7. bastivyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

ધીધૈર્યૌદાર્યગામ્ભીર્યક્ષમાદમતપોનિધિમ્| પુનર્વસું શિષ્યગણઃ પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ||૩|| કાઃ કતિ વ્યાપદો બસ્તેઃ કિંસમુત્થાનલક્ષણાઃ| કા ચિકિત્સા ઇતિ પ્રશ્નાઞ્છ્રુત્વા તાનબ્રવીદ્ગુરુઃ||૪|| નાતિયોગૌ ક્લમાધ્માને હિક્કા હૃત્પ્રાપ્તિરૂર્ધ્વતા| પ્રવાહિકા શિરોઙ્ગાર્તિઃ પરિકર્તઃ પરિસ્રવઃ||૫|| દ્વાદશ વ્યાપદો બસ્તેરસમ્યગ્યોગસમ્ભવાઃ| આસામેકૈકશો રૂપં ચિકિત્સાં ચ નિબોધત||૬||

Adhikarana 3 (7-11) · Śloka 11

ગુરુકોષ્ઠેઽનિલપ્રાયે રૂક્ષે વાતોલ્બણેઽપિ વા| શીતોઽલ્પલવણસ્નેહદ્રવમાત્રો ઘનોઽપિ વા||૭|| બસ્તિઃ સઙ્ક્ષોભ્ય તં દોષં દુર્બલત્વાદનિર્હરન્| કરોતિ ગુરુકોષ્ઠત્વં વાતમૂત્રશકૃદ્ગ્રહમ્||૮|| નાભિબસ્તિરુજં દાહં હૃલ્લેપં શ્વયથું ગુદે| કણ્ડૂગણ્ડાનિ વૈવર્ણ્યમરુચિં વહ્નિમાર્દવમ્||૯|| તત્રોષ્ણાયાઃ પ્રમથ્યાયાઃ પાનં સ્વેદાઃ પૃથગ્વિધાઃ| ફલવર્ત્યોઽથવા કાલં જ્ઞાત્વા શસ્તં વિરેચનમ્||૧૦|| બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્| સુરાદિમૂત્રવાન્ બસ્તિઃ સપ્રાક્પેષ્યસ્તમાનયેત્||૧૧||

Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14

સ્નિગ્ધસ્વિન્નેઽતિતીક્ષ્ણોષ્ણો મૃદુકોષ્ઠેઽતિયુજ્યતે| તસ્ય લિઙ્ગં ચિકિત્સા ચ શોધનાભ્યાં સમા ભવેત્||૧૨|| પૃશ્નિપર્ણીં સ્થિરાં પદ્મં કાશ્મર્યં મધુકં બલામ્| પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષાં મધૂકં ચ ક્ષીરે તણ્ડુલધાવને||૧૩|| દ્રાક્ષાયાઃ પક્વલોષ્ટસ્ય પ્રસાદે મધુકસ્ય ચ| વિનીય સઘૃતં બસ્તિં દદ્યાદ્દાહેઽતિયોગજે ||૧૪||

Adhikarana 5 (15-20) · Śloka 20

આમશેષે નિરૂહેણ મૃદુના દોષ ઈરિતઃ| માર્ગં રુણદ્ધિ વાતસ્ય હન્ત્યગ્નિં મૂર્ચ્છયત્યપિ||૧૫|| ક્લમં વિદાહં હૃચ્છૂલં મોહવેષ્ટનગૌરવમ્| કુર્યાત્ સ્વેદૈર્વિરૂક્ષૈસ્તં પાચનૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્||૧૬|| પિપ્પલીકત્તૃણોશીરદારુમૂર્વાશૃતં જલમ્| પિબેત્ સૌવર્ચલોન્મિશ્રં દીપનં હૃદ્વિશોધનમ્||૧૭|| વચાનાગરશટ્યેલા દધિમણ્ડેન મૂર્ચ્છિતાઃ| પેયાઃ પ્રસન્નયા વા સ્યુરરિષ્ટેનાસવેન વા||૧૮|| દારુ ત્રિકટુકં પથ્યાં પલાશં ચિત્રકં શટીમ્| પિષ્ટ્વા કુષ્ઠં ચ મૂત્રેણ પિબેત્ ક્ષારાંશ્ચ દીપનાન્||૧૯|| બસ્તિમસ્ય વિદધ્યાચ્ચ સમૂત્રં દાશમૂલિકમ્| સમૂત્રમથવા વ્યક્તલવણં માધુતૈલિકમ્||૨૦||

Adhikarana 6 (21-26) · Śloka 26

અલ્પવીર્યો મહાદોષે રૂક્ષે ક્રૂરાશયે કૃતઃ| બસ્તિર્દોષાવૃતો રુદ્ધમાર્ગો રુન્ધ્યાત્ સમીરણમ્||૨૧|| સ વિમાર્ગોઽનિલઃ કુર્યાદાધ્માનં મર્મપીડનમ્| વિદાહં ગુરુકોષ્ઠસ્ય મુષ્કવઙ્ક્ષણવેદનામ્||૨૨|| રુણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ| શ્યામાફલાદિભિઃ કુષ્ઠકૃષ્ણાલવણસર્ષપૈઃ||૨૩|| ધૂમમાષવચાકિણ્વક્ષારચૂર્ણગુડૈઃ કૃતામ્| કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં વર્તિં યવમધ્યાં નિધાપયેત્ ||૨૪|| અભ્યક્તસ્વિન્નગાત્રસ્ય તૈલાક્તાં સ્નેહિતે ગુદે| અથવા લવણાગારધૂમસિદ્ધાર્થકૈઃ કૃતામ્||૨૫|| બિલ્વાદિના નિરૂહઃ સ્યાત્ પીલુસર્ષપમૂત્રવાન્| સરલામરદારુભ્યાં સિદ્ધં ચૈવાનુવાસનમ્||૨૬||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

મૃદુકોષ્ઠેઽબલે બસ્તિરતિતીક્ષ્ણોઽતિનિર્હરન્| કુર્યાદ્ધિક્કાં, હિતં તસ્મૈ હિક્કાઘ્નં બૃંહણં ચ યત્||૨૭|| બલાસ્થિરાદિકાશ્મર્યત્રિફલાગુડસૈન્ધવૈઃ| સપ્રસન્નારનાલામ્લૈસ્તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્||૨૮|| કૃષ્ણાલવણયોરક્ષં પિબેદુષ્ણામ્બુના યુતમ્ | ધૂમલેહરસક્ષીરસ્વેદાશ્ચાન્નં ચ વાતનુત્||૨૯||

Adhikarana 8 (30-31) · Śloka 31

અતિતીક્ષ્ણઃ સવાતો વા ન વા સમ્યક્ પ્રપીડિતઃ| ઘટ્ટયેદ્ધૃદયં બસ્તિસ્તત્ર કાશકુશેત્કટૈઃ||૩૦|| સ્યાત્ સામ્લલવણસ્કન્ધકરીરબદરીફલૈઃ| શૃતૈર્બસ્તિર્હિતઃ સિદ્ધં વાતઘ્નૈશ્ચાનુવાસનમ્||૩૧||

Adhikarana 9 (32-39) · Śloka 39

વાતમૂત્રપુરીષાણાં દત્તે વેગાન્નિગૃહ્ણતઃ| અતિ વા પીડિતો બસ્તિર્મુખેનાયાતિ વેગવાન્||૩૨|| મૂર્ચ્છાવિકારં તસ્યાદૌ દૃષ્ટ્વા શીતામ્બુના મુખમ્| સિઞ્ચેત્ પાર્શ્વોદરં ચાધઃ પ્રમૃજ્યાદ્વીજયેચ્ચ તમ્||૩૩|| કેશેષ્વાલમ્બ્ય ચાકાશે ધુનુયાત્ત્રાસયેચ્ચ તમ્| ગોખરાશ્વગજૈઃ સિંહૈ રાજપ્રેષ્યૈસ્તથોરગૈઃ||૩૪|| ઉલ્કાભિરેવમન્યૈશ્ચ ભીતસ્યાધઃ પ્રવર્તતે| વસ્ત્રપાણિગ્રહૈઃ કણ્ઠં રુન્ધ્યાન્ન મ્રિયતે યથા||૩૫|| પ્રાણોદાનનિરોધાદ્ધિ પ્રસિદ્ધતરમાર્ગવાન્ | અપાનઃ પવનો બસ્તિં તમાશ્વેવાપકર્ષતિ||૩૬|| તતઃ ક્રમુકકલ્કાક્ષં પાયયેતામ્લસંયુતમ્| ઔષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્યાત્ સરત્વાચ્ચ બસ્તિં સોઽસ્યાનુલોમયેત્||૩૭|| પક્વાશયસ્થિતે સ્વિન્ને નિરૂહો દાશમૂલિકઃ| યવકોલકુલત્થૈશ્ચ વિધેયો મૂત્રસાધિતઃ||૩૮|| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિરુરઃસ્થિતે| શિરઃસ્થે નાવનં ધૂમઃ પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિરઃ||૩૯||

Adhikarana 10 (40-42) · Śloka 42

સ્નિગ્ધસ્વિન્ને મહાદોષે બસ્તિર્મૃદ્વલ્પભેષજઃ| ઉત્ક્લિશ્યાલ્પં હરેદ્દોષં જનયેચ્ચ પ્રવાહિકામ્||૪૦|| સ બસ્તિપાયુશોફેન જઙ્ઘોરુસદનેન વા| નિરુદ્ધમારુતો જન્તુરભીક્ષ્ણં સમ્પ્રવાહતે||૪૧|| સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્નિરૂહાંશ્ચ શોધનીયાનુલોમિકાન્| વિદધ્યાલ્લઙ્ઘયિત્વા તુ વૃત્તિં કુર્યાદ્વિરિક્તવત્||૪૨||

Adhikarana 11 (43-46) · Śloka 46

દુર્બલે ક્રૂરકોષ્ઠે ચ તીવ્રદોષે તનુર્મૃદુઃ| શીતોઽલ્પશ્ચાવૃતો દોષૈર્બસ્તિસ્તદ્વિહતોઽનિલઃ||૪૩|| માર્ગૈર્ગાત્રાણિ સન્ધાવન્નૂર્ધ્વં મૂર્ધ્નિ વિહન્યતે| ગ્રીવાં મન્યે ચ ગૃહ્ણાતિ શિરઃ કણ્ઠં ભિનત્તિ ચ||૪૪|| બાધિર્યં કર્ણનાદં ચ પીનસં નેત્રવિભ્રમમ્| કુર્યાદભ્યઞ્જનં તૈલલવણેન યથાવિધિ||૪૫|| યુઞ્જ્યાત્ પ્રધમનૈર્નસ્યૈર્ધૂમૈરસ્ય વિરેચયેત્| તીક્ષ્ણાનુલોમિકેનાથ સ્નિગ્ધં ભુક્તેઽનુવાસયેત્ ||૪૬||

Adhikarana 12 (47-53) · Śloka 53

સ્નેહસ્વેદૈરનાપાદ્ય ગુરુસ્તીક્ષ્ણોઽતિમાત્રયા| યસ્ય બસ્તિઃ પ્રયુજ્યેત સોઽતિમાત્રં પ્રવર્તયેત્||૪૭|| સ્રુતેષુ તસ્ય દોષેષુ નિરૂઢસ્યાતિમાત્રશઃ| સ્તબ્ધોદાવૃતકોષ્ઠસ્ય વાયુઃ સમ્પ્રતિહન્યતે||૪૮|| વિલોમનસમુદ્ભૂતો રુજત્યઙ્ગાનિ દેહિનઃ| ગાત્રવેષ્ટનનિસ્તોદભેદસ્ફુરણજૃમ્ભણૈઃ ||૪૯|| તં તૈલલવણાભ્યક્તં સેચયેદુષ્ણવારિણા| એરણ્ડપત્રનિષ્ક્વાથૈઃ પ્રસ્તરૈશ્ચોપપાદયેત્||૫૦|| યવાન્ કુલત્થાન્ કોલાનિ પઞ્ચમૂલે તથોભયે| જલાઢકદ્વયે પક્ત્વા પાદશેષેણ તેન ચ||૫૧|| કુર્યાત્ સબિલ્વતૈલોષ્ણલવણેન નિરૂહણમ્| તં નિરૂઢં સમાશ્વસ્તં દ્રોણ્યાં સમવગાહયેત્||૫૨|| તતો ભુક્તવતસ્તસ્ય કારયેદનુવાસનમ્| યષ્ટીમધુકતૈલેન બિલ્વતૈલેન વા ભિષક્ ||૫૩||

Adhikarana 13 (54-57) · Śloka 57

મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષસ્ય રૂક્ષસ્તીક્ષ્ણોઽતિમાત્રવાન્| બસ્તિર્દોષાન્નિરસ્યાશુ જનયેત્ પરિકર્તિકામ્||૫૪|| ત્રિકવઙ્ક્ષણબસ્તીનાં તોદં નાભેરધો રુજમ્| વિબન્ધોઽલ્પાલ્પમુત્થાનં બસ્તિનિર્લેખનાદ્ભવેત્||૫૫|| સ્વાદુશીતૌષધૈસ્તત્ર પય ઇક્ષ્વાદિભિઃ શૃતમ્| યષ્ટ્યાહ્વતિલકલ્કાભ્યાં બસ્તિઃ સ્યાત્ ક્ષીરભોજિનઃ||૫૬|| સસર્જરસયષ્ટ્યાહ્વજિઙ્ગિનીકર્દમાઞ્જનમ્| વિનીય દુગ્ધે બસ્તિઃ સ્યાત્ વ્યક્તામ્લમૃદુભોજિનઃ||૫૭||

Adhikarana 14 (58-62) · Śloka 62

પિત્તરોગેઽમ્લ ઉષ્ણો વા તીક્ષ્ણો વા લવણોઽથવા| બસ્તિર્લિખતિ પાયું તુ ક્ષિણોતિ વિદહત્યપિ||૫૮|| સ વિદગ્ધઃ સ્રવત્યસ્રં પિત્તં ચાનેકવર્ણવત્| સાર્યતે બહુવેગેન મોહં ગચ્છતિ ચાસકૃત્||૫૯|| આર્દ્રશાલ્મલિવૃન્તૈસ્તુ ક્ષુણ્ણૈરાજં પયઃ શૃતમ્| સર્પિષા યોજિતં શીતં બસ્તિમસ્મૈ પ્રદાપયેત્||૬૦|| વટાદિપલ્લવેષ્વેષ કલ્પો યવતિલેષુ ચ| સુવર્ચલોપોદિકયોઃ કર્બુદારે ચ શસ્યતે||૬૧|| ગુદે સેકાઃ પ્રદેહાશ્ચ શીતાઃ સ્યુર્મધુરાશ્ચ યે| રક્તપિત્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા ચાત્ર પ્રશસ્યતે||૬૨||

Adhikarana 15 (63) · Śloka 63

તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાદ્યૈર્માર્દવં તથા||૬૩||

Adhikarana 16 (64) · Śloka 64

આપાદતલમૂર્ધસ્થાન્ દોષાન્ પક્વાશયે સ્થિતઃ| વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે ખસ્થોઽર્કો ભૂરસાનિવ||૬૪||

Adhikarana 17 (65) · Śloka 65

યદ્વત્ કુસુમ્ભસમ્મિશ્રાત્તોયાદ્રાગં હરેત્ પટઃ| તદ્વદ્દ્રવીકૃતાદ્દેહાન્નિરૂહો નિર્હરેન્મલાન્||૬૫||

Adhikarana 18 (66) · Śloka 66

તત્ર શ્લોકઃ- ઇત્યેતા વ્યાપદઃ પ્રોક્તા બસ્તેઃ સાકૃતિભેષજાઃ| બુદ્ધ્વા કાર્ત્સ્ન્યેન તાન્ બસ્તીન્નિયુઞ્જન્નાપરાધ્યતિ||૬૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||