Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
વમનવિરેચનાનન્તરભાવિત્વાદ્બસ્તેઃ સંશોધનવ્યાપત્સિદ્ધેરનન્તરં બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિરુચ્યતે; અત્ર બસ્તિશબ્દો નિરૂહ એવ વર્તતે, તદ્વ્યાપદામેવાત્ર વક્તવ્યત્વાત્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
ધીધૈર્યૌદાર્યગામ્ભીર્યક્ષમાદમતપોનિધિમ્| પુનર્વસું શિષ્યગણઃ પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ||૩|| કાઃ કતિ વ્યાપદો બસ્તેઃ કિંસમુત્થાનલક્ષણાઃ| કા ચિકિત્સા ઇતિ પ્રશ્નાઞ્છ્રુત્વા તાનબ્રવીદ્ગુરુઃ||૪|| નાતિયોગૌ ક્લમાધ્માને હિક્કા હૃત્પ્રાપ્તિરૂર્ધ્વતા| પ્રવાહિકા શિરોઙ્ગાર્તિઃ પરિકર્તઃ પરિસ્રવઃ||૫|| દ્વાદશ વ્યાપદો બસ્તેરસમ્યગ્યોગસમ્ભવાઃ| આસામેકૈકશો રૂપં ચિકિત્સાં ચ નિબોધત||૬||
धीधैर्यौदार्यगाम्भीर्यक्षमादमतपोनिधिम्| पुनर्वसुं शिष्यगणः पप्रच्छ विनयान्वितः||३|| काः कति व्यापदो बस्तेः किंसमुत्थानलक्षणाः| का चिकित्सा इति प्रश्नाञ्छ्रुत्वा तानब्रवीद्गुरुः||४|| नातियोगौ क्लमाध्माने हिक्का हृत्प्राप्तिरूर्ध्वता| प्रवाहिका शिरोङ्गार्तिः परिकर्तः परिस्रवः||५|| द्वादश व्यापदो बस्तेरसम्यग्योगसम्भवाः| आसामेकैकशो रूपं चिकित्सां च निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
કાઃ કતીત્યાદિ પઞ્ચ પ્રશ્નાઃ| નાતિયોગાવિત્યાદિના આદ્યપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્| નાતિયોગાવિતિ અયોગાતિયોગૌ| એતદ્દ્વાદશવ્યાપદાં ચ વિવરણ એવ સ્ફુટાર્થો ભવિષ્યતિ| અસમ્યગ્યોગસમ્ભવા ઇતિ નિરૂહસ્યાયોગાતિયોગમિથ્યાયોગરૂપાસમ્યગ્યોગસમ્ભવાઃ| અનેન ચ સમુત્થાનપ્રશ્નસ્ય સામાન્યકારણાભિધાનેનોત્તરં દત્તં ભવતિ| અત્ર બસ્તિપ્રયોગસ્યાસમ્યગ્યોગેન નિરૂહકાર્યદોષહરણસ્યાતિયોગાયોગૌ વ્યાપત્તિરૂપૌ જન્યેતે ક્લમાદયોઽપિ ચાતિયોગાયોગજાતા એવ વિશિષ્ટહેતુલક્ષણચિકિત્સિતતયા ઇહાપિ પૃથગુચ્યન્તે, યથા સંશોધને આધ્માનાદયોઽયોગાતિયોગજાતા અપિ પૃથગુક્તાઃ| કેચિત્ ‘નાતિયોગાત્ ક્લમાધ્માને’ ઇત્યાદિ, તથા ‘દશૈતા વ્યાપદો બસ્તેઃ’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ; તત્ર પૂર્વાધ્યાયોક્તવ્યાખ્યાનાદર્થો નેયઃ ; કિન્તુ પૂર્વ એવ પાઠો નિર્વ્યૂહઃ| આસામિત્યાદૌ રૂપશબ્દેનૈવ પ્રતિ પ્રતિ વક્ષ્યમાણહેતુવિશેષોઽવરુદ્ધો જ્ઞેયઃ, યેન હેતુરપિ હિ વ્યાસગમકતયા રૂપમેવ||૩-૬||
Adhikarana 3 (7-11) · Śloka 11
ગુરુકોષ્ઠેઽનિલપ્રાયે રૂક્ષે વાતોલ્બણેઽપિ વા| શીતોઽલ્પલવણસ્નેહદ્રવમાત્રો ઘનોઽપિ વા||૭|| બસ્તિઃ સઙ્ક્ષોભ્ય તં દોષં દુર્બલત્વાદનિર્હરન્| કરોતિ ગુરુકોષ્ઠત્વં વાતમૂત્રશકૃદ્ગ્રહમ્||૮|| નાભિબસ્તિરુજં દાહં હૃલ્લેપં શ્વયથું ગુદે| કણ્ડૂગણ્ડાનિ વૈવર્ણ્યમરુચિં વહ્નિમાર્દવમ્||૯|| તત્રોષ્ણાયાઃ પ્રમથ્યાયાઃ પાનં સ્વેદાઃ પૃથગ્વિધાઃ| ફલવર્ત્યોઽથવા કાલં જ્ઞાત્વા શસ્તં વિરેચનમ્||૧૦|| બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્| સુરાદિમૂત્રવાન્ બસ્તિઃ સપ્રાક્પેષ્યસ્તમાનયેત્||૧૧||
गुरुकोष्ठेऽनिलप्राये रूक्षे वातोल्बणेऽपि वा| शीतोऽल्पलवणस्नेहद्रवमात्रो घनोऽपि वा||७|| बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्| करोति गुरुकोष्ठत्वं वातमूत्रशकृद्ग्रहम्||८|| नाभिबस्तिरुजं दाहं हृल्लेपं श्वयथुं गुदे| कण्डूगण्डानि वैवर्ण्यमरुचिं वह्निमार्दवम्||९|| तत्रोष्णायाः प्रमथ्यायाः पानं स्वेदाः पृथग्विधाः| फलवर्त्योऽथवा कालं ज्ञात्वा शस्तं विरेचनम्||१०|| बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्| सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
ગુરુકોષ્ઠે ઇતિ ક્રૂરકોષ્ઠે મલપૂર્ણકોષ્ઠે વા| અલ્પશબ્દો માત્રાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ઉષ્ણાયાઃ પ્રમથ્યાયા ઇતિ અતીસારોક્તપ્રમથ્યાનાં યા પ્રમથ્યા ઉષ્ણા તસ્યાઃ પ્રયોગઃ; પ્રમથ્યેતિ પાચનકષાયસ્યાયુર્વેદસમયસિદ્ધસઞ્જ્ઞેતિ પ્રતિપાદિતમેવાતીસારે| કાલં જ્ઞાત્વેતિ વિરેચનયોગ્યાવસ્થાં જ્ઞાત્વા| સુરાદિમૂત્રવાનિત્યત્ર આદિશબ્દેન સૌવીરકતુષોદકાદીનાં ગ્રહણમ્| સપ્રાક્પેષ્ય ઇતિ બસ્તિસૂત્રીયોક્તબલાદિબસ્ત્યુક્તકલ્કયુક્તઃ| તમાનયેદિતિ અયોગકારકં વિબદ્ધં બસ્તિં હરતિ||૭-૧૧||
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
સ્નિગ્ધસ્વિન્નેઽતિતીક્ષ્ણોષ્ણો મૃદુકોષ્ઠેઽતિયુજ્યતે| તસ્ય લિઙ્ગં ચિકિત્સા ચ શોધનાભ્યાં સમા ભવેત્||૧૨|| પૃશ્નિપર્ણીં સ્થિરાં પદ્મં કાશ્મર્યં મધુકં બલામ્| પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષાં મધૂકં ચ ક્ષીરે તણ્ડુલધાવને||૧૩|| દ્રાક્ષાયાઃ પક્વલોષ્ટસ્ય પ્રસાદે મધુકસ્ય ચ| વિનીય સઘૃતં બસ્તિં દદ્યાદ્દાહેઽતિયોગજે ||૧૪||
स्निग्धस्विन्नेऽतितीक्ष्णोष्णो मृदुकोष्ठेऽतियुज्यते| तस्य लिङ्गं चिकित्सा च शोधनाभ्यां समा भवेत्||१२|| पृश्निपर्णीं स्थिरां पद्मं काश्मर्यं मधुकं बलाम्| पिष्ट्वा द्राक्षां मधूकं च क्षीरे तण्डुलधावने||१३|| द्राक्षायाः पक्वलोष्टस्य प्रसादे मधुकस्य च| विनीय सघृतं बस्तिं दद्याद्दाहेऽतियोगजे ||१४||
🔊 Audio coming soon
અયોગમભિધાયાતિયોગમાહ- સ્નિગ્ધસ્વિન્ને ઇત્યાદિ| અતિયુજ્યતે ઇતિ અતિયોગકારકો ભવતિ| શોધનાભ્યાં સમા ભવેદિતિ વમનવિરેચનાતિયોગોક્તલિઙ્ગચિકિત્સિતાભ્યાં સમા ભવેત્| બસ્ત્યતિયોગજે દાહે વિશિષ્ટચિકિત્સામાહ- પૃશ્નિપર્ણીમિત્યાદિ| અત્ર ક્ષીરાદિષુ પઞ્ચદ્રવેષુ કલ્કસ્ય વિલયનમ્| દ્રાક્ષાદિપ્રસાદાઃ શીતકષાયવિધિકૃતા જ્ઞેયાઃ||૧૨-૧૪||
Adhikarana 5 (15-20) · Śloka 20
આમશેષે નિરૂહેણ મૃદુના દોષ ઈરિતઃ| માર્ગં રુણદ્ધિ વાતસ્ય હન્ત્યગ્નિં મૂર્ચ્છયત્યપિ||૧૫|| ક્લમં વિદાહં હૃચ્છૂલં મોહવેષ્ટનગૌરવમ્| કુર્યાત્ સ્વેદૈર્વિરૂક્ષૈસ્તં પાચનૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્||૧૬|| પિપ્પલીકત્તૃણોશીરદારુમૂર્વાશૃતં જલમ્| પિબેત્ સૌવર્ચલોન્મિશ્રં દીપનં હૃદ્વિશોધનમ્||૧૭|| વચાનાગરશટ્યેલા દધિમણ્ડેન મૂર્ચ્છિતાઃ| પેયાઃ પ્રસન્નયા વા સ્યુરરિષ્ટેનાસવેન વા||૧૮|| દારુ ત્રિકટુકં પથ્યાં પલાશં ચિત્રકં શટીમ્| પિષ્ટ્વા કુષ્ઠં ચ મૂત્રેણ પિબેત્ ક્ષારાંશ્ચ દીપનાન્||૧૯|| બસ્તિમસ્ય વિદધ્યાચ્ચ સમૂત્રં દાશમૂલિકમ્| સમૂત્રમથવા વ્યક્તલવણં માધુતૈલિકમ્||૨૦||
आमशेषे निरूहेण मृदुना दोष ईरितः| मार्गं रुणद्धि वातस्य हन्त्यग्निं मूर्च्छयत्यपि||१५|| क्लमं विदाहं हृच्छूलं मोहवेष्टनगौरवम्| कुर्यात् स्वेदैर्विरूक्षैस्तं पाचनैश्चाप्युपाचरेत्||१६|| पिप्पलीकत्तृणोशीरदारुमूर्वाशृतं जलम्| पिबेत् सौवर्चलोन्मिश्रं दीपनं हृद्विशोधनम्||१७|| वचानागरशट्येला दधिमण्डेन मूर्च्छिताः| पेयाः प्रसन्नया वा स्युररिष्टेनासवेन वा||१८|| दारु त्रिकटुकं पथ्यां पलाशं चित्रकं शटीम्| पिष्ट्वा कुष्ठं च मूत्रेण पिबेत् क्षारांश्च दीपनान्||१९|| बस्तिमस्य विदध्याच्च समूत्रं दाशमूलिकम्| समूत्रमथवा व्यक्तलवणं माधुतैलिकम्||२०||
🔊 Audio coming soon
આમશેષે ઇત્યાદિના ક્લમમાહ| આમશેષે સતિ દત્તેન નિરૂહેણ દોષ ઈરિત ઇતિ યોજ્યમ્| દોષશબ્દેન ચાત્ર પિત્તકફાવામસહિતૌ માર્ગાવરકાવુચ્યેતે| મૂર્ચ્છયતીતિ માર્ગાવરોધાત્ કોપયતિ| માર્ગં રુણદ્ધીતિ દેહે સ્રોતાંસિ રુણદ્ધિ| યે તુ, દોષશબ્દેનેહ કફમાત્રં ગ્રાહયન્તિ, તન્મતે સદાહત્વં ક્લમસ્યાપ્યનુપપન્નમ્| વચેત્યાદૌ મૂર્ચ્છિતા ઇતિ આલોડિતાઃ| ક્ષારાંશ્ચ દીપનાનિતિ ગ્રહણીચિકિત્સાદ્યુક્તાન્| દાશમૂલિકમિતિ “દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ” (સિ.અ.૩) ઇત્યાદિનોક્તં; કિંવા દશમૂલક્વાથકૃતમ્| માધુતૈલિકઃ વક્ષ્યમાણઃ||૧૫-૨૦||
Adhikarana 6 (21-26) · Śloka 26
અલ્પવીર્યો મહાદોષે રૂક્ષે ક્રૂરાશયે કૃતઃ| બસ્તિર્દોષાવૃતો રુદ્ધમાર્ગો રુન્ધ્યાત્ સમીરણમ્||૨૧|| સ વિમાર્ગોઽનિલઃ કુર્યાદાધ્માનં મર્મપીડનમ્| વિદાહં ગુરુકોષ્ઠસ્ય મુષ્કવઙ્ક્ષણવેદનામ્||૨૨|| રુણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ| શ્યામાફલાદિભિઃ કુષ્ઠકૃષ્ણાલવણસર્ષપૈઃ||૨૩|| ધૂમમાષવચાકિણ્વક્ષારચૂર્ણગુડૈઃ કૃતામ્| કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં વર્તિં યવમધ્યાં નિધાપયેત્ ||૨૪|| અભ્યક્તસ્વિન્નગાત્રસ્ય તૈલાક્તાં સ્નેહિતે ગુદે| અથવા લવણાગારધૂમસિદ્ધાર્થકૈઃ કૃતામ્||૨૫|| બિલ્વાદિના નિરૂહઃ સ્યાત્ પીલુસર્ષપમૂત્રવાન્| સરલામરદારુભ્યાં સિદ્ધં ચૈવાનુવાસનમ્||૨૬||
अल्पवीर्यो महादोषे रूक्षे क्रूराशये कृतः| बस्तिर्दोषावृतो रुद्धमार्गो रुन्ध्यात् समीरणम्||२१|| स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्| विदाहं गुरुकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्||२२|| रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति| श्यामाफलादिभिः कुष्ठकृष्णालवणसर्षपैः||२३|| धूममाषवचाकिण्वक्षारचूर्णगुडैः कृताम्| कराङ्गुष्ठनिभां वर्तिं यवमध्यां निधापयेत् ||२४|| अभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तैलाक्तां स्नेहिते गुदे| अथवा लवणागारधूमसिद्धार्थकैः कृताम्||२५|| बिल्वादिना निरूहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान्| सरलामरदारुभ्यां सिद्धं चैवानुवासनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
અલ્પવીર્ય ઇત્યાદિના આધ્માનમાહ| રુદ્ધમાર્ગ ઇતિ નિવારિતાધોમાર્ગઃ; સ ચાનિલં રુણદ્ધિ, અનિલશ્ચ રુદ્ધમાર્ગતયા આધ્માનં કરોતીતિ| મર્મપીડનમિત્યાધ્માનવિશેષણમ્| રુણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈરિતિ શૂલૈર્હૃદયં વ્યાપ્નોતિ| શ્યામાફલાદિભિરિતિ શ્યામાદિભિર્નવભિઃ, ફલાદિભિશ્ચ ષડ્ભિઃ કલ્પસ્થાનોક્તૈઃ| ધૂમશબ્દેનેહ ગૃહધૂમગ્રહણમ્| ગુડશ્ચાત્ર તાવન્માત્રો ભવતિ યાવતા વર્તિઃ કર્તું યુજ્યતે| કરાઙ્ગુષ્ઠેત્યત્ર કરગ્રહણં પાદાઙ્ગુષ્ઠનિષેધાર્થમ્| અથવેત્યાદિનોક્તદ્વિતીયવર્તાવપિ વર્તિત્વસમ્પત્ત્યર્થં ગુડો દેયઃ| બિલ્વાદિભિશ્ચ નિરૂહ ઇતિ “બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્” ઇત્યાદિનોક્તઃ| સરલેત્યાદૌ સિદ્ધમિત્યત્ર ‘તૈલં’ ઇતિ શેષઃ||૨૧-૨૬||
Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29
મૃદુકોષ્ઠેઽબલે બસ્તિરતિતીક્ષ્ણોઽતિનિર્હરન્| કુર્યાદ્ધિક્કાં, હિતં તસ્મૈ હિક્કાઘ્નં બૃંહણં ચ યત્||૨૭|| બલાસ્થિરાદિકાશ્મર્યત્રિફલાગુડસૈન્ધવૈઃ| સપ્રસન્નારનાલામ્લૈસ્તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્||૨૮|| કૃષ્ણાલવણયોરક્ષં પિબેદુષ્ણામ્બુના યુતમ્ | ધૂમલેહરસક્ષીરસ્વેદાશ્ચાન્નં ચ વાતનુત્||૨૯||
मृदुकोष्ठेऽबले बस्तिरतितीक्ष्णोऽतिनिर्हरन्| कुर्याद्धिक्कां, हितं तस्मै हिक्काघ्नं बृंहणं च यत्||२७|| बलास्थिरादिकाश्मर्यत्रिफलागुडसैन्धवैः| सप्रसन्नारनालाम्लैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्||२८|| कृष्णालवणयोरक्षं पिबेदुष्णाम्बुना युतम् | धूमलेहरसक्षीरस्वेदाश्चान्नं च वातनुत्||२९||
🔊 Audio coming soon
મૃદ્વિત્યાદિના હિક્કામાહ| અતિનિર્હરન્નિતિ અતિયોગેન દોષાન્નિર્હરન્| હિક્કાઘ્નમિતિ હિક્કાચિકિત્સોક્તં ભેષજમ્| હિક્કાયાં ચ યદ્યપિ “પ્રસક્તચ્છર્દિનિષ્ઠીવિકાકાસશ્વાસહિક્કાર્તાનામૂર્ધ્વીભૂતો વાયુરૂર્ધ્વં બસ્તિં નયેત્” (સિ.અ.૨) ઇત્યનેન બસ્તિર્નિષિદ્ધઃ, તથાઽપીહ વિશિષ્ટહિક્કાયામનુવાસનસ્ય હિતત્વાત્, “બલાસ્થિરાદિ” ઇત્યાદિનોક્તમનુવાસનમનવદ્યમ્| વાતનુદિતિ પદં લિઙ્ગવિપરિણામેન ધૂમાદિભિશ્ચ સમ્બધ્યતે; તેન વાતહિતાનામેવાત્ર ધૂમાદીનાં પ્રયોગઃ||૨૭-૨૯||
Adhikarana 8 (30-31) · Śloka 31
અતિતીક્ષ્ણઃ સવાતો વા ન વા સમ્યક્ પ્રપીડિતઃ| ઘટ્ટયેદ્ધૃદયં બસ્તિસ્તત્ર કાશકુશેત્કટૈઃ||૩૦|| સ્યાત્ સામ્લલવણસ્કન્ધકરીરબદરીફલૈઃ| શૃતૈર્બસ્તિર્હિતઃ સિદ્ધં વાતઘ્નૈશ્ચાનુવાસનમ્||૩૧||
अतितीक्ष्णः सवातो वा न वा सम्यक् प्रपीडितः| घट्टयेद्धृदयं बस्तिस्तत्र काशकुशेत्कटैः||३०|| स्यात् साम्ललवणस्कन्धकरीरबदरीफलैः| शृतैर्बस्तिर्हितः सिद्धं वातघ्नैश्चानुवासनम्||३१||
🔊 Audio coming soon
અતિતીક્ષ્ણ ઇત્યાદિના હૃત્પ્રાપ્તિમાહ| સવાતત્વં બસ્તેર્નિઃશેષદાનાદિના જ્ઞેયમ્| અસમ્યક્પીડિતત્વમેવ હૃત્પ્રાપ્તિજનકતયા જ્ઞેયમ્| લવણસ્કન્ધઃ રોગભિષગ્જિતીયોક્તઃ| વાતઘ્નૈરિતિ દશમૂલાદિભિઃ||૩૦-૩૧||
Adhikarana 9 (32-39) · Śloka 39
વાતમૂત્રપુરીષાણાં દત્તે વેગાન્નિગૃહ્ણતઃ| અતિ વા પીડિતો બસ્તિર્મુખેનાયાતિ વેગવાન્||૩૨|| મૂર્ચ્છાવિકારં તસ્યાદૌ દૃષ્ટ્વા શીતામ્બુના મુખમ્| સિઞ્ચેત્ પાર્શ્વોદરં ચાધઃ પ્રમૃજ્યાદ્વીજયેચ્ચ તમ્||૩૩|| કેશેષ્વાલમ્બ્ય ચાકાશે ધુનુયાત્ત્રાસયેચ્ચ તમ્| ગોખરાશ્વગજૈઃ સિંહૈ રાજપ્રેષ્યૈસ્તથોરગૈઃ||૩૪|| ઉલ્કાભિરેવમન્યૈશ્ચ ભીતસ્યાધઃ પ્રવર્તતે| વસ્ત્રપાણિગ્રહૈઃ કણ્ઠં રુન્ધ્યાન્ન મ્રિયતે યથા||૩૫|| પ્રાણોદાનનિરોધાદ્ધિ પ્રસિદ્ધતરમાર્ગવાન્ | અપાનઃ પવનો બસ્તિં તમાશ્વેવાપકર્ષતિ||૩૬|| તતઃ ક્રમુકકલ્કાક્ષં પાયયેતામ્લસંયુતમ્| ઔષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્યાત્ સરત્વાચ્ચ બસ્તિં સોઽસ્યાનુલોમયેત્||૩૭|| પક્વાશયસ્થિતે સ્વિન્ને નિરૂહો દાશમૂલિકઃ| યવકોલકુલત્થૈશ્ચ વિધેયો મૂત્રસાધિતઃ||૩૮|| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિરુરઃસ્થિતે| શિરઃસ્થે નાવનં ધૂમઃ પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિરઃ||૩૯||
वातमूत्रपुरीषाणां दत्ते वेगान्निगृह्णतः| अति वा पीडितो बस्तिर्मुखेनायाति वेगवान्||३२|| मूर्च्छाविकारं तस्यादौ दृष्ट्वा शीताम्बुना मुखम्| सिञ्चेत् पार्श्वोदरं चाधः प्रमृज्याद्वीजयेच्च तम्||३३|| केशेष्वालम्ब्य चाकाशे धुनुयात्त्रासयेच्च तम्| गोखराश्वगजैः सिंहै राजप्रेष्यैस्तथोरगैः||३४|| उल्काभिरेवमन्यैश्च भीतस्याधः प्रवर्तते| वस्त्रपाणिग्रहैः कण्ठं रुन्ध्यान्न म्रियते यथा||३५|| प्राणोदाननिरोधाद्धि प्रसिद्धतरमार्गवान् | अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति||३६|| ततः क्रमुककल्काक्षं पाययेताम्लसंयुतम्| औष्ण्यात्तैक्ष्यात् सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत्||३७|| पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः| यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितः||३८|| बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते| शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः||३९||
🔊 Audio coming soon
વાતમૂત્રેત્યાદિનોર્ધ્વતામાહ| દત્તે ઇતિ બસ્તૌ દત્તે| તસ્યોર્ધ્વં ગચ્છતો બસ્તેર્મૂર્ચ્છારૂપં વિકારં દૃષ્ટ્વા મુખસેચનાદિ કર્તવ્યમ્| આકાશે ધુનુયાદિતિ નિરવલમ્બં ધુનુયાત્| ત્રાસયેચ્ચ ગોખરાદિભિરિતિ જ્ઞેયમ્| એવમન્યૈરિતિ અનુક્તૈરપિ ત્રાસનપ્રકારૈઃ| કણ્ઠાવરોધો યથા કર્તવ્યસ્તદાહ- ન મ્રિયતે યથેતિ| કણ્ઠોપરોધપ્રયોજનમાહ- પ્રાણોદાનનિરોધાદ્ધિ પ્રસિદ્ધતરમાર્ગવાનિત્યાદિ| કણ્ઠપ્રગ્રહેણ પ્રાણોદાનનિરોધાત્ પ્રસિદ્ધતરમાર્ગવાનપાનો ભવતિ, ગુદપ્રવર્તનસ્વરૂપો ભવતીત્યર્થઃ; તતશ્ચ બસ્તિમૂર્ધ્વક્ષિપ્તમધો નયતિ; પ્રાણોદાનનિરોધેન તુ પ્રાણોદાનાભ્યાં પીડિતોઽપાનઃ સ્વમાર્ગગામી ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| કેચિત્તુ ‘યાવત્ પ્રાણોપરોધાદ્ધિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર પ્રાણોપરોધં યાવત્ કણ્ઠપીડનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| ક્રમુકં પૂગફલમ્| શિરઃસ્થ ઇતિ બસ્ત્યેકદેશે શિરસિ સ્થિતે સતિ| પ્રચ્છાદ્યમિતિ આલેપનીયમ્||૩૨-૩૯||
Adhikarana 10 (40-42) · Śloka 42
સ્નિગ્ધસ્વિન્ને મહાદોષે બસ્તિર્મૃદ્વલ્પભેષજઃ| ઉત્ક્લિશ્યાલ્પં હરેદ્દોષં જનયેચ્ચ પ્રવાહિકામ્||૪૦|| સ બસ્તિપાયુશોફેન જઙ્ઘોરુસદનેન વા| નિરુદ્ધમારુતો જન્તુરભીક્ષ્ણં સમ્પ્રવાહતે||૪૧|| સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્નિરૂહાંશ્ચ શોધનીયાનુલોમિકાન્| વિદધ્યાલ્લઙ્ઘયિત્વા તુ વૃત્તિં કુર્યાદ્વિરિક્તવત્||૪૨||
स्निग्धस्विन्ने महादोषे बस्तिर्मृद्वल्पभेषजः| उत्क्लिश्याल्पं हरेद्दोषं जनयेच्च प्रवाहिकाम्||४०|| स बस्तिपायुशोफेन जङ्घोरुसदनेन वा| निरुद्धमारुतो जन्तुरभीक्ष्णं सम्प्रवाहते||४१|| स्वेदाभ्यङ्गान्निरूहांश्च शोधनीयानुलोमिकान्| विदध्याल्लङ्घयित्वा तु वृत्तिं कुर्याद्विरिक्तवत्||४२||
🔊 Audio coming soon
સ્નિગ્ધસ્વિન્નેત્યાદિના પ્રવાહિકામાહ| પ્રવાહિકામતીસારોક્તલક્ષણામુક્તાં જનયતિ| શોધનીયાનુલોમિકાનિત્યત્ર શોધનીયાનિતિ ત્રિવૃદાદિશોધનદ્રવ્યયુક્તાન્; આનુલોમિકાનિતિ અનુલોમનક્ષીરેક્ષુરસયુક્તાન્| વૃત્તિમિતિ પેયાદિક્રમમ્||૪૦-૪૨||
Adhikarana 11 (43-46) · Śloka 46
દુર્બલે ક્રૂરકોષ્ઠે ચ તીવ્રદોષે તનુર્મૃદુઃ| શીતોઽલ્પશ્ચાવૃતો દોષૈર્બસ્તિસ્તદ્વિહતોઽનિલઃ||૪૩|| માર્ગૈર્ગાત્રાણિ સન્ધાવન્નૂર્ધ્વં મૂર્ધ્નિ વિહન્યતે| ગ્રીવાં મન્યે ચ ગૃહ્ણાતિ શિરઃ કણ્ઠં ભિનત્તિ ચ||૪૪|| બાધિર્યં કર્ણનાદં ચ પીનસં નેત્રવિભ્રમમ્| કુર્યાદભ્યઞ્જનં તૈલલવણેન યથાવિધિ||૪૫|| યુઞ્જ્યાત્ પ્રધમનૈર્નસ્યૈર્ધૂમૈરસ્ય વિરેચયેત્| તીક્ષ્ણાનુલોમિકેનાથ સ્નિગ્ધં ભુક્તેઽનુવાસયેત્ ||૪૬||
दुर्बले क्रूरकोष्ठे च तीव्रदोषे तनुर्मृदुः| शीतोऽल्पश्चावृतो दोषैर्बस्तिस्तद्विहतोऽनिलः||४३|| मार्गैर्गात्राणि सन्धावन्नूर्ध्वं मूर्ध्नि विहन्यते| ग्रीवां मन्ये च गृह्णाति शिरः कण्ठं भिनत्ति च||४४|| बाधिर्यं कर्णनादं च पीनसं नेत्रविभ्रमम्| कुर्यादभ्यञ्जनं तैललवणेन यथाविधि||४५|| युञ्ज्यात् प्रधमनैर्नस्यैर्धूमैरस्य विरेचयेत्| तीक्ष्णानुलोमिकेनाथ स्निग्धं भुक्तेऽनुवासयेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
દુર્બલે ઇત્યાદિના શિરોર્તિમાહ| તનુઃ અઘનઃ| તદ્વિહત ઇતિ નિરૂહબસ્તિપ્રકોપિતઃ| ઊર્ધ્વં મૂર્ધ્નિ વિહન્યતે ઇતિ ઊર્ધ્વમનુસરન્ મૂર્ધ્નિ વિહન્યતે; યે તુ ‘ઊર્ધ્વં વિધાવતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્મતે ઉપર્યુપરિ ધાવતીત્યર્થઃ| અસ્ય વિરેચયેદિતિ અત્ર ‘શિર’ ઇતિ શેષઃ, ‘અનુ વિરેચયેત્’ ઇતિ વા પાઠઃ| તીક્ષ્ણાનુલોમિકેઽન્ને ભુક્તે સતિ અનુવાસયેદિતિ યોજ્યમ્; કિંવા તીક્ષ્ણાનુલોમિકેનૈવાનુવાસનં સાધ્યમિત્યર્થઃ||૪૩-૪૬||
Adhikarana 12 (47-53) · Śloka 53
સ્નેહસ્વેદૈરનાપાદ્ય ગુરુસ્તીક્ષ્ણોઽતિમાત્રયા| યસ્ય બસ્તિઃ પ્રયુજ્યેત સોઽતિમાત્રં પ્રવર્તયેત્||૪૭|| સ્રુતેષુ તસ્ય દોષેષુ નિરૂઢસ્યાતિમાત્રશઃ| સ્તબ્ધોદાવૃતકોષ્ઠસ્ય વાયુઃ સમ્પ્રતિહન્યતે||૪૮|| વિલોમનસમુદ્ભૂતો રુજત્યઙ્ગાનિ દેહિનઃ| ગાત્રવેષ્ટનનિસ્તોદભેદસ્ફુરણજૃમ્ભણૈઃ ||૪૯|| તં તૈલલવણાભ્યક્તં સેચયેદુષ્ણવારિણા| એરણ્ડપત્રનિષ્ક્વાથૈઃ પ્રસ્તરૈશ્ચોપપાદયેત્||૫૦|| યવાન્ કુલત્થાન્ કોલાનિ પઞ્ચમૂલે તથોભયે| જલાઢકદ્વયે પક્ત્વા પાદશેષેણ તેન ચ||૫૧|| કુર્યાત્ સબિલ્વતૈલોષ્ણલવણેન નિરૂહણમ્| તં નિરૂઢં સમાશ્વસ્તં દ્રોણ્યાં સમવગાહયેત્||૫૨|| તતો ભુક્તવતસ્તસ્ય કારયેદનુવાસનમ્| યષ્ટીમધુકતૈલેન બિલ્વતૈલેન વા ભિષક્ ||૫૩||
स्नेहस्वेदैरनापाद्य गुरुस्तीक्ष्णोऽतिमात्रया| यस्य बस्तिः प्रयुज्येत सोऽतिमात्रं प्रवर्तयेत्||४७|| स्रुतेषु तस्य दोषेषु निरूढस्यातिमात्रशः| स्तब्धोदावृतकोष्ठस्य वायुः सम्प्रतिहन्यते||४८|| विलोमनसमुद्भूतो रुजत्यङ्गानि देहिनः| गात्रवेष्टननिस्तोदभेदस्फुरणजृम्भणैः ||४९|| तं तैललवणाभ्यक्तं सेचयेदुष्णवारिणा| एरण्डपत्रनिष्क्वाथैः प्रस्तरैश्चोपपादयेत्||५०|| यवान् कुलत्थान् कोलानि पञ्चमूले तथोभये| जलाढकद्वये पक्त्वा पादशेषेण तेन च||५१|| कुर्यात् सबिल्वतैलोष्णलवणेन निरूहणम्| तं निरूढं समाश्वस्तं द्रोण्यां समवगाहयेत्||५२|| ततो भुक्तवतस्तस्य कारयेदनुवासनम्| यष्टीमधुकतैलेन बिल्वतैलेन वा भिषक् ||५३||
🔊 Audio coming soon
સ્નેહસ્વેદૈરિત્યાદિના અઙ્ગાર્તિમાહ| અનાપાદ્યેતિ સ્નેહસ્વેદૈઃ શરીરં નોપપાદ્ય| સોઽતિમાત્રં પ્રવર્તયેત્ ‘દોષાન્’ ઇતિ શેષઃ| તતઃ સ્તબ્ધોદાવૃતકોષ્ઠસ્ય રુજાં કરોતિ| ભુક્તવતો યદ્યપ્યનુવાસનં સર્વત્ર ભવતિ, તથાઽપિ ભુક્તવત ઇતિ વચનેન ભોજનાનન્તરમેવાનુવાસનં દર્શયતિ||૪૭-૫૩||
Adhikarana 13 (54-57) · Śloka 57
મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષસ્ય રૂક્ષસ્તીક્ષ્ણોઽતિમાત્રવાન્| બસ્તિર્દોષાન્નિરસ્યાશુ જનયેત્ પરિકર્તિકામ્||૫૪|| ત્રિકવઙ્ક્ષણબસ્તીનાં તોદં નાભેરધો રુજમ્| વિબન્ધોઽલ્પાલ્પમુત્થાનં બસ્તિનિર્લેખનાદ્ભવેત્||૫૫|| સ્વાદુશીતૌષધૈસ્તત્ર પય ઇક્ષ્વાદિભિઃ શૃતમ્| યષ્ટ્યાહ્વતિલકલ્કાભ્યાં બસ્તિઃ સ્યાત્ ક્ષીરભોજિનઃ||૫૬|| સસર્જરસયષ્ટ્યાહ્વજિઙ્ગિનીકર્દમાઞ્જનમ્| વિનીય દુગ્ધે બસ્તિઃ સ્યાત્ વ્યક્તામ્લમૃદુભોજિનઃ||૫૭||
मृदुकोष्ठाल्पदोषस्य रूक्षस्तीक्ष्णोऽतिमात्रवान्| बस्तिर्दोषान्निरस्याशु जनयेत् परिकर्तिकाम्||५४|| त्रिकवङ्क्षणबस्तीनां तोदं नाभेरधो रुजम्| विबन्धोऽल्पाल्पमुत्थानं बस्तिनिर्लेखनाद्भवेत्||५५|| स्वादुशीतौषधैस्तत्र पय इक्ष्वादिभिः शृतम्| यष्ट्याह्वतिलकल्काभ्यां बस्तिः स्यात् क्षीरभोजिनः||५६|| ससर्जरसयष्ट्याह्वजिङ्गिनीकर्दमाञ्जनम्| विनीय दुग्धे बस्तिः स्यात् व्यक्ताम्लमृदुभोजिनः||५७||
🔊 Audio coming soon
મૃદ્વિત્યાદિના પરિકર્તિકામાહ| બસ્તિનિર્લેખનાદિતિ વાયુના ચ તીક્ષ્ણેન બસ્તિકર્ષણાત્| વ્યક્તામ્લ ઇતિ બસ્તિવિશેષણમ્||૫૪-૫૭||
Adhikarana 14 (58-62) · Śloka 62
પિત્તરોગેઽમ્લ ઉષ્ણો વા તીક્ષ્ણો વા લવણોઽથવા| બસ્તિર્લિખતિ પાયું તુ ક્ષિણોતિ વિદહત્યપિ||૫૮|| સ વિદગ્ધઃ સ્રવત્યસ્રં પિત્તં ચાનેકવર્ણવત્| સાર્યતે બહુવેગેન મોહં ગચ્છતિ ચાસકૃત્||૫૯|| આર્દ્રશાલ્મલિવૃન્તૈસ્તુ ક્ષુણ્ણૈરાજં પયઃ શૃતમ્| સર્પિષા યોજિતં શીતં બસ્તિમસ્મૈ પ્રદાપયેત્||૬૦|| વટાદિપલ્લવેષ્વેષ કલ્પો યવતિલેષુ ચ| સુવર્ચલોપોદિકયોઃ કર્બુદારે ચ શસ્યતે||૬૧|| ગુદે સેકાઃ પ્રદેહાશ્ચ શીતાઃ સ્યુર્મધુરાશ્ચ યે| રક્તપિત્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા ચાત્ર પ્રશસ્યતે||૬૨||
पित्तरोगेऽम्ल उष्णो वा तीक्ष्णो वा लवणोऽथवा| बस्तिर्लिखति पायुं तु क्षिणोति विदहत्यपि||५८|| स विदग्धः स्रवत्यस्रं पित्तं चानेकवर्णवत्| सार्यते बहुवेगेन मोहं गच्छति चासकृत्||५९|| आर्द्रशाल्मलिवृन्तैस्तु क्षुण्णैराजं पयः शृतम्| सर्पिषा योजितं शीतं बस्तिमस्मै प्रदापयेत्||६०|| वटादिपल्लवेष्वेष कल्पो यवतिलेषु च| सुवर्चलोपोदिकयोः कर्बुदारे च शस्यते||६१|| गुदे सेकाः प्रदेहाश्च शीताः स्युर्मधुराश्च ये| रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया चात्र प्रशस्यते||६२||
🔊 Audio coming soon
પિત્તરોગે ઇત્યાદિના પરિસ્રાવમાહ| ક્ષિણોતીતિ હિનસ્તિ| એષ કલ્પ ઇતિ આર્દ્રશાલ્મલીવૃન્તોક્તક્ષીરસંસ્કારકલ્પઃ| સુવર્ચલમિતિ સુનિષણ્ણકમાહુઃ| કર્બુદારઃ કાઞ્ચનારઃ||૫૮-૬૨||
Adhikarana 15 (63) · Śloka 63
તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાદ્યૈર્માર્દવં તથા||૬૩||
तीक्ष्णत्वं मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः| प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराद्यैर्मार्दवं तथा||६३||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ તત્ર તત્ર બસ્તીનાં મૃદુત્વં તીક્ષ્ણત્વં ચ વિહિતં; તેન તદ્વિજ્ઞાનાર્થં માર્દવતીક્ષ્ણત્વકારકદ્રવ્યગણમાહ- તીક્ષ્ણત્વમિત્યાદિ| પીલુઃ ઔત્તરપથિકં ફલં; પીલુસ્થાને કેચિદ્ બિલ્વં પઠન્તિ| પ્રાપ્તકાલમિતિ ઉક્તાવસ્થમ્||૬૩||
Adhikarana 16 (64) · Śloka 64
આપાદતલમૂર્ધસ્થાન્ દોષાન્ પક્વાશયે સ્થિતઃ| વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે ખસ્થોઽર્કો ભૂરસાનિવ||૬૪||
आपादतलमूर्धस्थान् दोषान् पक्वाशये स्थितः| वीर्येण बस्तिरादत्ते खस्थोऽर्को भूरसानिव||६४||
🔊 Audio coming soon
બસ્તિપ્રભાવમાહ- આપાદેત્યાદિ| પક્વાશયે સ્થિત ઇતિ પક્વાશયગત એવ| આદત્તે વીર્યેણેતિ શક્ત્યા સ્વભાવસમ્બદ્ધયા| એવમ્ભૂતવીર્યં બસ્તાવેવ; તેન પાચનાદિપ્રયોગાણાં ન બસ્તિવત્તદહરેવ સકલદેહગતદોષવિજેતૃત્વં ભવતિ| ખસ્થ ઇતિ આકાશગતઃ| સુશ્રુતે તૂક્તં- “વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે દોષાનાપાદમસ્તકાત્| પક્વાશયસ્થોઽમ્બરગો ભૂમેરર્કો રસાનિવ” (સુ.ચિ.અ.૩૫) ઇતિ||૬૪||
Adhikarana 17 (65) · Śloka 65
યદ્વત્ કુસુમ્ભસમ્મિશ્રાત્તોયાદ્રાગં હરેત્ પટઃ| તદ્વદ્દ્રવીકૃતાદ્દેહાન્નિરૂહો નિર્હરેન્મલાન્||૬૫||
यद्वत् कुसुम्भसम्मिश्रात्तोयाद्रागं हरेत् पटः| तद्वद्द्रवीकृताद्देहान्निरूहो निर्हरेन्मलान्||६५||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ બસ્તેઃ શરીરે મલપ્રસાદસહિતેઽપિ યથા મલાંશમાત્રહારકત્વં ભવતિ, તદ્દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- યદ્વદિત્યાદિ| દ્રવીકૃતાદિતિ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં વિલાયિતાત્| મલાનિતિ દોષાન્ પુરીષં ચ||૬૫||
Adhikarana 18 (66) · Śloka 66
તત્ર શ્લોકઃ- ઇત્યેતા વ્યાપદઃ પ્રોક્તા બસ્તેઃ સાકૃતિભેષજાઃ| બુદ્ધ્વા કાર્ત્સ્ન્યેન તાન્ બસ્તીન્નિયુઞ્જન્નાપરાધ્યતિ||૬૬||
तत्र श्लोकः- इत्येता व्यापदः प्रोक्ता बस्तेः साकृतिभेषजाः| बुद्ध्वा कार्त्स्न्येन तान् बस्तीन्नियुञ्जन्नापराध्यति||६६||
🔊 Audio coming soon
ઇત્યેતા ઇત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ| યસ્માદેતા વ્યાપદો બસ્તિદુષ્પ્રયોગજન્યા ભવન્તિ, તસ્માત્ કાર્ત્સ્ન્યેન બસ્તીન્ બુદ્ધ્વા નિયુઞ્જન્નાપરાધ્યતિ, બસ્તિવ્યાપદં નાસાદયતીત્યર્થઃ||૬૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||