Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ബസ്തിസൂത്രീയാം സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो बस्तिसूत्रीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ വമനാദിപ്രവൃത്തിവിഷയാദികമഭിധായ കല്പനാസിദ്ധ്യുക്തബസ്തികല്പനായാഃ പ്രപഞ്ചേനാഭിധാനാര്ഥം ബസ്തിസൂത്രീയാ സിദ്ധിരുച്യതേ| ബസ്തേരിതികര്തവ്യതാഭിധായകസൂത്രമധികൃത്യ കൃതാ സിദ്ധിര്ബസ്തിസൂത്രീയസിദ്ധിഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
കൃതക്ഷണം ശൈലവരസ്യ രമ്യേ സ്ഥിതം ധനേശായതനസ്യ പാര്ശ്വേ| മഹര്ഷിസങ്ഘൈര്വൃതമഗ്നിവേശഃ പുനര്വസും പ്രാഞ്ജലിരന്വപൃച്ഛത്||൩|| ബസ്തിര്നരേഭ്യഃ കിമപേക്ഷ്യ ദത്തഃ സ്യാത് സിദ്ധിമാന് കിമ്മയമസ്യ നേത്രമ്| കീദൃക്പ്രമാണാകൃതി കിങ്ഗുണം ച കേഭ്യശ്ച കിംയോനിഗുണശ്ച ബസ്തിഃ||൪|| നിരൂഹകല്പഃ പ്രണിധാനമാത്രാ സ്നേഹസ്യ കാ വാ ശയനേ വിധിഃ കഃ| കേ ബസ്തയഃ കേഷു ഹിതാ ഇതീദം ശ്രുത്വോത്തരം പ്രാഹ വചോ മഹര്ഷിഃ||൫||
कृतक्षणं शैलवरस्य रम्ये स्थितं धनेशायतनस्य पार्श्वे| महर्षिसङ्घैर्वृतमग्निवेशः पुनर्वसुं प्राञ्जलिरन्वपृच्छत्||३|| बस्तिर्नरेभ्यः किमपेक्ष्य दत्तः स्यात् सिद्धिमान् किम्मयमस्य नेत्रम्| कीदृक्प्रमाणाकृति किङ्गुणं च केभ्यश्च किंयोनिगुणश्च बस्तिः||४|| निरूहकल्पः प्रणिधानमात्रा स्नेहस्य का वा शयने विधिः कः| के बस्तयः केषु हिता इतीदं श्रुत्वोत्तरं प्राह वचो महर्षिः||५||
🔊 Audio coming soon
ധനേശായതനസ്യേതി ഹിമാലയസ്യ| ബസ്തിര്നരേഭ്യ ഇത്യാദയോ ദശ പ്രശ്നാഃ| നേത്രം നലികാ| കിംയോനിഗുണശ്ച ബസ്തിരിത്യത്ര ബസ്തിഃ ബസ്തിപുടകഃ, യോനിഃ പ്രഭവസ്ഥാനമ്| സ്നേഹസ്യ വാ കേതി അനുവാസനസ്യ കാ പ്രണിധാനമാത്രാ| അനുവാസനസ്യ ചാത്ര പ്രപഞ്ചോऽഭിധാതവ്യഃ; തേനാനുവാസനസ്യ കല്പമാത്രപ്രശ്നോऽത്ര ബോദ്ധവ്യഃ; യദാ തു ‘സ്നേഹസ്യ വാ കഃ’ ഇതി പാഠഃ, തദാ സ്നേഹസ്യ നിരൂഹദിനദീയമാനസ്യ കോ വിധിരിത്യര്ഥഃ, സ ചോത്തരഗ്രന്ഥേന സങ്ഗതാര്ഥ ഏവ| കേ ബസ്തയഃ കേഷു ഹിതാ ഇതി കേഭ്യഃ പുരുഷേഭ്യഃ കിംയോനയാ ഹിതാ ബസ്തയ ഇത്യര്ഥഃ||൩-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
സമീക്ഷ്യ ദോഷൌഷധദേശകാലസാത്മ്യാഗ്നിസത്ത്വാദിവയോബലാനി| ബസ്തിഃ പ്രയുക്തോ നിയതം ഗുണായ സ്യാത് സര്വകര്മാണി ച സിദ്ധിമന്തി||൬||
समीक्ष्य दोषौषधदेशकालसात्म्याग्निसत्त्वादिवयोबलानि| बस्तिः प्रयुक्तो नियतं गुणाय स्यात् सर्वकर्माणि च सिद्धिमन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
സമീക്ഷ്യേത്യാദി| അത്ര ദോഷാദയോ യേ ദശ പരീക്ഷണീയാഃ പ്രോക്താസ്തേഷ്വേവ ഉപകല്പനീയോക്തദോഷഭേഷജാദ്യേകാദശകസ്യ തഥാ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോക്തദശപരീക്ഷ്യസ്യാവരോധോ വ്യാഖ്യേയഃ; അനുക്താവരോധശ്ചായം യോനിവ്യാപത്തിക ഏവാസ്മാഭിരുക്തോऽനുസരണീയഃ| സമീക്ഷ്യേതി ജ്ഞാനപൂര്വകമവേക്ഷ്യ| സര്വകര്മാണി ചേതി വമനാദീനി ച ദോഷാദീനപേക്ഷ്യ പ്രയുക്താനി ഗുണകരാണി ഭവന്തി||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
സുവര്ണരൂപ്യത്രപുതാമ്രരീതികാംസ്യാസ്ഥിശസ്ത്രദ്രുമവേണുദന്തൈഃ | നലൈര്വിഷാണൈര്മണിഭിശ്ച തൈസ്തൈര്നേത്രാണി കാര്യാണി സു(ത്രി)കര്ണികാനി ||൭||
सुवर्णरूप्यत्रपुताम्ररीतिकांस्यास्थिशस्त्रद्रुमवेणुदन्तैः | नलैर्विषाणैर्मणिभिश्च तैस्तैर्नेत्राणि कार्याणि सु(त्रि)कर्णिकानि ||७||
🔊 Audio coming soon
കിമ്മയമസ്യ നേത്രമിത്യസ്യ പ്രശ്നസ്യോത്തരം- സുവര്ണേത്യാദി| ത്രപു വങ്ഗം, രീതിഃ പിത്തലമ്| വിഷാണൈരിതി മഹിഷാദിശൃങ്ഗൈഃ| സുകര്ണികാനീതി സുസമാഹിതകര്ണികാനി; ‘ത്രികര്ണികാനി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, ത്രികര്ണികത്വം ചാഗ്രേ വക്ഷ്യമാണമ്||൭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10
ഷഡ്ദ്വാദശാഷ്ടാങ്ഗുലസമ്മിതാനി ഷഡ്വിംശതിദ്വാദശവര്ഷജാനാമ്| സ്യുര്മുദ്ഗകര്കന്ധുസതീനവാഹിച്ഛിദ്രാണി വര്ത്യാऽപിഹിതാനി ചൈവ||൮|| യഥാവയോऽങ്ഗുഷ്ഠകനിഷ്ഠികാഭ്യാം മൂലാഗ്രയോഃ സ്യുഃ പരിണാഹവന്തി| ഋജൂനി ഗോപുച്ഛസമാകൃതീനി ശ്ലക്ഷ്ണാനി ച സ്യുര്ഗുഡികാമുഖാനി||൯|| സ്യാത് കര്ണികൈകാऽഗ്രചതുര്ഥഭാഗേ മൂലാശ്രിതേ ബസ്തിനിബന്ധനേ ദ്വേ|൧൦|
षड्द्वादशाष्टाङ्गुलसम्मितानि षड्विंशतिद्वादशवर्षजानाम्| स्युर्मुद्गकर्कन्धुसतीनवाहिच्छिद्राणि वर्त्याऽपिहितानि चैव||८|| यथावयोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां मूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति| ऋजूनि गोपुच्छसमाकृतीनि श्लक्ष्णानि च स्युर्गुडिकामुखानि||९|| स्यात् कर्णिकैकाऽग्रचतुर्थभागे मूलाश्रिते बस्तिनिबन्धने द्वे|१०|
🔊 Audio coming soon
‘കീദൃക്പ്രമാണാകൃതി’ ഇത്യസ്യോത്തരം- ഷഡിത്യാദി| തത്ര ഷഡങ്ഗുലമേകവര്ഷാത് പ്രഭൃതി യാവത് ഷഡ്വര്ഷം, ദ്വാദശവര്ഷസ്യാഷ്ടാങ്ഗുലം നേത്രം ഭവതി, വിംശതിവര്ഷസ്യ ദ്വാദശാങ്ഗുലം നേത്രം ഭവതി| അത്ര വ്യുത്ക്രമാഭിധാനേന ഷഡ്വര്ഷാദര്വാഗ്വിംശതിവര്ഷാദൂര്ധ്വം ച നേത്രമാനവികല്പോ നാസ്തി, ഷഡ്വര്ഷാദൂര്ധ്വം നേത്രമാനവികല്പോऽസ്തീതി ദര്ശയതി; തേന ഷഡ്വര്ഷാദൂര്ധ്വം പ്രത്യബ്ദമങ്ഗുലതൃതീയഭാഗവൃദ്ധിര്ഭവതി, ദ്വാദശാദൂര്ധ്വം പ്രത്യബ്ദമര്ധാങ്ഗുലവൃദ്ധിഃ, ഏവമുക്തമാനപൂരണം ഭവതി| സുശ്രുതേ നേത്രമാനഭേദ ഉക്തഃ, സ നാതിവിരോധകാരിതയാ ഉപേക്ഷണീയ ഏവ| ഉക്തം ഹി തത്ര- “സാംവത്സരികാഷ്ടദ്വിരഷ്ടവര്ഷാണാം ഷഡഷ്ടദശാങ്ഗുലം നേത്രം, പഞ്ചവിംശതിവര്ഷാദൂര്ധ്വം ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്” (സു.ചി.അ.൩൫) ഇതി| മുദ്ഗാദിവാഹിച്ഛിദ്രത്വം യഥാസങ്ഖ്യം ഷഡ്ദ്വാദശാഷ്ടാങ്ഗുലനേത്രേഷു ജ്ഞേയമ്| കര്കന്ധുശബ്ദേനേഹ ശൃഗാലബദരീ സ്വല്പാ ഗൃഹ്യതേ; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “കോലാസ്ഥിമാത്രച്ഛിദ്രം” (സു.ചി.അ.൩൫) ഇതി| ബൃഹദ്ബദരീഗ്രഹണേ തു കനിഷ്ഠാപ്രമാണാഗ്രം തദ്വഹനം നാര്ഹതി; കേചിദേവം വിരോധം പശ്യന്തോ ബദരാസ്ഥിമജ്ജാനമിഹ കര്കന്ധൂശബ്ദേന ഗ്രാഹയന്തി| സതീനഃ വര്തുലകലായഃ| വര്ത്യാऽപിഹിതാനീതി ദ്രവ്യാന്തരപ്രവേശനിരാസാര്ഥം വര്ത്യാऽപിഹിതമുഖാനി കര്തവ്യാനി| യഥാവയ ഇതി യസ്മിന് വയസി നേത്രം വിഹിതം, തദ്വയഃസ്ഥസ്യൈവാങ്ഗുഷ്ഠകനിഷ്ഠാഭ്യാം യഥാസങ്ഖ്യം മൂലേऽഗ്രേ ച തുല്യപരിണാഹം നേത്രം കര്തവ്യമ്| ഋജൂനീത്യാദിനാ നേത്രഗുണാനാഹ| ശ്ലക്ഷ്ണാനീതി അകര്കശാനി| ഗുടികാമുഖാനീത്യനേന വര്തുലമുഖതയാऽതീക്ഷ്ണമുഖതാം ദര്ശയതി| ഏകാ കര്ണികാऽഗ്രേ കര്തവ്യാ നേത്രസ്യാന്തഃപ്രവേശനിരാസാര്ഥം, ബസ്തിനിബന്ധനേ ദ്വേ ഇതി ബസ്തിനിബന്ധനപ്രയോജനകേ ദ്വേ||൮-൯||-
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
ജാരദ്ഗവോ മാഹിഷഹാരിണൌ വാ സ്യാച്ഛൌകരോ ബസ്തിരജസ്യ വാऽപി||൧൦|| ദൃഢസ്തനുര്നഷ്ടസിരോ വിഗന്ധഃ കഷായരക്തഃ സുമൃദുഃ സുശുദ്ധഃ | നൃണാം വയോ വീക്ഷ്യ യഥാനുരൂപം നേത്രേഷു യോജ്യസ്തു സുബദ്ധസൂത്രഃ||൧൧||
जारद्गवो माहिषहारिणौ वा स्याच्छौकरो बस्तिरजस्य वाऽपि||१०|| दृढस्तनुर्नष्टसिरो विगन्धः कषायरक्तः सुमृदुः सुशुद्धः | नृणां वयो वीक्ष्य यथानुरूपं नेत्रेषु योज्यस्तु सुबद्धसूत्रः||११||
🔊 Audio coming soon
കേഭ്യശ്ച കിംയോനിഗുണശ്ച ബസ്തിരിത്യസ്യോത്തരം- ജാരദ്ഗവ ഇത്യാദി|- ജാരദ്ഗവഃ വൃദ്ധഗോഭവഃ| ബസ്തിരിതി മൂത്രാശയപുടകമ്| നഷ്ടസിര ഇതി സമുദ്ധൃതസിരാസന്തതിഃ | വിഗതഃ പൂതിഗന്ധോ യസ്യ സ വിഗന്ധഃ| കഷായരക്ത ഇതി കഷായഭാവനയാ രക്തീകൃതഃ | വയോ വീക്ഷ്യ യഥാനുരൂപമിതി വയോഭേദേന യഥോക്തേന യോ ബസ്തിര്യസ്യോചിതപ്രമാണോ ഭവതി, സ തസ്യ നേത്രേ നിബന്ധനീയഃ| ഏതേന ‘കേഭ്യഃ കോ ബസ്തിഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരം ഭവതി||൧൦-൧൧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ബസ്തേരലാഭേ പ്ലവജോ ഗലോ വാ സ്യാദങ്കപാദഃ സുഘനഃ പടോ വാ|൧൨|
बस्तेरलाभे प्लवजो गलो वा स्यादङ्कपादः सुघनः पटो वा|१२|
🔊 Audio coming soon
ബസ്ത്യപ്രാപ്താവനുകല്പവിധിമാഹ- ബസ്തേരലാഭേ ഇത്യാദി| പ്ലവജ ഇതി പ്രസേവകഗലഃ പക്ഷീ ‘പ്ലവ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| അങ്കപാദഃ ചര്മചടകഃ, തസ്യ ചര്മ ഗ്രാഹ്യം ബസ്ത്യര്ഥമ്|൧൨|
Adhikarana 8 (12) · Śloka 13
ആസ്ഥാപനാര്ഹം പുരുഷം വിധിജ്ഞഃ സമീക്ഷ്യ പുണ്യേऽഹനി ശുക്ലപക്ഷേ||൧൨|| പ്രശസ്തനക്ഷത്രമുഹൂര്തയോഗേ ജീര്ണാന്നമേകാഗ്രമുപക്രമേത |൧൩|
आस्थापनार्हं पुरुषं विधिज्ञः समीक्ष्य पुण्येऽहनि शुक्लपक्षे||१२|| प्रशस्तनक्षत्रमुहूर्तयोगे जीर्णान्नमेकाग्रमुपक्रमेत |१३|
🔊 Audio coming soon
‘നിരൂഹകല്പഃ’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരമ്- ആസ്ഥാപനാര്ഹമിത്യാദി| ശുക്ലപക്ഷേ ഇതി ശുക്ലപക്ഷസ്യ സര്വാരമ്ഭേഷു പ്രശസ്തത്വാത്, ഹാരീതേന തു കൃഷ്ണപക്ഷ ഏവാത്ര വിഹിതഃ; ഉക്തം ഹി- “കൃഷ്ണപക്ഷേ കാര്യം, ജന്മനി സര്വരോഗാ ഹതാഃ സുഹതാ ഭവന്തീതി വദന്തി ശാസ്ത്രജ്ഞാഃ; ശുക്ലേ ദേവാ ജാതാഃ, കൃഷ്ണേऽസുരാശ്ച സര്വരോഗാശ്ച; തസ്മാദ്രോഗചികിത്സാ കൃഷ്ണേ സദൈവ കര്തവ്യാ” ഇതി| ഏകാഗ്രമിതി ബസ്തിപ്രയോഗൈകമനസമ്||൧൨||-
Adhikarana 9 (13-19) · Śloka 20
ബലാം ഗുഡൂചീം ത്രിഫലാം സരാസ്നാം ദ്വേ പഞ്ചമൂലേ ച പലോന്മിതാനി||൧൩|| അഷ്ടൌ ഫലാന്യര്ധതുലാം ച മാംസാച്ഛാഗാത് പചേദപ്സു ചതുര്ഥശേഷമ്| പൂതം യവാനീഫലബില്വകുഷ്ഠവചാശതാഹ്വാഘനപിപ്പലീനാമ്||൧൪|| കല്കൈര്ഗുഡക്ഷൌദ്രഘൃതൈഃ സതൈലൈര്യുതം സുഖോഷ്ണൈസ്തു പിചുപ്രമാണൈഃ| ഗുഡാത് പലം ദ്വിപ്രസൃതാം തു മാത്രാം സ്നേഹസ്യ യുക്ത്യാ മധു സൈന്ധവം ച||൧൫|| പ്രക്ഷിപ്യ ബസ്തൌ മഥിതം ഖജേന സുബദ്ധമുച്ഛ്വാസ്യ ച നിര്വലീകമ്| അങ്ഗുഷ്ഠമധ്യേന മുഖം പിധായ നേത്രാഗ്രസംസ്ഥാമപനീയ വര്തിമ്||൧൬|| തൈലാക്തഗാത്രം കൃതമൂത്രവിട്കം നാതിക്ഷുധാര്തം ശയനേ മനുഷ്യമ്| സമേऽഥവേഷന്നതശീര്ഷകേ വാ നാത്യുച്ഛ്രിതേ സ്വാസ്തരണോപപന്നേ||൧൭|| സവ്യേന പാര്ശ്വേന സുഖം ശയാനം കൃത്വര്ജുദേഹം സ്വഭുജോപധാനമ്| സങ്കോച്യ സവ്യേതരദസ്യ സക്ഥി വാമം പ്രസാര്യ പ്രണയേത്തതസ്തമ്||൧൮|| സ്നിഗ്ധേ ഗുദേ നേത്രചതുര്ഥഭാഗം സ്നിഗ്ധം ശനൈരൃജ്വന പൃഷ്ഠവംശമ്| അകമ്പനാവേപനലാഘവാദീന് പാണ്യോര്ഗുണാംശ്ചാപി വിദര്ശയംസ്തമ് ||൧൯|| പ്രപീഡ്യ ചൈകഗ്രഹണേന ദത്തം നേത്രം ശനൈരേവ തതോऽപകര്ഷേത്|൨൦|
बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्वे पञ्चमूले च पलोन्मितानि||१३|| अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसाच्छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम्| पूतं यवानीफलबिल्वकुष्ठवचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्||१४|| कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतैः सतैलैर्युतं सुखोष्णैस्तु पिचुप्रमाणैः| गुडात् पलं द्विप्रसृतां तु मात्रां स्नेहस्य युक्त्या मधु सैन्धवं च||१५|| प्रक्षिप्य बस्तौ मथितं खजेन सुबद्धमुच्छ्वास्य च निर्वलीकम्| अङ्गुष्ठमध्येन मुखं पिधाय नेत्राग्रसंस्थामपनीय वर्तिम्||१६|| तैलाक्तगात्रं कृतमूत्रविट्कं नातिक्षुधार्तं शयने मनुष्यम्| समेऽथवेषन्नतशीर्षके वा नात्युच्छ्रिते स्वास्तरणोपपन्ने||१७|| सव्येन पार्श्वेन सुखं शयानं कृत्वर्जुदेहं स्वभुजोपधानम्| सङ्कोच्य सव्येतरदस्य सक्थि वामं प्रसार्य प्रणयेत्ततस्तम्||१८|| स्निग्धे गुदे नेत्रचतुर्थभागं स्निग्धं शनैरृज्वन पृष्ठवंशम्| अकम्पनावेपनलाघवादीन् पाण्योर्गुणांश्चापि विदर्शयंस्तम् ||१९|| प्रपीड्य चैकग्रहणेन दत्तं नेत्रं शनैरेव ततोऽपकर्षेत्|२०|
🔊 Audio coming soon
ബലാമിത്യാദിനാ ബസ്തിവിധാനമാഹ| പലോന്മിതത്വമിഹ ത്രിഫലാപഞ്ചമൂല്യോരപി പ്രതിദ്രവ്യമ്| ഫലാനീതി മദനഫലാനി, താനി ചാകൃത്യൈവാഷ്ടാവിഹ| അത്ര ബലാദീനാമൌഷധാനാമൌത്സര്ഗികക്വാഥവിധിനാऽഷ്ടമദനഫലാധികഷട്ഷഷ്ടിപലത്വം “ക്വാഥഃ ക്വാഥ്യസമഃ” ഇതിവചനാദ് ബഹുക്വാഥോ ഭവതി; ബസ്തൌ ച പുടത്രയദാനേऽപി പ്രതിപുടകേ ദശപലക്വാഥദാനനിയമാത് ത്രിംശത്പലാനി പരമുപയുജ്യന്തേ, ശേഷസ്തു യദ്യപി നിഷ്പ്രയോജനസ്തഥാऽപി മഹര്ഷിവചനാദ്യാവത്പ്രമാണമുക്തം താവതൈവ ക്രിയമാണഃ ക്വാഥോऽത്ര ഗുണവാന് ഭവതീതി, തേന ന മീമാംസ്യമേതത്; ഉക്തം ഹി- “യഥാ കുര്വന്തി, സ ഉപായഃ” (സൂ.അ.൨൬); ഇതി കിംവാ, ഉപയുക്തക്വാഥ്യദ്രവ്യമാനവിഭാഗോദാഹരണാര്ഥമേതദുക്തം , തേന തദനുസാരേണോപയുക്തക്വാഥസാധനയോഗ്യമാനമേവ ക്വാഥ്യം ഗ്രഹീതവ്യമ്| യവാന്യാദീനാം പ്രത്യേകം പ്രതിനിരൂഹം പിചുമാനത്വം; പിചുഃ കര്ഷഃ| സ്നേഹസ്യേതി ഘൃതതൈലസ്യ, ഉക്തത്വാത് | ഏതച്ച സ്നേഹമാനം പ്രകൃതിസ്ഥേ പുരുഷേ വക്ഷ്യമാണവ്യവസ്ഥയാ ജ്ഞേയമ്| ‘യുക്ത്യാ മധുസൈന്ധവേ ച’ ഇത്യനേന മധുസൈന്ധവയോഃ പ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷയാऽനിയതം മാനം ദര്ശയതി; ചകാരോ മാംസരസക്ഷീരഗോമൂത്രാദീനാം ചാനിയതം മാനം ദര്ശയതി; ഏഷാം ച മാനവ്യവസ്ഥാമഗ്രേ കഷായമാനപ്രസ്താവേ ദര്ശയിഷ്യാമഃ| ഉച്ഛ്വാസ്യേതി ഉച്ഛ്വാസനേന ദ്രവ്യാഭിഘാതജനിതവാതനിര്ഗമമിച്ഛതി| നിര്വലീകമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| നേത്രാഗ്രസംസ്ഥാമിതി പ്രഥമം ദ്രവനിര്ഗമാദിപ്രതിഷേധാര്ഥം നലികാഗ്രമുഖദത്താം വര്തിമ്| തൈലാക്തഗാത്രമിതി അഭ്യങ്ഗസാഹചര്യാത് സ്വേദോऽപി ജ്ഞേയഃ, തേനാഭ്യക്തസ്വിന്നമിത്യര്ഥഃ; ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര “അനുവാസിതമാസ്ഥാപയേദഭ്യക്തസ്വിന്നശരീരമ്” (സു.ചി.അ.൩൮) ഇതി| പ്രസ്താവാഗതശയനവിധിമാഹ- ശയനേ മനുഷ്യമിത്യാദി| സമേऽഥവേഷന്നതശീര്ഷകേ വേതി വികല്പദ്വയമാതുരേച്ഛയാ കര്തവ്യം; കിംവാ, ഉന്നതകടീദേശസ്യ പുരുഷസ്യ സമം, തുച്ഛകടീകസ്യോന്നതശീര്ഷം ശയനം വിധേയമ്, ഏവം ഹി തയോഃ സമ്യഗ്ബസ്തിര്ദേഹാനുസാരീ ഭവതി| സവ്യേനേതി വാമേന; വാമപാര്ശ്വശയനപ്രയോജനം ‘വാമാശ്രയേ ഹി’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണമ്| മനുഷ്യം യഥോക്തസര്വഗുണം കൃത്വാ തം പ്രണയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്വഭുജോപധാനം യഥാ ഭവതി തഥാ ശയാനമ്; ഉപധാനം ഗണ്ഡുഃ| സവ്യേതരദ് ദക്ഷിണമ്| സക്ഥി ജങ്ഘാ| വാമം സക്ഥി പ്രസാര്യ, തദുപരി ദക്ഷിണം സക്ഥി സങ്കോച്യ, വിസൃതസവ്യസക്ഥിസങ്കുചിതദക്ഷിണസക്ഥീത്യര്ഥഃ| സ്നിഗ്ധേ ഗുദേ നേത്രചതുര്ഥഭാഗമിതി കര്ണികാവച്ഛിന്നം സര്വം ചതുര്ഥഭാഗമിതി| അനു പൃഷ്ഠവംശമിതി പൃഷ്ഠവംശമനുഗതം കൃത്വാ| അകമ്പനേത്യാദൌ കമ്പനം ചലനം, വേപനം വേപഥുഃ, ലാഘവം ശീഘ്രക്രിയതാ; ആദിശബ്ദേന ബസ്തിഗ്രഹണപീഡനാദി ഗൃഹ്യതേ| വിദര്ശയന്നിഹ സമ്പാദയന്| പ്രപീഡ്യ ചൈകഗ്രഹണേന ദത്തമിത്യനേന വിശ്രമ്യ പുനഃ പീഡനം വായുജനകം നിഷേധയതി||൧൩-൧൯||-
Adhikarana 10 (20-22) · Śloka 23
തിര്യക് പ്രണീതേ തു ന യാതി ധാരാ ഗുദേ വ്രണഃ സ്യാച്ചലിതേ തു നേത്രേ||൨൦|| ദത്തഃ ശനൈര്നാശയമേതി ബസ്തിഃ കണ്ഠം പ്രധാവത്യതിപീഡിതശ്ച| ശീതസ്ത്വതിസ്തമ്ഭകരോ വിദാഹം മൂര്ച്ഛാം ച കുര്യാദതിമാത്രമുഷ്ണഃ||൨൧|| സ്നിഗ്ധോऽതിജാഡ്യം പവനം തു രൂക്ഷസ്തന്വല്പമാത്രാലവണസ്ത്വയോഗമ്| കരോതി മാത്രാഭ്യധികോऽതിയോഗം ക്ഷാമം തു സാന്ദ്രഃ സുചിരേണ ചൈതി||൨൨|| ദാഹാതിസാരൌ ലവണോऽതി കുര്യാത്തസ്മാത് സുയുക്തം സമമേവ ദദ്യാത്|൨൩|
तिर्यक् प्रणीते तु न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते तु नेत्रे||२०|| दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावत्यतिपीडितश्च| शीतस्त्वतिस्तम्भकरो विदाहं मूर्च्छां च कुर्यादतिमात्रमुष्णः||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनं तु रूक्षस्तन्वल्पमात्रालवणस्त्वयोगम्| करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षामं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति||२२|| दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात्तस्मात् सुयुक्तं सममेव दद्यात्|२३|
🔊 Audio coming soon
തിര്യക്പ്രണിധാനാദിദോഷമാഹ- തിര്യഗിത്യാദി| ന യാതി ധാരേതി തിര്യക്പ്രണിധാനേ സതി ഗുദവലീരോധോ ഭവതി, തേന ധാരാ ന യാതി| അതിസ്തമ്ഭകര ഇതി ബസ്തിര്ദേഹസ്യ സ്തമ്ഭം കരോതി| ജാഡ്യമിതി ശരീരജഡതാ| തന്വല്പമാത്രാലവണസ്ത്വയോഗമിതി തനുര്വാ, അല്പമാത്രലവണോ വാ| സാന്ദ്രഃ തനുവിപരീതഃ, ക്ഷാമം പുരുഷം കുര്യാത്| ലവണോऽതീതി അതിമാത്രലവണഃ| തസ്മാദിതി യഥോക്തവിധാനേഷു ദോഷനിദര്ശനാത്| സുയുക്തമിതി തിര്യക്പ്രണിധാനാദിരഹിതം, ശീതത്വാദിരഹിതം ച||൨൦-൨൨||-
Adhikarana 11 (23) · Śloka 24
പൂര്വം ഹി ദദ്യാന്മധു സൈന്ധവം തു സ്നേഹം വിനിര്മഥ്യം തതോऽനു കല്കമ്||൨൩|| വിമഥ്യ സംയോജ്യ പുനര്ദ്രവൈസ്തം ബസ്തൌ നിദധ്യാന്മഥിതം ഖജേന|൨൪|
पूर्वं हि दद्यान्मधु सैन्धवं तु स्नेहं विनिर्मथ्यं ततोऽनु कल्कम्||२३|| विमथ्य संयोज्य पुनर्द्रवैस्तं बस्तौ निदध्यान्मथितं खजेन|२४|
🔊 Audio coming soon
‘പൂര്വം ഹി ദദ്യാദ്’ ഇതി ഗ്രന്ഥം കേചിദനാര്ഷമാഹുഃ; തന്ത്രാന്തരേഷു ത്വസ്യാര്ഥസ്യ ദൃഷ്ടത്വാദ്യുക്ത ഏവായം പാഠഃ; ഉച്യതേ ഹി സുശ്രുതേ “ദത്ത്വാऽऽദൌ സൈന്ധവസ്യാക്ഷം മധുനശ്ച പലദ്വയമ് | പാത്രേ തലേന മഥ്നീയാത്” (സു.ചി.അ.൩൮) ഇത്യാദി| പുനര്ദ്രവൈസ്തമിത്യത്ര ദ്രവശബ്ദേന ക്വാഥസ്യ ഗ്രഹണമ്||൨൩||-
Adhikarana 12 (24) · Śloka 25
വാമാശ്രയേ ഹി ഗ്രഹണീഗുദേ ച തത് പാര്ശ്വസംസ്ഥസ്യ സുഖോപലബ്ധിഃ||൨൪|| ലീയന്ത ഏവം വലയശ്ച തസ്മാത് സവ്യം ശയാനോऽര്ഹതി ബസ്തിദാനമ്|൨൫|
वामाश्रये हि ग्रहणीगुदे च तत् पार्श्वसंस्थस्य सुखोपलब्धिः||२४|| लीयन्त एवं वलयश्च तस्मात् सव्यं शयानोऽर्हति बस्तिदानम्|२५|
🔊 Audio coming soon
വാമപാര്ശ്വശയനം യദുക്തം തസ്യ പ്രയോജനമാഹ- വാമാശ്രയേ ഇത്യാദി| വാമാശ്രയേ യസ്മാദ് ഗ്രഹണീഗുദേ, തേന വാമപാര്ശ്വസുപ്തസ്യ ഗ്രഹണീഗുദേ പ്രകൃതിസ്ഥേ ഭവതഃ, പ്രകൃതിസ്ഥേ ച ഗുദേ ഗുദസ്യ ബസ്തിനാ സമ്യഗുപശ്ലേഷാദ് വ്യാപ്തിര്ഭവതി, തഥാ വലയശ്ച ലീനാ ഭവന്തി, തേന സുഖം ബസ്തിര്യാതി, ഗ്രഹണീഗുദയോഃ പ്രകൃതിസ്ഥതയാ ച ബസ്തിര്വ്യാപ്യ സുഖം ഗ്രഹണീം ഭാവയതീതി ബോദ്ധവ്യമ്||൨൪||-
Adhikarana 13 (25) · Śloka 26
വിഡ്വാതവേഗോ യദി ചാര്ധദത്തേ നിഷ്കൃഷ്യ മുക്തേ പ്രണയേദശേഷമ് ||൨൫|| ഉത്താനദേഹശ്ച കൃതോപധാനഃ സ്യാദ്വീര്യമാപ്നോതി തഥാऽസ്യ ദേഹമ് |൨൬|
विड्वातवेगो यदि चार्धदत्ते निष्कृष्य मुक्ते प्रणयेदशेषम् ||२५|| उत्तानदेहश्च कृतोपधानः स्याद्वीर्यमाप्नोति तथाऽस्य देहम् |२६|
🔊 Audio coming soon
വിഡ്വാതേത്യാദൌ നിഷ്കൃഷ്യ മുക്തേ ഇതി നലികാമാകൃഷ്യ വിഡ്വാതവേഗേ മുക്തേ| ദത്തേ തു ബസ്തൌ ഉത്താനദേഹഃ കൃതോപധാനശ്ച സ്യാത്| ഏതത്കരണപ്രയോജനമാഹ- വീര്യമാപ്നോതീത്യാദി||൨൫||-
Adhikarana 14 (26) · Śloka 26
ഏകോऽപകര്ഷത്യനിലം സ്വമാര്ഗാത് പിത്തം ദ്വിതീയസ്തു കഫം തൃതീയഃ||൨൬||
एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात् पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः||२६||
🔊 Audio coming soon
ഏകോऽപകര്ഷതീത്യാദി| ഏതദ്വാതാദിഭേദേന ഏകാദിബസ്തിദാനവിധാനം; ന തു ത്രിദോഷേ പ്രഥമോ വാതം ജയതി, ദ്വിതീയഃ പിത്തം ജയതി, തൃതീയഃ കഫമിത്യാദി വ്യാഖ്യേയം; യതഃ, “സ്നിഗ്ധോഷ്ണ ഏകഃ പവനേ സമാംസഃ” ഇത്യാദിനാ പവനാദിഭേദേനൈവ സങ്ഖ്യാനിയമം കരിഷ്യതി| ഏവം സ്വമാര്ഗാച്ചാനിലമേകോ ബസ്തിരപകര്ഷതി, പിത്തം ദ്വിതീയസ്തു സ്വമാര്ഗാദിതി പിത്തം ദ്വാവേവ ജയതഃ , കഫം ത്രയ ഏവ ജയന്തീതി ജ്ഞേയം; സ്വമാര്ഗാദിതി സ്വസ്ഥാനാത്| യദ്യപി ച ബസ്തിഃ പക്വാശയഗതമേവ ദോഷം ജയതീത്യുക്തം, തഥാऽപി പിത്താദിസ്ഥാനേऽപി വിശേഷബസ്തിവിധിസാമര്ഥ്യാദ്ദോഷഹരണമുച്യതേ; തേന, ഉത്സര്ഗതസ്തദ്ഗതദോഷഹരണം വിശിഷ്ടവിധാനേന ച സ്ഥാനാന്തരഗതദോഷഹരണം ഭവതി| അയമര്ഥോ ജതൂകണേऽപ്യുച്യതേ- “ബസ്തിഃ കാര്യഃ സകൃദ്ബസ്തിസ്ഥാനശക്ത്യാऽനിലാദിഷു” ഇതി| അത്ര ദ്വിതീയഃ പിത്തമപകര്ഷതി, തൃതീയഃ കഫമപകര്ഷതീത്യുച്യതേ; തഥാऽപി പ്രഥമദ്വിതീയയോരപി പിത്തകഫാപഹത്വമസ്ത്യേവ , പരം ദ്വിതീയേന പിത്താപഹരണം, തൃതീയേന ച കഫാപഹരണം സ്ഥാനപ്രത്യാസത്ത്യാ ക്രിയത ഇതി കൃത്വാ ദ്വിതീയഃ പിത്തം ഹരതി, തൃതീയഃ കഫം ഹരതീതി ചോക്തമ്| പിത്തകഫയോശ്ച യദ്യപി സുഖം ചികിത്സിതം ബസ്തിര്ന ഭവതി, തഥാऽപി വാതാവരകേ വാതാനുബന്ധേ വാ പിത്തേ കഫേ ചൈതദ്ബസ്തിദാനം ജ്ഞേയമ്; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ബസ്തിര്വാതേ ച പിത്തേ ച കഫേ രക്തേ ച ശസ്യതേ” (സു.ചി.അ.൩൫) ഇതി||൨൬||
Adhikarana 15 (27-29) · Śloka 30
പ്രത്യാഗതേ കോഷ്ണജലാവസിക്തഃ ശാല്യന്നമദ്യാത്തനുനാ രസേന| ജീര്ണേ തു സായം ലഘു ചാല്പമാത്രം ഭുക്തോऽനുവാസ്യഃ പരിബൃംഹണാര്ഥമ്||൨൭|| നിരൂഹപാദാംശസമേന തൈലേനാമ്ലാനിലഘ്നൌഷധസാധിതേന| ദത്ത്വാ സ്ഫിചൌ പാണിതലേന ഹന്യാത് സ്നേഹസ്യ ശീഘ്രാഗമരക്ഷണാര്ഥമ്||൨൮|| ഈഷച്ച പാദാങ്ഗുലിയുഗ്മമാഞ്ഛേദുത്താനദേഹസ്യ തലൌ പ്രമൃജ്യാത്| സ്നേഹേന പാര്ഷ്ണ്യങ്ഗുലിപിണ്ഡികാശ്ച യേ ചാസ്യ ഗാത്രാവയവാ രുഗാര്താഃ||൨൯|| താംശ്ചാവമദ്ഗീത സുഖം തതശ്ച നിദ്രാമുപാസീത കൃതോപധാനഃ|൩൦|
प्रत्यागते कोष्णजलावसिक्तः शाल्यन्नमद्यात्तनुना रसेन| जीर्णे तु सायं लघु चाल्पमात्रं भुक्तोऽनुवास्यः परिबृंहणार्थम्||२७|| निरूहपादांशसमेन तैलेनाम्लानिलघ्नौषधसाधितेन| दत्त्वा स्फिचौ पाणितलेन हन्यात् स्नेहस्य शीघ्रागमरक्षणार्थम्||२८|| ईषच्च पादाङ्गुलियुग्ममाञ्छेदुत्तानदेहस्य तलौ प्रमृज्यात्| स्नेहेन पार्ष्ण्यङ्गुलिपिण्डिकाश्च ये चास्य गात्रावयवा रुगार्ताः||२९|| तांश्चावमद्गीत सुखं ततश्च निद्रामुपासीत कृतोपधानः|३०|
🔊 Audio coming soon
ശാല്യന്നമിത്യാദൌ ജീര്ണേ ഇതി ആസ്ഥാപനോപലേപേ കോഷ്ഠസ്ഥേ ജീര്ണേ| തനുമാംസരസാദിഭോജനം ചേഹ നിരൂഹേണ മനാഗുപഹതസ്യ വഹ്നേഃ പരിപാലനാര്ഥമ്| പേയാദിക്രമസ്ത്വത്ര ന ക്രിയതേ, വിരേചനവദിഹാമസ്യാഭാവാത്; അത ഏവ സുശ്രുതേ പേയാദിക്രമം ത്യക്ത്വാ രസാദിക്രമ ഉക്തഃ| പരിബൃംഹണാര്ഥമിത്യനേന ലേഖനാര്ഥം ക്രിയമാണേ നിരൂഹേ പരിബൃംഹണാര്ഥമനുവാസനം തദഹഃ കര്തവ്യമിതി ദര്ശയതി| അത ഏവ കല്പനാസിദ്ധാവപി- “നരസ്തതോ നിശ്യനുവാസനാര്ഹഃ” (സി.അ.൧) ഇത്യനേന തദഹരനുവാസനസ്യാവശ്യകത്വമുക്തം ; ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം- “ജീര്ണേ സായം കൃതാന്നം ച പുഷ്ട്യര്ഥമനുവാസയേത്” ഇതി| നിരൂഹപാദാംശസമേന തൈലേനേതി നിരൂഹപാദപ്രമാണേന, ചതുര്വിംശതിപലേ നിരൂഹേ ഷട്പലേന സ്നേഹേനേത്യര്ഥഃ; ഇയം ചോത്തമാ മാത്രാऽനുവാസനസ്യ; ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “ഉത്തമാ ഷട്പലീ പ്രോക്താ മധ്യമാ ത്രിപലീ ഭവേത്| കനീയസീ സാര്ധപലാ ത്രിധാ മാത്രാऽനുവാസനേ” ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യേതാവന്മാനമേവ സ്നേഹസ്യാനുവാസന മാത്രാബസ്തിവിഭാഗേനാനുവാസനേ ഉക്തമ്| സ്നേഹശീഘ്രാഗമനരക്ഷാര്ഥം വിധാനമാഹ- ഈഷദിത്യാദി| തച്ച പാദാങ്ഗുല്യോത്താനദേഹസ്യ മാത്രാശതം സ്ഥാപനം കര്തവ്യമ്| നിരൂഹേ തു ത്രിംശന്മാത്രാകാലം യാവദുത്താനസ്യ സ്ഥാപനം മന്യന്തേ| പാദാങ്ഗുലിയുഗ്മമിതി പര്വസന്ധിഃ| ആഞ്ഛേദിതി ആകര്ഷേത്| നിദ്രാമുപാസീതേതി വചനം ക്രിയാന്തരസ്യ നിഷേധാര്ഥമ്||൨൭-൨൯||-
Adhikarana 16 (30) · Śloka 31
ഭാഗാഃ കഷായസ്യ തു പഞ്ച, പിത്തേ സ്നേഹസ്യ ഷഷ്ഠഃ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതേ ച||൩൦|| വാതേ വിവൃദ്ധേ തു ചതുര്ഥഭാഗോ, മാത്രാ നിരൂഹേഷു കഫേऽഷ്ടഭാഗഃ|൩൧|
भागाः कषायस्य तु पञ्च, पित्ते स्नेहस्य षष्ठः प्रकृतौ स्थिते च||३०|| वाते विवृद्धे तु चतुर्थभागो, मात्रा निरूहेषु कफेऽष्टभागः|३१|
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ത്രിവിധോ യോ ദ്വാദശപ്രസൃതോ നിരൂഹസ്തസ്യ കഷായസ്നേഹമാത്രാം നിരൂപയന്നാഹ - ഭാഗാ ഇത്യാദി| ഭാഗാഃ കഷായസ്യ പഞ്ചേത്യനേന സര്വത്രൈവ ദോഷേ സ്വസ്ഥേ ച പുരുഷേ ദ്വാദശപ്രസൃതഭാഗരൂപേ നിരൂഹേ പഞ്ചഭാഗാഃ കഷായസ്യ ഭവന്തി, തേന പഞ്ച പ്രസൃതാഃ കഷായസ്യ| സ്നേഹസ്യ ച ദോഷഭേദേന സ്വസ്ഥേ ച മാനഭേദമാഹ- പിത്തേ ഇത്യാദി| പിത്തേ സ്നേഹസ്യ ഷഷ്ഠഃ, തഥാ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതേ ച പുരുഷേ സ്വസ്ഥേ ഷഷ്ഠ ഇത്യര്ഥഃ; തത്ര ഷണ്ണാം പൂരണഃ ഷഷ്ഠഃ, തേന ദ്വാദശപ്രസൃതസ്യ ഷഷ്ഠോ ഭാഗോ ദ്വിപ്രസൃതം ഭവതി| സ്നേഹശബ്ദേന ഘൃതതൈലാദിഗ്രഹണമ്| വാതേ തു വൃദ്ധേ ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ; സ്നേഹചതുര്ഥോ ഭാഗഃ പ്രസൃതത്രയമ്| അഷ്ടഭാഗ ഇതി സാര്ധഃ പ്രസൃതഃ| അസ്മിന്നര്ഥേ ഹാരീതഃ- “ക്വാഥസ്യ പഞ്ചപ്രസൃതാ വിഭാഗാഃ, സ്നേഹസ്യ ഷഷ്ഠോ ഹ്യധികേ തു പിത്തേ| സ്വസ്ഥേ ച താവത്, പവനേ ചതുര്ഥഃ, കഫേऽഷ്ടമോऽത്യന്തഗതേ(?) വികല്പഃ” ഇതി| ഏഷാ സ്നേഹമാത്രാ ഹീനമാത്രേऽപി നിരൂഹേ ക്വാഥസ്നേഹയോരുക്തമാത്രാനുസാരേണ യോജനീയാ; ശേഷണാം തു മധുകല്കസൈന്ധവാനാമിഹ മാത്രാനിയമോ നോക്തഃ, തേഷാമപി പ്രകൃത്യാദിഭദേനാനിയതത്വാത്; തേന മധ്വാദീനാം പ്രകൃത്യാദ്യനുസാരേണ പ്രസൃതമാനേന ദ്വാദശപ്രസൃതത്വം പൂരണീയമ്| തത്ര ജതൂകണപ്രത്യയാത് സര്വത്ര കല്കസ്യ പലദ്വയം ഭവതി| ഉക്തം ഹി തത്ര “ചതുര്വിംശതികേ പുടകേ പേഷ്യാണാം ദ്വിപലം, കിഞ്ചിച്ച മധുസൈന്ധവാത്, സ്നേഹോ വക്ഷ്യമാണഃ, ശേഷം കഷായസ്യ; വാതേ തൈലഷട്പലം സ്വസ്ഥേ ച; ചത്വാരി പിത്തേ ഘൃതസ്യ, കഫേ ത്രീണി തൈലസ്യ” ഇതി; സൈന്ധവം തു കര്ഷപ്രമാണമസ്തി; യതഃ സുശ്രുതേ- “സൈന്ധവാക്ഷം സമാദായ മധുനഃ പ്രസൃതദ്വയമ്” (സു.ചി.അ.൩൮) ഇത്യാദ്യുക്തമ്; ഹാരീത തു- “ക്ഷൌദ്രം തു ദേയം പ്രസൃതപ്രമാണം ദ്വിതീയമാഹുര്ലവണസ്യ ചാക്ഷമ്” ഇത്യുക്തം; തേനാനയാ ദിശാ സൈന്ധവമധുകല്പനാ| യഥോക്തകഷായസ്നേഹകല്കമധുസൈന്ധവാപൂരിതാംശപൂരണം ചാവാപേനൈവ കര്തവ്യമ്; ആവാപശ്ചാത്രാനുക്തോऽപ്യുത്തരത്ര വക്ഷ്യമാണോ വാതാദിഭേദേന മാംസരസക്ഷീരഗോമൂത്രാദികോ ജ്ഞേയഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “സ്നിഗ്ധോഷ്ണ ഏകഃ പവനേ നിരൂഹോ, ദ്വൌ സ്വാദുശീതൌ പയസാ ച പിത്തേ| ത്രയഃ സമൂത്രാഃ കടുകോഷ്ണതീക്ഷ്ണാഃ കഫേ നിരൂഹാ ന പരം വിധേയാഃ” ഇതി| ഹാരീതऽപ്യുക്തം “സ്നേഹം ഗുഡം മാംസരസം പയശ്ച ഹ്യമ്ലാനി മൂത്രാണി ച സൈന്ധവം ച| ഏതാനി സര്വാണ്യപി യോജയീത നിരൂഹയോഗേ മദനാത് ഫലം ച” ഇതി| യത്തു തന്ത്രാന്തരേ- ദ്വാദശപ്രസൃതപൂരണം പ്രതി പ്രതിദ്രവ്യവിഭാഗേനോക്തം; യഥാ- “ദത്ത്വാऽऽദൌ സൈന്ധവസ്യാക്ഷം മധുനഃ പ്രസൃതദ്വയമ്| വിനിര്മഥ്യ തതോ ദദ്യാത് സ്നേഹസ്യ പ്രസൃതത്രയമ്| ഏകീഭൂതേ തതഃ സ്നേഹേ കല്കസ്യ പ്രസൃതം ക്ഷിപേത്| സമ്മൂര്ച്ഛിതേ കഷായം തു ചതുഃപ്രസൃതസമ്മിതമ്|| വിതരേച്ച തദാവാപമന്തേ ദ്വിപ്രസൃതോന്മിതമ്| ഏവം സുകല്പിതോ ബസ്തിര്ദ്വാദശപ്രസൃതോ ഭവേത്” (സു.ചി.അ.൩൮) ഇതി; തദ്വാതവിഷയമേവ, സ്നേഹസ്യ വാതഘ്നത്വാത്; കിന്ത്വത്ര യച്ചതുഃപ്രസൃതം കഷായസ്യ മന്യതേ, തദസ്മത്തന്ത്രാനുമതമേവ | യത്ത്വന്യേ പഠന്തി- “മധുസ്നേഹനകല്കാഖ്യകഷായാവാപതഃ ക്രമാത്| ത്രീണി ഷട് ദ്വേ ദശ ത്രീണി പലാന്യനിലരോഗിണാമ്|| പിത്തേ ചത്വാരി ചത്വാരി ദ്വേ ദ്വിപഞ്ച ചതുഷ്ടയമ് | ഷട് ത്രീണി ദ്വേ ദശ ത്രീണി കഫേ ചാപി നിരൂഹണമ്” ഇതി; തദസ്മത്തന്ത്രാനുഗതത്വാദനുമതമേവ||൩൦||-
Adhikarana 17 (31-32) · Śloka 33
നിരൂഹമാത്രാ പ്രസൃതാര്ധമാദ്യേ വര്ഷേ തതോऽര്ധപ്രസൃതാഭിവൃദ്ധിഃ||൩൧|| ആദ്വാദശാത് സ്യാത് പ്രസൃതാഭിവൃദ്ധിരഷ്ടാദശാദ് ദ്വാദശതഃ പരം സ്യുഃ| ആസപ്തതേസ്തദ്വിഹിതം പ്രമാണമതഃ പരം ഷോഡശവദ്വിധേയമ്||൩൨|| നിരൂഹമാത്രാ പ്രസൃതപ്രമാണാ ബാലേ ച വൃദ്ധേ ച മൃദുര്വിശേഷഃ|൩൩|
निरूहमात्रा प्रसृतार्धमाद्ये वर्षे ततोऽर्धप्रसृताभिवृद्धिः||३१|| आद्वादशात् स्यात् प्रसृताभिवृद्धिरष्टादशाद् द्वादशतः परं स्युः| आसप्ततेस्तद्विहितं प्रमाणमतः परं षोडशवद्विधेयम्||३२|| निरूहमात्रा प्रसृतप्रमाणा बाले च वृद्धे च मृदुर्विशेषः|३३|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വയോഭേദേന നിരൂഹപ്രമാണം ദര്ശയന്നാഹ- നിരൂഹേത്യാദി| ആദ്യേ വര്ഷേ ബാലസ്യ പലമാനേ നിരൂഹേ ക്വാഥാദി യഥോക്തമാനാനുസാരേണ വക്തവ്യമ്; അര്ധപ്രസൃതാഭിവൃദ്ധിഃ തതഃ പ്രതിവര്ഷം ഭവതി; തേന ദ്വാദശവര്ഷേ ഷട്പ്രസൃതോ ബസ്തിര്ഭവതി; ദ്വാദശാദൂര്ധ്വമഷ്ടാദശവര്ഷപര്യന്തം പ്രതിവര്ഷം പ്രസൃതവൃദ്ധ്യാ ദ്വാദശപ്രസൃതപൂരണം ഭവതി; ‘ദ്വാദശതഃ പരം സ്യുഃ’ ഇത്യനേനാധികപ്രമാണബസ്തിമാനം മഹാത്യയകരം കൈശ്ചിദനുമതം നിഷേധയതി; യഥാ ഹാരീതേ ഏകീയമതം പഠ്യതേ- “അര്ധാഢകം പരമതമം പ്രമാണമ്” ഇതി ; തഥാ സുശ്രുതേऽപി (?)- “ദ്വാദശപ്രസൃതം കേചിത് ത്രിംശത്പലമഥാऽപരേ” ഇത്യാദി| ബസ്തിമാനം ദര്ശയിതുമാഹ- ആസപ്തതേരിത്യാദി| ആസപ്തതേസ്തദിതി ദ്വാദശപ്രസൃതമാനം സപ്തതിം യാവദ്ഭവതി| ഷോഡശവദിതി ദശപ്രസൃതപ്രമാണമ്| ബാലവൃദ്ധയോര്യഥോക്തപ്രസൃതമാനവിഷയം ദര്ശയന് തത്രാന്യം വിശേഷമാഹ- നിരൂഹമാത്രേത്യാദി| ബാലവൃദ്ധയോര്യഥോക്തൈവ നിരൂഹമാത്രാ പ്രസൃതപ്രമാണാ കാര്യാ, വിശേഷേണ തയോര്ബസ്തിര്മൃദുഃ കാര്യഃ| തീക്ഷ്ണത്വമാര്ദവകരം ച വിധാനം വക്ഷ്യതി; യഥാ- “തീക്ഷ്ണത്വം മൂത്രപീല്വഗ്നിലവണക്ഷാരസര്ഷപൈഃ| പ്രാപ്തകാലം വിധാതവ്യം ക്ഷീരാദ്യൈര്മാര്ദവം തഥാ” (സി.അ.൭) ഇതി||൩൧-൩൨||-
Adhikarana 18 (33) · Śloka 34
നാത്യുച്ഛ്രിതം നാപ്യതിനീചപാദം സപാദപീഠം ശയനം പ്രശസ്തമ്||൩൩|| പ്രധാനമൃദ്വാസ്തരണോപപന്നം പ്രാക്ശീര്ഷകം ശുക്ലപടോത്തരീയമ്|൩൪|
नात्युच्छ्रितं नाप्यतिनीचपादं सपादपीठं शयनं प्रशस्तम्||३३|| प्रधानमृद्वास्तरणोपपन्नं प्राक्शीर्षकं शुक्लपटोत्तरीयम्|३४|
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ‘ശയനേ വിധിഃ കഃ’ ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരമാഹ- നാത്യുച്ഛ്രിതമിത്യാദി| പൂര്വം യഃ ശയനവിധിരുക്തഃ സ താത്കാലികഃ, അയം തൂത്തരകാലിക ഇതി വിശേഷഃ| പ്രധാനം മഹന്മൃദു ചാസ്തരണം പ്രധാനമൃദ്വാസ്തരണം, തേനോപപന്നം യുക്തമ്| പ്രാക്ശീര്ഷകമിതി “പ്രാച്യാം ദിശി സ്ഥിതാ ദേവാസ്തത്പൂജാര്ഥം ച പ്രാക്ശിരാഃ” (സു.സൂ.അ.൧൯) ഇതി വചനാത്||൩൩||-
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
ഭോജ്യം പുനര്വ്യാധിമവേക്ഷ്യ തദ്വത് പ്രകല്പയേദ്യൂഷപയോരസാദ്യൈഃ||൩൪|| സര്വേഷു വിദ്യാദ്വിധിമേതമാദ്യം വക്ഷ്യാമി ബസ്തീനത ഉത്തരീയാന്|൩൫|
भोज्यं पुनर्व्याधिमवेक्ष्य तद्वत् प्रकल्पयेद्यूषपयोरसाद्यैः||३४|| सर्वेषु विद्याद्विधिमेतमाद्यं वक्ष्यामि बस्तीनत उत्तरीयान्|३५|
🔊 Audio coming soon
യൂഷാദി ഭോജ്യവിധാനം യഥാക്രമം കഫേ, പിത്തേ, വാതേ; കിംവാ, അഗ്ന്യപേക്ഷം യഥായോഗ്യതയാ വ്യാഖ്യേയമ്| യഥോക്തവിധാനം വക്ഷ്യമാണവിധിഷു കര്തവ്യതയാ ദര്ശയന്നാഹ- സര്വേഷ്വിത്യാദി| ഏതദാദ്യമിതി പ്രധാനമ്, ഔത്സര്ഗികമിതി യാവത്; തേന വിശേഷവിധാനേനാപവാദോऽപ്യസ്യ ഭവിഷ്യതീതി സൂചയതി||൩൪||-
Adhikarana 20 (35-45) · Śloka 45
ദ്വിപഞ്ചമൂലസ്യ രസോऽമ്ലയുക്തഃ സച്ഛാഗമാംസസ്യ സപൂര്വപേഷ്യഃ||൩൫|| ത്രിസ്നേഹയുക്തഃ പ്രവരോ നിരൂഹഃ സര്വാനിലവ്യാധിഹരഃ പ്രദിഷ്ടഃ| സ്ഥിരാദിവര്ഗസ്യ ബലാപടോലത്രായന്തികൈരണ്ഡയവൈര്യുതസ്യ||൩൬|| പ്രസ്ഥോ രസാച്ഛാഗരസാര്ധയുക്തഃ സാധ്യഃ പുനഃ പ്രസ്ഥസമസ്തു യാവത്| പ്രിയങ്ഗുകൃഷ്ണാഘനകല്കയുക്തഃ സതൈലസര്പിര്മധുസൈന്ധവശ്ച||൩൭|| സ്യാദ്ദീപനോ മാംസബലപ്രദശ്ച ചക്ഷുര്ബലം ചാപി ദദാതി ബസ്തിഃ | ഏരണ്ഡമൂലം ത്രിപലം പലാശാ ഹ്രസ്വാനി മൂലാനി ച യാനി പഞ്ച||൩൮|| രാസ്നാശ്വഗന്ധാതിബലാഗുഡൂചീ പുനര്നവാരഗ്വധദേവദാരു| ഭാഗാഃ പലാംശാ മദനാഷ്ടയുക്താ ജലദ്വികംസേ ക്വഥിതേऽഷ്ടശേഷേ||൩൯|| പേഷ്യാഃ ശതാഹ്വാ ഹപുഷാ പ്രിയങ്ഗുഃ സപിപ്പലീകം മധുകം ബലാ ച| രസാഞ്ജനം വത്സകബീജമുസ്തം ഭാഗാക്ഷമാത്രം ലവണാംശയുക്തമ്||൪൦|| സമാക്ഷികസ്തൈലയുതഃ സമൂത്രോ ബസ്തിര്നൃണാം ദീപനലേഖനീയഃ| ജങ്ഘോരുപാദത്രികപൃഷ്ഠശൂലം കഫാവൃതിം മാരുതനിഗ്രഹം ച||൪൧|| വിണ്മൂത്രവാതഗ്രഹണം സശൂലമാധ്മാനതാമശ്മരിശര്കരേ ച| ആനാഹമര്ശോഗ്രഹണീപ്രദോഷാനേരണ്ഡബസ്തിഃ ശമയേത് പ്രയുക്തഃ||൪൨|| ചതുഷ്പലേ തൈലഘൃതസ്യ ഭൃഷ്ടാച്ഛാഗാച്ഛതാര്ധോ ദധിദാഡിമാമ്ലഃ| രസഃ സപേഷ്യോ ബലമാംസവര്ണരേതോഗ്നിദശ്ചാന്ധ്യശിരോര്തിശസ്തഃ ||൪൩|| ജലദ്വികംസേऽഷ്ടപലം പലാശാത് പക്ത്വാ രസോऽര്ധാഢകമാത്രശേഷഃ| കല്കൈര്വചാമാഗധികാപലാഭ്യാം യുക്തഃ ശതാഹ്വാദ്വിപലേന ചാപി||൪൪|| സസൈന്ധവഃ ക്ഷൌദ്രയുതഃ സതൈലോ ദേയോ നിരൂഹോ ബലവര്ണകാരീ| ആനാഹപാര്ശ്വാമയയോനിദോഷാന് ഗുല്മാനുദാവര്തരുജം ച ഹന്യാത്||൪൫||
द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः||३५|| त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः| स्थिरादिवर्गस्य बलापटोलत्रायन्तिकैरण्डयवैर्युतस्य||३६|| प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमस्तु यावत्| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च||३७|| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चापि ददाति बस्तिः | एरण्डमूलं त्रिपलं पलाशा ह्रस्वानि मूलानि च यानि पञ्च||३८|| रास्नाश्वगन्धातिबलागुडूची पुनर्नवारग्वधदेवदारु| भागाः पलांशा मदनाष्टयुक्ता जलद्विकंसे क्वथितेऽष्टशेषे||३९|| पेष्याः शताह्वा हपुषा प्रियङ्गुः सपिप्पलीकं मधुकं बला च| रसाञ्जनं वत्सकबीजमुस्तं भागाक्षमात्रं लवणांशयुक्तम्||४०|| समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्नृणां दीपनलेखनीयः| जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठशूलं कफावृतिं मारुतनिग्रहं च||४१|| विण्मूत्रवातग्रहणं सशूलमाध्मानतामश्मरिशर्करे च| आनाहमर्शोग्रहणीप्रदोषानेरण्डबस्तिः शमयेत् प्रयुक्तः||४२|| चतुष्पले तैलघृतस्य भृष्टाच्छागाच्छतार्धो दधिदाडिमाम्लः| रसः सपेष्यो बलमांसवर्णरेतोग्निदश्चान्ध्यशिरोर्तिशस्तः ||४३|| जलद्विकंसेऽष्टपलं पलाशात् पक्त्वा रसोऽर्धाढकमात्रशेषः| कल्कैर्वचामागधिकापलाभ्यां युक्तः शताह्वाद्विपलेन चापि||४४|| ससैन्धवः क्षौद्रयुतः सतैलो देयो निरूहो बलवर्णकारी| आनाहपार्श्वामययोनिदोषान् गुल्मानुदावर्तरुजं च हन्यात्||४५||
🔊 Audio coming soon
‘കേ ബസ്തയ’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം- ദ്വിപഞ്ചമൂലസ്യേത്യാദി| അത്ര മാംസം ദശമൂലസമമ്| രസഃ ക്വാഥഃ| അമ്ലം കാഞ്ജികാദി| സപൂര്വപേഷ്യ ഇതി ബലാദ്യുക്തകല്കയുക്തഃ| ത്രിസ്നേഹയുക്ത ഇത്യനേന, മജ്ജപരിത്യാഗം സര്വബസ്തിസിദ്ധം സ്മാരയതി; ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “വിജ്ഞേയസ്ത്രിവിധഃ സ്നേഹോ ബസ്ത്യര്ഥ മജ്ജവര്ജിതഃ” ഇതി| സ്ഥിരാദിവര്ഗസ്യേത്യാദൌ മധുസൈന്ധവേ യദ്യപി സാമാന്യേനോക്തബസ്തിവിധാനലബ്ധേ, തഥാऽപി തൈലാദീനാമത്രാപ്രകര്ഷാര്ഥം പുനസ്തയോരഭിധാനം, കിംവാ സാമാന്യവിധിസ്മരണാര്ഥമത്രാഭിധാനമ്; ഏവമന്യത്രാപി സാമാന്യവിധിപ്രാപ്തസ്യ പുനരഭിധാനേ വ്യാഖ്യേയമ്| ഏരണ്ഡമൂലമിത്യാദൌ പലാശാ ശടീ| ഹ്രസ്വാനി മൂലാനീതി സ്ഥിരാദിപഞ്ചമൂലമ്| കംസ ആഢകഃ| ഭാഗാക്ഷമാത്രമിതി ഭാഗേനാക്ഷമാത്രമ്| ഛാഗാച്ഛതാര്ധ ഇതി പഞ്ചാശത്പലോ ഭവതി| സപേഷ്യ ഇതി ബലാദികസ്യ കല്കയുക്തഃ||൩൫-൪൫||
Adhikarana 21 (46-55) · Śloka 55
യഷ്ട്യാഹ്വയസ്യാഷ്ടപലേന സിദ്ധം പയഃ ശതാഹ്വാഫലപിപ്പലീഭിഃ| യുക്തം സസര്പിര്മധു വാതരക്തവൈസ്വര്യവീസര്പഹിതോ നിരൂഹഃ||൪൬|| യഷ്ട്യാഹ്വലോധ്രാഭയചന്ദനൈശ്ച ശൃതം പയോऽഗ്ര്യം കമലോത്പലൈശ്ച| സശര്കരം ക്ഷൌദ്രയുതം സുശീതം പിത്താമയാന് ഹന്തി സജീവനീയമ്||൪൭|| ദ്വികാര്ഷികാശ്ചന്ദനപദ്മകര്ധിയഷ്ട്യാഹ്വരാസ്നാവൃഷസാരിവാശ്ച| സലോധ്രമഞ്ജിഷ്ഠമഥാപ്യനന്താബലാസ്ഥിരാദിതൃണപഞ്ചമൂലമ് ||൪൮|| തോയേ സമുത്ക്വാഥ്യ രസേന തേന ശൃതം പയോऽര്ധാഢകമമ്ബുഹീനമ്| ജീവന്തിമേദര്ധിശതാവരീഭിര്വീരാദ്വികാകോലികശേരുകാഭിഃ||൪൯|| സിതോപലാജീവകപദ്മരേണു പ്രപൌണ്ഡരീകൈഃ കമലോത്പലൈശ്ച| ലോധ്രാത്മഗുപ്താമധുകൈര്വിദാരീമുഞ്ജാതകൈഃ കേശരചന്ദനൈശ്ച||൫൦|| പിഷ്ടൈര്ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതൈര്നിരൂഹം സസൈന്ധവം ശീതലമേവ ദദ്യാത്| പ്രത്യാഗതേ ധന്വരസേന ശാലീന് ക്ഷീരേണ വാऽദ്യാത് പരിഷിക്തഗാത്രഃ||൫൧|| ദാഹാതിസാരപ്രദരാസ്രപിത്തഹൃത്പാണ്ഡുരോഗാന് വിഷമജ്വരം ച| സഗുല്മമൂത്രഗ്രഹകാമലാദീന് സര്വാമയാന് പിത്തകൃതാന്നിഹന്തി||൫൨|| ദ്രാക്ഷാദികാശ്മര്യമധൂകസേവ്യൈഃ സസാരിവാചന്ദനശീതപാക്യൈഃ| പയഃ ശൃതം ശ്രാവണിമുദ്ഗപര്ണീതുഗാത്മഗുപ്താമധുയഷ്ടികല്കൈഃ||൫൩|| ഗോധൂമചൂര്ണൈശ്ച തഥാऽക്ഷമാത്രൈഃ സക്ഷൌദ്രസര്പിര്മധുയഷ്ടിതൈലൈഃ| പഥ്യാവിദാരീക്ഷുരസൈര്ഗുഡേന ബസ്തിം യുതം പിത്തഹരം വിദധ്യാത്||൫൪|| ഹൃന്നാഭിപാര്ശ്വോത്തമദേഹദാഹേ ദാഹേऽന്തരസ്ഥേ ച സകൃച്ഛ്രമൂത്രേ| ക്ഷീണേ ക്ഷതേ രേതസി ചാപി നഷ്ടേ പൈത്തേऽതിസാരേ ച നൃണാം പ്രശസ്തഃ||൫൫||
यष्ट्याह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः| युक्तं ससर्पिर्मधु वातरक्तवैस्वर्यवीसर्पहितो निरूहः||४६|| यष्ट्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च| सशर्करं क्षौद्रयुतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्||४७|| द्विकार्षिकाश्चन्दनपद्मकर्धियष्ट्याह्वरास्नावृषसारिवाश्च| सलोध्रमञ्जिष्ठमथाप्यनन्ताबलास्थिरादितृणपञ्चमूलम् ||४८|| तोये समुत्क्वाथ्य रसेन तेन शृतं पयोऽर्धाढकमम्बुहीनम्| जीवन्तिमेदर्धिशतावरीभिर्वीराद्विकाकोलिकशेरुकाभिः||४९|| सितोपलाजीवकपद्मरेणु प्रपौण्डरीकैः कमलोत्पलैश्च| लोध्रात्मगुप्तामधुकैर्विदारीमुञ्जातकैः केशरचन्दनैश्च||५०|| पिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलमेव दद्यात्| प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन् क्षीरेण वाऽद्यात् परिषिक्तगात्रः||५१|| दाहातिसारप्रदरास्रपित्तहृत्पाण्डुरोगान् विषमज्वरं च| सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन् सर्वामयान् पित्तकृतान्निहन्ति||५२|| द्राक्षादिकाश्मर्यमधूकसेव्यैः ससारिवाचन्दनशीतपाक्यैः| पयः शृतं श्रावणिमुद्गपर्णीतुगात्मगुप्तामधुयष्टिकल्कैः||५३|| गोधूमचूर्णैश्च तथाऽक्षमात्रैः सक्षौद्रसर्पिर्मधुयष्टितैलैः| पथ्याविदारीक्षुरसैर्गुडेन बस्तिं युतं पित्तहरं विदध्यात्||५४|| हृन्नाभिपार्श्वोत्तमदेहदाहे दाहेऽन्तरस्थे च सकृच्छ्रमूत्रे| क्षीणे क्षते रेतसि चापि नष्टे पैत्तेऽतिसारे च नृणां प्रशस्तः||५५||
🔊 Audio coming soon
യഷ്ട്യാഹ്വയസ്യേത്യാദികാശ്ചത്വാരഃ പിത്തേ, പൂര്വം തൂക്താഃ പഞ്ച വാതേ| അത്ര പയഃസാധനം ക്ഷീരപാകപരിഭാഷയൈവ| യഷ്ട്യാഹ്വലോധ്രേത്യാദിനാ ജീവനീയമിത്യന്തേനൈകോ യോഗഃ| ജീവനീയാനാമത്ര കല്കഃ| സുശീതത്വമിഹൌത്സര്ഗികം മൃദുകോഷ്ഠേഷ്വധികം പിത്തഹിതത്വാത്; അനയാ ച ദിശാऽപരപിത്തഹരബസ്താവപി ശീതത്വം ജ്ഞേയമ്| ദ്വികാര്ഷികമിത്യാദൌ അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| തൃണപഞ്ചമൂലം- “ശരേക്ഷുദര്ഭകാശാനാം ശാലീനാം മൂലമേവ ച” (ച.ചി.അ.൧പാ.൧) ഇത്യാദിനോക്തമ്| അമ്ബുഹീനമിതി ക്ഷീരാവശേഷപര്യന്തം ശൃതമ്| രാജകശേരുഃ കശേരുരേവ| സസൈന്ധവമിതി ഈഷത്സൈന്ധവമ്| സസാരിവേത്യാദൌ ശീതപാകീ ശീതലീ| മധുയഷ്ടിതൈലം മധുയഷ്ടിസാധിതം തൈലമ്| ഉത്തമദേഹഃ മസ്തകമ്||൪൬-൫൫||
Adhikarana 22 (56-64) · Śloka 64
കോഷാതകാരഗ്വധദേവദാരുശാര്ങ്ഗേഷ്ടമൂര്വാകുടജാര്കപാഠാഃ | പക്ത്വാ കുലത്ഥാന് ബൃഹതീം ച തോയേ രസസ്യ തസ്യ പ്രസൃതാ ദശ സ്യുഃ||൫൬|| താന് സര്ഷപൈലാമദനൈഃ സകുഷ്ഠൈരക്ഷപ്രമാണൈഃ പ്രസൃതൈശ്ച യുക്താന്| ഫലാഹ്വതൈലസ്യ സമാക്ഷികസ്യ ക്ഷാരസ്യ തൈലസ്യ ച സാര്ഷപസ്യ||൫൭|| ദദ്യാന്നിരൂഹം കഫരോഗിണേ ജ്ഞോ മന്ദാഗ്നയേ ചാപ്യശനദ്വിഷേ ച| പടോലപഥ്യാമരദാരുഭിര്വാ സപിപ്പലീകൈഃ ക്വഥിതൈര്ജലേऽഗ്നൌ||൫൮|| ദ്വിപഞ്ചമൂലേ ത്രിഫലാം സബില്വാം ഫലാനി ഗോമൂത്രയുതഃ കഷായഃ| കലിങ്ഗപാഠാഫലമുസ്തകല്കഃ സസൈന്ധവഃ ക്ഷാരയുതഃ സതൈലഃ||൫൯|| നിരൂഹമുഖ്യഃ കഫജാന് വികാരാന് സപാണ്ഡുരോഗാലസകാമദോഷാന്| ഹന്യാത്തഥാ മാരുതമൂത്രസങ്ഗം ബസ്തേസ്തഥാऽऽടോപമഥാപി ഘോരമ്||൬൦|| രാസ്നാമൃതൈരണ്ഡവിഡങ്ഗദാര്വീസപ്തച്ഛദോശീരസുരാഹ്വനിമ്ബൈഃ| ശമ്പാകഭൂനിമ്ബപടോലപാഠാതിക്താഖുപര്ണീദശമൂലമുസ്തൈഃ||൬൧|| ത്രായന്തികാശിഗ്രുഫലത്രികൈശ്ച ക്വാഥഃ സപിണ്ഡീതകതോയമൂത്രഃ| യഷ്ട്യാഹ്വകൃഷ്ണാഫലിനീശതാഹ്വാരസാഞ്ജനശ്വേതവചാവിഡങ്ഗൈഃ||൬൨|| കലിങ്ഗപാഠാമ്ബുദസൈന്ധവൈശ്ച കല്കൈഃ സസര്പിര്മധുതൈലമിശ്രഃ| അയം നിരൂഹഃ ക്രിമികുഷ്ഠമേഹബ്രധ്നോദരാജീര്ണകഫാതുരേഭ്യഃ||൬൩|| രൂക്ഷൌഷധൈരപ്യപതര്പിതേഭ്യ ഏതേഷു രോഗേഷ്വപി സത്സു ദത്തഃ| നിഹത്യ വാതം ജ്വലനം പ്രദീപ്യ വിജിത്യ രോഗാംശ്ച ബലം കരോതി||൬൪||
कोषातकारग्वधदेवदारुशार्ङ्गेष्टमूर्वाकुटजार्कपाठाः | पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः||५६|| तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठैरक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्| फलाह्वतैलस्य समाक्षिकस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य||५७|| दद्यान्निरूहं कफरोगिणे ज्ञो मन्दाग्नये चाप्यशनद्विषे च| पटोलपथ्यामरदारुभिर्वा सपिप्पलीकैः क्वथितैर्जलेऽग्नौ||५८|| द्विपञ्चमूले त्रिफलां सबिल्वां फलानि गोमूत्रयुतः कषायः| कलिङ्गपाठाफलमुस्तकल्कः ससैन्धवः क्षारयुतः सतैलः||५९|| निरूहमुख्यः कफजान् विकारान् सपाण्डुरोगालसकामदोषान्| हन्यात्तथा मारुतमूत्रसङ्गं बस्तेस्तथाऽऽटोपमथापि घोरम्||६०|| रास्नामृतैरण्डविडङ्गदार्वीसप्तच्छदोशीरसुराह्वनिम्बैः| शम्पाकभूनिम्बपटोलपाठातिक्ताखुपर्णीदशमूलमुस्तैः||६१|| त्रायन्तिकाशिग्रुफलत्रिकैश्च क्वाथः सपिण्डीतकतोयमूत्रः| यष्ट्याह्वकृष्णाफलिनीशताह्वारसाञ्जनश्वेतवचाविडङ्गैः||६२|| कलिङ्गपाठाम्बुदसैन्धवैश्च कल्कैः ससर्पिर्मधुतैलमिश्रः| अयं निरूहः क्रिमिकुष्ठमेहब्रध्नोदराजीर्णकफातुरेभ्यः||६३|| रूक्षौषधैरप्यपतर्पितेभ्य एतेषु रोगेष्वपि सत्सु दत्तः| निहत्य वातं ज्वलनं प्रदीप्य विजित्य रोगांश्च बलं करोति||६४||
🔊 Audio coming soon
കോഷാതകേത്യാദികാശ്ചത്വാരഃ കഫേ ബസ്തയഃ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ ഗുഞ്ജാ| അത്ര ക്വാഥദശപ്രസൃതേന തഥാ കല്കേന ക്ഷൌദ്രാദിനാ ച യദ്യപി മാനമധികം ഭവതി, തഥാऽപ്യേവമേവ ദ്രവ്യസംയോഗം കൃത്വാ ദ്വാദശപ്രസൃത ഏവ ബസ്തിര്ദേയഃ, തദധികമാനസ്യ നിഷിദ്ധത്വാത്| പടോലേത്യാദൌ പടോലാദിപിപ്പല്യന്തൈസ്തോയം സാധയിത്വാ പൂര്വവദ് ദ്വിതീയഃ, കഫരോഗിണേ ദ്വിപഞ്ചമൂല്യാദിഭിസ്തൃതീയഃ കര്തവ്യഃ| ക്ഷാരഃ യവക്ഷാരഃ| രാസ്നേത്യാദൌ ശമ്പാകഃ ചതുരങ്ഗുലഃ| തിക്താ കടുരോഹിണീ| അത്ര പിണ്ഡീതകക്വാഥോऽപ്യാവാപകല്പോ യേന പ്രവിശതി; പിണ്ഡീതകഃ മദനഃ| രൂക്ഷൌഷധൈരത്യപതര്പിതേഭ്യോऽപ്യേതേഷു കുഷ്ഠാദിരോഗേഷ്വയം ദത്തോ ബലം കരോതീതി യോജനാ||൫൬-൬൪||
Adhikarana 23 (65-68) · Śloka 68
പുനര്നവൈരണ്ഡവൃഷാശ്മഭേദവൃശ്ചീരഭൂതീകബലാപലാശാഃ | ദ്വിപഞ്ചമൂലം ച പലാംശികാനി ക്ഷുണ്ണാനി ധൌതാനി ഫലാനി ചാഷ്ടൌ||൬൫|| ബില്വം യവാന് കോലകുലത്ഥധാന്യഫലാനി ചൈവ പ്രസൃതോന്മിതാനി| പയോജലദ്വ്യാഢകവച്ഛൃതം തത് ക്ഷീരാവശേഷം സിതവസ്ത്രപൂതമ്||൬൬|| വചാശതാഹ്വാമരദാരുകുഷ്ഠയഷ്ട്യാഹ്വസിദ്ധാര്ഥകപിപ്പലീനാമ് | കല്കൈര്യവാന്യാ മദനൈശ്ച യുക്തം നാത്യുഷ്ണശീതം ഗുഡസൈന്ധവാക്തമ്||൬൭|| ക്ഷൌദ്രസ്യ തൈലസ്യ ച സര്പിഷശ്ച തഥൈവ യുക്തം പ്രസൃതൈസ്ത്രിഭിശ്ച | ദദ്യാന്നിരൂഹം വിധിനാ വിവിജ്ഞഃ സ സര്വസംസര്ഗകൃതാമയഘ്നഃ||൬൮||
पुनर्नवैरण्डवृषाश्मभेदवृश्चीरभूतीकबलापलाशाः | द्विपञ्चमूलं च पलांशिकानि क्षुण्णानि धौतानि फलानि चाष्टौ||६५|| बिल्वं यवान् कोलकुलत्थधान्यफलानि चैव प्रसृतोन्मितानि| पयोजलद्व्याढकवच्छृतं तत् क्षीरावशेषं सितवस्त्रपूतम्||६६|| वचाशताह्वामरदारुकुष्ठयष्ट्याह्वसिद्धार्थकपिप्पलीनाम् | कल्कैर्यवान्या मदनैश्च युक्तं नात्युष्णशीतं गुडसैन्धवाक्तम्||६७|| क्षौद्रस्य तैलस्य च सर्पिषश्च तथैव युक्तं प्रसृतैस्त्रिभिश्च | दद्यान्निरूहं विधिना विविज्ञः स सर्वसंसर्गकृतामयघ्नः||६८||
🔊 Audio coming soon
പുനര്നവേത്യാദികഃ സര്വവാതാദിസംസര്ഗവിഷയഃ| വൃശ്ചീരഃ ശ്വേതപുനര്നവാ| ധാന്യാനി ഫലാനി ചേതി ധാന്യഫലാനി| പയോജലദ്വ്യാഢകവദിതി സമജലക്ഷീരദ്വിപ്രസ്ഥയുക്തമ്||൬൫-൬൮||
Adhikarana 24 (69) · Śloka 69
സ്നിഗ്ധോഷ്ണ ഏകഃ പവനേ സമാംസോ ദ്വൌ സ്വാദുശീതൌ പയസാ ച പിത്തേ| ത്രയഃ സമൂത്രാഃ കടുകോഷ്ണതീക്ഷ്ണാഃ കഫേ നിരൂഹാ ന പരം വിധേയാഃ||൬൯||
स्निग्धोष्ण एकः पवने समांसो द्वौ स्वादुशीतौ पयसा च पित्ते| त्रयः समूत्राः कटुकोष्णतीक्ष्णाः कफे निरूहा न परं विधेयाः||६९||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താനാം വാതാദിഹരബസ്തീനാം സങ്ഖ്യാകല്പനാം വിശിഷ്ടാം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നിഗ്ധോഷ്ണ ഇത്യാദി| ഏക ഇതി ഏക ഏവ പുടകഃ| പയസാ ചേതി പയോയുക്തൌ| കടുകോഷ്ണതീക്ഷ്ണത്വം കഫഹരദ്രവ്യയോഗാദേവ ജ്ഞേയമ്| ന പരം വിധേയാ ഇത്യനേന തന്ത്രാന്തരവിഹിതം ചതുര്ഥബസ്തിദാനമത്യര്ഥശരീരഹിംസകം നിഷേധയതി; യഥാ സുശ്രുതേ- “ദ്വിതീയം വാ തൃതീയം വാ ചതുര്ഥം വാ യഥാര്ഹതഃ| സമ്യങ്നിരൂഢലിങ്ഗേ തു പ്രാപ്തേ ബസ്തിം നിവര്തയേത്” (സു.ചി.അ.൩൨) ഇത്യനേനോക്തം ചതുര്ഥദാനമിതി||൬൯||
Adhikarana 25 (70-71) · Śloka 71
രസേന വാതേ പ്രതിഭോജനം സ്യാത് ക്ഷീരേണ പിത്തേ തു കഫേ ച യൂഷൈഃ| തഥാऽനുവാസ്യേഷു ച ബില്വതൈലം സ്യാജ്ജീവനീയം ഫലസാധിതം ച||൭൦|| ഇതീദമുക്തം നിഖിലം യഥാവദ്ബസ്തിപ്രദാനസ്യ വിധാനമഗ്ര്യമ്| യോऽധീത്യ വിദ്വാനിഹ ബസ്തികര്മ കരോതി ലോകേ ലഭതേ സ സിദ്ധിമ്||൭൧||
रसेन वाते प्रतिभोजनं स्यात् क्षीरेण पित्ते तु कफे च यूषैः| तथाऽनुवास्येषु च बिल्वतैलं स्याज्जीवनीयं फलसाधितं च||७०|| इतीदमुक्तं निखिलं यथावद्बस्तिप्रदानस्य विधानमग्र्यम्| योऽधीत्य विद्वानिह बस्तिकर्म करोति लोके लभते स सिद्धिम्||७१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വാതാദിഭേദേന പ്രതിഭോജനം വിശിഷ്ടം തഥാऽനുവാസനം ചാഹ- രസേന വാതേ ഇത്യാദി| പ്രതിഭോജനം നിരൂഹാനന്തരഭോജനമ്| വാതേ ബില്വതൈലാനുവാസനം, പിത്തേ ജീവനീയസാധിതം, കഫേ ച മദനഫലസാധിതമ്| അത്ര ബില്വതൈലാദീനി വക്ഷ്യമാണാനി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തേന സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധൌ യദ് വക്ഷ്യതി “ദശമൂലം” (സി.അ.൪) ഇത്യാദിനാ ബില്വതൈലം, ജീവനീയം ച “ജീവന്തീ മദനം” (സി.അ.൪) ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണയമകം, തഥാ “മദനൈര്വാऽമ്ലസംയുക്തൈഃ” (സി.അ.൪) ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണം മദനതൈലം ജ്ഞേയമ്||൭൦-൭൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ ബസ്തിസൂത്രീയസിദ്ധിര്നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसूत्रीयसिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തപ്രണീതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ ബസ്തിസൂത്രീയസിദ്ധിര്നാമ തൃതീയോധ്യായഃ||൩||