Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో బస్తిసూత్రీయాం సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो बस्तिसूत्रीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే వమనాదిప్రవృత్తివిషయాదికమభిధాయ కల్పనాసిద్ధ్యుక్తబస్తికల్పనాయాః ప్రపంచేనాభిధానార్థం బస్తిసూత్రీయా సిద్ధిరుచ్యతే| బస్తేరితికర్తవ్యతాభిధాయకసూత్రమధికృత్య కృతా సిద్ధిర్బస్తిసూత్రీయసిద్ధిః||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
కృతక్షణం శైలవరస్య రమ్యే స్థితం ధనేశాయతనస్య పార్శ్వే| మహర్షిసంఘైర్వృతమగ్నివేశః పునర్వసుం ప్రాంజలిరన్వపృచ్ఛత్||3|| బస్తిర్నరేభ్యః కిమపేక్ష్య దత్తః స్యాత్ సిద్ధిమాన్ కిమ్మయమస్య నేత్రం| కీదృక్ప్రమాణాకృతి కింగుణం చ కేభ్యశ్చ కింయోనిగుణశ్చ బస్తిః||4|| నిరూహకల్పః ప్రణిధానమాత్రా స్నేహస్య కా వా శయనే విధిః కః| కే బస్తయః కేషు హితా ఇతీదం శ్రుత్వోత్తరం ప్రాహ వచో మహర్షిః||5||
कृतक्षणं शैलवरस्य रम्ये स्थितं धनेशायतनस्य पार्श्वे| महर्षिसङ्घैर्वृतमग्निवेशः पुनर्वसुं प्राञ्जलिरन्वपृच्छत्||३|| बस्तिर्नरेभ्यः किमपेक्ष्य दत्तः स्यात् सिद्धिमान् किम्मयमस्य नेत्रम्| कीदृक्प्रमाणाकृति किङ्गुणं च केभ्यश्च किंयोनिगुणश्च बस्तिः||४|| निरूहकल्पः प्रणिधानमात्रा स्नेहस्य का वा शयने विधिः कः| के बस्तयः केषु हिता इतीदं श्रुत्वोत्तरं प्राह वचो महर्षिः||५||
🔊 Audio coming soon
ధనేశాయతనస్యేతి హిమాలయస్య| బస్తిర్నరేభ్య ఇత్యాదయో దశ ప్రశ్నాః| నేత్రం నలికా| కింయోనిగుణశ్చ బస్తిరిత్యత్ర బస్తిః బస్తిపుటకః, యోనిః ప్రభవస్థానం| స్నేహస్య వా కేతి అనువాసనస్య కా ప్రణిధానమాత్రా| అనువాసనస్య చాత్ర ప్రపంచోఽభిధాతవ్యః; తేనానువాసనస్య కల్పమాత్రప్రశ్నోఽత్ర బోద్ధవ్యః; యదా తు ‘స్నేహస్య వా కః’ ఇతి పాఠః, తదా స్నేహస్య నిరూహదినదీయమానస్య కో విధిరిత్యర్థః, స చోత్తరగ్రంథేన సంగతార్థ ఏవ| కే బస్తయః కేషు హితా ఇతి కేభ్యః పురుషేభ్యః కింయోనయా హితా బస్తయ ఇత్యర్థః||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
సమీక్ష్య దోషౌషధదేశకాలసాత్మ్యాగ్నిసత్త్వాదివయోబలాని| బస్తిః ప్రయుక్తో నియతం గుణాయ స్యాత్ సర్వకర్మాణి చ సిద్ధిమంతి||6||
समीक्ष्य दोषौषधदेशकालसात्म्याग्निसत्त्वादिवयोबलानि| बस्तिः प्रयुक्तो नियतं गुणाय स्यात् सर्वकर्माणि च सिद्धिमन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
సమీక్ష్యేత్యాది| అత్ర దోషాదయో యే దశ పరీక్షణీయాః ప్రోక్తాస్తేష్వేవ ఉపకల్పనీయోక్తదోషభేషజాద్యేకాదశకస్య తథా రోగభిషగ్జితీయోక్తదశపరీక్ష్యస్యావరోధో వ్యాఖ్యేయః; అనుక్తావరోధశ్చాయం యోనివ్యాపత్తిక ఏవాస్మాభిరుక్తోఽనుసరణీయః| సమీక్ష్యేతి జ్ఞానపూర్వకమవేక్ష్య| సర్వకర్మాణి చేతి వమనాదీని చ దోషాదీనపేక్ష్య ప్రయుక్తాని గుణకరాణి భవంతి||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
సువర్ణరూప్యత్రపుతామ్రరీతికాంస్యాస్థిశస్త్రద్రుమవేణుదంతైః | నలైర్విషాణైర్మణిభిశ్చ తైస్తైర్నేత్రాణి కార్యాణి సు(త్రి)కర్ణికాని ||7||
सुवर्णरूप्यत्रपुताम्ररीतिकांस्यास्थिशस्त्रद्रुमवेणुदन्तैः | नलैर्विषाणैर्मणिभिश्च तैस्तैर्नेत्राणि कार्याणि सु(त्रि)कर्णिकानि ||७||
🔊 Audio coming soon
కిమ్మయమస్య నేత్రమిత్యస్య ప్రశ్నస్యోత్తరం- సువర్ణేత్యాది| త్రపు వంగం, రీతిః పిత్తలం| విషాణైరితి మహిషాదిశృంగైః| సుకర్ణికానీతి సుసమాహితకర్ణికాని; ‘త్రికర్ణికాని’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, త్రికర్ణికత్వం చాగ్రే వక్ష్యమాణం||7||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10
షడ్ద్వాదశాష్టాంగులసమ్మితాని షడ్వింశతిద్వాదశవర్షజానాం| స్యుర్ముద్గకర్కంధుసతీనవాహిచ్ఛిద్రాణి వర్త్యాఽపిహితాని చైవ||8|| యథావయోఽంగుష్ఠకనిష్ఠికాభ్యాం మూలాగ్రయోః స్యుః పరిణాహవంతి| ఋజూని గోపుచ్ఛసమాకృతీని శ్లక్ష్ణాని చ స్యుర్గుడికాముఖాని||9|| స్యాత్ కర్ణికైకాఽగ్రచతుర్థభాగే మూలాశ్రితే బస్తినిబంధనే ద్వే|10|
षड्द्वादशाष्टाङ्गुलसम्मितानि षड्विंशतिद्वादशवर्षजानाम्| स्युर्मुद्गकर्कन्धुसतीनवाहिच्छिद्राणि वर्त्याऽपिहितानि चैव||८|| यथावयोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां मूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति| ऋजूनि गोपुच्छसमाकृतीनि श्लक्ष्णानि च स्युर्गुडिकामुखानि||९|| स्यात् कर्णिकैकाऽग्रचतुर्थभागे मूलाश्रिते बस्तिनिबन्धने द्वे|१०|
🔊 Audio coming soon
‘కీదృక్ప్రమాణాకృతి’ ఇత్యస్యోత్తరం- షడిత్యాది| తత్ర షడంగులమేకవర్షాత్ ప్రభృతి యావత్ షడ్వర్షం, ద్వాదశవర్షస్యాష్టాంగులం నేత్రం భవతి, వింశతివర్షస్య ద్వాదశాంగులం నేత్రం భవతి| అత్ర వ్యుత్క్రమాభిధానేన షడ్వర్షాదర్వాగ్వింశతివర్షాదూర్ధ్వం చ నేత్రమానవికల్పో నాస్తి, షడ్వర్షాదూర్ధ్వం నేత్రమానవికల్పోఽస్తీతి దర్శయతి; తేన షడ్వర్షాదూర్ధ్వం ప్రత్యబ్దమంగులతృతీయభాగవృద్ధిర్భవతి, ద్వాదశాదూర్ధ్వం ప్రత్యబ్దమర్ధాంగులవృద్ధిః, ఏవముక్తమానపూరణం భవతి| సుశ్రుతే నేత్రమానభేద ఉక్తః, స నాతివిరోధకారితయా ఉపేక్షణీయ ఏవ| ఉక్తం హి తత్ర- “సాంవత్సరికాష్టద్విరష్టవర్షాణాం షడష్టదశాంగులం నేత్రం, పంచవింశతివర్షాదూర్ధ్వం ద్వాదశాంగులం” (సు.చి.అ.35) ఇతి| ముద్గాదివాహిచ్ఛిద్రత్వం యథాసంఖ్యం షడ్ద్వాదశాష్టాంగులనేత్రేషు జ్ఞేయం| కర్కంధుశబ్దేనేహ శృగాలబదరీ స్వల్పా గృహ్యతే; ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “కోలాస్థిమాత్రచ్ఛిద్రం” (సు.చి.అ.35) ఇతి| బృహద్బదరీగ్రహణే తు కనిష్ఠాప్రమాణాగ్రం తద్వహనం నార్హతి; కేచిదేవం విరోధం పశ్యంతో బదరాస్థిమజ్జానమిహ కర్కంధూశబ్దేన గ్రాహయంతి| సతీనః వర్తులకలాయః| వర్త్యాఽపిహితానీతి ద్రవ్యాంతరప్రవేశనిరాసార్థం వర్త్యాఽపిహితముఖాని కర్తవ్యాని| యథావయ ఇతి యస్మిన్ వయసి నేత్రం విహితం, తద్వయఃస్థస్యైవాంగుష్ఠకనిష్ఠాభ్యాం యథాసంఖ్యం మూలేఽగ్రే చ తుల్యపరిణాహం నేత్రం కర్తవ్యం| ఋజూనీత్యాదినా నేత్రగుణానాహ| శ్లక్ష్ణానీతి అకర్కశాని| గుటికాముఖానీత్యనేన వర్తులముఖతయాఽతీక్ష్ణముఖతాం దర్శయతి| ఏకా కర్ణికాఽగ్రే కర్తవ్యా నేత్రస్యాంతఃప్రవేశనిరాసార్థం, బస్తినిబంధనే ద్వే ఇతి బస్తినిబంధనప్రయోజనకే ద్వే||8-9||-
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
జారద్గవో మాహిషహారిణౌ వా స్యాచ్ఛౌకరో బస్తిరజస్య వాఽపి||10|| దృఢస్తనుర్నష్టసిరో విగంధః కషాయరక్తః సుమృదుః సుశుద్ధః | నృణాం వయో వీక్ష్య యథానురూపం నేత్రేషు యోజ్యస్తు సుబద్ధసూత్రః||11||
जारद्गवो माहिषहारिणौ वा स्याच्छौकरो बस्तिरजस्य वाऽपि||१०|| दृढस्तनुर्नष्टसिरो विगन्धः कषायरक्तः सुमृदुः सुशुद्धः | नृणां वयो वीक्ष्य यथानुरूपं नेत्रेषु योज्यस्तु सुबद्धसूत्रः||११||
🔊 Audio coming soon
కేభ్యశ్చ కింయోనిగుణశ్చ బస్తిరిత్యస్యోత్తరం- జారద్గవ ఇత్యాది|- జారద్గవః వృద్ధగోభవః| బస్తిరితి మూత్రాశయపుటకం| నష్టసిర ఇతి సముద్ధృతసిరాసంతతిః | విగతః పూతిగంధో యస్య స విగంధః| కషాయరక్త ఇతి కషాయభావనయా రక్తీకృతః | వయో వీక్ష్య యథానురూపమితి వయోభేదేన యథోక్తేన యో బస్తిర్యస్యోచితప్రమాణో భవతి, స తస్య నేత్రే నిబంధనీయః| ఏతేన ‘కేభ్యః కో బస్తిః’ ఇత్యస్యోత్తరం భవతి||10-11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
బస్తేరలాభే ప్లవజో గలో వా స్యాదంకపాదః సుఘనః పటో వా|12|
बस्तेरलाभे प्लवजो गलो वा स्यादङ्कपादः सुघनः पटो वा|१२|
🔊 Audio coming soon
బస్త్యప్రాప్తావనుకల్పవిధిమాహ- బస్తేరలాభే ఇత్యాది| ప్లవజ ఇతి ప్రసేవకగలః పక్షీ ‘ప్లవ’ ఇతి ఖ్యాతః| అంకపాదః చర్మచటకః, తస్య చర్మ గ్రాహ్యం బస్త్యర్థం|12|
Adhikarana 8 (12) · Śloka 13
ఆస్థాపనార్హం పురుషం విధిజ్ఞః సమీక్ష్య పుణ్యేఽహని శుక్లపక్షే||12|| ప్రశస్తనక్షత్రముహూర్తయోగే జీర్ణాన్నమేకాగ్రముపక్రమేత |13|
आस्थापनार्हं पुरुषं विधिज्ञः समीक्ष्य पुण्येऽहनि शुक्लपक्षे||१२|| प्रशस्तनक्षत्रमुहूर्तयोगे जीर्णान्नमेकाग्रमुपक्रमेत |१३|
🔊 Audio coming soon
‘నిరూహకల్పః’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- ఆస్థాపనార్హమిత్యాది| శుక్లపక్షే ఇతి శుక్లపక్షస్య సర్వారంభేషు ప్రశస్తత్వాత్, హారీతేన తు కృష్ణపక్ష ఏవాత్ర విహితః; ఉక్తం హి- “కృష్ణపక్షే కార్యం, జన్మని సర్వరోగా హతాః సుహతా భవంతీతి వదంతి శాస్త్రజ్ఞాః; శుక్లే దేవా జాతాః, కృష్ణేఽసురాశ్చ సర్వరోగాశ్చ; తస్మాద్రోగచికిత్సా కృష్ణే సదైవ కర్తవ్యా” ఇతి| ఏకాగ్రమితి బస్తిప్రయోగైకమనసం||12||-
Adhikarana 9 (13-19) · Śloka 20
బలాం గుడూచీం త్రిఫలాం సరాస్నాం ద్వే పంచమూలే చ పలోన్మితాని||13|| అష్టౌ ఫలాన్యర్ధతులాం చ మాంసాచ్ఛాగాత్ పచేదప్సు చతుర్థశేషం| పూతం యవానీఫలబిల్వకుష్ఠవచాశతాహ్వాఘనపిప్పలీనాం||14|| కల్కైర్గుడక్షౌద్రఘృతైః సతైలైర్యుతం సుఖోష్ణైస్తు పిచుప్రమాణైః| గుడాత్ పలం ద్విప్రసృతాం తు మాత్రాం స్నేహస్య యుక్త్యా మధు సైంధవం చ||15|| ప్రక్షిప్య బస్తౌ మథితం ఖజేన సుబద్ధముచ్ఛ్వాస్య చ నిర్వలీకం| అంగుష్ఠమధ్యేన ముఖం పిధాయ నేత్రాగ్రసంస్థామపనీయ వర్తిం||16|| తైలాక్తగాత్రం కృతమూత్రవిట్కం నాతిక్షుధార్తం శయనే మనుష్యం| సమేఽథవేషన్నతశీర్షకే వా నాత్యుచ్ఛ్రితే స్వాస్తరణోపపన్నే||17|| సవ్యేన పార్శ్వేన సుఖం శయానం కృత్వర్జుదేహం స్వభుజోపధానం| సంకోచ్య సవ్యేతరదస్య సక్థి వామం ప్రసార్య ప్రణయేత్తతస్తం||18|| స్నిగ్ధే గుదే నేత్రచతుర్థభాగం స్నిగ్ధం శనైరృజ్వన పృష్ఠవంశం| అకంపనావేపనలాఘవాదీన్ పాణ్యోర్గుణాంశ్చాపి విదర్శయంస్తం ||19|| ప్రపీడ్య చైకగ్రహణేన దత్తం నేత్రం శనైరేవ తతోఽపకర్షేత్|20|
बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्वे पञ्चमूले च पलोन्मितानि||१३|| अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसाच्छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम्| पूतं यवानीफलबिल्वकुष्ठवचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्||१४|| कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतैः सतैलैर्युतं सुखोष्णैस्तु पिचुप्रमाणैः| गुडात् पलं द्विप्रसृतां तु मात्रां स्नेहस्य युक्त्या मधु सैन्धवं च||१५|| प्रक्षिप्य बस्तौ मथितं खजेन सुबद्धमुच्छ्वास्य च निर्वलीकम्| अङ्गुष्ठमध्येन मुखं पिधाय नेत्राग्रसंस्थामपनीय वर्तिम्||१६|| तैलाक्तगात्रं कृतमूत्रविट्कं नातिक्षुधार्तं शयने मनुष्यम्| समेऽथवेषन्नतशीर्षके वा नात्युच्छ्रिते स्वास्तरणोपपन्ने||१७|| सव्येन पार्श्वेन सुखं शयानं कृत्वर्जुदेहं स्वभुजोपधानम्| सङ्कोच्य सव्येतरदस्य सक्थि वामं प्रसार्य प्रणयेत्ततस्तम्||१८|| स्निग्धे गुदे नेत्रचतुर्थभागं स्निग्धं शनैरृज्वन पृष्ठवंशम्| अकम्पनावेपनलाघवादीन् पाण्योर्गुणांश्चापि विदर्शयंस्तम् ||१९|| प्रपीड्य चैकग्रहणेन दत्तं नेत्रं शनैरेव ततोऽपकर्षेत्|२०|
🔊 Audio coming soon
బలామిత్యాదినా బస్తివిధానమాహ| పలోన్మితత్వమిహ త్రిఫలాపంచమూల్యోరపి ప్రతిద్రవ్యం| ఫలానీతి మదనఫలాని, తాని చాకృత్యైవాష్టావిహ| అత్ర బలాదీనామౌషధానామౌత్సర్గికక్వాథవిధినాఽష్టమదనఫలాధికషట్షష్టిపలత్వం “క్వాథః క్వాథ్యసమః” ఇతివచనాద్ బహుక్వాథో భవతి; బస్తౌ చ పుటత్రయదానేఽపి ప్రతిపుటకే దశపలక్వాథదాననియమాత్ త్రింశత్పలాని పరముపయుజ్యంతే, శేషస్తు యద్యపి నిష్ప్రయోజనస్తథాఽపి మహర్షివచనాద్యావత్ప్రమాణముక్తం తావతైవ క్రియమాణః క్వాథోఽత్ర గుణవాన్ భవతీతి, తేన న మీమాంస్యమేతత్; ఉక్తం హి- “యథా కుర్వంతి, స ఉపాయః” (సూ.అ.26); ఇతి కింవా, ఉపయుక్తక్వాథ్యద్రవ్యమానవిభాగోదాహరణార్థమేతదుక్తం , తేన తదనుసారేణోపయుక్తక్వాథసాధనయోగ్యమానమేవ క్వాథ్యం గ్రహీతవ్యం| యవాన్యాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రతినిరూహం పిచుమానత్వం; పిచుః కర్షః| స్నేహస్యేతి ఘృతతైలస్య, ఉక్తత్వాత్ | ఏతచ్చ స్నేహమానం ప్రకృతిస్థే పురుషే వక్ష్యమాణవ్యవస్థయా జ్ఞేయం| ‘యుక్త్యా మధుసైంధవే చ’ ఇత్యనేన మధుసైంధవయోః ప్రకృత్యాద్యపేక్షయాఽనియతం మానం దర్శయతి; చకారో మాంసరసక్షీరగోమూత్రాదీనాం చానియతం మానం దర్శయతి; ఏషాం చ మానవ్యవస్థామగ్రే కషాయమానప్రస్తావే దర్శయిష్యామః| ఉచ్ఛ్వాస్యేతి ఉచ్ఛ్వాసనేన ద్రవ్యాభిఘాతజనితవాతనిర్గమమిచ్ఛతి| నిర్వలీకమితి క్రియావిశేషణం| నేత్రాగ్రసంస్థామితి ప్రథమం ద్రవనిర్గమాదిప్రతిషేధార్థం నలికాగ్రముఖదత్తాం వర్తిం| తైలాక్తగాత్రమితి అభ్యంగసాహచర్యాత్ స్వేదోఽపి జ్ఞేయః, తేనాభ్యక్తస్విన్నమిత్యర్థః; ఉక్తం హ్యన్యత్ర “అనువాసితమాస్థాపయేదభ్యక్తస్విన్నశరీరం” (సు.చి.అ.38) ఇతి| ప్రస్తావాగతశయనవిధిమాహ- శయనే మనుష్యమిత్యాది| సమేఽథవేషన్నతశీర్షకే వేతి వికల్పద్వయమాతురేచ్ఛయా కర్తవ్యం; కింవా, ఉన్నతకటీదేశస్య పురుషస్య సమం, తుచ్ఛకటీకస్యోన్నతశీర్షం శయనం విధేయం, ఏవం హి తయోః సమ్యగ్బస్తిర్దేహానుసారీ భవతి| సవ్యేనేతి వామేన; వామపార్శ్వశయనప్రయోజనం ‘వామాశ్రయే హి’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం| మనుష్యం యథోక్తసర్వగుణం కృత్వా తం ప్రణయేదితి సంబంధః| స్వభుజోపధానం యథా భవతి తథా శయానం; ఉపధానం గండుః| సవ్యేతరద్ దక్షిణం| సక్థి జంఘా| వామం సక్థి ప్రసార్య, తదుపరి దక్షిణం సక్థి సంకోచ్య, విసృతసవ్యసక్థిసంకుచితదక్షిణసక్థీత్యర్థః| స్నిగ్ధే గుదే నేత్రచతుర్థభాగమితి కర్ణికావచ్ఛిన్నం సర్వం చతుర్థభాగమితి| అను పృష్ఠవంశమితి పృష్ఠవంశమనుగతం కృత్వా| అకంపనేత్యాదౌ కంపనం చలనం, వేపనం వేపథుః, లాఘవం శీఘ్రక్రియతా; ఆదిశబ్దేన బస్తిగ్రహణపీడనాది గృహ్యతే| విదర్శయన్నిహ సంపాదయన్| ప్రపీడ్య చైకగ్రహణేన దత్తమిత్యనేన విశ్రమ్య పునః పీడనం వాయుజనకం నిషేధయతి||13-19||-
Adhikarana 10 (20-22) · Śloka 23
తిర్యక్ ప్రణీతే తు న యాతి ధారా గుదే వ్రణః స్యాచ్చలితే తు నేత్రే||20|| దత్తః శనైర్నాశయమేతి బస్తిః కంఠం ప్రధావత్యతిపీడితశ్చ| శీతస్త్వతిస్తంభకరో విదాహం మూర్చ్ఛాం చ కుర్యాదతిమాత్రముష్ణః||21|| స్నిగ్ధోఽతిజాడ్యం పవనం తు రూక్షస్తన్వల్పమాత్రాలవణస్త్వయోగం| కరోతి మాత్రాభ్యధికోఽతియోగం క్షామం తు సాంద్రః సుచిరేణ చైతి||22|| దాహాతిసారౌ లవణోఽతి కుర్యాత్తస్మాత్ సుయుక్తం సమమేవ దద్యాత్|23|
तिर्यक् प्रणीते तु न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते तु नेत्रे||२०|| दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावत्यतिपीडितश्च| शीतस्त्वतिस्तम्भकरो विदाहं मूर्च्छां च कुर्यादतिमात्रमुष्णः||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनं तु रूक्षस्तन्वल्पमात्रालवणस्त्वयोगम्| करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षामं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति||२२|| दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात्तस्मात् सुयुक्तं सममेव दद्यात्|२३|
🔊 Audio coming soon
తిర్యక్ప్రణిధానాదిదోషమాహ- తిర్యగిత్యాది| న యాతి ధారేతి తిర్యక్ప్రణిధానే సతి గుదవలీరోధో భవతి, తేన ధారా న యాతి| అతిస్తంభకర ఇతి బస్తిర్దేహస్య స్తంభం కరోతి| జాడ్యమితి శరీరజడతా| తన్వల్పమాత్రాలవణస్త్వయోగమితి తనుర్వా, అల్పమాత్రలవణో వా| సాంద్రః తనువిపరీతః, క్షామం పురుషం కుర్యాత్| లవణోఽతీతి అతిమాత్రలవణః| తస్మాదితి యథోక్తవిధానేషు దోషనిదర్శనాత్| సుయుక్తమితి తిర్యక్ప్రణిధానాదిరహితం, శీతత్వాదిరహితం చ||20-22||-
Adhikarana 11 (23) · Śloka 24
పూర్వం హి దద్యాన్మధు సైంధవం తు స్నేహం వినిర్మథ్యం తతోఽను కల్కం||23|| విమథ్య సంయోజ్య పునర్ద్రవైస్తం బస్తౌ నిదధ్యాన్మథితం ఖజేన|24|
पूर्वं हि दद्यान्मधु सैन्धवं तु स्नेहं विनिर्मथ्यं ततोऽनु कल्कम्||२३|| विमथ्य संयोज्य पुनर्द्रवैस्तं बस्तौ निदध्यान्मथितं खजेन|२४|
🔊 Audio coming soon
‘పూర్వం హి దద్యాద్’ ఇతి గ్రంథం కేచిదనార్షమాహుః; తంత్రాంతరేషు త్వస్యార్థస్య దృష్టత్వాద్యుక్త ఏవాయం పాఠః; ఉచ్యతే హి సుశ్రుతే “దత్త్వాఽఽదౌ సైంధవస్యాక్షం మధునశ్చ పలద్వయం | పాత్రే తలేన మథ్నీయాత్” (సు.చి.అ.38) ఇత్యాది| పునర్ద్రవైస్తమిత్యత్ర ద్రవశబ్దేన క్వాథస్య గ్రహణం||23||-
Adhikarana 12 (24) · Śloka 25
వామాశ్రయే హి గ్రహణీగుదే చ తత్ పార్శ్వసంస్థస్య సుఖోపలబ్ధిః||24|| లీయంత ఏవం వలయశ్చ తస్మాత్ సవ్యం శయానోఽర్హతి బస్తిదానం|25|
वामाश्रये हि ग्रहणीगुदे च तत् पार्श्वसंस्थस्य सुखोपलब्धिः||२४|| लीयन्त एवं वलयश्च तस्मात् सव्यं शयानोऽर्हति बस्तिदानम्|२५|
🔊 Audio coming soon
వామపార్శ్వశయనం యదుక్తం తస్య ప్రయోజనమాహ- వామాశ్రయే ఇత్యాది| వామాశ్రయే యస్మాద్ గ్రహణీగుదే, తేన వామపార్శ్వసుప్తస్య గ్రహణీగుదే ప్రకృతిస్థే భవతః, ప్రకృతిస్థే చ గుదే గుదస్య బస్తినా సమ్యగుపశ్లేషాద్ వ్యాప్తిర్భవతి, తథా వలయశ్చ లీనా భవంతి, తేన సుఖం బస్తిర్యాతి, గ్రహణీగుదయోః ప్రకృతిస్థతయా చ బస్తిర్వ్యాప్య సుఖం గ్రహణీం భావయతీతి బోద్ధవ్యం||24||-
Adhikarana 13 (25) · Śloka 26
విడ్వాతవేగో యది చార్ధదత్తే నిష్కృష్య ముక్తే ప్రణయేదశేషం ||25|| ఉత్తానదేహశ్చ కృతోపధానః స్యాద్వీర్యమాప్నోతి తథాఽస్య దేహం |26|
विड्वातवेगो यदि चार्धदत्ते निष्कृष्य मुक्ते प्रणयेदशेषम् ||२५|| उत्तानदेहश्च कृतोपधानः स्याद्वीर्यमाप्नोति तथाऽस्य देहम् |२६|
🔊 Audio coming soon
విడ్వాతేత్యాదౌ నిష్కృష్య ముక్తే ఇతి నలికామాకృష్య విడ్వాతవేగే ముక్తే| దత్తే తు బస్తౌ ఉత్తానదేహః కృతోపధానశ్చ స్యాత్| ఏతత్కరణప్రయోజనమాహ- వీర్యమాప్నోతీత్యాది||25||-
Adhikarana 14 (26) · Śloka 26
ఏకోఽపకర్షత్యనిలం స్వమార్గాత్ పిత్తం ద్వితీయస్తు కఫం తృతీయః||26||
एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात् पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः||२६||
🔊 Audio coming soon
ఏకోఽపకర్షతీత్యాది| ఏతద్వాతాదిభేదేన ఏకాదిబస్తిదానవిధానం; న తు త్రిదోషే ప్రథమో వాతం జయతి, ద్వితీయః పిత్తం జయతి, తృతీయః కఫమిత్యాది వ్యాఖ్యేయం; యతః, “స్నిగ్ధోష్ణ ఏకః పవనే సమాంసః” ఇత్యాదినా పవనాదిభేదేనైవ సంఖ్యానియమం కరిష్యతి| ఏవం స్వమార్గాచ్చానిలమేకో బస్తిరపకర్షతి, పిత్తం ద్వితీయస్తు స్వమార్గాదితి పిత్తం ద్వావేవ జయతః , కఫం త్రయ ఏవ జయంతీతి జ్ఞేయం; స్వమార్గాదితి స్వస్థానాత్| యద్యపి చ బస్తిః పక్వాశయగతమేవ దోషం జయతీత్యుక్తం, తథాఽపి పిత్తాదిస్థానేఽపి విశేషబస్తివిధిసామర్థ్యాద్దోషహరణముచ్యతే; తేన, ఉత్సర్గతస్తద్గతదోషహరణం విశిష్టవిధానేన చ స్థానాంతరగతదోషహరణం భవతి| అయమర్థో జతూకణేఽప్యుచ్యతే- “బస్తిః కార్యః సకృద్బస్తిస్థానశక్త్యాఽనిలాదిషు” ఇతి| అత్ర ద్వితీయః పిత్తమపకర్షతి, తృతీయః కఫమపకర్షతీత్యుచ్యతే; తథాఽపి ప్రథమద్వితీయయోరపి పిత్తకఫాపహత్వమస్త్యేవ , పరం ద్వితీయేన పిత్తాపహరణం, తృతీయేన చ కఫాపహరణం స్థానప్రత్యాసత్త్యా క్రియత ఇతి కృత్వా ద్వితీయః పిత్తం హరతి, తృతీయః కఫం హరతీతి చోక్తం| పిత్తకఫయోశ్చ యద్యపి సుఖం చికిత్సితం బస్తిర్న భవతి, తథాఽపి వాతావరకే వాతానుబంధే వా పిత్తే కఫే చైతద్బస్తిదానం జ్ఞేయం; ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “బస్తిర్వాతే చ పిత్తే చ కఫే రక్తే చ శస్యతే” (సు.చి.అ.35) ఇతి||26||
Adhikarana 15 (27-29) · Śloka 30
ప్రత్యాగతే కోష్ణజలావసిక్తః శాల్యన్నమద్యాత్తనునా రసేన| జీర్ణే తు సాయం లఘు చాల్పమాత్రం భుక్తోఽనువాస్యః పరిబృంహణార్థం||27|| నిరూహపాదాంశసమేన తైలేనామ్లానిలఘ్నౌషధసాధితేన| దత్త్వా స్ఫిచౌ పాణితలేన హన్యాత్ స్నేహస్య శీఘ్రాగమరక్షణార్థం||28|| ఈషచ్చ పాదాంగులియుగ్మమాంఛేదుత్తానదేహస్య తలౌ ప్రమృజ్యాత్| స్నేహేన పార్ష్ణ్యంగులిపిండికాశ్చ యే చాస్య గాత్రావయవా రుగార్తాః||29|| తాంశ్చావమద్గీత సుఖం తతశ్చ నిద్రాముపాసీత కృతోపధానః|30|
प्रत्यागते कोष्णजलावसिक्तः शाल्यन्नमद्यात्तनुना रसेन| जीर्णे तु सायं लघु चाल्पमात्रं भुक्तोऽनुवास्यः परिबृंहणार्थम्||२७|| निरूहपादांशसमेन तैलेनाम्लानिलघ्नौषधसाधितेन| दत्त्वा स्फिचौ पाणितलेन हन्यात् स्नेहस्य शीघ्रागमरक्षणार्थम्||२८|| ईषच्च पादाङ्गुलियुग्ममाञ्छेदुत्तानदेहस्य तलौ प्रमृज्यात्| स्नेहेन पार्ष्ण्यङ्गुलिपिण्डिकाश्च ये चास्य गात्रावयवा रुगार्ताः||२९|| तांश्चावमद्गीत सुखं ततश्च निद्रामुपासीत कृतोपधानः|३०|
🔊 Audio coming soon
శాల్యన్నమిత్యాదౌ జీర్ణే ఇతి ఆస్థాపనోపలేపే కోష్ఠస్థే జీర్ణే| తనుమాంసరసాదిభోజనం చేహ నిరూహేణ మనాగుపహతస్య వహ్నేః పరిపాలనార్థం| పేయాదిక్రమస్త్వత్ర న క్రియతే, విరేచనవదిహామస్యాభావాత్; అత ఏవ సుశ్రుతే పేయాదిక్రమం త్యక్త్వా రసాదిక్రమ ఉక్తః| పరిబృంహణార్థమిత్యనేన లేఖనార్థం క్రియమాణే నిరూహే పరిబృంహణార్థమనువాసనం తదహః కర్తవ్యమితి దర్శయతి| అత ఏవ కల్పనాసిద్ధావపి- “నరస్తతో నిశ్యనువాసనార్హః” (సి.అ.1) ఇత్యనేన తదహరనువాసనస్యావశ్యకత్వముక్తం ; జతూకర్ణేఽప్యుక్తం- “జీర్ణే సాయం కృతాన్నం చ పుష్ట్యర్థమనువాసయేత్” ఇతి| నిరూహపాదాంశసమేన తైలేనేతి నిరూహపాదప్రమాణేన, చతుర్వింశతిపలే నిరూహే షట్పలేన స్నేహేనేత్యర్థః; ఇయం చోత్తమా మాత్రాఽనువాసనస్య; ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “ఉత్తమా షట్పలీ ప్రోక్తా మధ్యమా త్రిపలీ భవేత్| కనీయసీ సార్ధపలా త్రిధా మాత్రాఽనువాసనే” ఇతి; సుశ్రుతేఽప్యేతావన్మానమేవ స్నేహస్యానువాసన మాత్రాబస్తివిభాగేనానువాసనే ఉక్తం| స్నేహశీఘ్రాగమనరక్షార్థం విధానమాహ- ఈషదిత్యాది| తచ్చ పాదాంగుల్యోత్తానదేహస్య మాత్రాశతం స్థాపనం కర్తవ్యం| నిరూహే తు త్రింశన్మాత్రాకాలం యావదుత్తానస్య స్థాపనం మన్యంతే| పాదాంగులియుగ్మమితి పర్వసంధిః| ఆంఛేదితి ఆకర్షేత్| నిద్రాముపాసీతేతి వచనం క్రియాంతరస్య నిషేధార్థం||27-29||-
Adhikarana 16 (30) · Śloka 31
భాగాః కషాయస్య తు పంచ, పిత్తే స్నేహస్య షష్ఠః ప్రకృతౌ స్థితే చ||30|| వాతే వివృద్ధే తు చతుర్థభాగో, మాత్రా నిరూహేషు కఫేఽష్టభాగః|31|
भागाः कषायस्य तु पञ्च, पित्ते स्नेहस्य षष्ठः प्रकृतौ स्थिते च||३०|| वाते विवृद्धे तु चतुर्थभागो, मात्रा निरूहेषु कफेऽष्टभागः|३१|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి త్రివిధో యో ద్వాదశప్రసృతో నిరూహస్తస్య కషాయస్నేహమాత్రాం నిరూపయన్నాహ - భాగా ఇత్యాది| భాగాః కషాయస్య పంచేత్యనేన సర్వత్రైవ దోషే స్వస్థే చ పురుషే ద్వాదశప్రసృతభాగరూపే నిరూహే పంచభాగాః కషాయస్య భవంతి, తేన పంచ ప్రసృతాః కషాయస్య| స్నేహస్య చ దోషభేదేన స్వస్థే చ మానభేదమాహ- పిత్తే ఇత్యాది| పిత్తే స్నేహస్య షష్ఠః, తథా ప్రకృతౌ స్థితే చ పురుషే స్వస్థే షష్ఠ ఇత్యర్థః; తత్ర షణ్ణాం పూరణః షష్ఠః, తేన ద్వాదశప్రసృతస్య షష్ఠో భాగో ద్విప్రసృతం భవతి| స్నేహశబ్దేన ఘృతతైలాదిగ్రహణం| వాతే తు వృద్ధే చతుర్థో భాగః; స్నేహచతుర్థో భాగః ప్రసృతత్రయం| అష్టభాగ ఇతి సార్ధః ప్రసృతః| అస్మిన్నర్థే హారీతః- “క్వాథస్య పంచప్రసృతా విభాగాః, స్నేహస్య షష్ఠో హ్యధికే తు పిత్తే| స్వస్థే చ తావత్, పవనే చతుర్థః, కఫేఽష్టమోఽత్యంతగతే(?) వికల్పః” ఇతి| ఏషా స్నేహమాత్రా హీనమాత్రేఽపి నిరూహే క్వాథస్నేహయోరుక్తమాత్రానుసారేణ యోజనీయా; శేషణాం తు మధుకల్కసైంధవానామిహ మాత్రానియమో నోక్తః, తేషామపి ప్రకృత్యాదిభదేనానియతత్వాత్; తేన మధ్వాదీనాం ప్రకృత్యాద్యనుసారేణ ప్రసృతమానేన ద్వాదశప్రసృతత్వం పూరణీయం| తత్ర జతూకణప్రత్యయాత్ సర్వత్ర కల్కస్య పలద్వయం భవతి| ఉక్తం హి తత్ర “చతుర్వింశతికే పుటకే పేష్యాణాం ద్విపలం, కించిచ్చ మధుసైంధవాత్, స్నేహో వక్ష్యమాణః, శేషం కషాయస్య; వాతే తైలషట్పలం స్వస్థే చ; చత్వారి పిత్తే ఘృతస్య, కఫే త్రీణి తైలస్య” ఇతి; సైంధవం తు కర్షప్రమాణమస్తి; యతః సుశ్రుతే- “సైంధవాక్షం సమాదాయ మధునః ప్రసృతద్వయం” (సు.చి.అ.38) ఇత్యాద్యుక్తం; హారీత తు- “క్షౌద్రం తు దేయం ప్రసృతప్రమాణం ద్వితీయమాహుర్లవణస్య చాక్షం” ఇత్యుక్తం; తేనానయా దిశా సైంధవమధుకల్పనా| యథోక్తకషాయస్నేహకల్కమధుసైంధవాపూరితాంశపూరణం చావాపేనైవ కర్తవ్యం; ఆవాపశ్చాత్రానుక్తోఽప్యుత్తరత్ర వక్ష్యమాణో వాతాదిభేదేన మాంసరసక్షీరగోమూత్రాదికో జ్ఞేయః| వక్ష్యతి హి- “స్నిగ్ధోష్ణ ఏకః పవనే నిరూహో, ద్వౌ స్వాదుశీతౌ పయసా చ పిత్తే| త్రయః సమూత్రాః కటుకోష్ణతీక్ష్ణాః కఫే నిరూహా న పరం విధేయాః” ఇతి| హారీతఽప్యుక్తం “స్నేహం గుడం మాంసరసం పయశ్చ హ్యమ్లాని మూత్రాణి చ సైంధవం చ| ఏతాని సర్వాణ్యపి యోజయీత నిరూహయోగే మదనాత్ ఫలం చ” ఇతి| యత్తు తంత్రాంతరే- ద్వాదశప్రసృతపూరణం ప్రతి ప్రతిద్రవ్యవిభాగేనోక్తం; యథా- “దత్త్వాఽఽదౌ సైంధవస్యాక్షం మధునః ప్రసృతద్వయం| వినిర్మథ్య తతో దద్యాత్ స్నేహస్య ప్రసృతత్రయం| ఏకీభూతే తతః స్నేహే కల్కస్య ప్రసృతం క్షిపేత్| సమ్మూర్చ్ఛితే కషాయం తు చతుఃప్రసృతసమ్మితం|| వితరేచ్చ తదావాపమంతే ద్విప్రసృతోన్మితం| ఏవం సుకల్పితో బస్తిర్ద్వాదశప్రసృతో భవేత్” (సు.చి.అ.38) ఇతి; తద్వాతవిషయమేవ, స్నేహస్య వాతఘ్నత్వాత్; కింత్వత్ర యచ్చతుఃప్రసృతం కషాయస్య మన్యతే, తదస్మత్తంత్రానుమతమేవ | యత్త్వన్యే పఠంతి- “మధుస్నేహనకల్కాఖ్యకషాయావాపతః క్రమాత్| త్రీణి షట్ ద్వే దశ త్రీణి పలాన్యనిలరోగిణాం|| పిత్తే చత్వారి చత్వారి ద్వే ద్విపంచ చతుష్టయం | షట్ త్రీణి ద్వే దశ త్రీణి కఫే చాపి నిరూహణం” ఇతి; తదస్మత్తంత్రానుగతత్వాదనుమతమేవ||30||-
Adhikarana 17 (31-32) · Śloka 33
నిరూహమాత్రా ప్రసృతార్ధమాద్యే వర్షే తతోఽర్ధప్రసృతాభివృద్ధిః||31|| ఆద్వాదశాత్ స్యాత్ ప్రసృతాభివృద్ధిరష్టాదశాద్ ద్వాదశతః పరం స్యుః| ఆసప్తతేస్తద్విహితం ప్రమాణమతః పరం షోడశవద్విధేయం||32|| నిరూహమాత్రా ప్రసృతప్రమాణా బాలే చ వృద్ధే చ మృదుర్విశేషః|33|
निरूहमात्रा प्रसृतार्धमाद्ये वर्षे ततोऽर्धप्रसृताभिवृद्धिः||३१|| आद्वादशात् स्यात् प्रसृताभिवृद्धिरष्टादशाद् द्वादशतः परं स्युः| आसप्ततेस्तद्विहितं प्रमाणमतः परं षोडशवद्विधेयम्||३२|| निरूहमात्रा प्रसृतप्रमाणा बाले च वृद्धे च मृदुर्विशेषः|३३|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వయోభేదేన నిరూహప్రమాణం దర్శయన్నాహ- నిరూహేత్యాది| ఆద్యే వర్షే బాలస్య పలమానే నిరూహే క్వాథాది యథోక్తమానానుసారేణ వక్తవ్యం; అర్ధప్రసృతాభివృద్ధిః తతః ప్రతివర్షం భవతి; తేన ద్వాదశవర్షే షట్ప్రసృతో బస్తిర్భవతి; ద్వాదశాదూర్ధ్వమష్టాదశవర్షపర్యంతం ప్రతివర్షం ప్రసృతవృద్ధ్యా ద్వాదశప్రసృతపూరణం భవతి; ‘ద్వాదశతః పరం స్యుః’ ఇత్యనేనాధికప్రమాణబస్తిమానం మహాత్యయకరం కైశ్చిదనుమతం నిషేధయతి; యథా హారీతే ఏకీయమతం పఠ్యతే- “అర్ధాఢకం పరమతమం ప్రమాణం” ఇతి ; తథా సుశ్రుతేఽపి (?)- “ద్వాదశప్రసృతం కేచిత్ త్రింశత్పలమథాఽపరే” ఇత్యాది| బస్తిమానం దర్శయితుమాహ- ఆసప్తతేరిత్యాది| ఆసప్తతేస్తదితి ద్వాదశప్రసృతమానం సప్తతిం యావద్భవతి| షోడశవదితి దశప్రసృతప్రమాణం| బాలవృద్ధయోర్యథోక్తప్రసృతమానవిషయం దర్శయన్ తత్రాన్యం విశేషమాహ- నిరూహమాత్రేత్యాది| బాలవృద్ధయోర్యథోక్తైవ నిరూహమాత్రా ప్రసృతప్రమాణా కార్యా, విశేషేణ తయోర్బస్తిర్మృదుః కార్యః| తీక్ష్ణత్వమార్దవకరం చ విధానం వక్ష్యతి; యథా- “తీక్ష్ణత్వం మూత్రపీల్వగ్నిలవణక్షారసర్షపైః| ప్రాప్తకాలం విధాతవ్యం క్షీరాద్యైర్మార్దవం తథా” (సి.అ.7) ఇతి||31-32||-
Adhikarana 18 (33) · Śloka 34
నాత్యుచ్ఛ్రితం నాప్యతినీచపాదం సపాదపీఠం శయనం ప్రశస్తం||33|| ప్రధానమృద్వాస్తరణోపపన్నం ప్రాక్శీర్షకం శుక్లపటోత్తరీయం|34|
नात्युच्छ्रितं नाप्यतिनीचपादं सपादपीठं शयनं प्रशस्तम्||३३|| प्रधानमृद्वास्तरणोपपन्नं प्राक्शीर्षकं शुक्लपटोत्तरीयम्|३४|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ‘శయనే విధిః కః’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరమాహ- నాత్యుచ్ఛ్రితమిత్యాది| పూర్వం యః శయనవిధిరుక్తః స తాత్కాలికః, అయం తూత్తరకాలిక ఇతి విశేషః| ప్రధానం మహన్మృదు చాస్తరణం ప్రధానమృద్వాస్తరణం, తేనోపపన్నం యుక్తం| ప్రాక్శీర్షకమితి “ప్రాచ్యాం దిశి స్థితా దేవాస్తత్పూజార్థం చ ప్రాక్శిరాః” (సు.సూ.అ.19) ఇతి వచనాత్||33||-
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
భోజ్యం పునర్వ్యాధిమవేక్ష్య తద్వత్ ప్రకల్పయేద్యూషపయోరసాద్యైః||34|| సర్వేషు విద్యాద్విధిమేతమాద్యం వక్ష్యామి బస్తీనత ఉత్తరీయాన్|35|
भोज्यं पुनर्व्याधिमवेक्ष्य तद्वत् प्रकल्पयेद्यूषपयोरसाद्यैः||३४|| सर्वेषु विद्याद्विधिमेतमाद्यं वक्ष्यामि बस्तीनत उत्तरीयान्|३५|
🔊 Audio coming soon
యూషాది భోజ్యవిధానం యథాక్రమం కఫే, పిత్తే, వాతే; కింవా, అగ్న్యపేక్షం యథాయోగ్యతయా వ్యాఖ్యేయం| యథోక్తవిధానం వక్ష్యమాణవిధిషు కర్తవ్యతయా దర్శయన్నాహ- సర్వేష్విత్యాది| ఏతదాద్యమితి ప్రధానం, ఔత్సర్గికమితి యావత్; తేన విశేషవిధానేనాపవాదోఽప్యస్య భవిష్యతీతి సూచయతి||34||-
Adhikarana 20 (35-45) · Śloka 45
ద్విపంచమూలస్య రసోఽమ్లయుక్తః సచ్ఛాగమాంసస్య సపూర్వపేష్యః||35|| త్రిస్నేహయుక్తః ప్రవరో నిరూహః సర్వానిలవ్యాధిహరః ప్రదిష్టః| స్థిరాదివర్గస్య బలాపటోలత్రాయంతికైరండయవైర్యుతస్య||36|| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసార్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమస్తు యావత్| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ||37|| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చాపి దదాతి బస్తిః | ఏరండమూలం త్రిపలం పలాశా హ్రస్వాని మూలాని చ యాని పంచ||38|| రాస్నాశ్వగంధాతిబలాగుడూచీ పునర్నవారగ్వధదేవదారు| భాగాః పలాంశా మదనాష్టయుక్తా జలద్వికంసే క్వథితేఽష్టశేషే||39|| పేష్యాః శతాహ్వా హపుషా ప్రియంగుః సపిప్పలీకం మధుకం బలా చ| రసాంజనం వత్సకబీజముస్తం భాగాక్షమాత్రం లవణాంశయుక్తం||40|| సమాక్షికస్తైలయుతః సమూత్రో బస్తిర్నృణాం దీపనలేఖనీయః| జంఘోరుపాదత్రికపృష్ఠశూలం కఫావృతిం మారుతనిగ్రహం చ||41|| విణ్మూత్రవాతగ్రహణం సశూలమాధ్మానతామశ్మరిశర్కరే చ| ఆనాహమర్శోగ్రహణీప్రదోషానేరండబస్తిః శమయేత్ ప్రయుక్తః||42|| చతుష్పలే తైలఘృతస్య భృష్టాచ్ఛాగాచ్ఛతార్ధో దధిదాడిమామ్లః| రసః సపేష్యో బలమాంసవర్ణరేతోగ్నిదశ్చాంధ్యశిరోర్తిశస్తః ||43|| జలద్వికంసేఽష్టపలం పలాశాత్ పక్త్వా రసోఽర్ధాఢకమాత్రశేషః| కల్కైర్వచామాగధికాపలాభ్యాం యుక్తః శతాహ్వాద్విపలేన చాపి||44|| ససైంధవః క్షౌద్రయుతః సతైలో దేయో నిరూహో బలవర్ణకారీ| ఆనాహపార్శ్వామయయోనిదోషాన్ గుల్మానుదావర్తరుజం చ హన్యాత్||45||
द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः||३५|| त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः| स्थिरादिवर्गस्य बलापटोलत्रायन्तिकैरण्डयवैर्युतस्य||३६|| प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमस्तु यावत्| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च||३७|| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चापि ददाति बस्तिः | एरण्डमूलं त्रिपलं पलाशा ह्रस्वानि मूलानि च यानि पञ्च||३८|| रास्नाश्वगन्धातिबलागुडूची पुनर्नवारग्वधदेवदारु| भागाः पलांशा मदनाष्टयुक्ता जलद्विकंसे क्वथितेऽष्टशेषे||३९|| पेष्याः शताह्वा हपुषा प्रियङ्गुः सपिप्पलीकं मधुकं बला च| रसाञ्जनं वत्सकबीजमुस्तं भागाक्षमात्रं लवणांशयुक्तम्||४०|| समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्नृणां दीपनलेखनीयः| जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठशूलं कफावृतिं मारुतनिग्रहं च||४१|| विण्मूत्रवातग्रहणं सशूलमाध्मानतामश्मरिशर्करे च| आनाहमर्शोग्रहणीप्रदोषानेरण्डबस्तिः शमयेत् प्रयुक्तः||४२|| चतुष्पले तैलघृतस्य भृष्टाच्छागाच्छतार्धो दधिदाडिमाम्लः| रसः सपेष्यो बलमांसवर्णरेतोग्निदश्चान्ध्यशिरोर्तिशस्तः ||४३|| जलद्विकंसेऽष्टपलं पलाशात् पक्त्वा रसोऽर्धाढकमात्रशेषः| कल्कैर्वचामागधिकापलाभ्यां युक्तः शताह्वाद्विपलेन चापि||४४|| ससैन्धवः क्षौद्रयुतः सतैलो देयो निरूहो बलवर्णकारी| आनाहपार्श्वामययोनिदोषान् गुल्मानुदावर्तरुजं च हन्यात्||४५||
🔊 Audio coming soon
‘కే బస్తయ’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- ద్విపంచమూలస్యేత్యాది| అత్ర మాంసం దశమూలసమం| రసః క్వాథః| అమ్లం కాంజికాది| సపూర్వపేష్య ఇతి బలాద్యుక్తకల్కయుక్తః| త్రిస్నేహయుక్త ఇత్యనేన, మజ్జపరిత్యాగం సర్వబస్తిసిద్ధం స్మారయతి; ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “విజ్ఞేయస్త్రివిధః స్నేహో బస్త్యర్థ మజ్జవర్జితః” ఇతి| స్థిరాదివర్గస్యేత్యాదౌ మధుసైంధవే యద్యపి సామాన్యేనోక్తబస్తివిధానలబ్ధే, తథాఽపి తైలాదీనామత్రాప్రకర్షార్థం పునస్తయోరభిధానం, కింవా సామాన్యవిధిస్మరణార్థమత్రాభిధానం; ఏవమన్యత్రాపి సామాన్యవిధిప్రాప్తస్య పునరభిధానే వ్యాఖ్యేయం| ఏరండమూలమిత్యాదౌ పలాశా శటీ| హ్రస్వాని మూలానీతి స్థిరాదిపంచమూలం| కంస ఆఢకః| భాగాక్షమాత్రమితి భాగేనాక్షమాత్రం| ఛాగాచ్ఛతార్ధ ఇతి పంచాశత్పలో భవతి| సపేష్య ఇతి బలాదికస్య కల్కయుక్తః||35-45||
Adhikarana 21 (46-55) · Śloka 55
యష్ట్యాహ్వయస్యాష్టపలేన సిద్ధం పయః శతాహ్వాఫలపిప్పలీభిః| యుక్తం ససర్పిర్మధు వాతరక్తవైస్వర్యవీసర్పహితో నిరూహః||46|| యష్ట్యాహ్వలోధ్రాభయచందనైశ్చ శృతం పయోఽగ్ర్యం కమలోత్పలైశ్చ| సశర్కరం క్షౌద్రయుతం సుశీతం పిత్తామయాన్ హంతి సజీవనీయం||47|| ద్వికార్షికాశ్చందనపద్మకర్ధియష్ట్యాహ్వరాస్నావృషసారివాశ్చ| సలోధ్రమంజిష్ఠమథాప్యనంతాబలాస్థిరాదితృణపంచమూలం ||48|| తోయే సముత్క్వాథ్య రసేన తేన శృతం పయోఽర్ధాఢకమంబుహీనం| జీవంతిమేదర్ధిశతావరీభిర్వీరాద్వికాకోలికశేరుకాభిః||49|| సితోపలాజీవకపద్మరేణు ప్రపౌండరీకైః కమలోత్పలైశ్చ| లోధ్రాత్మగుప్తామధుకైర్విదారీముంజాతకైః కేశరచందనైశ్చ||50|| పిష్టైర్ఘృతక్షౌద్రయుతైర్నిరూహం ససైంధవం శీతలమేవ దద్యాత్| ప్రత్యాగతే ధన్వరసేన శాలీన్ క్షీరేణ వాఽద్యాత్ పరిషిక్తగాత్రః||51|| దాహాతిసారప్రదరాస్రపిత్తహృత్పాండురోగాన్ విషమజ్వరం చ| సగుల్మమూత్రగ్రహకామలాదీన్ సర్వామయాన్ పిత్తకృతాన్నిహంతి||52|| ద్రాక్షాదికాశ్మర్యమధూకసేవ్యైః ససారివాచందనశీతపాక్యైః| పయః శృతం శ్రావణిముద్గపర్ణీతుగాత్మగుప్తామధుయష్టికల్కైః||53|| గోధూమచూర్ణైశ్చ తథాఽక్షమాత్రైః సక్షౌద్రసర్పిర్మధుయష్టితైలైః| పథ్యావిదారీక్షురసైర్గుడేన బస్తిం యుతం పిత్తహరం విదధ్యాత్||54|| హృన్నాభిపార్శ్వోత్తమదేహదాహే దాహేఽంతరస్థే చ సకృచ్ఛ్రమూత్రే| క్షీణే క్షతే రేతసి చాపి నష్టే పైత్తేఽతిసారే చ నృణాం ప్రశస్తః||55||
यष्ट्याह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः| युक्तं ससर्पिर्मधु वातरक्तवैस्वर्यवीसर्पहितो निरूहः||४६|| यष्ट्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च| सशर्करं क्षौद्रयुतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्||४७|| द्विकार्षिकाश्चन्दनपद्मकर्धियष्ट्याह्वरास्नावृषसारिवाश्च| सलोध्रमञ्जिष्ठमथाप्यनन्ताबलास्थिरादितृणपञ्चमूलम् ||४८|| तोये समुत्क्वाथ्य रसेन तेन शृतं पयोऽर्धाढकमम्बुहीनम्| जीवन्तिमेदर्धिशतावरीभिर्वीराद्विकाकोलिकशेरुकाभिः||४९|| सितोपलाजीवकपद्मरेणु प्रपौण्डरीकैः कमलोत्पलैश्च| लोध्रात्मगुप्तामधुकैर्विदारीमुञ्जातकैः केशरचन्दनैश्च||५०|| पिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलमेव दद्यात्| प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन् क्षीरेण वाऽद्यात् परिषिक्तगात्रः||५१|| दाहातिसारप्रदरास्रपित्तहृत्पाण्डुरोगान् विषमज्वरं च| सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन् सर्वामयान् पित्तकृतान्निहन्ति||५२|| द्राक्षादिकाश्मर्यमधूकसेव्यैः ससारिवाचन्दनशीतपाक्यैः| पयः शृतं श्रावणिमुद्गपर्णीतुगात्मगुप्तामधुयष्टिकल्कैः||५३|| गोधूमचूर्णैश्च तथाऽक्षमात्रैः सक्षौद्रसर्पिर्मधुयष्टितैलैः| पथ्याविदारीक्षुरसैर्गुडेन बस्तिं युतं पित्तहरं विदध्यात्||५४|| हृन्नाभिपार्श्वोत्तमदेहदाहे दाहेऽन्तरस्थे च सकृच्छ्रमूत्रे| क्षीणे क्षते रेतसि चापि नष्टे पैत्तेऽतिसारे च नृणां प्रशस्तः||५५||
🔊 Audio coming soon
యష్ట్యాహ్వయస్యేత్యాదికాశ్చత్వారః పిత్తే, పూర్వం తూక్తాః పంచ వాతే| అత్ర పయఃసాధనం క్షీరపాకపరిభాషయైవ| యష్ట్యాహ్వలోధ్రేత్యాదినా జీవనీయమిత్యంతేనైకో యోగః| జీవనీయానామత్ర కల్కః| సుశీతత్వమిహౌత్సర్గికం మృదుకోష్ఠేష్వధికం పిత్తహితత్వాత్; అనయా చ దిశాఽపరపిత్తహరబస్తావపి శీతత్వం జ్ఞేయం| ద్వికార్షికమిత్యాదౌ అనంతా ఉత్పలసారివా| తృణపంచమూలం- “శరేక్షుదర్భకాశానాం శాలీనాం మూలమేవ చ” (చ.చి.అ.1పా.1) ఇత్యాదినోక్తం| అంబుహీనమితి క్షీరావశేషపర్యంతం శృతం| రాజకశేరుః కశేరురేవ| ససైంధవమితి ఈషత్సైంధవం| ససారివేత్యాదౌ శీతపాకీ శీతలీ| మధుయష్టితైలం మధుయష్టిసాధితం తైలం| ఉత్తమదేహః మస్తకం||46-55||
Adhikarana 22 (56-64) · Śloka 64
కోషాతకారగ్వధదేవదారుశారంగేష్టమూర్వాకుటజార్కపాఠాః | పక్త్వా కులత్థాన్ బృహతీం చ తోయే రసస్య తస్య ప్రసృతా దశ స్యుః||56|| తాన్ సర్షపైలామదనైః సకుష్ఠైరక్షప్రమాణైః ప్రసృతైశ్చ యుక్తాన్| ఫలాహ్వతైలస్య సమాక్షికస్య క్షారస్య తైలస్య చ సార్షపస్య||57|| దద్యాన్నిరూహం కఫరోగిణే జ్ఞో మందాగ్నయే చాప్యశనద్విషే చ| పటోలపథ్యామరదారుభిర్వా సపిప్పలీకైః క్వథితైర్జలేఽగ్నౌ||58|| ద్విపంచమూలే త్రిఫలాం సబిల్వాం ఫలాని గోమూత్రయుతః కషాయః| కలింగపాఠాఫలముస్తకల్కః ససైంధవః క్షారయుతః సతైలః||59|| నిరూహముఖ్యః కఫజాన్ వికారాన్ సపాండురోగాలసకామదోషాన్| హన్యాత్తథా మారుతమూత్రసంగం బస్తేస్తథాఽఽటోపమథాపి ఘోరం||60|| రాస్నామృతైరండవిడంగదార్వీసప్తచ్ఛదోశీరసురాహ్వనింబైః| శంపాకభూనింబపటోలపాఠాతిక్తాఖుపర్ణీదశమూలముస్తైః||61|| త్రాయంతికాశిగ్రుఫలత్రికైశ్చ క్వాథః సపిండీతకతోయమూత్రః| యష్ట్యాహ్వకృష్ణాఫలినీశతాహ్వారసాంజనశ్వేతవచావిడంగైః||62|| కలింగపాఠాంబుదసైంధవైశ్చ కల్కైః ససర్పిర్మధుతైలమిశ్రః| అయం నిరూహః క్రిమికుష్ఠమేహబ్రధ్నోదరాజీర్ణకఫాతురేభ్యః||63|| రూక్షౌషధైరప్యపతర్పితేభ్య ఏతేషు రోగేష్వపి సత్సు దత్తః| నిహత్య వాతం జ్వలనం ప్రదీప్య విజిత్య రోగాంశ్చ బలం కరోతి||64||
कोषातकारग्वधदेवदारुशार्ङ्गेष्टमूर्वाकुटजार्कपाठाः | पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः||५६|| तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठैरक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्| फलाह्वतैलस्य समाक्षिकस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य||५७|| दद्यान्निरूहं कफरोगिणे ज्ञो मन्दाग्नये चाप्यशनद्विषे च| पटोलपथ्यामरदारुभिर्वा सपिप्पलीकैः क्वथितैर्जलेऽग्नौ||५८|| द्विपञ्चमूले त्रिफलां सबिल्वां फलानि गोमूत्रयुतः कषायः| कलिङ्गपाठाफलमुस्तकल्कः ससैन्धवः क्षारयुतः सतैलः||५९|| निरूहमुख्यः कफजान् विकारान् सपाण्डुरोगालसकामदोषान्| हन्यात्तथा मारुतमूत्रसङ्गं बस्तेस्तथाऽऽटोपमथापि घोरम्||६०|| रास्नामृतैरण्डविडङ्गदार्वीसप्तच्छदोशीरसुराह्वनिम्बैः| शम्पाकभूनिम्बपटोलपाठातिक्ताखुपर्णीदशमूलमुस्तैः||६१|| त्रायन्तिकाशिग्रुफलत्रिकैश्च क्वाथः सपिण्डीतकतोयमूत्रः| यष्ट्याह्वकृष्णाफलिनीशताह्वारसाञ्जनश्वेतवचाविडङ्गैः||६२|| कलिङ्गपाठाम्बुदसैन्धवैश्च कल्कैः ससर्पिर्मधुतैलमिश्रः| अयं निरूहः क्रिमिकुष्ठमेहब्रध्नोदराजीर्णकफातुरेभ्यः||६३|| रूक्षौषधैरप्यपतर्पितेभ्य एतेषु रोगेष्वपि सत्सु दत्तः| निहत्य वातं ज्वलनं प्रदीप्य विजित्य रोगांश्च बलं करोति||६४||
🔊 Audio coming soon
కోషాతకేత్యాదికాశ్చత్వారః కఫే బస్తయః| శారంగేష్టా గుంజా| అత్ర క్వాథదశప్రసృతేన తథా కల్కేన క్షౌద్రాదినా చ యద్యపి మానమధికం భవతి, తథాఽప్యేవమేవ ద్రవ్యసంయోగం కృత్వా ద్వాదశప్రసృత ఏవ బస్తిర్దేయః, తదధికమానస్య నిషిద్ధత్వాత్| పటోలేత్యాదౌ పటోలాదిపిప్పల్యంతైస్తోయం సాధయిత్వా పూర్వవద్ ద్వితీయః, కఫరోగిణే ద్విపంచమూల్యాదిభిస్తృతీయః కర్తవ్యః| క్షారః యవక్షారః| రాస్నేత్యాదౌ శంపాకః చతురంగులః| తిక్తా కటురోహిణీ| అత్ర పిండీతకక్వాథోఽప్యావాపకల్పో యేన ప్రవిశతి; పిండీతకః మదనః| రూక్షౌషధైరత్యపతర్పితేభ్యోఽప్యేతేషు కుష్ఠాదిరోగేష్వయం దత్తో బలం కరోతీతి యోజనా||56-64||
Adhikarana 23 (65-68) · Śloka 68
పునర్నవైరండవృషాశ్మభేదవృశ్చీరభూతీకబలాపలాశాః | ద్విపంచమూలం చ పలాంశికాని క్షుణ్ణాని ధౌతాని ఫలాని చాష్టౌ||65|| బిల్వం యవాన్ కోలకులత్థధాన్యఫలాని చైవ ప్రసృతోన్మితాని| పయోజలద్వ్యాఢకవచ్ఛృతం తత్ క్షీరావశేషం సితవస్త్రపూతం||66|| వచాశతాహ్వామరదారుకుష్ఠయష్ట్యాహ్వసిద్ధార్థకపిప్పలీనాం | కల్కైర్యవాన్యా మదనైశ్చ యుక్తం నాత్యుష్ణశీతం గుడసైంధవాక్తం||67|| క్షౌద్రస్య తైలస్య చ సర్పిషశ్చ తథైవ యుక్తం ప్రసృతైస్త్రిభిశ్చ | దద్యాన్నిరూహం విధినా వివిజ్ఞః స సర్వసంసర్గకృతామయఘ్నః||68||
पुनर्नवैरण्डवृषाश्मभेदवृश्चीरभूतीकबलापलाशाः | द्विपञ्चमूलं च पलांशिकानि क्षुण्णानि धौतानि फलानि चाष्टौ||६५|| बिल्वं यवान् कोलकुलत्थधान्यफलानि चैव प्रसृतोन्मितानि| पयोजलद्व्याढकवच्छृतं तत् क्षीरावशेषं सितवस्त्रपूतम्||६६|| वचाशताह्वामरदारुकुष्ठयष्ट्याह्वसिद्धार्थकपिप्पलीनाम् | कल्कैर्यवान्या मदनैश्च युक्तं नात्युष्णशीतं गुडसैन्धवाक्तम्||६७|| क्षौद्रस्य तैलस्य च सर्पिषश्च तथैव युक्तं प्रसृतैस्त्रिभिश्च | दद्यान्निरूहं विधिना विविज्ञः स सर्वसंसर्गकृतामयघ्नः||६८||
🔊 Audio coming soon
పునర్నవేత్యాదికః సర్వవాతాదిసంసర్గవిషయః| వృశ్చీరః శ్వేతపునర్నవా| ధాన్యాని ఫలాని చేతి ధాన్యఫలాని| పయోజలద్వ్యాఢకవదితి సమజలక్షీరద్విప్రస్థయుక్తం||65-68||
Adhikarana 24 (69) · Śloka 69
స్నిగ్ధోష్ణ ఏకః పవనే సమాంసో ద్వౌ స్వాదుశీతౌ పయసా చ పిత్తే| త్రయః సమూత్రాః కటుకోష్ణతీక్ష్ణాః కఫే నిరూహా న పరం విధేయాః||69||
स्निग्धोष्ण एकः पवने समांसो द्वौ स्वादुशीतौ पयसा च पित्ते| त्रयः समूत्राः कटुकोष्णतीक्ष्णाः कफे निरूहा न परं विधेयाः||६९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తానాం వాతాదిహరబస్తీనాం సంఖ్యాకల్పనాం విశిష్టాం దర్శయన్నాహ- స్నిగ్ధోష్ణ ఇత్యాది| ఏక ఇతి ఏక ఏవ పుటకః| పయసా చేతి పయోయుక్తౌ| కటుకోష్ణతీక్ష్ణత్వం కఫహరద్రవ్యయోగాదేవ జ్ఞేయం| న పరం విధేయా ఇత్యనేన తంత్రాంతరవిహితం చతుర్థబస్తిదానమత్యర్థశరీరహింసకం నిషేధయతి; యథా సుశ్రుతే- “ద్వితీయం వా తృతీయం వా చతుర్థం వా యథార్హతః| సమ్యఙ్నిరూఢలింగే తు ప్రాప్తే బస్తిం నివర్తయేత్” (సు.చి.అ.32) ఇత్యనేనోక్తం చతుర్థదానమితి||69||
Adhikarana 25 (70-71) · Śloka 71
రసేన వాతే ప్రతిభోజనం స్యాత్ క్షీరేణ పిత్తే తు కఫే చ యూషైః| తథాఽనువాస్యేషు చ బిల్వతైలం స్యాజ్జీవనీయం ఫలసాధితం చ||70|| ఇతీదముక్తం నిఖిలం యథావద్బస్తిప్రదానస్య విధానమగ్ర్యం| యోఽధీత్య విద్వానిహ బస్తికర్మ కరోతి లోకే లభతే స సిద్ధిం||71||
रसेन वाते प्रतिभोजनं स्यात् क्षीरेण पित्ते तु कफे च यूषैः| तथाऽनुवास्येषु च बिल्वतैलं स्याज्जीवनीयं फलसाधितं च||७०|| इतीदमुक्तं निखिलं यथावद्बस्तिप्रदानस्य विधानमग्र्यम्| योऽधीत्य विद्वानिह बस्तिकर्म करोति लोके लभते स सिद्धिम्||७१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వాతాదిభేదేన ప్రతిభోజనం విశిష్టం తథాఽనువాసనం చాహ- రసేన వాతే ఇత్యాది| ప్రతిభోజనం నిరూహానంతరభోజనం| వాతే బిల్వతైలానువాసనం, పిత్తే జీవనీయసాధితం, కఫే చ మదనఫలసాధితం| అత్ర బిల్వతైలాదీని వక్ష్యమాణాని వ్యాఖ్యానయంతి; తేన స్నేహవ్యాపత్సిద్ధౌ యద్ వక్ష్యతి “దశమూలం” (సి.అ.4) ఇత్యాదినా బిల్వతైలం, జీవనీయం చ “జీవంతీ మదనం” (సి.అ.4) ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణయమకం, తథా “మదనైర్వాఽమ్లసంయుక్తైః” (సి.అ.4) ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం మదనతైలం జ్ఞేయం||70-71||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే బస్తిసూత్రీయసిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसूत्रीयसिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తప్రణీతాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే బస్తిసూత్రీయసిద్ధిర్నామ తృతీయోధ్యాయః||3||