēśanirāsārthaṁ, bastinibandhanē dvē iti bastinibandhanaprayōjanakē dvē||8-9||-
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
jāradgavō māhiṣahāriṇau vā syācchaukarō bastirajasya vā'pi||10|| dr̥ḍhastanurnaṣṭasirō vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumr̥duḥ suśuddhaḥ | nr̥ṇāṁ vayō vīkṣya yathānurūpaṁ nētrēṣu yōjyastu subaddhasūtraḥ||11||
जारद्गवो माहिषहारिणौ वा स्याच्छौकरो बस्तिरजस्य वाऽपि||१०|| दृढस्तनुर्नष्टसिरो विगन्धः कषायरक्तः सुमृदुः सुशुद्धः | नृणां वयो वीक्ष्य यथानुरूपं नेत्रेषु योज्यस्तु सुबद्धसूत्रः||११||
🔊 Audio coming soon
kēbhyaśca kiṁyōniguṇaśca bastirityasyōttaraṁ- jāradgava ityādi|- jāradgavaḥ vr̥ddhagōbhavaḥ| bastiriti mūtrāśayapuṭakam| naṣṭasira iti samuddhr̥tasirāsantatiḥ | vigataḥ pūtigandhō yasya sa vigandhaḥ| kaṣāyarakta iti kaṣāyabhāvanayā raktīkr̥taḥ | vayō vīkṣya yathānurūpamiti vayōbhēdēna yathōktēna yō bastiryasyōcitapramāṇō bhavati, sa tasya nētrē nibandhanīyaḥ| ētēna ‘kēbhyaḥ kō bastiḥ’ ityasyōttaraṁ bhavati||10-11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
bastēralābhē plavajō galō vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭō vā|12|
बस्तेरलाभे प्लवजो गलो वा स्यादङ्कपादः सुघनः पटो वा|१२|
🔊 Audio coming soon
bastyaprāptāvanukalpavidhimāha- bastēralābhē ityādi| plavaja iti prasēvakagalaḥ pakṣī ‘plava’ iti khyātaḥ| aṅkapādaḥ carmacaṭakaḥ, tasya carma grāhyaṁ bastyartham|12|
Adhikarana 8 (12) · Śloka 13
āsthāpanārhaṁ puruṣaṁ vidhijñaḥ samīkṣya puṇyē'hani śuklapakṣē||12|| praśastanakṣatramuhūrtayōgē jīrṇānnamēkāgramupakramēta |13|
आस्थापनार्हं पुरुषं विधिज्ञः समीक्ष्य पुण्येऽहनि शुक्लपक्षे||१२|| प्रशस्तनक्षत्रमुहूर्तयोगे जीर्णान्नमेकाग्रमुपक्रमेत |१३|
🔊 Audio coming soon
‘nirūhakalpaḥ’ ityādipraśnasyōttaram- āsthāpanārhamityādi| śuklapakṣē iti śuklapakṣasya sarvārambhēṣu praśastatvāt, hārītēna tu kr̥ṣṇapakṣa ēvātra vihitaḥ; uktaṁ hi- “kr̥ṣṇapakṣē kāryaṁ, janmani sarvarōgā hatāḥ suhatā bhavantīti vadanti śāstrajñāḥ; śuklē dēvā jātāḥ, kr̥ṣṇē'surāśca sarvarōgāśca; tasmādrōgacikitsā kr̥ṣṇē sadaiva kartavyā” iti| ēkāgramiti bastiprayōgaikamanasam||12||-
Adhikarana 9 (13-19) · Śloka 20
balāṁ guḍūcīṁ triphalāṁ sarāsnāṁ dvē pañcamūlē ca palōnmitāni||13|| aṣṭau phalānyardhatulāṁ ca māṁsācchāgāt pacēdapsu caturthaśēṣam| pūtaṁ yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām||14|| kalkairguḍakṣaudraghr̥taiḥ satailairyutaṁ sukhōṣṇaistu picupramāṇaiḥ| guḍāt palaṁ dviprasr̥tāṁ tu mātrāṁ snēhasya yuktyā madhu saindhavaṁ ca||15|| prakṣipya bastau mathitaṁ khajēna subaddhamucchvāsya ca nirvalīkam| aṅguṣṭhamadhyēna mukhaṁ pidhāya nētrāgrasaṁsthāmapanīya vartim||16|| tailāktagātraṁ kr̥tamūtraviṭkaṁ nātikṣudhārtaṁ śayanē manuṣyam| samē'thavēṣannataśīrṣakē vā nātyucchritē svāstaraṇōpapannē||17|| savyēna pārśvēna sukhaṁ śayānaṁ kr̥tvarjudēhaṁ svabhujōpadhānam| saṅkōcya savyētaradasya sakthi vāmaṁ prasārya praṇayēttatastam||18|| snigdhē gudē nētracaturthabhāgaṁ snigdhaṁ śanaiṟujvana pr̥ṣṭhavaṁśam| akampanāvēpanalāghavādīn pāṇyōrguṇāṁścāpi vidarśayaṁstam ||19|| prapīḍya caikagrahaṇēna dattaṁ nētraṁ śanairēva tatō'pakarṣēt|20|
बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्वे पञ्चमूले च पलोन्मितानि||१३|| अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसाच्छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम्| पूतं यवानीफलबिल्वकुष्ठवचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्||१४|| कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतैः सतैलैर्युतं सुखोष्णैस्तु पिचुप्रमाणैः| गुडात् पलं द्विप्रसृतां तु मात्रां स्नेहस्य युक्त्या मधु सैन्धवं च||१५|| प्रक्षिप्य बस्तौ मथितं खजेन सुबद्धमुच्छ्वास्य च निर्वलीकम्| अङ्गुष्ठमध्येन मुखं पिधाय नेत्राग्रसंस्थामपनीय वर्तिम्||१६|| तैलाक्तगात्रं कृतमूत्रविट्कं नातिक्षुधार्तं शयने मनुष्यम्| समेऽथवेषन्नतशीर्षके वा नात्युच्छ्रिते स्वास्तरणोपपन्ने||१७|| सव्येन पार्श्वेन सुखं शयानं कृत्वर्जुदेहं स्वभुजोपधानम्| सङ्कोच्य सव्येतरदस्य सक्थि वामं प्रसार्य प्रणयेत्ततस्तम्||१८|| स्निग्धे गुदे नेत्रचतुर्थभागं स्निग्धं शनैरृज्वन पृष्ठवंशम्| अकम्पनावेपनलाघवादीन् पाण्योर्गुणांश्चापि विदर्शयंस्तम् ||१९|| प्रपीड्य चैकग्रहणेन दत्तं नेत्रं शनैरेव ततोऽपकर्षेत्|२०|
🔊 Audio coming soon
balāmityādinā bastividhānamāha| palōnmitatvamiha triphalāpañcamūlyōrapi pratidravyam| phalānīti madanaphalāni, tāni cākr̥tyaivāṣṭāviha| atra balādīnāmauṣadhānāmautsargikakvāthavidhinā'ṣṭamadanaphalādhikaṣaṭṣaṣṭipalatvaṁ “kvāthaḥ kvāthyasamaḥ” itivacanād bahukvāthō bhavati; bastau ca puṭatrayadānē'pi pratipuṭakē daśapalakvāthadānaniyamāt triṁśatpalāni paramupayujyantē, śēṣastu yadyapi niṣprayōjanastathā'pi maharṣivacanādyāvatpramāṇamuktaṁ tāvataiva kriyamāṇaḥ kvāthō'tra guṇavān bhavatīti, tēna na mīmāṁsyamētat; uktaṁ hi- “yathā kurvanti, sa upāyaḥ” (sū.a.26); iti kiṁvā, upayuktakvāthyadravyamānavibhāgōdāharaṇārthamētaduktaṁ , tēna tadanusārēṇōpayuktakvāthasādhanayōgyamānamēva kvāthyaṁ grahītavyam| yavānyādīnāṁ pratyēkaṁ pratinirūhaṁ picumānatvaṁ; picuḥ karṣaḥ| snēhasyēti ghr̥tatailasya, uktatvāt | ētacca snēhamānaṁ prakr̥tisthē puruṣē vakṣyamāṇavyavasthayā jñēyam| ‘yuktyā madhusaindhavē ca’ ityanēna madhusaindhavayōḥ prakr̥tyādyapēkṣayā'niyataṁ mānaṁ darśayati; cakārō māṁsarasakṣīragōmūtrādīnāṁ cāniyataṁ mānaṁ darśayati; ēṣāṁ ca mānavyavasthāmagrē kaṣāyamānaprastāvē darśayiṣyāmaḥ| ucchvāsyēti ucchvāsanēna dravyābhighātajanitavātanirgamamicchati| nirvalīkamiti kriyāviśēṣaṇam| nētrāgrasaṁsthāmiti prathamaṁ dravanirgamādipratiṣēdhārthaṁ nalikāgramukhadattāṁ vartim| tailāktagātramiti abhyaṅgasāhacaryāt svēdō'pi jñēyaḥ, tēnābhyaktasvinnamityarthaḥ; uktaṁ hyanyatra “anuvāsitamāsthāpayēdabhyaktasvinnaśarīram” (su.ci.a.38) iti| prastāvāgataśayanavidhimāha- śayanē manuṣyamityādi| samē'thavēṣannataśīrṣakē vēti vikalpadvayamāturēcchayā kartavyaṁ; kiṁvā, unnatakaṭīdēśasya puruṣasya samaṁ, tucchakaṭīkasyōnnataśīrṣaṁ śayanaṁ vidhēyam, ēvaṁ hi tayōḥ samyagbastirdēhānusārī bhavati| savyēnēti vāmēna; vāmapārśvaśayanaprayōjanaṁ ‘vāmāśrayē hi’ ityādinā vakṣyamāṇam| manuṣyaṁ yathōktasarvaguṇaṁ kr̥tvā taṁ praṇayēditi sambandhaḥ| svabhujōpadhānaṁ yathā bhavati tathā śayānam; upadhānaṁ gaṇḍuḥ| savyētarad dakṣiṇam| sakthi jaṅghā| vāmaṁ sakthi prasārya, tadupari dakṣiṇaṁ sakthi saṅkōcya, visr̥tasavyasakthisaṅkucitadakṣiṇasakthītyarthaḥ| snigdhē gudē nētracaturthabhāgamiti karṇikāvacchinnaṁ sarvaṁ caturthabhāgamiti| anu pr̥ṣṭhavaṁśamiti pr̥ṣṭhavaṁśamanugataṁ kr̥tvā| akampanētyādau kampanaṁ calanaṁ, vēpanaṁ vēpathuḥ, lāghavaṁ śīghrakriyatā; ādiśabdēna bastigrahaṇapīḍanādi gr̥hyatē| vidarśayanniha sampādayan| prapīḍya caikagrahaṇēna dattamityanēna viśramya punaḥ pīḍanaṁ vāyujanakaṁ niṣēdhayati||13-19||-
Adhikarana 10 (20-22) · Śloka 23
tiryak praṇītē tu na yāti dhārā gudē vraṇaḥ syāccalitē tu nētrē||20|| dattaḥ śanairnāśayamēti bastiḥ kaṇṭhaṁ pradhāvatyatipīḍitaśca| śītastvatistambhakarō vidāhaṁ mūrcchāṁ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ||21|| snigdhō'tijāḍyaṁ pavanaṁ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayōgam| karōti mātrābhyadhikō'tiyōgaṁ kṣāmaṁ tu sāndraḥ sucirēṇa caiti||22|| dāhātisārau lavaṇō'ti kuryāttasmāt suyuktaṁ samamēva dadyāt|23|
तिर्यक् प्रणीते तु न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते तु नेत्रे||२०|| दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावत्यतिपीडितश्च| शीतस्त्वतिस्तम्भकरो विदाहं मूर्च्छां च कुर्यादतिमात्रमुष्णः||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनं तु रूक्षस्तन्वल्पमात्रालवणस्त्वयोगम्| करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षामं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति||२२|| दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात्तस्मात् सुयुक्तं सममेव दद्यात्|२३|
🔊 Audio coming soon
tiryakpraṇidhānādidōṣamāha- tiryagityādi| na yāti dhārēti tiryakpraṇidhānē sati gudavalīrōdhō bhavati, tēna dhārā na yāti| atistambhakara iti bastirdēhasya stambhaṁ karōti| jāḍyamiti śarīrajaḍatā| tanvalpamātrālavaṇastvayōgamiti tanurvā, alpamātralavaṇō vā| sāndraḥ tanuviparītaḥ, kṣāmaṁ puruṣaṁ kuryāt| lavaṇō'tīti atimātralavaṇaḥ| tasmāditi yathōktavidhānēṣu dōṣanidarśanāt| suyuktamiti tiryakpraṇidhānādirahitaṁ, śītatvādirahitaṁ ca||20-22||-
Adhikarana 11 (23) · Śloka 24
pūrvaṁ hi dadyānmadhu saindhavaṁ tu snēhaṁ vinirmathyaṁ tatō'nu kalkam||23|| vimathya saṁyōjya punardravaistaṁ bastau nidadhyānmathitaṁ khajēna|24|
पूर्वं हि दद्यान्मधु सैन्धवं तु स्नेहं विनिर्मथ्यं ततोऽनु कल्कम्||२३|| विमथ्य संयोज्य पुनर्द्रवैस्तं बस्तौ निदध्यान्मथितं खजेन|२४|
🔊 Audio coming soon
‘pūrvaṁ hi dadyād’ iti granthaṁ kēcidanārṣamāhuḥ; tantrāntarēṣu tvasyārthasya dr̥ṣṭatvādyukta ēvāyaṁ pāṭhaḥ; ucyatē hi suśrutē “dattvā''dau saindhavasyākṣaṁ madhunaśca paladvayam | pātrē talēna mathnīyāt” (su.ci.a.38) ityādi| punardravaistamityatra dravaśabdēna kvāthasya grahaṇam||23||-
Adhikarana 12 (24) · Śloka 25
vāmāśrayē hi grahaṇīgudē ca tat pārśvasaṁsthasya sukhōpalabdhiḥ||24|| līyanta ēvaṁ valayaśca tasmāt savyaṁ śayānō'rhati bastidānam|25|
वामाश्रये हि ग्रहणीगुदे च तत् पार्श्वसंस्थस्य सुखोपलब्धिः||२४|| लीयन्त एवं वलयश्च तस्मात् सव्यं शयानोऽर्हति बस्तिदानम्|२५|
🔊 Audio coming soon
vāmapārśvaśayanaṁ yaduktaṁ tasya prayōjanamāha- vāmāśrayē ityādi| vāmāśrayē yasmād grahaṇīgudē, tēna vāmapārśvasuptasya grahaṇīgudē prakr̥tisthē bhavataḥ, prakr̥tisthē ca gudē gudasya bastinā samyagupaślēṣād vyāptirbhavati, tathā valayaśca līnā bhavanti, tēna sukhaṁ bastiryāti, grahaṇīgudayōḥ prakr̥tisthatayā ca bastirvyāpya sukhaṁ grahaṇīṁ bhāvayatīti bōddhavyam||24||-
Adhikarana 13 (25) · Śloka 26
viḍvātavēgō yadi cārdhadattē niṣkr̥ṣya muktē praṇayēdaśēṣam ||25|| uttānadēhaśca kr̥tōpadhānaḥ syādvīryamāpnōti tathā'sya dēham |26|
विड्वातवेगो यदि चार्धदत्ते निष्कृष्य मुक्ते प्रणयेदशेषम् ||२५|| उत्तानदेहश्च कृतोपधानः स्याद्वीर्यमाप्नोति तथाऽस्य देहम् |२६|
🔊 Audio coming soon
viḍvātētyādau niṣkr̥ṣya muktē iti nalikāmākr̥ṣya viḍvātavēgē muktē| dattē tu bastau uttānadēhaḥ kr̥tōpadhānaśca syāt| ētatkaraṇaprayōjanamāha- vīryamāpnōtītyādi||25||-
Adhikarana 14 (26) · Śloka 26
ēkō'pakarṣatyanilaṁ svamārgāt pittaṁ dvitīyastu kaphaṁ tr̥tīyaḥ||26||
एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात् पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः||२६||
🔊 Audio coming soon
ēkō'pakarṣatītyādi| ētadvātādibhēdēna ēkādibastidānavidhānaṁ; na tu tridōṣē prathamō vātaṁ jayati, dvitīyaḥ pittaṁ jayati, tr̥tīyaḥ kaphamityādi vyākhyēyaṁ; yataḥ, “snigdhōṣṇa ēkaḥ pavanē samāṁsaḥ” ityādinā pavanādibhēdēnaiva saṅkhyāniyamaṁ kariṣyati| ēvaṁ svamārgāccānilamēkō bastirapakarṣati, pittaṁ dvitīyastu svamārgāditi pittaṁ dvāvēva jayataḥ , kaphaṁ traya ēva jayantīti jñēyaṁ; svamārgāditi svasthānāt| yadyapi ca bastiḥ pakvāśayagatamēva dōṣaṁ jayatītyuktaṁ, tathā'pi pittādisthānē'pi viśēṣabastividhisāmarthyāddōṣaharaṇamucyatē; tēna, utsargatastadgatadōṣaharaṇaṁ viśiṣṭavidhānēna ca sthānāntaragatadōṣaharaṇaṁ bhavati| ayamarthō jatūkaṇē'pyucyatē- “bastiḥ kāryaḥ sakr̥dbastisthānaśaktyā'nilādiṣu” iti| atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati, tr̥tīyaḥ kaphamapakarṣatītyucyatē; tathā'pi prathamadvitīyayōrapi pittakaphāpahatvamastyēva , paraṁ dvitīyēna pittāpaharaṇaṁ, tr̥tīyēna ca kaphāpaharaṇaṁ sthānapratyāsattyā kriyata iti kr̥tvā dvitīyaḥ pittaṁ harati, tr̥tīyaḥ kaphaṁ haratīti cōktam| pittakaphayōśca yadyapi sukhaṁ cikitsitaṁ bastirna bhavati, tathā'pi vātāvarakē vātānubandhē vā pittē kaphē caitadbastidānaṁ jñēyam; uktaṁ hi suśrutē- “bastirvātē ca pittē ca kaphē raktē ca śasyatē” (su.ci.a.35) iti||26||
Adhikarana 15 (27-29) · Śloka 30
pratyāgatē kōṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasēna| jīrṇē tu sāyaṁ laghu cālpamātraṁ bhuktō'nuvāsyaḥ paribr̥ṁhaṇārtham||27|| nirūhapādāṁśasamēna tailēnāmlānilaghnauṣadhasādhitēna| dattvā sphicau pāṇitalēna hanyāt snēhasya śīghrāgamarakṣaṇārtham||28|| īṣacca pādāṅguliyugmamāñchēduttānadēhasya talau pramr̥jyāt| snēhēna pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca yē cāsya gātrāvayavā rugārtāḥ||29|| tāṁścāvamadgīta sukhaṁ tataśca nidrāmupāsīta kr̥tōpadhānaḥ|30|
प्रत्यागते कोष्णजलावसिक्तः शाल्यन्नमद्यात्तनुना रसेन| जीर्णे तु सायं लघु चाल्पमात्रं भुक्तोऽनुवास्यः परिबृंहणार्थम्||२७|| निरूहपादांशसमेन तैलेनाम्लानिलघ्नौषधसाधितेन| दत्त्वा स्फिचौ पाणितलेन हन्यात् स्नेहस्य शीघ्रागमरक्षणार्थम्||२८|| ईषच्च पादाङ्गुलियुग्ममाञ्छेदुत्तानदेहस्य तलौ प्रमृज्यात्| स्नेहेन पार्ष्ण्यङ्गुलिपिण्डिकाश्च ये चास्य गात्रावयवा रुगार्ताः||२९|| तांश्चावमद्गीत सुखं ततश्च निद्रामुपासीत कृतोपधानः|३०|
🔊 Audio coming soon
śālyannamityādau jīrṇē iti āsthāpanōpalēpē kōṣṭhasthē jīrṇē| tanumāṁsarasādibhōjanaṁ cēha nirūhēṇa manāgupahatasya vahnēḥ paripālanārtham| pēyādikramastvatra na kriyatē, virēcanavadihāmasyābhāvāt; ata ēva suśrutē pēyādikramaṁ tyaktvā rasādikrama uktaḥ| paribr̥ṁhaṇārthamityanēna lēkhanārthaṁ kriyamāṇē nirūhē paribr̥ṁhaṇārthamanuvāsanaṁ tadahaḥ kartavyamiti darśayati| ata ēva kalpanāsiddhāvapi- “narastatō niśyanuvāsanārhaḥ” (si.a.1) ityanēna tadaharanuvāsanasyāvaśyakatvamuktaṁ ; jatūkarṇē'pyuktaṁ- “jīrṇē sāyaṁ kr̥tānnaṁ ca puṣṭyarthamanuvāsayēt” iti| nirūhapādāṁśasamēna tailēnēti nirūhapādapramāṇēna, caturviṁśatipalē nirūhē ṣaṭpalēna snēhēnētyarthaḥ; iyaṁ cōttamā mātrā'nuvāsanasya; uktaṁ hyanyatra- “uttamā ṣaṭpalī prōktā madhyamā tripalī bhavēt| kanīyasī sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsanē” iti; suśrutē'pyētāvanmānamēva snēhasyānuvāsana mātrābastivibhāgēnānuvāsanē uktam| snēhaśīghrāgamanarakṣārthaṁ vidhānamāha- īṣadityādi| tacca pādāṅgulyōttānadēhasya mātrāśataṁ sthāpanaṁ kartavyam| nirūhē tu triṁśanmātrākālaṁ yāvaduttānasya sthāpanaṁ manyantē| pādāṅguliyugmamiti parvasandhiḥ| āñchēditi ākarṣēt| nidrāmupāsītēti vacanaṁ kriyāntarasya niṣēdhārtham||27-29||-
Adhikarana 16 (30) · Śloka 31
bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca, pittē snēhasya ṣaṣṭhaḥ prakr̥tau sthitē ca||30|| vātē vivr̥ddhē tu caturthabhāgō, mātrā nirūhēṣu kaphē'ṣṭabhāgaḥ|31|
भागाः कषायस्य तु पञ्च, पित्ते स्नेहस्य षष्ठः प्रकृतौ स्थिते च||३०|| वाते विवृद्धे तु चतुर्थभागो, मात्रा निरूहेषु कफेऽष्टभागः|३१|
🔊 Audio coming soon
samprati trividhō yō dvādaśaprasr̥tō nirūhastasya kaṣāyasnēhamātrāṁ nirūpayannāha - bhāgā ityādi| bhāgāḥ kaṣāyasya pañcētyanēna sarvatraiva dōṣē svasthē ca puruṣē dvādaśaprasr̥tabhāgarūpē nirūhē pañcabhāgāḥ kaṣāyasya bhavanti, tēna pañca prasr̥tāḥ kaṣāyasya| snēhasya ca dōṣabhēdēna svasthē ca mānabhēdamāha- pittē ityādi| pittē snēhasya ṣaṣṭhaḥ, tathā prakr̥tau sthitē ca puruṣē svasthē ṣaṣṭha ityarthaḥ; tatra ṣaṇṇāṁ pūraṇaḥ ṣaṣṭhaḥ, tēna dvādaśaprasr̥tasya ṣaṣṭhō bhāgō dviprasr̥taṁ bhavati| snēhaśabdēna ghr̥tatailādigrahaṇam| vātē tu vr̥ddhē caturthō bhāgaḥ; snēhacaturthō bhāgaḥ prasr̥tatrayam| aṣṭabhāga iti sārdhaḥ prasr̥taḥ| asminnarthē hārītaḥ- “kvāthasya pañcaprasr̥tā vibhāgāḥ, snēhasya ṣaṣṭhō hyadhikē tu pittē| svasthē ca tāvat, pavanē caturthaḥ, kaphē'ṣṭamō'tyantagatē(?) vikalpaḥ” iti| ēṣā snēhamātrā hīnamātrē'pi nirūhē kvāthasnēhayōruktamātrānusārēṇa yōjanīyā; śēṣaṇāṁ tu madhukalkasaindhavānāmiha mātrāniyamō nōktaḥ, tēṣāmapi prakr̥tyādibhadēnāniyatatvāt; tēna madhvādīnāṁ prakr̥tyādyanusārēṇa prasr̥tamānēna dvādaśaprasr̥tatvaṁ pūraṇīyam| tatra jatūkaṇapratyayāt sarvatra kalkasya paladvayaṁ bhavati| uktaṁ hi tatra “caturviṁśatikē puṭakē pēṣyāṇāṁ dvipalaṁ, kiñcicca madhusaindhavāt, snēhō vakṣyamāṇaḥ, śēṣaṁ kaṣāyasya; vātē tailaṣaṭpalaṁ svasthē ca; catvāri pittē ghr̥tasya, kaphē trīṇi tailasya” iti; saindhavaṁ tu karṣapramāṇamasti; yataḥ suśrutē- “saindhavākṣaṁ samādāya madhunaḥ prasr̥tadvayam” (su.ci.a.38) ityādyuktam; hārīta tu- “kṣaudraṁ tu dēyaṁ prasr̥tapramāṇaṁ dvitīyamāhurlavaṇasya cākṣam” ityuktaṁ; tēnānayā diśā saindhavamadhukalpanā| yathōktakaṣāyasnēhakalkamadhusaindhavāpūritāṁśapūraṇaṁ cāvāpēnaiva kartavyam; āvāpaścātrānuktō'pyuttaratra vakṣyamāṇō vātādibhēdēna māṁsarasakṣīragōmūtrādikō jñēyaḥ| vakṣyati hi- “snigdhōṣṇa ēkaḥ pavanē nirūhō, dvau svāduśītau payasā ca pittē| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukōṣṇatīkṣṇāḥ kaphē nirūhā na paraṁ vidhēyāḥ” iti| hārīta'pyuktaṁ “snēhaṁ guḍaṁ māṁsarasaṁ payaśca hyamlāni mūtrāṇi ca saindhavaṁ ca| ētāni sarvāṇyapi yōjayīta nirūhayōgē madanāt phalaṁ ca” iti| yattu tantrāntarē- dvādaśaprasr̥tapūraṇaṁ prati pratidravyavibhāgēnōktaṁ; yathā- “dattvā''dau saindhavasyākṣaṁ madhunaḥ prasr̥tadvayam| vinirmathya tatō dadyāt snēhasya prasr̥tatrayam| ēkībhūtē tataḥ snēhē kalkasya prasr̥taṁ kṣipēt| sammūrcchitē kaṣāyaṁ tu catuḥprasr̥tasammitam|| vitarēcca tadāvāpamantē dviprasr̥tōnmitam| ēvaṁ sukalpitō bastirdvādaśaprasr̥tō bhavēt” (su.ci.a.38) iti; tadvātaviṣayamēva, snēhasya vātaghnatvāt; kintvatra yaccatuḥprasr̥taṁ kaṣāyasya manyatē, tadasmattantrānumatamēva | yattvanyē paṭhanti- “madhusnēhanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dvē daśa trīṇi palānyanilarōgiṇām|| pittē catvāri catvāri dvē dvipañca catuṣṭayam | ṣaṭ trīṇi dvē daśa trīṇi kaphē cāpi nirūhaṇam” iti; tadasmattantrānugatatvādanumatamēva||30||-
Adhikarana 17 (31-32) · Śloka 33
nirūhamātrā prasr̥tārdhamādyē varṣē tatō'rdhaprasr̥tābhivr̥ddhiḥ||31|| ādvādaśāt syāt prasr̥tābhivr̥ddhiraṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṁ syuḥ| āsaptatēstadvihitaṁ pramāṇamataḥ paraṁ ṣōḍaśavadvidhēyam||32|| nirūhamātrā prasr̥tapramāṇā bālē ca vr̥ddhē ca mr̥durviśēṣaḥ|33|
निरूहमात्रा प्रसृतार्धमाद्ये वर्षे ततोऽर्धप्रसृताभिवृद्धिः||३१|| आद्वादशात् स्यात् प्रसृताभिवृद्धिरष्टादशाद् द्वादशतः परं स्युः| आसप्ततेस्तद्विहितं प्रमाणमतः परं षोडशवद्विधेयम्||३२|| निरूहमात्रा प्रसृतप्रमाणा बाले च वृद्धे च मृदुर्विशेषः|३३|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vayōbhēdēna nirūhapramāṇaṁ darśayannāha- nirūhētyādi| ādyē varṣē bālasya palamānē nirūhē kvāthādi yathōktamānānusārēṇa vaktavyam; ardhaprasr̥tābhivr̥ddhiḥ tataḥ prativarṣaṁ bhavati; tēna dvādaśavarṣē ṣaṭprasr̥tō bastirbhavati; dvādaśādūrdhvamaṣṭādaśavarṣaparyantaṁ prativarṣaṁ prasr̥tavr̥ddhyā dvādaśaprasr̥tapūraṇaṁ bhavati; ‘dvādaśataḥ paraṁ syuḥ’ ityanēnādhikapramāṇabastimānaṁ mahātyayakaraṁ kaiścidanumataṁ niṣēdhayati; yathā hārītē ēkīyamataṁ paṭhyatē- “ardhāḍhakaṁ paramatamaṁ pramāṇam” iti ; tathā suśrutē'pi (?)- “dvādaśaprasr̥taṁ kēcit triṁśatpalamathā'parē” ityādi| bastimānaṁ darśayitumāha- āsaptatērityādi| āsaptatēstaditi dvādaśaprasr̥tamānaṁ saptatiṁ yāvadbhavati| ṣōḍaśavaditi daśaprasr̥tapramāṇam| bālavr̥ddhayōryathōktaprasr̥tamānaviṣayaṁ darśayan tatrānyaṁ viśēṣamāha- nirūhamātrētyādi| bālavr̥ddhayōryathōktaiva nirūhamātrā prasr̥tapramāṇā kāryā, viśēṣēṇa tayōrbastirmr̥duḥ kāryaḥ| tīkṣṇatvamārdavakaraṁ ca vidhānaṁ vakṣyati; yathā- “tīkṣṇatvaṁ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṁ vidhātavyaṁ kṣīrādyairmārdavaṁ tathā” (si.a.7) iti||31-32||-
Adhikarana 18 (33) · Śloka 34
nātyucchritaṁ nāpyatinīcapādaṁ sapādapīṭhaṁ śayanaṁ praśastam||33|| pradhānamr̥dvāstaraṇōpapannaṁ prākśīrṣakaṁ śuklapaṭōttarīyam|34|
नात्युच्छ्रितं नाप्यतिनीचपादं सपादपीठं शयनं प्रशस्तम्||३३|| प्रधानमृद्वास्तरणोपपन्नं प्राक्शीर्षकं शुक्लपटोत्तरीयम्|३४|
🔊 Audio coming soon
samprati ‘śayanē vidhiḥ kaḥ’ iti praśnasyōttaramāha- nātyucchritamityādi| pūrvaṁ yaḥ śayanavidhiruktaḥ sa tātkālikaḥ, ayaṁ tūttarakālika iti viśēṣaḥ| pradhānaṁ mahanmr̥du cāstaraṇaṁ pradhānamr̥dvāstaraṇaṁ, tēnōpapannaṁ yuktam| prākśīrṣakamiti “prācyāṁ diśi sthitā dēvāstatpūjārthaṁ ca prākśirāḥ” (su.sū.a.19) iti vacanāt||33||-
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
bhōjyaṁ punarvyādhimavēkṣya tadvat prakalpayēdyūṣapayōrasādyaiḥ||34|| sarvēṣu vidyādvidhimētamādyaṁ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān|35|
भोज्यं पुनर्व्याधिमवेक्ष्य तद्वत् प्रकल्पयेद्यूषपयोरसाद्यैः||३४|| सर्वेषु विद्याद्विधिमेतमाद्यं वक्ष्यामि बस्तीनत उत्तरीयान्|३५|
🔊 Audio coming soon
yūṣādi bhōjyavidhānaṁ yathākramaṁ kaphē, pittē, vātē; kiṁvā, agnyapēkṣaṁ yathāyōgyatayā vyākhyēyam| yathōktavidhānaṁ vakṣyamāṇavidhiṣu kartavyatayā darśayannāha- sarvēṣvityādi| ētadādyamiti pradhānam, autsargikamiti yāvat; tēna viśēṣavidhānēnāpavādō'pyasya bhaviṣyatīti sūcayati||34||-
Adhikarana 20 (35-45) · Śloka 45
dvipañcamūlasya rasō'mlayuktaḥ sacchāgamāṁsasya sapūrvapēṣyaḥ||35|| trisnēhayuktaḥ pravarō nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ| sthirādivargasya balāpaṭōlatrāyantikairaṇḍayavairyutasya||36|| prasthō rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat| priyaṅgukr̥ṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca||37|| syāddīpanō māṁsabalapradaśca cakṣurbalaṁ cāpi dadāti bastiḥ | ēraṇḍamūlaṁ tripalaṁ palāśā hrasvāni mūlāni ca yāni pañca||38|| rāsnāśvagandhātibalāguḍūcī punarnavāragvadhadēvadāru| bhāgāḥ palāṁśā madanāṣṭayuktā jaladvikaṁsē kvathitē'ṣṭaśēṣē||39|| pēṣyāḥ śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṁ madhukaṁ balā ca| rasāñjanaṁ vatsakabījamustaṁ bhāgākṣamātraṁ lavaṇāṁśayuktam||40|| samākṣikastailayutaḥ samūtrō bastirnr̥ṇāṁ dīpanalēkhanīyaḥ| jaṅghōrupādatrikapr̥ṣṭhaśūlaṁ kaphāvr̥tiṁ mārutanigrahaṁ ca||41|| viṇmūtravātagrahaṇaṁ saśūlamādhmānatāmaśmariśarkarē ca| ānāhamarśōgrahaṇīpradōṣānēraṇḍabastiḥ śamayēt prayuktaḥ||42|| catuṣpalē tailaghr̥tasya bhr̥ṣṭācchāgācchatārdhō dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapēṣyō balamāṁsavarṇarētōgnidaścāndhyaśirōrtiśastaḥ ||43|| jaladvikaṁsē'ṣṭapalaṁ palāśāt paktvā rasō'rdhāḍhakamātraśēṣaḥ| kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṁ yuktaḥ śatāhvādvipalēna cāpi||44|| sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailō dēyō nirūhō balavarṇakārī| ānāhapārśvāmayayōnidōṣān gulmānudāvartarujaṁ ca hanyāt||45||
द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः||३५|| त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः| स्थिरादिवर्गस्य बलापटोलत्रायन्तिकैरण्डयवैर्युतस्य||३६|| प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमस्तु यावत्| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च||३७|| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चापि ददाति बस्तिः | एरण्डमूलं त्रिपलं पलाशा ह्रस्वानि मूलानि च यानि पञ्च||३८|| रास्नाश्वगन्धातिबलागुडूची पुनर्नवारग्वधदेवदारु| भागाः पलांशा मदनाष्टयुक्ता जलद्विकंसे क्वथितेऽष्टशेषे||३९|| पेष्याः शताह्वा हपुषा प्रियङ्गुः सपिप्पलीकं मधुकं बला च| रसाञ्जनं वत्सकबीजमुस्तं भागाक्षमात्रं लवणांशयुक्तम्||४०|| समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्नृणां दीपनलेखनीयः| जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठशूलं कफावृतिं मारुतनिग्रहं च||४१|| विण्मूत्रवातग्रहणं सशूलमाध्मानतामश्मरिशर्करे च| आनाहमर्शोग्रहणीप्रदोषानेरण्डबस्तिः शमयेत् प्रयुक्तः||४२|| चतुष्पले तैलघृतस्य भृष्टाच्छागाच्छतार्धो दधिदाडिमाम्लः| रसः सपेष्यो बलमांसवर्णरेतोग्निदश्चान्ध्यशिरोर्तिशस्तः ||४३|| जलद्विकंसेऽष्टपलं पलाशात् पक्त्वा रसोऽर्धाढकमात्रशेषः| कल्कैर्वचामागधिकापलाभ्यां युक्तः शताह्वाद्विपलेन चापि||४४|| ससैन्धवः क्षौद्रयुतः सतैलो देयो निरूहो बलवर्णकारी| आनाहपार्श्वामययोनिदोषान् गुल्मानुदावर्तरुजं च हन्यात्||४५||
🔊 Audio coming soon
‘kē bastaya’ ityādipraśnasyōttaraṁ- dvipañcamūlasyētyādi| atra māṁsaṁ daśamūlasamam| rasaḥ kvāthaḥ| amlaṁ kāñjikādi| sapūrvapēṣya iti balādyuktakalkayuktaḥ| trisnēhayukta ityanēna, majjaparityāgaṁ sarvabastisiddhaṁ smārayati; uktaṁ hyanyatra- “vijñēyastrividhaḥ snēhō bastyartha majjavarjitaḥ” iti| sthirādivargasyētyādau madhusaindhavē yadyapi sāmānyēnōktabastividhānalabdhē, tathā'pi tailādīnāmatrāprakarṣārthaṁ punastayōrabhidhānaṁ, kiṁvā sāmānyavidhismaraṇārthamatrābhidhānam; ēvamanyatrāpi sāmānyavidhiprāptasya punarabhidhānē vyākhyēyam| ēraṇḍamūlamityādau palāśā śaṭī| hrasvāni mūlānīti sthirādipañcamūlam| kaṁsa āḍhakaḥ| bhāgākṣamātramiti bhāgēnākṣamātram| chāgācchatārdha iti pañcāśatpalō bhavati| sapēṣya iti balādikasya kalkayuktaḥ||35-45||
Adhikarana 21 (46-55) · Śloka 55
yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalēna siddhaṁ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṁ sasarpirmadhu vātaraktavaisvaryavīsarpahitō nirūhaḥ||46|| yaṣṭyāhvalōdhrābhayacandanaiśca śr̥taṁ payō'gryaṁ kamalōtpalaiśca| saśarkaraṁ kṣaudrayutaṁ suśītaṁ pittāmayān hanti sajīvanīyam||47|| dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvr̥ṣasārivāśca| salōdhramañjiṣṭhamathāpyanantābalāsthirāditr̥ṇapañcamūlam ||48|| tōyē samutkvāthya rasēna tēna śr̥taṁ payō'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimēdardhiśatāvarībhirvīrādvikākōlikaśērukābhiḥ||49|| sitōpalājīvakapadmarēṇu prapauṇḍarīkaiḥ kamalōtpalaiśca| lōdhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ kēśaracandanaiśca||50|| piṣṭairghr̥takṣaudrayutairnirūhaṁ sasaindhavaṁ śītalamēva dadyāt| pratyāgatē dhanvarasēna śālīn kṣīrēṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ||51|| dāhātisārapradarāsrapittahr̥tpāṇḍurōgān viṣamajvaraṁ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakr̥tānnihanti||52|| drākṣādikāśmaryamadhūkasēvyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ| payaḥ śr̥taṁ śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ||53|| gōdhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ| pathyāvidārīkṣurasairguḍēna bastiṁ yutaṁ pittaharaṁ vidadhyāt||54|| hr̥nnābhipārśvōttamadēhadāhē dāhē'ntarasthē ca sakr̥cchramūtrē| kṣīṇē kṣatē rētasi cāpi naṣṭē paittē'tisārē ca nr̥ṇāṁ praśastaḥ||55||
यष्ट्याह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः| युक्तं ससर्पिर्मधु वातरक्तवैस्वर्यवीसर्पहितो निरूहः||४६|| यष्ट्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च| सशर्करं क्षौद्रयुतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्||४७|| द्विकार्षिकाश्चन्दनपद्मकर्धियष्ट्याह्वरास्नावृषसारिवाश्च| सलोध्रमञ्जिष्ठमथाप्यनन्ताबलास्थिरादितृणपञ्चमूलम् ||४८|| तोये समुत्क्वाथ्य रसेन तेन शृतं पयोऽर्धाढकमम्बुहीनम्| जीवन्तिमेदर्धिशतावरीभिर्वीराद्विकाकोलिकशेरुकाभिः||४९|| सितोपलाजीवकपद्मरेणु प्रपौण्डरीकैः कमलोत्पलैश्च| लोध्रात्मगुप्तामधुकैर्विदारीमुञ्जातकैः केशरचन्दनैश्च||५०|| पिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलमेव दद्यात्| प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन् क्षीरेण वाऽद्यात् परिषिक्तगात्रः||५१|| दाहातिसारप्रदरास्रपित्तहृत्पाण्डुरोगान् विषमज्वरं च| सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन् सर्वामयान् पित्तकृतान्निहन्ति||५२|| द्राक्षादिकाश्मर्यमधूकसेव्यैः ससारिवाचन्दनशीतपाक्यैः| पयः शृतं श्रावणिमुद्गपर्णीतुगात्मगुप्तामधुयष्टिकल्कैः||५३|| गोधूमचूर्णैश्च तथाऽक्षमात्रैः सक्षौद्रसर्पिर्मधुयष्टितैलैः| पथ्याविदारीक्षुरसैर्गुडेन बस्तिं युतं पित्तहरं विदध्यात्||५४|| हृन्नाभिपार्श्वोत्तमदेहदाहे दाहेऽन्तरस्थे च सकृच्छ्रमूत्रे| क्षीणे क्षते रेतसि चापि नष्टे पैत्तेऽतिसारे च नृणां प्रशस्तः||५५||
🔊 Audio coming soon
yaṣṭyāhvayasyētyādikāścatvāraḥ pittē, pūrvaṁ tūktāḥ pañca vātē| atra payaḥsādhanaṁ kṣīrapākaparibhāṣayaiva| yaṣṭyāhvalōdhrētyādinā jīvanīyamityantēnaikō yōgaḥ| jīvanīyānāmatra kalkaḥ| suśītatvamihautsargikaṁ mr̥dukōṣṭhēṣvadhikaṁ pittahitatvāt; anayā ca diśā'parapittaharabastāvapi śītatvaṁ jñēyam| dvikārṣikamityādau anantā utpalasārivā| tr̥ṇapañcamūlaṁ- “śarēkṣudarbhakāśānāṁ śālīnāṁ mūlamēva ca” (ca.ci.a.1pā.1) ityādinōktam| ambuhīnamiti kṣīrāvaśēṣaparyantaṁ śr̥tam| rājakaśēruḥ kaśērurēva| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| sasārivētyādau śītapākī śītalī| madhuyaṣṭitailaṁ madhuyaṣṭisādhitaṁ tailam| uttamadēhaḥ mastakam||46-55||
Adhikarana 22 (56-64) · Śloka 64
kōṣātakāragvadhadēvadāruśārṅgēṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ | paktvā kulatthān br̥hatīṁ ca tōyē rasasya tasya prasr̥tā daśa syuḥ||56|| tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasr̥taiśca yuktān| phalāhvatailasya samākṣikasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||57|| dadyānnirūhaṁ kapharōgiṇē jñō mandāgnayē cāpyaśanadviṣē ca| paṭōlapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjalē'gnau||58|| dvipañcamūlē triphalāṁ sabilvāṁ phalāni gōmūtrayutaḥ kaṣāyaḥ| kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ||59|| nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurōgālasakāmadōṣān| hanyāttathā mārutamūtrasaṅgaṁ bastēstathā''ṭōpamathāpi ghōram||60|| rāsnāmr̥tairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadōśīrasurāhvanimbaiḥ| śampākabhūnimbapaṭōlapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ||61|| trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatōyamūtraḥ| yaṣṭyāhvakr̥ṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvētavacāviḍaṅgaiḥ||62|| kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ| ayaṁ nirūhaḥ krimikuṣṭhamēhabradhnōdarājīrṇakaphāturēbhyaḥ||63|| rūkṣauṣadhairapyapatarpitēbhya ētēṣu rōgēṣvapi satsu dattaḥ| nihatya vātaṁ jvalanaṁ pradīpya vijitya rōgāṁśca balaṁ karōti||64||
कोषातकारग्वधदेवदारुशार्ङ्गेष्टमूर्वाकुटजार्कपाठाः | पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः||५६|| तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठैरक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्| फलाह्वतैलस्य समाक्षिकस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य||५७|| दद्यान्निरूहं कफरोगिणे ज्ञो मन्दाग्नये चाप्यशनद्विषे च| पटोलपथ्यामरदारुभिर्वा सपिप्पलीकैः क्वथितैर्जलेऽग्नौ||५८|| द्विपञ्चमूले त्रिफलां सबिल्वां फलानि गोमूत्रयुतः कषायः| कलिङ्गपाठाफलमुस्तकल्कः ससैन्धवः क्षारयुतः सतैलः||५९|| निरूहमुख्यः कफजान् विकारान् सपाण्डुरोगालसकामदोषान्| हन्यात्तथा मारुतमूत्रसङ्गं बस्तेस्तथाऽऽटोपमथापि घोरम्||६०|| रास्नामृतैरण्डविडङ्गदार्वीसप्तच्छदोशीरसुराह्वनिम्बैः| शम्पाकभूनिम्बपटोलपाठातिक्ताखुपर्णीदशमूलमुस्तैः||६१|| त्रायन्तिकाशिग्रुफलत्रिकैश्च क्वाथः सपिण्डीतकतोयमूत्रः| यष्ट्याह्वकृष्णाफलिनीशताह्वारसाञ्जनश्वेतवचाविडङ्गैः||६२|| कलिङ्गपाठाम्बुदसैन्धवैश्च कल्कैः ससर्पिर्मधुतैलमिश्रः| अयं निरूहः क्रिमिकुष्ठमेहब्रध्नोदराजीर्णकफातुरेभ्यः||६३|| रूक्षौषधैरप्यपतर्पितेभ्य एतेषु रोगेष्वपि सत्सु दत्तः| निहत्य वातं ज्वलनं प्रदीप्य विजित्य रोगांश्च बलं करोति||६४||
🔊 Audio coming soon
kōṣātakētyādikāścatvāraḥ kaphē bastayaḥ| śārṅgēṣṭā guñjā| atra kvāthadaśaprasr̥tēna tathā kalkēna kṣaudrādinā ca yadyapi mānamadhikaṁ bhavati, tathā'pyēvamēva dravyasaṁyōgaṁ kr̥tvā dvādaśaprasr̥ta ēva bastirdēyaḥ, tadadhikamānasya niṣiddhatvāt| paṭōlētyādau paṭōlādipippalyantaistōyaṁ sādhayitvā pūrvavad dvitīyaḥ, kapharōgiṇē dvipañcamūlyādibhistr̥tīyaḥ kartavyaḥ| kṣāraḥ yavakṣāraḥ| rāsnētyādau śampākaḥ caturaṅgulaḥ| tiktā kaṭurōhiṇī| atra piṇḍītakakvāthō'pyāvāpakalpō yēna praviśati; piṇḍītakaḥ madanaḥ| rūkṣauṣadhairatyapatarpitēbhyō'pyētēṣu kuṣṭhādirōgēṣvayaṁ dattō balaṁ karōtīti yōjanā||56-64||
Adhikarana 23 (65-68) · Śloka 68
punarnavairaṇḍavr̥ṣāśmabhēdavr̥ścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ | dvipañcamūlaṁ ca palāṁśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau||65|| bilvaṁ yavān kōlakulatthadhānyaphalāni caiva prasr̥tōnmitāni| payōjaladvyāḍhakavacchr̥taṁ tat kṣīrāvaśēṣaṁ sitavastrapūtam||66|| vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām | kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṁ nātyuṣṇaśītaṁ guḍasaindhavāktam||67|| kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṁ prasr̥taistribhiśca | dadyānnirūhaṁ vidhinā vivijñaḥ sa sarvasaṁsargakr̥tāmayaghnaḥ||68||
पुनर्नवैरण्डवृषाश्मभेदवृश्चीरभूतीकबलापलाशाः | द्विपञ्चमूलं च पलांशिकानि क्षुण्णानि धौतानि फलानि चाष्टौ||६५|| बिल्वं यवान् कोलकुलत्थधान्यफलानि चैव प्रसृतोन्मितानि| पयोजलद्व्याढकवच्छृतं तत् क्षीरावशेषं सितवस्त्रपूतम्||६६|| वचाशताह्वामरदारुकुष्ठयष्ट्याह्वसिद्धार्थकपिप्पलीनाम् | कल्कैर्यवान्या मदनैश्च युक्तं नात्युष्णशीतं गुडसैन्धवाक्तम्||६७|| क्षौद्रस्य तैलस्य च सर्पिषश्च तथैव युक्तं प्रसृतैस्त्रिभिश्च | दद्यान्निरूहं विधिना विविज्ञः स सर्वसंसर्गकृतामयघ्नः||६८||
🔊 Audio coming soon
punarnavētyādikaḥ sarvavātādisaṁsargaviṣayaḥ| vr̥ścīraḥ śvētapunarnavā| dhānyāni phalāni cēti dhānyaphalāni| payōjaladvyāḍhakavaditi samajalakṣīradviprasthayuktam||65-68||
Adhikarana 24 (69) · Śloka 69
snigdhōṣṇa ēkaḥ pavanē samāṁsō dvau svāduśītau payasā ca pittē| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukōṣṇatīkṣṇāḥ kaphē nirūhā na paraṁ vidhēyāḥ||69||
स्निग्धोष्ण एकः पवने समांसो द्वौ स्वादुशीतौ पयसा च पित्ते| त्रयः समूत्राः कटुकोष्णतीक्ष्णाः कफे निरूहा न परं विधेयाः||६९||
🔊 Audio coming soon
uktānāṁ vātādiharabastīnāṁ saṅkhyākalpanāṁ viśiṣṭāṁ darśayannāha- snigdhōṣṇa ityādi| ēka iti ēka ēva puṭakaḥ| payasā cēti payōyuktau| kaṭukōṣṇatīkṣṇatvaṁ kaphaharadravyayōgādēva jñēyam| na paraṁ vidhēyā ityanēna tantrāntaravihitaṁ caturthabastidānamatyarthaśarīrahiṁsakaṁ niṣēdhayati; yathā suśrutē- “dvitīyaṁ vā tr̥tīyaṁ vā caturthaṁ vā yathārhataḥ| samyaṅnirūḍhaliṅgē tu prāptē bastiṁ nivartayēt” (su.ci.a.32) ityanēnōktaṁ caturthadānamiti||69||
Adhikarana 25 (70-71) · Śloka 71
rasēna vātē pratibhōjanaṁ syāt kṣīrēṇa pittē tu kaphē ca yūṣaiḥ| tathā'nuvāsyēṣu ca bilvatailaṁ syājjīvanīyaṁ phalasādhitaṁ ca||70|| itīdamuktaṁ nikhilaṁ yathāvadbastipradānasya vidhānamagryam| yō'dhītya vidvāniha bastikarma karōti lōkē labhatē sa siddhim||71||
रसेन वाते प्रतिभोजनं स्यात् क्षीरेण पित्ते तु कफे च यूषैः| तथाऽनुवास्येषु च बिल्वतैलं स्याज्जीवनीयं फलसाधितं च||७०|| इतीदमुक्तं निखिलं यथावद्बस्तिप्रदानस्य विधानमग्र्यम्| योऽधीत्य विद्वानिह बस्तिकर्म करोति लोके लभते स सिद्धिम्||७१||
🔊 Audio coming soon
samprati vātādibhēdēna pratibhōjanaṁ viśiṣṭaṁ tathā'nuvāsanaṁ cāha- rasēna vātē ityādi| pratibhōjanaṁ nirūhānantarabhōjanam| vātē bilvatailānuvāsanaṁ, pittē jīvanīyasādhitaṁ, kaphē ca madanaphalasādhitam| atra bilvatailādīni vakṣyamāṇāni vyākhyānayanti; tēna snēhavyāpatsiddhau yad vakṣyati “daśamūlaṁ” (si.a.4) ityādinā bilvatailaṁ, jīvanīyaṁ ca “jīvantī madanaṁ” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇayamakaṁ, tathā “madanairvā'mlasaṁyuktaiḥ” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇaṁ madanatailaṁ jñēyam||70-71||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē bastisūtrīyasiddhirnāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसूत्रीयसिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē bastisūtrīyasiddhirnāma tr̥tīyōdhyāyaḥ||3||