1. kalpanāsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કલ્પનાસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

કલ્પસ્થાનાનન્તરં પારિશેષ્યાદેવ સિદ્ધિસ્થાનમભિધીયતે| સિદ્ધેરભિધાયકં સ્થાનં સિદ્ધિસ્થાનમ્| સિદ્ધિશબ્દેન ચેહ વમનાદીનાં વમનાદ્યસમ્યગ્યોગજન્યાનાં વ્યાપદાં ભેષજસ્ય સાધ્યતારૂપા સિદ્ધિરુચ્યતે, એવમ્ભૂતસિદ્ધિકારણાભિધાયકતયા ચૈતત્ સિદ્ધિસ્થાનમુચ્યતે; કિંવા કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્ સિદ્ધિશબ્દેનેહ સિદ્ધિકારણાન્યેવ વમનાદીન્યુચ્યન્તે, ઉક્તં હિ “સમ્યક્પ્રયોગં ચૈવ કર્મણાં વ્યાપન્નાનાં ચ વ્યાપત્સાધનાનિ સિદ્ધિષૂપદેક્ષ્યામઃ” (સૂ.અ.૪) ઇતિ| ન ચૈવં સિદ્ધિસ્થાનસઞ્જ્ઞાવ્યુત્પત્ત્યા ચિકિત્સાસ્થાનાદીનામપિ સિદ્ધિસ્થાનસઞ્જ્ઞાપ્રસક્તિરુદ્ભાવનીયા, યત ઇયં સઞ્જ્ઞાઽત્રૈવ યોગરૂઢ્યા વર્તતે નાન્યત્ર||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6

કા કલ્પના પઞ્ચસુ કર્મસૂક્તા, ક્રમશ્ચ કઃ, કિં ચ કૃતાકૃતેષુ| લિડ્ગં તથૈવાતિકૃતેષુ, સઙ્ખ્યા કા, કિઙ્ગુણઃ, કેષુ ચ કશ્ચ બસ્તિઃ||૩|| કિં વર્જનીયં પ્રતિકર્મકાલે, કૃતે કિયાન્ વા પરિહારકાલઃ| પ્રણીયમાનશ્ચ ન યાતિ કેન, કેનૈતિ શીઘ્રં, સુચિરાચ્ચ બસ્તિઃ||૪|| સાધ્યા ગદાઃ સ્વૈઃ શમનૈશ્ચ કેચિત્ કસ્માત્ પ્રયુક્તૈર્ન શમં વ્રજન્તિ| પ્રચોદિતઃ શિષ્યવરેણ સમ્યગિત્યગ્નિવેશેન ભિષગ્વરિષ્ઠઃ||૫|| પુનર્વસુસ્તન્ત્રવિદાહ તસ્મૈ સર્વપ્રજાનાં હિતકામ્યયેદમ્|૬|

સિદ્ધિસ્થાનાભિધાનેઽપિ સકલસિદ્ધિસ્થાનાપેક્ષણીયપઞ્ચકર્મકલ્પનાદ્યભિધાયકતયા પ્રાધાન્યાદાદૌ કલ્પનાસિદ્ધિરેવોચ્યતે| અત્ર ‘કા કલ્પના’ ઇત્યાદીન્ શિષ્યસ્ય દ્વાદશપ્રશ્નાનભિનિવેશ્ય તાન્ યથાક્રમં વ્યાચષ્ટે પ્રશ્નાનુગુણગુરુબુદ્ધિપ્રકાશાર્થમ્| યદુક્તં ભરદ્વાજેન- “અપ્રદુષ્ટેન ભાવેન પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના| શિષ્યેણ સમ્યક્ પૃષ્ટસ્ય ગુરોર્બુદ્ધિઃ પ્રકાશતે” ઇતિ| અત્ર ‘કા કલ્પના પઞ્ચસુ કર્મસૂક્તા’ ઇતિ પ્રથમઃ પ્રશ્નઃ, ‘ક્રમશ્ચ કઃ’ ઇતિ દ્વિતીયઃ, ‘કિઞ્ચ કૃતાકૃતેષુ લિઙ્ગં તથૈવાતિકૃતેષુ’ ઇતિ તૃતીયઃ, ‘સઙ્ખ્યા કા’ ઇતિ ચતુર્થઃ, ‘કિઙ્ગુણો બસ્તિઃ’ ઇતિ પઞ્ચમઃ, ‘કેષુ ચ કશ્ચ બસ્તિઃ’ ઇતિ ષષ્ઠઃ, ‘કિં વર્જનીયં પ્રતિકર્મકાલે’ ઇતિ સપ્તમઃ, ‘કૃતે કિયાન્ વા પરિહારકાલઃ’ ઇત્યષ્ટમઃ, ‘પ્રણીયમાનશ્ચ ન યાતિ કેન બસ્તિઃ’ ઇતિ નવમઃ, ‘કેનૈતિ શીઘ્રં’ ઇતિ દશમઃ, ‘સુચિરાચ્ચ કેનૈતિ’ ઇત્યેકાદશઃ, ‘સાધ્યાઃ’ ઇત્યાદિકો દ્વાદશઃ| સાધ્યા ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્ય યદ્યપ્યવકાશો નાસ્તિ, યતો હિ નાસાધ્યા ગદાઃ પ્રોક્તેન યથાસ્વં ક્રિયમાણેન ભેષજેન પ્રશામ્યન્તિ, તથાઽપ્યસમ્યગ્ભેષજે એવ યથાસ્વં ભેષજાભિધાનાદયં પ્રશ્નોબોદ્ધવ્યઃ||૩-૫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ત્ર્યહાવરં સપ્તદિનં પરં તુ સ્નિગ્ધો નરઃ સ્વેદયિતવ્ય ઉક્તઃ ||૬|| નાતઃ પરં સ્નેહનમાદિશન્તિ સાત્મ્યીભવેત્ સપ્તદિનાત્ પરં તુ|૭|

કલ્પનાશબ્દેનેહ પઞ્ચકર્માઙ્ગકલ્પનોચ્યતે, તેન પઞ્ચકર્માઙ્ગસ્નેહસ્વેદપ્રયોગમેવ પ્રાગાહ| ત્ર્યહાવરમિત્યાદિ પ્રથમપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્| ત્ર્યહાવરમિતિ ત્ર્યહેણ ત્ર્યહં વા વ્યાપ્ય ક્રિયમાણસ્નેહનેન અવરં યથા ભવતીતિ ત્ર્યહાવરં સ્નિગ્ધઃ| સપ્તદિનમિતિ સપ્તદિનં વ્યાપ્ય સ્નિગ્ધઃ| પરમિતિ સ્નેહપ્રકર્ષકાલાવધિના સપ્તદિનં વ્યાપ્ય સ્નિગ્ધઃ| તતશ્ચ કાલોત્કર્ષાત્ ક્રિયમાણશોધનાઙ્ગસ્નેહનપક્ષે સપ્તદિનં યાવત્ સ્નિગ્ધઃ, કાલાપ્રકર્ષપક્ષે તુ ત્ર્યહં સ્નિગ્ધઃ સંસ્વેદયિતવ્ય ઇત્યર્થઃ| ઉક્તસપ્તદિનસ્નેહનકાલાનતિક્રમં સોપપત્તિકમાહ- નાતઃ પરમિત્યાદિ| અતઃ પરમિતિ સપ્તદિનાત્ પરમ્| કુતો નાદિશન્તીત્યાહ- સાત્મ્યીભવેદિત્યાદિ| સપ્તદિનાત્ પરેણ ક્રિયમાણસ્નેહઃ સપ્તરાત્રપ્રયોગેણ સાત્મ્યીભૂતત્વાન્ન સ્નેહનમધિકં શરીરે કરોતીત્યર્થઃ; તેન યાવન્માત્રસ્નેહપ્રયોગેણ સપ્તદિનોપયુક્તેન સ્નેહનં વૃતં, સા માત્રા સાત્મ્યીભૂતૈવ; અધિકમાત્રા યા સાત્મ્યતાં ન ગતા સા સપ્તરાત્રાત્ પરેણાપિ કર્તવ્યૈવ; વેદ્યાસ્તુ સપ્તરાત્રાદસ્નિગ્ધે પુરુષે કિઞ્ચિદ્વિશ્રામં કૃત્વા પુનરધિકમાત્રયા સ્નેહં પ્રયુઞ્જતે| એતચ્ચ ત્ર્યહસ્નેહનં સપ્તરાત્રસ્નેહનં ચ મૃદુક્રૂરકોષ્ઠવિષયભેદેન| યદુક્તં- “મૃદુકોષ્ઠસ્ત્રિરાત્રેણ સ્નિહ્યત્યચ્છોપસેવયા| સ્નિહ્યતિ ક્રૂરકોષ્ઠસ્તુ સપ્તરાત્રેણ માનવઃ” (સૂ.અ.૧૩) ઇતિ| નનુ યદિ ક્રૂરકોષ્ઠસ્તુ સપ્તરાત્રેણ સ્નિહ્યતીતિ વ્યવસ્થા, તત્ કથમિહ ‘નાતઃ પરં સ્નેહનમાદિશન્તિ’ ઇત્યનેન સપ્તરાત્રેણાપ્યસ્નેહનમુચ્યતે; બ્રૂમઃ- સત્યં, ક્રૂરકોષ્ઠઃ સપ્તરાત્રેણૈવ સ્નિહ્યતિ, પરં ક્રૂરકોષ્ઠતામપેક્ષ્ય કૃતયા સ્નેહમાત્રયા સ્નિહ્યતિ, યદા તુ હીનમાત્રા પ્રયુજ્યતે, તદા સપ્તરાત્રેણાપિ ન સ્નિહ્યતિ| યત્તુ તન્ત્રાન્તરે- “ત્રિષટ્કનવરાત્રેણ સ્નેહપાનં વિધીયતે” ઇત્યનેન સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વમપિ સ્નેહનં વિહિતં, તદાચાર્યાનભિમતમેવ; કિંવા, સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વમસાત્મ્યીભૂતાધિકમાત્રાપ્રયોગાભિપ્રાયેણ તદ્વર્ણનીયમ્| અત્ર ચ સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વં સ્નેહપ્રયોગસ્ય નિષેધાત્, ત્ર્યહાદર્વાક્ પ્રયોગસ્ય વા નિષેધાત્, સદ્યઃ સ્નેહપ્રયોગેણૈકદિનેનાપિ સ્નેહનમનુજાનીત ઇતિ બ્રુવતે| મધ્યકોષ્ઠાન્તરં પ્રતિ સ્નેહનપ્રકર્ષકાલો યદ્યપિ નોક્તઃ, તથાઽપિ મધ્યવિધયા પઞ્ચદિનેન મધ્યકોષ્ઠસ્ય સ્નેહનં જ્ઞેયમ્| યત્તુ કૈશ્ચિત્ ‘મૃદુકોષ્ઠં પ્રતિ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં ન સ્નેહનં કર્તવ્યં સાત્મ્યીભાવાદિતિ ચાર્થો લભ્યતે’ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે, તન્ન નઃ પ્રીણાતિ; યતઃ સાત્મ્યીભાવઃ સપ્તદિનનિર્વર્ત્યતયૈવાચાર્યેણોક્તઃ , તેનાત્યલ્પમાત્રાપ્રયુક્તેન સ્નેહેન ત્ર્યહાદ્યદિ ન સ્નિહ્યતિ મૃદુકોષ્ઠસ્તદાઽધિકદિનાન્યપિ તત્ર સ્નેહઃ કર્તવ્યઃ||૬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

સ્નેહોઽનિલં હન્તિ મૃદૂકરોતિ દેહં મલાનાં વિનિહન્તિ સઙ્ગમ્||૭||

સંશોધનાઙ્ગસ્નેહફલમાહ- સ્નેહોઽનિલં હન્તીત્યાદિ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

સ્નિગ્ધસ્ય સૂક્ષ્મેષ્વયનેષુ લીનં સ્વેદસ્તુ દોષં નયતિ દ્રવત્વમ્|૮|

સ્નેહપૂર્વકસ્વેદફલમાહ- સ્નિગ્ધસ્યેત્યાદિ| સૂક્ષ્મેષ્વિતિ સૂક્ષ્મેષ્વપિ|૮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસૈઃ સમાંસૈરુત્ક્લેશનીયઃ પયસા ચ વમ્યઃ||૮|| રસૈસ્તથા જાઙ્ગલજૈઃ સયૂષૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કફાવૃદ્ધિકરૈર્વિરેચ્યઃ|૯|

સમ્પ્રતિ સ્નિગ્ધસ્ય વામનીયસ્ય વમનાનુગુણં વિરેચનીયસ્ય ચ વિરેચનાનુગુણં ભોજનં પૃથગાહ- ગ્રામ્યૌદકેત્યાદિ| રસૈસ્તથેત્યાદિના વિરેચનીયસ્યાહારવિધાનમ્| અત્ર ચ ઉત્ક્લેશનીય ઇતિ યદા સમ્બન્ધો ભવેત્તદા ઉત્ક્લેશનં પિત્તસ્યૈવ જ્ઞેયં; કિંવા ‘ઉત્ક્લેશનીયઃ’ ઇતિ નાનુવર્તત એવ, તેન કફાવૃદ્ધિકરૈ રસૈર્યૂષૈશ્ચ ‘ભોજનીય’ ઇતિ શેષઃ| એતદ્વિરેચનાર્થં પ્રતિભોજનં ત્ર્યહં જ્ઞેયં, વમનાર્થં તુ પ્રતિભોજનમેકાહમેવ; ઉક્તં હિ ‘સ્નેહાત્ પ્રસ્કન્દનં જન્તુસ્ત્રિરાત્રોપરતઃ પિબેત્| સ્નેહવદ્દ્રવમુષ્ણં ચ ત્ર્યહં ભુક્ત્વા રસૌદનમ્| એકાહોપરતસ્તદ્વદ્ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં પિબેત્” (સૂ.અ.૧૩) ઇતિ||૮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

શ્લેષ્મોત્તરશ્છર્દયતિ હ્યદુઃખં વિરિચ્યતે મન્દકફસ્તુ સમ્યક્||૯|| અધઃ કફેઽલ્પે વમનં વિરેચયેદ્વિરેચનં વૃદ્ધકફે તથોર્ધ્વમ્|૧૦|

વામનીયસ્ય શ્લેષ્મોત્તરત્વે કર્તવ્યે વિરેચનીયસ્ય ચાલ્પકફત્વે સમ્પાદ્યે ઉપપત્તિમાહ- શ્લેષ્મોત્તર ઇત્યાદિ| ઉક્તવિપર્યયે હેતુમાહ- અધ ઇત્યાદિ| કફેઽલ્પે સતિ વમનં પીતં વમનમકૃત્વૈવાધો યાતિ; વૃદ્ધે કફે તુ વિરેચનં પ્રયુક્તમૂર્ધ્વં યાતિ, વમનાય સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ||૯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

સ્નિગ્ધાય દેયં વમનં યથોક્તં વાન્તસ્ય પેયાદિરનુક્રમશ્ચ||૧૦|| સ્નિગ્ધસ્ય સુસ્વિન્નતનોર્યથાવદ્વિરેચનં યોગ્યતમં પ્રયોજ્યમ્ |૧૧|

સમ્પ્રતિ ક્રમશ્ચ ક ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમાહ- સ્નિગ્ધાય દેયં વમનમિતિ; વમનપાનદિનેઽભ્યઙ્ગેન સ્નિગ્ધાય વમનં દેયમિત્યર્થઃ, પાનજનિતસ્નેહસ્તુ પૂર્વમેવોક્તત્વાન્ન પુનરભિધાનમર્હતિ, અન્યે તુ ‘ઉપજાતસ્નેહગુણાય ’ ઇતિ વદન્તિ| યથોક્તમિતિ મદનકલ્પોક્તવિધિના દેયમ્| વમનાનન્તરં કર્તવ્યમાહ- વાન્તસ્યેત્યાદિ| પેયાદિઃ “પેયાં વિલેપી” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણઃ| વમનક્રમમભિધાય વિરેચનક્રમમાહ- સ્નિગ્ધસ્યેત્યાદિ| સુસ્વિન્નતનોરિતિ સમ્યક્સ્વિન્નદેહસ્ય| અયં ચ વિરેચનાઙ્ગઃ સ્નેહસ્વેદક્રમો વમનાનન્તરભાવિવિરેચનેઽપિ પેયાદિક્રમોત્તરકાલં કર્તવ્યઃ; યદુક્તં- ‘વિલેપ્યાઃ ક્રમાગતં ચૈનં પુનરેવ સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્ય વિરેચયેત્’ ઇતિ| સ્નેહાનન્તરં ચ યત્ત્ર્યહં વિરેચનાર્થં પ્રતિભોજનં, તદુપક્રમાભિધાનાનુષઙ્ગપ્રતિપાદિતમેવેતિ ન પુનરિહ પ્રતિપાદ્યતે| યથાવદિતિ કલ્પસ્થનોક્તવિધિના| યોગ્યતમમિતિ શરીરદોષાદ્યપેક્ષયા યદ્વિરેચનં યૌગિકં ભવતિ તદ્દેયમ્||૧૦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રિર્દ્વિરથૈકશશ્ચ||૧૧|| ક્રમેણ સેવેત વિશુદ્ધકાયઃ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ|૧૨|

વમનવિરેચનોત્તરભાવિપેયાદિક્રમમાહ- પેયાં વિલેપીમિત્યાદિ| યવાગૂઃ બહુસિક્થા| વિલેપી વિરલદ્રવા| ઉક્તં હિ- ‘સિક્થકૈ રહિતો મણ્ડઃ, પેયા સિક્થસમન્વિતા| યવાગૂર્બહુસિક્થા સ્યાદ્વિલેપી વિરલદ્રવા’ ઇતિ| અત્ર અકૃતયૂષઃ સ્નેહલવણાદ્યસંસ્કૃતઃ, કૃતયૂષઃ સ્નેહલવણાદિસંસ્કૃતઃ; એવં રસેઽપિ કૃતાકૃતવ્યવસ્થા| યદુક્તં સૂદશાસ્ત્રે ‘અસ્નેહલવણં સર્વમકૃતં કટુકૈર્વિના| વિજ્ઞેયં લવણસ્નેહકટુકૈઃ સંસ્કૃતં કૃતમ્” ઇતિ| ત્રિરિતિ અન્નકાલત્રયં વ્યાપ્ય, દ્વિરિતિ અન્નકાલદ્વયમ્, એકશ ઇતિ એકાન્નકાલમ્; એતચ્ચ ત્રિરિત્યાદિ પ્રત્યેકં પેયાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| એતચ્ચ ત્રિરિત્યાદિ પક્ષત્રયં પ્રધાનશુદ્ધિશુદ્ધાદ્યપેક્ષયા યથાક્રમં જ્ઞેયમ્| તેન, પ્રધાનશુદ્ધિશુદ્ધે પ્રત્યેકં ત્રિઃ પેયાદિ કર્તવ્યં, તેનાન્નકાલત્રયે પેયા, તતઃ પરેણાન્નકાલત્રયે વિલેપી, તતઃ પરેણાન્નકાલત્રયે કૃતાકૃતયૂષસહિતમન્નં , તતોઽપિ ચ પરેણ કૃતાકૃતરસેનાન્નમન્નકાલત્રયે દેયમ્; એવં દ્વાદશભિરન્નકાલૈર્વમનદિનસાયાહ્નાત્ પ્રભૃતિ સપ્તરાત્રેણ પેયાદિક્રમઃ | અયમેવ ક્રમ ઉપકલ્પનીયેઽપિ- “તતઃ સાયાહ્ને લોહિતશાલિતણ્ડુલાનાં” ઇત્યાદિના, યાવત્ “દ્વાદશે ચાન્નકાલે” (સૂ.અ.૧૫) ઇત્યનેનોક્તઃ | અત્ર યૂષરસયોસ્તુ યદ્યપિ કાલવિભાગો ન પ્રતિપાદિતસ્તથાઽપિ યૂષકાલત્રયે રસકાલત્રયે ચ પ્રથમમકૃતસ્ય ઉત્તરકાલે ચ કૃતસ્ય યૂષસ્ય, એવં રસસ્યાપિ કાલવિભાગઃ કથનીયઃ| એવં દ્વિઃપેયાદિક્રમસ્તથા એકશશ્ચ પેયાદિક્રમો વર્ણનીય ઇતિ| એકકાલે તુ પેયાદિક્રમે યદ્યપિ કૃતાકૃતયૂષરસયોઃ કાલવિભાગો ન પ્રાપ્યતે, તથાઽપ્યેકસ્મિન્નેવ કાલે સ્તોકસંસ્કારેણ યૂષરસયોસ્તત્ર કૃતાકૃતત્વં જ્ઞેયમ્| પ્રધાનશુદ્ધે ભૂરિદોષગમનક્ષોભાદગ્નિમાન્દ્યં સમ્ભવતિ, તેન તત્ર પેયાદિક્રમશ્ચિરં ક્રિયત ઇતિ જ્ઞેયમ્| પ્રધાનશુદ્ધ્યાદિલક્ષણં ચાગ્રે વક્ષ્યમાણમ્||૧૧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

યથાઽણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ||૧૨|| મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરગ્નિઃ|૧૩|

પેયાદિક્રમસ્ય વિશોધનમન્દીકૃતાગ્નેર્દીપકત્વં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- યથેત્યાદિ||૧૨||-

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

જઘન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગાશ્ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ||૧૩|| દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથા દ્વિત્રિચતુર્ગુણશ્ચ| પિત્તાન્તમિષ્ટં વમનં વિરેકાદર્ધં કફાન્તં ચ વિરેકમાહુઃ||૧૪|| દ્વિત્રાન્ સવિટ્કાનપનીય વેગાન્મેયં વિરેકે વમને તુ પીતમ્|૧૫|

પ્રધાનશુદ્ધ્યાદિલક્ષણં પ્રાહ- જઘન્યેત્યાદિ| ચતુર્ભિર્વેગૈર્યચ્છોધનં વમનં તજ્જઘન્યં, યત્તુ ષડ્ભિસ્તન્મધ્યમં, યત્ત્વષ્ટભિસ્તત્ પ્રવરમ્| વિરેકે જઘન્યે દશ, મધ્યે તુ વિરેચને દ્વિગુણા દશવિંશતિરિત્યર્થઃ, પ્રવરે તુ વિરેચને ત્રિગુણા દશ ત્રિંશદિત્યર્થઃ| વેગસઙ્ખ્યાવિભેદેન જઘન્યાદિભેદમભિધાય દોષમાનભેદેનાપિ વિરેચનસ્ય જઘન્યમધ્યપ્રવરતાં યથાક્રમમાહ- પ્રસ્થસ્તથેત્યાદિ| દ્વિગુણઃ પ્રસ્થો જઘન્યે વિરેચને, ત્રિગુણશ્ચ મધ્યમે, ચતુર્ગુણસ્તુ પ્રવરે| અત્ર ચ પ્રસ્થશબ્દેન સાર્ધત્રયોદશપલાન્યુચ્યન્તે; ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે “વમને ચ વિરેકે ચ તથા શોણિતમોક્ષણે| સાર્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ” ઇતિ| પિત્તાન્તમિષ્ટં વમનં વિરેકાદર્ધમિતિ વિરેકે યન્માનં જઘન્યમધ્યપ્રવરવિભાગે પ્રોક્તં યથાક્રમં તથા વમનેઽપિ જઘન્યમધ્યપ્રવરવિભાગે તદર્ધં જ્ઞેયં, પરં તુ યત્ પિત્તાન્તત્વં વમનસ્ય, કફાન્તત્વં વિરેકસ્ય, તત્ ત્રિવિધશુદ્ધાવર્થાગતં જ્ઞેયમ્| યદા ચતુર્ભિર્વેગૈઃ પ્રસ્થમાને દોષે ગતે પિત્તાન્તત્વં સમ્યગ્વમનશુદ્ધિજલક્ષણમુપલભ્યતે તદા જઘન્યા શુદ્ધિઃ, યદા ચ વિરેકે દશભિર્વેગેર્દ્વિપ્રસ્થમાનદોષગમને કફાન્તત્વં વિરેચનસમ્યગ્યોગલક્ષણમુપલભ્યતે તદા વિરેચનસ્ય જઘન્યા શુદ્ધિર્ભવતિ; એવં મધ્યપ્રવરશુદ્ધાવપિ વમને પિત્તાન્તત્વં, વિરેચને કફાન્તત્વં, સમ્યગ્યોગલક્ષણં જ્ઞેયમ્| વેગસઙ્ખ્યાદોષમાનાભિધાનાનન્તરં સમ્યક્શુદ્ધિલૈઙ્ગિકશુદ્ધેઃ પિત્તાન્તત્વાદિલક્ષણપ્રતિપાદનાર્થમિહાભિધાનં, તેન યદુચ્યતે આન્તિકી, વૈગિકી, માનિકી, લૈઙ્ગિકી ચેતિ ચતુર્વિધા શુદ્ધિરિહોચ્યતે વમનવિરેચનયોઃ, તદસ્માકમસમ્મતમેવ; કિન્તુ લૈઙ્ગિકી ચૈકા શુદ્ધિઃ| તત્ર ચ પિત્તાન્તત્વં તથા ‘ક્રમાત્કફઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણં ચ લિઙ્ગં વમને, વિરેચને ચ કફાન્તત્વં તથા ‘સ્રોતોવિશુદ્ધીન્દ્રિય’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણં ચ લિઙ્ગં જ્ઞેયમ્| તેન યદત્ર આષાઢવર્મણા “સમ્યગ્વિશુદ્ધિલિઙ્ગં લક્ષણતોઽથ માનાચ્ચ વેગાચ્ચ દોષાગમનાચ્ચોક્તં, કિમિદં વ્યસ્તં સમસ્તં વા” ઇત્યાદિનાઽઽક્ષિપ્તં, તદનભ્યુપગમનિરસ્તમેવ| અન્યેષાં ત્વત્ર પરિહારા વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાઃ| જઘન્યાદિશુદ્ધિત્રૈવિધ્યં ચાત્ર જઘન્યમધ્યોત્કૃષ્ટદોષવિષયતયા વ્યવસ્થાપનીયમ્| જઘન્યાદિશુદ્ધિલક્ષણેઽપિ યદ્વેગેન જઘન્યાદિશુદ્ધિલક્ષણાભિધાનં, તત્ પ્રાયોભાવિતયા જ્ઞેયમ્| દોષમાનભેદેન જઘન્યાદિમાનભેદઃ પારમાર્થિકઃ; તેન યત્ર વમનેઽષ્ટાભિર્વેગૈર્દ્વિપ્રસ્થદોષસ્રુતિર્ભવતિ તત્ર પ્રવરૈવ શુદ્ધિઃ, યત્ર વમને ષડ્ભિરેવ વેગૈઃ સાર્ધપ્રસ્થદોષસ્રુતિર્ભવતિ તત્ર મધ્યૈવ શુદ્ધિ;, યત્ર ચ ચતુર્ભિરપિ વેગૈરેકપ્રસ્થદોષસ્રુતિસ્તત્ર જઘન્યશુદ્ધિરેવ; એવં વિરેચનેષ્વપ્યુદાહાર્યમ્| પિત્તપ્રવૃત્તિરન્તે યસ્મિન્ તત્ પિત્તાન્તમ્, એવં કફાન્તમપિ વ્યાખ્યેયમ્| તેન ‘ક્રમાત્ કફઃ પિત્તમથાનિલશ્ચ’ ઇત્યનેન યત્ સમ્યગ્વમનલક્ષણં વક્તવ્યં, તથા ‘પ્રાપ્તિશ્ચ વિટ્પિત્તકફાનિલાનાં’ ઇત્યનેન ચ સમ્યગ્વિરેચનલક્ષણં યદ્વક્તવ્યં, તદનેન સહાવિરુદ્ધં ભવતિ| તત્ર ચ યદનિલાગમનમન્તે વક્તવ્યં તત્ પિત્તાન્તસ્ય કફાન્તસ્ય ચ સૂચકતયા જ્ઞેયં, નિઃશેષકૃતે હ્યાશયગતે પિત્તે કફે ચ વાયુઃ કેવલઃ સરતિ; તેન ચ કેવલવાયુસરણેન પિત્તાન્તતા કફાન્તતા ચ જ્ઞાયતે| નનુ યદિ ‘ક્રમાત્ કફઃ” ઇત્યાદિનૈવ ગ્રન્થેનાયમર્થોઽભિહિતસ્તત્ કથમિહ પિત્તાન્તં ચ વમનં, કફાન્તં ચ વિરેકમાહુરિતિ કૃતં? બૂમઃ- વેગસઙ્ખ્યાદોષમાનભેદપ્રતિપાદ્યમાનજઘન્યાદિશુદ્ધિત્રયે પિત્તાન્તત્વાદ્યનુગતિપ્રતિપાદનાર્થમિહાભિધાનમ્; એવં તદ્વમનવિરેચનસમ્યગ્યોગલક્ષણાનભિધાને હિ શિષ્યસ્ય પ્રબલદોષેઽપિ પુરુષેઽયોગશુદ્ધાવેવ જઘન્યશુદ્ધિગતવેગમાનોદયે સતિ અથ પિત્તાન્તત્વાદ્યનુદયે જઘન્યશુદ્ધિભ્રમઃ સ્યાત્ એવમ્ન્યદપ્યુદાહાર્યમ્| વમને ચ વિરેકે ચ યથા દોષમાપનં કર્તવ્યં તદાહ- દ્વિત્રાનિત્યાદિ| દ્વિત્રાનિત્યવ્યવસ્થિતભાષણેન મલભાગસ્યામેયતાં દર્શયતિ; વમને તુ પીતમિતિ વમને પીતમૌષધં વર્જયિત્વા શેષો મેયઃ||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

ક્રમાત્ કફઃ પિત્તમથાનિલશ્ચ યસ્યૈતિ સમ્યગ્વમિતઃ સ ઇષ્ટઃ||૧૫|| હૃત્પાર્શ્વમૂર્ધેન્દ્રિયમાર્ગશુદ્ધૌ તથા લઘુત્વેઽપિ ચ લક્ષ્યમાણે|૧૬|

સમ્પ્રતિ ‘કિં ચ કૃતાકૃતેષુ’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં યથાક્રમમાહ- ક્રમાદિત્યાદિ| ક્રમાદિત્યનેન વચનેન યથોક્તક્રમલઙ્ઘનેન કફાદ્યાગમનં ન સમ્યગ્યોગલક્ષણમિતિ દર્શયતિ; યતઃ કફાદૂર્ધ્વં ગતં યદા પિત્તં ભવતિ તદા તુ પિત્તાગમનેઽપિ સતિ ન શુદ્ધિઃ, કિન્તુ યદૈવામાશયાધોભાગગતં પિત્તં વમનમાનયતિ તદૈવ શુદ્ધિઃ, તત્ પિત્તાનયનં ચ કફાનયનાનન્તરમેવ ભવતિ; એવં સમ્યક્કૃતવિરેચનલક્ષણેઽપિ ક્રમાદિતિપદસ્યાર્થોઽત્ર વ્યાખ્યેયઃ||૧૫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

દુશ્છર્દિતે સ્ફોટકકોઠકણ્ડૂહૃત્ખાવિશુદ્ધિર્ગુરુગાત્રતાં ચ||૧૬||

દુશ્છર્દિતે ઇત્યાદ્યયોગકૃતવમનલક્ષણમ્||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

તૃણ્મોહમૂર્ચ્છાનિલકોપનિદ્રાબલાદિહાનિર્વમનેઽતિ ચ સ્યાત્|૧૭|

તૃણ્મોહેત્યાદ્યતિકૃતવમનલિઙ્ગમ્| અત્રાદિશબ્દેન વર્ણસ્વરાદિગ્રહણમ્| નિદ્રાહાનિશ્ચાત્રાનિલકોપકૃતૈવ|૧૭|

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

સ્રોતોવિશુદ્ધીન્દ્રિયસમ્પ્રસાદૌ લઘુત્વમૂર્જોઽગ્નિરનામયત્વમ્||૧૭|| પ્રાપ્તિશ્ચ વિટ્પિત્તકફાનિલાનાં સમ્યગ્વિરિક્તસ્ય ભવેત્ ક્રમેણ|૧૮|

સ્રોતોવિશુદ્ધીત્યાદિ સમ્યગ્વિરેચનલક્ષણમ્| ઊર્જોઽગ્નિરિતિ પટુરગ્નિઃ | અનામયત્વમિતિ વિરેચનજેતવ્યદોષજનિતવિકારવ્યપગમઃ| પ્રાપ્તિશ્ચેત્યાદિગ્રન્થાર્થઃ સ્થાનાન્તરે વ્યાખ્યાત એવ||૧૭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

સ્યાચ્છ્લેષ્મપિત્તાનિલસમ્પ્રકોપઃ સાદસ્તથાઽગ્નેર્ગુરુતા પ્રતિશ્યા||૧૮|| તન્દ્રા તથા ચ્છર્દિરરોચકશ્ચ વાતાનુલોમ્યં ન ચ દુર્વિરિક્તે|૧૯|

સ્યાદિત્યાદ્યયોગકૃતવિરેકલક્ષણમ્| ન ચ વાતાનુલોમ્યમિત્યર્થઃ ||૧૮||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

કફાસ્રપિત્તક્ષયજાનિલોત્થાઃ સુપ્ત્યઙ્ગમર્દક્લમવેપનાદ્યાઃ||૧૯|| નિદ્રાબલાભાવતમઃપ્રવેશાઃ સોન્માદહિક્કાશ્ચ વિરેચિતેઽતિ|૨૦|

કફાસ્રેત્યાદિ વિરેકાતિયોગલક્ષણમ્| ક્ષયશબ્દઃ કફાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે||૧૯||-

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

સંસૃષ્ટભક્તં નવમેઽહ્નિ સર્પિસ્તં પાયયેતાપ્યનુવાસયેદ્વા||૨૦|| તૈલાક્તગાત્રાય તતો નિરૂહં દદ્યાત્ર્યહાન્નાતિબુભુક્ષિતાય| પ્રસ્યાગતે ધન્વરસેન ભોજ્યઃ સમીક્ષ્ય વા દોષબલં યથાર્હમ્||૨૧|| નરસ્તતો નિશ્યનુવાસનાર્હો નાત્યાશિતઃ સ્યાદનુવાસનીયઃ |૨૨|

વમનવિરેચનકલ્પનાપ્રસ્તાવાગતસમ્યગ્યોગાદિલક્ષણમભિધાય બસ્તિકલ્પનામાહ- સંસૃષ્ટભક્તમિત્યાદિ| સપ્તભિર્દિનૈઃ કૃતસંસર્જનક્રમસ્યાષ્ટમે ભુક્તમુપયુક્તસ્ય નવમેઽહ્નિ સર્પિઃપાનમનુવાસનં વા દેયમ્; અત્ર વિકલ્પદ્વયે યદિ વમનાનન્તરં વિરેચનં કર્તવ્યં તદા નવમેઽહ્નિ સર્પિઃપાનમ્, અથ વિરેચનાનન્તરં યદા બસ્તિર્દેયસ્તદાઽનુવાસનં નવમેઽહ્નિ દેયમિતિ વ્યવસ્થા| વમમાનન્તરં નવમદિવસે સર્પિઃ પાનં પૂર્વં નોક્તં તેનેદાનીં વિરેચનાનન્તરકર્તવ્યનિરૂહાઙ્ગાનુવાસનસમાનકાલતયા સર્પિઃ પાનમપિ દર્શિતં, તેન ન નિરૂહાઙ્ગતા સર્પિઃપાનસ્ય કલ્પનીયા| નવમશ્ચ દિવસોઽત્ર શોધનદિનમારભ્યૈવ જ્ઞેયઃ; ઉક્તં ચ જતૂકણ- ‘શોધનાનન્તરં નવમેઽહ્નિ સ્નેહપાનમનુવાસનં વા” ઇતિ, તથા સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “વિરેચનાત્ સપ્તરાત્રે ગતે જાતબલાય ચ| કૃતાન્નાયાનુવાસ્યાય સમ્યગ્દેયોઽનુવાસનઃ” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇતિ| ઉત્તરબસ્તિચિકિત્સિતે ચ યઃ પેયાદિક્રમાનન્તરં રસસંસર્જનક્રમ ઉક્તઃ, સ સર્વકર્માવસાને પ્રકૃતિભોજનગમનાર્થં કર્તવ્યઃ, ન વમનવિરેચનકર્મપરિસમાપ્તાવેવ, તેનેહાકૃતરસસંસર્ગસ્યૈવ નવમે દિને સર્પિઃપાનમનુવાસનં ચોપપન્નમ્| યત્તુ ભદ્રશૌનકે- “સંસૃષ્ટભક્તઃ સુમનાઃ સ્નેહપીતો દૃઢાનલઃ| સંશુદ્ધઃ પરતો માસાદનુવાસ્યસ્તતો નરઃ” ઇત્યુક્તં, તત્ પ્રાગનુવાસનવિષયં રોગવિશેષવિષયં વેતિ નૈતદ્વિરુદ્ધં ભવતિ; બહૂનિ ચાત્ર વ્યાખ્યાનાનિ ટીકાકૃતામઙ્ગિરિ-સૈન્ધવ-જેજ્જટેશ્વરસેનાદીનાં સન્તિ; અન્યૈસ્તુ તદ્વ્યાખ્યાનાનિ દોષોદ્ધારાદેવ નિરસ્તાનિ| તૈલાક્તગાત્રાયેતિ વચનમભ્યઙ્ગેનાપિ સ્નેહપ્રયોગદર્શનાર્થમ્| સ્વેદસ્ત્વત્ર પઞ્ચકર્મપૂર્વતયા વિહિતોઽનુક્તોઽપ્યાયાત્યેવ; યદુક્તં ‘તાન્યુપસ્થિતદોષણાં સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ| પઞ્ચકર્માણિ કુર્વીત” (સૂ.અ.૨) ઇતિ| દદ્યાત્ર્યહાદિતિ અનુવાસનદિનાદૂર્ધ્વં ત્ર્યહાત્, તેન યથાવક્ષ્યમાણક્રમેણ એકાહાદ્ દ્વ્યહાદધિકાદ્વા સ્નેહાત્તદહર્વા નિરૂહો દેયઃ| નાતિબુભુક્ષિતાયેત્યનેન અતિબુભુક્ષિતસ્ય નિરૂહોઽતિયોગાયોર્ધ્વગમનાય ચ ભવતીતિ સૂચયતિ| તત્ર ધન્વરસેન પ્રતિભોજનં વિરેચનવદગ્નિમાન્દ્યાભાવાદ્બલાવહત્વાચ્ચ યુક્તમેવ; યદુક્તં ભોજે- “આમસ્તકાદ્વિશુદ્ધસ્ય નિરૂહેણ રસાદિકમ્| કિમર્થં વિહિતં ભોજ્યં સંસર્ગશ્ચ વિરિક્તવત્|| વિરેકઃ પાવકં હન્તિ તદધિષ્ઠાનસમ્પ્લવાત્| ન તુ બસ્તિસ્તથા તસ્માદ્યયોન્નયતિ પાવકમ્’ ઇતિ| નિરૂહ એવ દોષાગ્નિબલાપેક્ષયા રસાદિના પેયાદિના વા ભોજનં દર્શયન્નાહ- સમીક્ષ્ય વા દોષબલં યથાર્હમિતિ; બલમિતિ અગ્નિબલમ્| નરસ્તત ઇત્યાદિના નિરૂઢસ્યાનુવાસનમાહ| નિશીત્યનેન નિરૂહાનન્તરં તદ્દિને ક્રિયમાણમનુવાસનં નિશ્યેવ કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ, ન શીતે વસન્તે ચ સદ્યોનિરૂઢસ્ય રાત્રાવેવાનુવાસનં ન દેયમિતિ અન્યે તુ નિશીત્યનેન તદહરેવ નિરૂઢાય સાયમનુવાસનં દેયમિતિ દર્શયતિ, તેન યથાવક્ષ્યમાણવિભાગેન રાત્રૌ દિવા વા દેયમિત્યાહુઃ| અનુવાસનાર્હ ઇતિ વચનેન યદિ સામતા મન્દો વા પાવકો ભવતિ તદા તદહરનુવાસનં ન દેયમિતિ સૂચયતિ| અત એવ જતૂકર્ણે દ્વિતીયદિવસ એવાનુવાસનમુક્તં- “તતસ્ત્ર્યહાન્નિરૂહે વ્યુષિતે ભુક્તવતોઽનુવાસનમ્” ઇતિ; હારીતેઽપિ- “વ્યુષ્ટં રજન્યાં પ્રસમીક્ષ્ય તસ્માદ્બલાબલં વાઽપ્યનુવાસનીયઃ” ઇત્યુક્તમ્| “સદ્યો નિરૂઢોઽનુવાસ્યઃ સ્યાત્” ઇતિ વચનં નિરૂહજનિતવાતક્ષોભયુક્તપુરુષવિષયમ્||૨૦-૨૧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

શીતે વસન્તે ચ દિવાઽનુવાસ્યો રાત્રૌ શરદ્ગ્રીષ્મઘનાગમેષુ||૨૨|| તાનેવ દોષાન્ પરિરક્ષતા યે સ્નેહસ્ય પાને પરિકીર્તિતાઃ પ્રાક્|૨૩|

નિશીત્યનેન યન્નિશાસમીપેઽનુવાસનં વિહિતં તદેવ કાલભેદેન ભિન્નકાલં દર્શયન્નાહ- શીતે ઇત્યાદિ| શીતશબ્દેન શિશિરહેમન્તયોરપિ ગ્રહણમ્| દિવેતિ નિશાસમીપે દિવાભાગે, રાત્રાવપિ ચ દિનસમીપાયાં રાત્રૌ| દોષાન્ પરિરક્ષતા દોષાન્ દૃષ્ટ્વા, અન્તરં ચ દોષવર્જનેન પરિરક્ષતા; યે સ્નેહસ્ય પાને પરિકીર્તિતાઃ સ્નેહાધ્યાયે- “શ્લેષ્માધિકો દિવા શીતે” (સૂ.અ.૧૩) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન, ય એવાકાલપીતસ્નેહદોષા ભવન્તિ ત એવ યથોક્તકાલવિપર્યયકૃતાનુવાસનેઽપિ દોષા ભવન્તીત્યુક્તં ભવતિ| સ્નેહાધ્યાયે યદ્વાતપિત્તાધિકત્વાદિવિશેષેણાપિ રાત્રૌ દિવા ચ સ્નેહપાનં વિહિતં તદિહાપિ સમાનન્યાયત્વાદેકદેશાભિધાનેનાપરૈકદેશાનુમાનાચ્ચ જ્ઞેયમ્||૨૨||-

Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24

પ્રત્યાગતે ચાપ્યનુવાસનીયે દિવા પ્રદેયં વ્યુષિતાય ભોજ્યમ્||૨૩|| સાયં ચ ભોજ્યં પરતો દ્વ્યહે વા ત્ર્યહેઽનુવાસ્યોઽહનિ પઞ્ચમે વા | ત્ર્યહે ત્ર્યહે વાઽપ્યથ પઞ્ચમે વા દદ્યાન્નિરૂહાદનુવાસનં ચ||૨૪||

પ્રત્યાગતે ચેત્યાદૌ અનુવાસનીયે ઇતિ અનુવાસનસ્નેહે| વ્યુષિતાયેતિ નિર્વિકારં રાત્રિવ્યુષિતાય દિવા ભોજ્યં દેયં, તથા સાયં ચ ભોજ્યં દેયમ્| અનુવાસનાનન્તરં પુનરનુવાસનકાલમાહ- ત્ર્યહે વેત્યાદિ| અત્રાપિ ત્ર્યહપઞ્ચાહવ્યવસ્થા પૂર્વવત્; અયઞ્ચાનુવાસનકાલો નિરૂહદિન એવ દાતવ્યાનુવાસને પરિજ્ઞેયઃ| અન્યે તુ પઠન્તિ યત્- ‘પરતો દ્વ્યહે વા ત્ર્યહેઽનુવાસ્યોઽહનિ પઞ્ચમે વા’ ઇતિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પરતો દ્વ્યહે વા ત્ર્યહેઽનુવાસ્યોઽહનિ પઞ્ચમે વેતિ; અત્ર તુ દ્વ્યહેઽનુવાસનમતિપ્રબલવાતસ્ય, અનતિવૃદ્ધવાતસ્ય ત્ર્યહે, પઞ્ચમે તુ પ્રવૃદ્ધકફપિત્તસ્યેતિ વ્યવસ્થા| દ્વિતીયદિનાનુવાસનં હારીતેઽપ્યુક્તં; વચનં હિ- “દૃષ્ટ્વાઽતિવૃદ્ધં પવનસ્ય રૂપં દિને દિને બસ્તિમુદાહરન્તિ” ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “રૂક્ષસ્ય બહુવાતસ્ય સ્નેહબસ્તિં દિને દિને| દદ્યાદ્વૈદ્યસ્તતોઽન્યેષામગ્ન્યાબાધભયાત્ર્યહાત્” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇતિ| ઇહાપિ ‘રૂક્ષનિત્યસ્તુ” ઇત્યાદિના, ‘વાતાર્તાશ્ચ દિને દિને” (સિ.અ.૪) ઇત્યન્તેન દ્વ્યહે દાનં વિધાસ્યતિ, તેન ‘દ્વ્યહે વા ત્ર્યહે વા’ ઇતિ પાઠઃ સાધુઃ; ‘દ્વ્યહશબ્દેન ચાત્ર દિનદ્વયસમ્બન્ધમાત્રમુચ્યતે, ન દ્વ્યહપૂરણં; તેન પ્રથમદિવસદત્તાનુવાસનાત્ પ્રભૃતિ પૂર્ણે તૃતીયે દિવસેઽનુવાસનં પ્રાપ્નોતિ’ ઇતિ યદુચ્યતે, તન્નિરસ્તમ્; એવં ત્ર્યહેઽપિ તૃતીયાહસમ્બન્ધ એવ વિવક્ષિતો જ્ઞેય ઇતિ||૨૩-૨૪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

એકં તથા ત્રીન્ કફજે વિકારે પિત્તાત્મકે પઞ્ચ તુ સપ્ત વાઽપિ| વાતે નવૈકાદશ વા પુનર્વા બસ્તીનયુગ્માન્ કુશલો વિદધ્યાત્||૨૫||

સમ્પ્રતિ દોષભેદેનાનુવાસનનિયમમાહ- એકં તથા ત્રીનિત્યાદિ| એતચ્ચ ‘સઙ્ખ્યાઃ કતિ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્; અપરં સઙ્ખ્યાપ્રશ્નસ્યોતરં ‘ત્રિંશન્મતાઃ કર્મસુ ’ ઇત્યાદિના ભવિષ્યતિ| કફપિત્તયોશ્ચ યદ્યપ્યનુવાસનં ન વિહિતં, તથાઽપિ વાતાનુગતકફપિત્તવિષયતયૈતદ્બોદ્ધવ્યમ્| પુનર્વેત્યનેન વાતે નવ એકાદશ વા કુર્યાત્| અયુગ્માનિત્યનેન દ્વિચતુઃષડાદિસઙ્ખ્યયા યુગ્મદાનં નિષેધયતિ, અયુગ્મદાનં પ્રભાવાદેવાત્રોપકારીતિ મહર્ષિવચનાદ્બોધ્યં, યથા- “યુગ્મેષ્વહઃસુ પુત્રકામૌ સંવસેતામ્” (શા.અ.૮) ઇતિ; ઉપપત્તિશ્ચાત્રાતિપ્રસઙ્ગભીત્યા ન કથિતાઽઽચાર્યેણ| યત્તુ- “ત્રીન્ પઞ્ચ વાઽઽહુશ્ચતુરોઽથ ષડ્ વા” ઇત્યાદિના યુગ્મબસ્તિદાનં વક્ષ્યતિ, તન્નિરૂહાઙ્ગતયા સ્નેહનાર્થક્રિયમાણાનુવાસનવિષયયુગ્મબસ્તિદાનં જ્ઞેયમ્, ઇહ તુ પ્રધાનતયા ક્રિયમાણાનુવાસનવિષયમયુગ્મદાનમિતિ ન વિરોધઃ| એતેન, યદુક્તમાષાઢવર્મણા- “નિરૂહકાર્યકારણમયુગ્મદાનમસ્મિન્નોક્તં નિષિદ્ધપૂર્વ ચ, યોગસ્યાન્તે ક્રમાદેકં તથા ત્રીનિત્યાદીન્ સ્નેહાન્ પ્રાહ” (?) ઇતિ, તન્નિરસ્તં જ્ઞેયમ્| કિઞ્ચ, અયુગ્માનિત્યનેન પુનર્વેત્યનેન ચ યત્રાનુવૃત્ત્યાઽનુવાસનં દેયં તત્રાયુગ્મકં નિરૂહાન્તરિતં ચ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ, તેન યથોક્તસઙ્ખ્યાકાન્નિરૂહાન્ દત્ત્વા યથોક્તસઙ્ખ્યયા સ્નેહો દેયઃ| વિષમસઙ્ખ્યોપાદાનં તુ મધ્યવિધયાઽપિ દ્વ્યહચતુરહાદિગ્રાહકં ભવતિ , તેનોત્તરત્ર વક્ષ્યમાણસઙ્ખ્યાનુવાસનં ન વિરોધીતિ બ્રૂતે| જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “નિરૂહે વ્યુષિતે ભુક્તવતોઽનુવાસનં પરં દ્વિતીયેઽહનિ પઞ્ચમે વા તથૈકાદશાહેઽપકર્ષતો દ્વિત્રિચતુરાદિ(?) વાતાદિષૂચ્યતે” ઇતિ||૨૫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

નરો વિરિક્તસ્તુ નિરૂહદાનં વિવર્જયેત્ સપ્તદિનાન્યવશ્યમ્| શુદ્ધો નિરૂહેણ વિરેચનં ચ તદ્ધ્યસ્ય શૂન્યં વિકસેચ્છરીરમ્||૨૬||

સમ્પ્રતિ નિરૂહવિરેચનયોરન્તરેઽવશ્યપરિહર્તવ્યકાલમાહ- નરો વિરિક્તસ્ત્વિત્યાદિ| અવશ્યમિતિ વચનાદેકાહસાધ્યેઽપિ વ્યાધાવવશ્યં સપ્તદિનચ્છેદઃ કર્તવ્ય ઇતિ દર્શયતિ| યદ્યપિવિરેચનાનન્તરં નિષિદ્ધ એવ નિરૂહઃ પઞ્ચકર્મીયાયાં સિદ્ધૌ, તથા નિરૂઢસ્ય વિરેચનં નિષિદ્ધં, તથાઽપિ તત્કાલમેવ સ નિષેધઃ; તેન ત્રિચતુરાદિદિનેઽપિ પ્રસક્તિનિરાસાર્થમિદં વચનમ્| યત્તુ વિરેચનાનન્તરં નવમેઽહ્ન્યનુવાસનકાલાદુત્તરકાલમેવ નિરૂહવિધાનં, તેનાર્વાગ્બસ્તેઃ પ્રસક્તિરપિ ન સ્યાદિત્યુચ્યતે; તન્ન, યતોઽનુવાસનશુદ્ધ્યપેક્ષસંસર્જનક્રમસ્યેયં વિધા, યદાઽવરશુદ્ધ્યા ત્ર્યહેણૈવ પેયાદિક્રમઃ સમાપ્યતે, તદા ચતુર્થદિનેઽનુવાસનદાનાત્ પઞ્ચમે ષષ્ઠે વા દિને નિરૂહઃ પ્રસજ્જ્યેત, અતસ્તન્નિરાસાર્થમેતદ્વચનમ્| નિરૂહાનન્તરં તુ સંસર્જનક્રમો નાસ્ત્યેવ, તેન ત્ર્યહં સ્નેહં દત્ત્વા વિરેચનપ્રસક્તિરસ્ત્યેવ| સપ્તાહાદર્વાક્ સપ્તાહં યાવચ્ચ નિરૂહવિરેચનવર્જને હેતુમાહ- તદ્ધ્યસ્યેત્યાદિ| વિકસેદિતિ હિંસ્યાત્| શૂન્યમિતિ પૂર્વશોધનશૂન્યશરીરં પુનઃ શોધનાદ્ધિંસ્યાદિતિ ભાવઃ| યત્તુ “આસપ્તાહાદ્વિરેકો વા તતશ્ચાપિ નિરૂહણમ્” ઇતિ તન્ત્રાન્તરે પ્રોક્તં, તચ્ચ સંસર્ગવિધયા ક્રિયમાણસંશોધનક્રમે જ્ઞેયમ્| તત્રાપિ ચ સપ્તાહપૂરણં સંસર્જનસ્નેહાદીનામનુમતવિકલ્પપરિહારાદ્ વ્યાખ્યેયમ્||૨૬||

Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28

બસ્તિર્વયઃસ્થાપયિતા સુખાયુર્બલાગ્નિમેધાસ્વરવર્ણકૃચ્ચ| સર્વાર્થકારી શિશુવૃદ્ધયૂનાં નિરત્યયઃ સર્વગદાપહશ્ચ||૨૭|| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાનિલમૂત્રકર્ષી દાર્ઢ્યાવહઃ શુક્રબલપ્રદશ્ચ| વિશ્વક્સ્થિતં દોષચયં નિરસ્ય સર્વાન્ વિકારાન્ શમયેન્નિરૂહઃ||૨૮||

‘કિઙ્ગુણો બસ્તિઃ’ ઇતિપ્રશ્નસ્યોત્તરં બસ્તિર્વયઃસ્થાપયિતેત્યાદિ| અયં ચાસ્થાપનગુણઃ, અનુવાસનસ્ય તુ દેહે નિરૂહેણ’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન ગુણાન્ વક્ષ્યતિ| વયઃ સ્થાપયતીતિ વયઃસ્થાપયિતા; વયઃસ્થાપનત્વં ચાસ્ય સ્રોતઃશુદ્ધિકરત્વાત્| સર્વાર્થકારીતિ સ્થિરત્વાપકર્ષાદિવિરુદ્ધાર્થસ્યાપિ ભેષજવિશેષયોગાત્| શિશુવૃદ્ધયૂનાં નિરત્યય ઇત્યનેન વમનવિરેચનાભ્યામુત્કર્ષ ઉચ્યતે, તે હિ શિશુવૃદ્ધયોર્નિષિદ્ધે| સર્વગદાપહત્વં સંશમનેન જ્ઞેયં, સર્વાન્ વિકારાન્ શમયેદિત્યનેન દોષસંશોધનદ્વારા સર્વગદાપહત્વમુચ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યં; કિંવા સર્વાન્ વિકારાનિતિ સર્વાવસ્થાન્ વિકારાનિતિ વિશેષઃ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31

દેહે નિરૂહેણ વિશુદ્ધમાર્ગે સંસ્નેહનં વર્ણબલપ્રદં ચ| ન તૈલદાનાત્ પરમસ્તિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યં વિશેષેણ સમીરણાર્તે ||૨૯|| સ્નેહેન રૌક્ષ્યં લઘુતાં ગુરુત્વાદૌષ્ણ્યાચ્ચ શૈત્યં પવનસ્ય હત્વા| તૈલં દદાત્યાશુ મનઃપ્રસાદં વીર્યં બલં વર્ણમથાગ્નિપુષ્ટિમ્ ||૩૦|| મૂલે નિષિક્તો હિ યથા દ્રુમઃ સ્યાન્નીલચ્છદઃ કોમલપલ્લવાગ્ર્યઃ| કાલે મહાન્ પુષ્પફલપ્રદશ્ચ તથા નરઃ સ્યાદનુવાસનેન||૩૧||

દેહે ઇત્યાદિનાઽનુવાસનગુણમાહ| નિરૂહેણ વિશુદ્ધમાર્ગે ઇતિ વચનાન્નિરૂહશોધિત એવ માર્ગે સંસર્જદનુવાસનં યથોક્તગુણકર્તૃ ભવતીતિ દર્શયતિ| ન તૈલદાનાદિત્યત્ર તૈલશબ્દેન સ્નેહોપલક્ષણેન કેચિદ્ઘૃતમપિ ગ્રાહયન્તિ, કિન્તુ તૈલમેવાત્ર વાતહરપ્રધાનતયા બ્રૂતે ઇતિ યુક્તં પશ્યામઃ; તથા હ્યત્ર ઔષ્ણ્યાચ્છૈત્યમિત્યુક્તમ્, ઔષ્ણ્યં ચ ન સર્પિષીતિ; સ્નેહા મજ્જવર્જિતા અનુવાસનાધિકૃતા અપ્યપ્રધાનત્વાન્નાત્ર ઘૃતમનુમન્યતે| પરમસ્તીત્યાદૌ દ્રવ્યમિતિ કારણં, તચ્ચ કારણમનિલપ્રશમનેન જ્ઞેયમ્, ‘નાન્વાસનાત્ કિઞ્ચિદિહાસ્તિ કર્મ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તૈલકૃત્યમેવ સકારણં વ્યાકરોતિ- સ્નેહેનેત્યાદિ| તૈલં ચાનુવાસને પક્વમેવ જ્ઞેયમ્; અપક્વસ્ય તુ ‘ન ચામં પ્રણયેત્ સ્નેહં સ હ્યભિષ્યન્દયેદ્ગુદમ્’ (સિ.અ.૪) ઇત્યનેન નિષિદ્ધત્વાત્| અત્ર તૈલાનિલયોર્વિપરીતગુણયોર્મેલકે દ્રવ્યપ્રભાવાત્તૈલમેવ વાતં હન્તિ, ન વાતસ્તૈલમ્; અણુત્વં ગુણો યદ્યપિ તૈલે વાતે ચાસ્તિ, તથાઽપીહ પ્રભાવાદ્વાતસૂક્ષ્માવયવસમ્બદ્ધં તૈલં સ્નેહાદિના વાતં જયતિ, તેન સમાનમપ્યણુત્વમિહ વિરુદ્ધાર્થકાર્યેવેતિ| તૈલસ્ય યથોક્તકાર્યકર્તૃત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- મૂલે ઇત્યાદિ| મૂલદૃષ્ટાન્તેન ચાનુવાસનેન સાક્ષાત્તર્પણીયસ્ય ગુદસ્ય દેહમૂલત્વં દર્શયતિ, ઉક્તં હિ પરાશરે- “મૂલં ગુદં શરીરસ્ય સિરાસ્તત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ| સર્વં શરીરં પુષ્ણન્તિ મૂર્ધાનં યાવદાશ્રિતાઃ” ઇતિ; તથાઽનુવાસનાદપિ નરો બલવીર્યાદ્યુપેતોઽપત્યવાંશ્ચ સ્યાદિત્યર્થઃ||૨૯-૩૧||

Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34

સ્તબ્ધાશ્ચ યે સઙ્કુચિતાશ્ચ યેઽપિ યે પઙ્ગવો યેઽપિ ચ ભગ્નરુગ્ણાઃ| યેષાં ચ શાખાસુ ચરન્તિ વાતાઃ શસ્તો વિશેષેણ હિ તેષુ બસ્તિઃ||૩૨|| આધ્માપને વિગ્રથિતે પુરીષે શૂલે ચ ભક્તાનભિનન્દને ચ| એવમ્પ્રકારાશ્ચ ભવન્તિ કુક્ષૌ યે ચામયાસ્તેષુ ચ બસ્તિરિષ્ટઃ||૩૩|| યાશ્ચ સ્ત્રિયો વાતકૃતોપસર્ગા ગર્ભં ન ગૃહ્ણન્તિ નૃભિઃ સમેતાઃ| ક્ષીણેન્દ્રિયા યે ચ નરાઃ કૃશાશ્ચ બસ્તિઃ પ્રશસ્તઃ પરમં ચ તેષુ||૩૪||

સામાન્યેન નિરૂહાનુવાસનયોર્ગુણમાહ- સ્તબ્ધાશ્ચ યે ઇત્યાદિ| ભગ્ના ઇતિ ભગ્નકાયાઃ ; રુગ્ણા ઇતિ સન્ધિમુક્તાઃ| ભક્તાનભિનન્દને અરોચકે| વાતકૃતોપસર્ગા ઇતિ વાતકૃતોપદ્રવાઃ| ક્ષીણેન્દ્રિયા ઇતિ અતિક્ષીણશુક્રાઃ| અત્ર શુદ્ધવાતાદિષ્વનુવાસનં, ભક્તાનભિનન્દનપ્રકારેષુ ચ નિરૂહ ઇત્યાદ્યર્થોઽનુસરણીયઃ||૩૨-૩૪||

Adhikarana 26 (35) · Śloka 35

ઉષ્ણાભિભૂતેષુ વદન્તિ શીતાઞ્છીતાભિભૂતેષુ તથા સુખોષ્ણાન્| તત્પ્રત્યનીકૌષધસમ્પ્રયુક્તાન્ સર્વત્ર બસ્તીન્ પ્રવિભજ્ય યુઞ્જ્યાત્ ||૩૫||

સમ્પ્રતિ કેષુ ચ કશ્ચ બસ્તિરિતિ પ્રશ્નસ્યોતરમ્- ઉષ્ણાભિભૂતેષ્વિત્યાદિ| ઉષ્ણાભિભૂતે તથા શીતાભિભૂતે ઇતિ વક્તવ્યે, યેન ‘સર્વત્ર’ ઇતિ કરોતિ, તેન સ્નિગ્ધરૂક્ષગુરુલધ્વભિભૂતેઽપિ તદ્વિપરીતૌષધસમ્પાદિતો વસ્તિર્દેય ઇતિ દર્શયતિ||૩૫||

Adhikarana 27 (36) · Śloka 36

ન બૃંહણીયાન્ વિદધીત બસ્તીન્ વિશોધનીયેષુ ગદેષુ વૈદ્યઃ| કુષ્ઠપ્રમેહાદિષુ મેદુરેષુ નરેષુ યે ચાપિ વિશોધનીયાઃ||૩૬||

નિત્યવિશોધનીયગદાનાહ- કુષ્ઠપ્રમેહાદિષ્વિત્યાદિ| અત્ર, આદિશબ્દેનારોચકતન્દ્રાશ્લીપદાદીનાં ગ્રહણમ્| મેદુરેષ્વિતિ મેદસ્વિષુ||૩૬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ક્ષીણક્ષતાનાં ન વિશોધનીયાન્ન શોષિણાં નો ભૃશદુર્બલાનામ્| ન મૂર્ચ્છિતાનાં ન વિશોધિતાનાં યેષાં ચ દોષેષુ નિબદ્ધમાયુઃ||૩૭||

ક્ષીણક્ષતાનાં નેતિ ક્ષીણા રાજયક્ષ્મિપ્રભૃતયો જ્ઞેયાઃ| વિશોધનીયાનિતિ અપકર્ષણકારકાન્| યેષાં ચ દોષેષુ નિબદ્ધમાયુરિતિ યે સંશોધનહરણમાત્રેણૈવ પ્રાણાઞ્જહતિ||૩૭||

Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40

શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન હિ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ||૩૮|| વિણ્મૂત્રપિત્તાદિમલાશયાનાં વિક્ષેપસઙ્ઘાતકરઃ સ યસ્માત્| તસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય શમાય નાન્યદ્બસ્તિં વિના ભેષજમસ્તિ કિઞ્ચિત્||૩૯|| તસ્માચ્ચિકિત્સાર્ધમિતિ બ્રુવન્તિ સર્વાં ચિકિત્સામપિ બસ્તિમેકે|૪૦|

બસ્તેર્બહુવિષયાં સ્તુતિમાચક્ષાણઃ ‘કિઙ્ગુણો બસ્તિઃ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યૈવોત્તરં પુનરાહ- શાખાગતા ઇત્યાદિ| શાખાકોષ્ઠમર્મગતા ઇત્યનેન ત્રિવિધશાખાદિરોગમર્ગો ગૃહીતઃ; મર્મજશબ્દેન હિ મધ્યમરોગમાર્ગાશ્રયિણાં સન્ધિજાનામપિ સાહચર્યાદ્ગ્રહણમ્; ઇહ મર્માસ્થિસ્ન્ધયો હિ મધ્યમો રોગમાર્ગ ઉક્તઃ| ઊર્ધ્વસર્વશબ્દેન ચ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ભેદાદપ્યુક્તરોગમાર્ગત્રયગ્રહણમ્| સર્વાવયવાઙ્ગજશબ્દેન ચ પ્રાદેશિકસર્વાઙ્ગભેદાદપ્યુક્તગ્રહણમ્; વાયોઃ પરમિતિ વાયોઃ પરો ન કશ્ચિત્ શ્રેષ્ઠ ઇતિ યાવત્| એતેન યદ્યપિ કફપિત્તે અપિ રોગકારણે ભવતઃ, તથાઽપિ વાયુરેવ શ્રેષ્ઠ ઇત્યુચ્યતે| વાયોઃ શ્રેષ્ઠત્વ એવ હેતુમાહ- વિણ્મૂત્રેત્યાદિ| પિત્તાદીત્યત્રાદિશબ્દેન કફસ્ય ગ્રહણં, (ન ચ મલશબ્દેન કફસ્ય ગ્રહણં ,) મલશબ્દેન ચેતરધાતુમલાનાં ખમલાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| આશયશબ્દેન મલવ્યતિરિક્તપ્રસાદાખ્યાનામાશયાનાં ધાતૂનાં ચ ગ્રહણમ્| વિક્ષેપસઙ્ઘાતકર ઇતિ વિયોગમેલકકરઃ; એતેન, યસ્માદ્વાયુરેવ દોષમલધાતૂનાં સંયોગવિભાગૌ કરોતિ, તેન દોષદૂષ્યવિણ્મલમેલકરૂપનિખિલવ્યાધિકરણે વાયુરેવ પ્રધાનં ભવતીતિ ભાવઃ| કિંવા આશયશબ્દઃ પ્રત્યેકં વિડાદિભિઃ સમ્બધ્યતે, સ્થાનેન ચ સ્થાનિનો લભ્યન્તે, વિડાદિસંયોગવિભાગેનૈવ ચ સર્વવ્યાધિકરણપરિગ્રહો ભવતિ| ભવત્વેવં વાતસ્ય પ્રાધાન્યમતઃ કિમિત્યાહ- તસ્યેત્યાદિ| ભેષજમિતિ પ્રધાનં ભેષજં, યદુક્તં- ‘બસ્તિર્વાતહરાણામ્’ (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ| અતો બસ્તાવર્ધચિકિત્સારૂપતા તથા સર્વચિકિત્સારૂપતા ચ યુક્તૈવ||૩૮-૩૯||-

Adhikarana 30 (40) · Śloka 41

નાભિપ્રદેશં કટિપાર્શ્વકુક્ષિં ગત્વા શકૃદ્દોષચયં વિલોડ્ય ||૪૦|| સંસ્નેહ્ય કાયં સપુરીષદોષઃ સમ્યક્ સુખેનૈતિ ચ યઃ સ બસ્તિઃ |૪૧|

તત્ર બસ્તેઃ કૃતાકૃતલક્ષણાનિ ક્રમેણાહ- નાભીત્યાદિ| વિલોડ્યેતિ સઙ્ક્ષોભ્ય| સંસ્નેહ્ય કાયમિતિ વીર્યરૂપેણ સારેણ કાયં વ્યાપ્ય, ઉક્તં હિ- “વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે દોષાનાપાદમસ્તકાત્” (સુ.ચિ.અ.૩૫) ઇતિ| સ્નેહશબ્દેન ચ સારોઽભિધીયતે; યથા- “દેહઃ સ્નેહપરિક્ષયાત્” (ચિ.અ.૮) ઇતિ| સમ્યગિતિ નિરવશેષેણ| સુખેનેતિ વિકારમકૃત્વા||૪૦||-

Adhikarana 31 (41) · Śloka 42

પ્રસૃષ્ટવિણ્મૂત્રસમીરણત્વં રુચ્યગ્નિવૃદ્ધ્યાશયલાઘવાનિ||૪૧|| રોગોપશાન્તિઃ પ્રકૃતિસ્થતા ચ બલં ચ તત્ સ્યાત્ સુનિરૂઢલિઙ્ગમ્|૪૨|

તાદાત્વિકબસ્તિસમ્યગ્યોગલક્ષણમભિધાયોત્તરકાલભવમાહ- પ્રસૃષ્ટેત્યાદિ| ‘આશયલાઘવાનિ’ ઇત્યત્ર ‘આમયલાઘવાનિ’ ઇતિ પાઠે રોગોપશાન્તિરિત્યનન્તરં વાશબ્દો જ્ઞેયઃ, તેન રોગોપશાન્તિરિહ નિરૂહસાધ્યવિકારાણામુપશાન્તિઃ||૪૧||-

Adhikarana 32 (42) · Śloka 43

સ્યાદ્રુક્છિરોહૃદ્ગુદબસ્તિલિઙ્ગે શોફઃ પ્રતિશ્યાયવિકર્તિકે ચ||૪૨|| હૃલ્લાસિકા મારુતમૂત્રસઙ્ગઃ શ્વાસો ન સમ્યક્ ચ નિરૂહિતે સ્યુઃ|૪૩|

સ્યાદિત્યાદિ બસ્ત્યયોગલક્ષણમ્| ન સમ્યઙ્નિરૂહિતે ઇતિ અયોગેન નિરૂહિતે||૪૨||-

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

લિઙ્ગં યદેવાતિવિરેચિતસ્ય ભવેત્તદેવાતિનિરૂહિતસ્ય||૪૩||

બસ્ત્યતિયોગલક્ષણમતિદેશેનાહ- લિઙ્ગમિત્યાદિ||૪૩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

પ્રત્યેત્યસક્તં સશકૃચ્ચ તૈલં રક્તાદિબુદ્ધીન્દ્રિયસમ્પ્રસાદઃ | સ્વપ્નાનુવૃત્તિર્લઘુતા બલં ચ સૃષ્ટાશ્ચ વેગાઃ સ્વનુવાસિતે સ્યુઃ||૪૪||

અનુવાસનસમ્યગ્યોગલક્ષણમાહ- પ્રત્યેતીત્યાદિ| અસક્તમિતિ સઙ્ગં વિના| રક્તાદયઃ ધાતવઃ| સ્વપ્નાનુવૃતિઃ નિદ્રાનુવૃત્તિઃ| સૃષ્ટા ઇતિ અબદ્ધાઃ||૪૪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 46

અધઃશરીરોદરબાહુપૃષ્ઠપાર્શ્વેષુ રુગ્રૂક્ષખરં ચ ગાત્રમ્ | ગ્રહશ્ચ વિણ્મૂત્રસમીરણાનામસમ્યગેતાન્યનુવાસિતસ્ય ||૪૫|| હૃલ્લાસમોહક્લમસાદમૂર્ચ્છાવિકર્તિકા ચાત્યનુવાસિતસ્ય|૪૬|

અધ ઇત્યાદ્યનુવાસનાયોગલક્ષણમ્| રૂક્ષખરતા ચાત્ર શરીરસ્યાસ્નેહનાદેવ| હૃલ્લાસાદિ અતિયોગલક્ષણમ્||૪૫||-

Adhikarana 36 (46) · Śloka 47

યસ્યેહ યામાનનુવર્તતે ત્રીન્ સ્નેહો નરઃ સ્યાત્ સ વિશુદ્ધદેહઃ||૪૬|| આશ્વાગતેઽન્યસ્તુ પુનર્વિધેયઃ સ્નેહો ન સંસ્નેહયતિ હ્યતિષ્ઠન્|૪૭|

ઉચિતસ્નેહપ્રત્યાગમનકાલમાહ- યસ્યેત્યાદિ| યામાનિતિ પ્રહરાન્| સ વિશુદ્ધદેહ ઇતિ સ અનુવાસનપ્રયોગસમ્યગ્યોગાદનુવાસનવ્યાપત્તિરહિત ઇત્યર્થઃ| આશ્વાગતે ઇતિ શીઘ્રં પ્રત્યાગતે, અન્યસ્તુ વિધેય ઇતિ તદૈવાન્યઃ સ્નેહો દેયઃ| પુનઃ સ્નેહદાનોપપત્તિમાહ- સ્નેહો ન સંસ્નેહયતિ હ્યતિષ્ઠન્નિતિ||૪૬||-

Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49

ત્રિંશન્મતાઃ કર્મ નુ બસ્તયો હિ કાલસ્તતોઽર્ધેન તતશ્ચ યોગઃ||૪૭|| સાન્વાસના દ્વાદશ વૈ નિરૂહાઃ પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પરતશ્ચ પઞ્ચ| કાલે ત્રયોઽન્તે પુરતસ્તથૈકઃ સ્નેહા નિરૂહાન્તરિતાશ્ચ ષટ્ સ્યુઃ||૪૮|| યોગે નિરૂહાસ્ત્રય એવ દેયાઃ સ્નેહાશ્ચ પઞ્ચૈવ પરાદિમધ્યાઃ|૪૯|

સમ્પ્રતિ સઙ્ખ્યાપ્રશ્નસ્યોત્તરવિશેષમાહ- ત્રિંશદિત્યાદિ| કર્મકાલયોગસઞ્જ્ઞા યથાક્રમં ત્રિંશત્ષોડશાષ્ટબસ્તિસમુદયેષુ જ્ઞેયા| કાલસ્તતોઽર્ધેનેત્યત્ર અર્ધશબ્દો ન સમપ્રતિવચનઃ ; તેન ત્રિંશદધ ષોડશ ભવન્તિ| સાન્વસના ઇત્યાદિના કર્માદીનાં નિરૂહાનુવાસનવિભાગમાહ| એકમનુવાસનં દત્ત્વા દીયન્ત ઇતિ સાન્વસનાઃ, એવમનુવાસનેન પ્રત્યેકં યોગાદ્ દ્વાદશ નિરૂહાશ્ચતુર્વિંશતિર્બસ્તયો ભવન્તિ| પ્રાગિતિ આરમ્મે| પરત ઇતિ દ્વાદશનિરૂહોત્તરકાલે| નિરૂહાન્તરિતાશ્ચ ષટ્ સ્યુરિતિ નિરૂહેણાન્તરી કૃતાઃ, એવં ચ દ્વાદશ બસ્તયઃ પૂરણીયાઃ| પઞ્ચૈવ પરાદિમધ્યા ઇતિ પઞ્ચ સ્નેહા અન્તે મધ્યે આદૌ ચ યેષાં વિભક્તાસ્તે તથા; અત્ર ચાદૌ સ્નેહદ્વયમ્, અન્તે ચ સ્નેહદ્વયં, નિરૂહત્રયમધ્યે ચૈકમનુવાસનમ્, એવં પઞ્ચ સ્નેહા ભવન્તિ| યે તુ નિરૂહદિન એવાનુવાસનં વદન્તિ તન્મતે આદાવેક એવ, અન્તેઽપિ દિનાન્તરે એકઃ, એવં પઞ્ચ ભવન્તિ; એવં કર્મકાલયોરપિ નિરૂહદિન એવ દિનાન્તરે વાઽનુવાસનં વ્યાખ્યેયમ્| અત્ર ચૈકસ્નેહાન્તરિતાનાં નિરૂહાણાં દાને વાતક્ષોભો નાશઙ્કનીયઃ, કર્માદિષુ નિરૂહા યાપનાબસ્તિરૂપા દીયન્તે, તે સ્નિગ્ધા એવેતિ કૃત્વા ન વાતક્ષોભકા ભવન્તિ| એતે ચ કર્માદયો યદ્યપિ શાસ્ત્રપ્રદેશેષુ ન વ્યવહ્રિયન્તે, તથાઽપિ તદ્વિદ્યવ્યવહારાર્થમેવેયં કર્માદિસઞ્જ્ઞા, યથા યમકમહાચ્છપાનાદિસઞ્જ્ઞા; તેન કર્માદિસઞ્જ્ઞાયાઃ શાસ્ત્રે વ્યવહારાદર્શનાત્ કર્માદિપ્રતિપાદકો ગ્રન્થોઽનાર્ષ ઇતિ યદુચ્યતે, તન્નિરસ્તમ્| કર્માદિસઞ્જ્ઞા ચ તન્ત્રાન્તરેઽપ્યસ્તિ| તથાહિ જતૂકર્ણઃ- “બસ્તયસ્ત્રિંશત્ ષોડશાષ્ટૌ ચ કર્મકલયોગાઃ; નિરૂહાઃ સ્નેહાન્તરિતા દ્વાદશ ષટ્ ત્રયઃ; એકસ્નેહારમ્ભાઃ પઞ્ચત્ર્યેકાન્તાઃ” ઇતિ; હારીતેઽપિ- “ત્રિંશકં કર્મ બુધા વદન્તિ” ઇત્યાદ્યુક્તમ્| કર્માદીનાં પ્રયોગં કેચિદ્વાતાદિષુ વદન્તિ||૪૭-૪૮||-

Adhikarana 38 (49) · Śloka 50

ત્રીન્ પઞ્ચ વાઽઽહુશ્ચતુરોઽથ ષડ્વા વાતાદિકાનામનુવાસનીયાન્ ||૪૯|| સ્નેહાન્ પ્રદાયાશુ ભિષગ્વિદધ્યાત્ સ્રોતોવિશુદ્યર્થમતો નિરૂહાન્|૫૦|

ત્રીન્ પઞ્ચેત્યાદિના સ્નેહનાર્થમનુવાસનમાહ| અત્ર યે ‘વાતાદિકાનાં’ ઇતિ પઠન્તિ, તેષામાદિશબ્દેન પિત્તકફયોરપિ ગ્રહણં; બહુવચનં તુ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનબહુવ્રીહિણા વાતસ્ય ગ્રહણાદ્બહુત્વસઙ્ખ્યાયોગાદુપપન્નમ્| યથોક્તં કુષ્ઠનિદાને- ‘વાતાદિષુ પ્રદુષ્ટેષુ” (નિ.અ.૫) ઇતિ, તથા કિયન્તઃશિરસીયેઽપિ “વાતાદીનાં રસાદીનાં” (સૂ.અ.૧૭) ઇતિ બહુત્વં નિર્દિષ્ટમ્| અન્યે તુ- ‘વાતાધિકાનાં’ ઇતિ પઠન્તિ| અત્ર ચતુર્ણાં ષણ્ણાં ચ સ્નેહાનાં યુગ્મરૂપાણામપિ દાનમવિરુદ્ધમેવ, એતદનુવાસનસ્ય નિરૂહાઙ્ગતયા સ્નેહનાર્થં ક્રિયમાણત્વાત્; અયુગ્મદાનં તુ ‘બસ્તીનયુગ્માન્’ ઇત્યનેન સ્વપ્રધાનતયાઽનુવાસનસ્ય વિહિતમિતિ ભિન્નવિષયતયા ન વિરોધઃ; યતઃ સ્નેહનપ્રયોજનમનુવાસનં સ્નેહે ભૂત એવાયુગ્મદાનેન નિવર્તનીયં; કિંવા, અયુગ્મા તન્ત્રતો વ્યાખ્યાનેન સઙ્ખ્યૈવોચ્યતે, તથાહિ- ત્રીન્, પઞ્ચ, ત્રીન્ ચતુર ઇતિ સપ્ત, પઞ્ચ ચતુર ઇતિ નવ, પઞ્ચ ષડિત્યેકાદશ, ઇતિ પઞ્ચ વિકલ્પા ઇહ વિધીયન્તે| તન્ત્રાન્તરે સ્નેહસ્ય યુગ્મદાનમુક્તં, યથા- “રૂક્ષસ્ય બહુવાતસ્ય દ્વૌ ત્રીન્ વાઽપ્યનુવાસનાન્| દદ્યાત્ સ્નિગ્ધતનું જ્ઞાત્વા તતઃ પશ્ચાન્નિરૂહયેત્” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇતિ| સ્રોતઃશબ્દેન વિબદ્ધસિરાઽભિહિતા||૪૯||-

Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53

વિશુદ્ધદેહસ્ય તતઃ ક્રમેણ સ્નિગ્ધં તલસ્વેદિતમુત્તમાઙ્ગમ્||૫૦|| વિરેચયેત્ત્રિર્દ્વિરથૈકશો વા બલં સમીક્ષ્ય ત્રિવિધં મલાનામ્| ઉરઃશિરોલાઘવમિન્દ્રિયાચ્છ્યં સ્રોતોવિશુદ્ધિશ્ચ ભવેદ્વિશુદ્ધે||૫૧|| ગલોપલેપઃ શિરસો ગુરુત્વં નિષ્ઠીવનં ચાપ્યથ દુર્વિરિક્તે| શિરોક્ષિશઙ્ખશ્રવણાર્તિતોદાવત્યર્થશુદ્ધે તિમિરં ચ પશ્યેત્||૫૨|| સ્યાત્તર્પણં તત્ર મૃદુ દ્રવં ચ સ્નિગ્ધસ્ય તીક્ષ્ણં તુ પુનર્ન યોગે|૫૩|

સમ્પ્રતિ ક્રમાગતશિરોવિરેચનસ્ય કલ્પનામસમ્યગ્યોગાયેગાતિયોગલક્ષણં ચાહ- વિશુદ્ધેત્યાદિ| વિશુદ્ધદેહસ્યેતિ એતચ્ચ પઞ્ચકર્મસમ્પાદનીયનૃવિષયત્વં શુદ્ધિપૂર્વકત્વં શિરોવિરેચનસ્યેહોચ્યતે; તેન વમનાદિનાઽશુદ્ધેઽપિ શિરોવિરેચનૈકસમ્પદ્યિ પુરુષેઽયં ક્રમોજ્ઞેયઃ| સ્નિગ્ધમિતિ અભ્યઙ્ગશિરોબસ્તિપાનાદિના| તલસ્વેદિતમિતિ હસ્તતલસ્વેદિતમ્| ત્રિર્દ્વિરથૈકશ ઇતિ તદ્દિન એવ દોષાણામુત્કૃષ્ટત્વાદિબલત્રૈવિધ્યમપેક્ષ્ય યથાયોગ્યતયા યોજ્યમ્| ઇન્દ્રિયાચ્છ્યમિતિ ચક્ષુરાદીનાં સ્વવિષયે પાટવમ્| તિમિરં ચ પશ્યેદિતિ તમોવ્યાપ્તં સર્વં પશ્યેદિત્યર્થઃ| તસ્યાતિયોગાયોગયોશ્ચિકિત્સિતમનુ વક્તવ્યતયાઽનુષઙ્ગતામાહ- સ્યાત્તર્પણમિત્યાદિ| મૃદુ દ્રવં ચેત્યનેનાતિયોગચિકિત્સિતમ્| તીક્ષ્ણં તુ પુનર્ન યોગે ઇતિ અયોગે શિરોવિરેચનસ્ય પુનસ્તીક્ષ્ણં શિરોવિરેચનં દેયમ્||૫૦-૫૨||-

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ઇત્યાતુરસ્વસ્થસુખઃ પ્રયોગો બલાયુષોર્વૃદ્ધિકૃદામયઘ્નઃ||૫૩||

ઉક્તં પઞ્ચકર્મપ્રયોગમુપસંહરતિ- ઇત્યાતુરેત્યાદિ| આતુરસ્વસ્થસુખ ઇતિ વચનેન આતુરે આમયસ્યાપહન્તૃતયા, સ્વસ્થે ચ બલાયુર્વૃદ્ધિકર્તૃતયા યથોક્તપઞ્ચકર્મપ્રયોગઃ સુખહેતુર્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| સ્વસ્થે ચ પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તિઃ “માધવપ્રથમે માસિ” (સૂ.અ.૭) ઇત્યાદિના સૂત્રસ્થાને પ્રોક્તૈવ જ્ઞેયા||૫૩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

કાલસ્તુ બસ્ત્યાદિષુ યાતિ યાવાંસ્તાવાન્ ભવેદ્દ્વિઃ પરિહારકાલઃ|૫૪|

‘કૃતે કિયાન્ વા પરિહારકાલઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમાહ- કાલસ્ત્વિત્યાદિ| તાવાન્ ભવેદ્દ્વિઃ પરિહારકાલ ઇતિ બસ્ત્યાદિપ્રયોગે યાવાન્ કાલો વ્યાપ્યતે, તતઃ કાલાદ્દ્વિગુણં કાલં યાવત્ પરિહાર્યત્વેનોક્તં પરિહર્તવ્યમ્| અત્ર આદિશબ્દેન વમનવિરેચનશિરોવિરેચનાનાં ગ્રહણં, બસ્તેસ્ત્વાદૌ વ્યુત્પાદનેન પ્રાધાન્યં દર્શયતિ|૫૪|

Adhikarana 42 (54) · Śloka 55

અત્યાસનસ્થાનવચાંસિ યાનં સ્વપ્નં દિવા મૈથુનવેગરોધાન્||૫૪|| શીતોપચારાતપશોકરોષાંસ્ત્યજેદકાલાહિતભોજનં ચ|૫૫|

‘કિં વર્જનીયં’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્- અત્યાસનેત્યાદિ| આસનમ્ ઉપવિષ્ટાવસ્થાનમ્| સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વતયા સ્થાનમ્| યાનં રથાશ્વાદિના યાનમ્| એત આવિષ્કૃતતમા ઇહોક્તાઃ; તેન ક્રોધાતિચિન્તનાદયો યેઽપ્યુપકલ્પનીયાદૌ વમનાદિપ્રયોગે નિષિદ્ધાસ્તેઽપિ ન સેવ્યા એવ||૫૪||-

Adhikarana 43 (55) · Śloka 56

બદ્ધે પ્રણીતે વિષમં ચ નેત્રે માર્ગે તથાઽર્શઃકફવિડ્વિબદ્ધે ||૫૫|| ન યાતિ બસ્તિર્ન સુખં નિરેતિ દોષાવૃતોઽલ્પો યદિ વાઽલ્પવીર્યઃ|૫૬|

‘પ્રણીયમાનઃ’ ઇત્યાદિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં બદ્ધે ઇત્યાદિ| નેત્રે બદ્ધે વિષમં પ્રણીતે ચ ગુદાવયવરુદ્ધત્વાન્ન યાતિ| તથા ‘ન સુખં નિરેતિ’ ઇત્યાદિના ‘સુચિરાચ્ચ કેન’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્| ન સુખં નિરેતીતિ ચિરેણ દુઃખં કૃત્વા ચાગચ્છતીત્યર્થઃ| દોષાવૃત ઇતિ દોષેણ બલીયસાઽવરુદ્ધઃ| અલ્પ ઇતિ અલ્પમાનઃ| અલ્પવીર્ય ઇતિ ઉષ્ણલવણાદ્યભાવાન્મૃદુવીર્યઃ||૫૫||-

Adhikarana 44 (56) · Śloka 57

પ્રાપ્તે તુ વર્ચોનિલમૂત્રવેગે વાતેઽતિવૃદ્ધેઽલ્પબલે ગુદે વા||૫૬|| અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણશ્ચ મૃદૌ ચ કોષ્ઠે પ્રણીતમાત્રઃ પુનરેતિ બસ્તિઃ|૫૭|

પ્રાપ્તે ચેત્યનેન શીઘ્રાગમનહેતુમાહ| વાતેઽતિવૃદ્ધે સ્નેહો ગુદે વાતેન પ્રતિહતત્વાન્ન યાત્યાશયં, તતઃ શીઘ્રમાગચ્છતિ; અલ્પબલે ગુદે સ્નેહં ધારયિતું ન શક્નોતિ પુરુષઃ, અલ્પબલત્વં ગુદસ્ય સંવરણીવલીદાર્બલ્યાત્||૫૬||-

Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59

મેદઃકફાભ્યામનિલો નિરુદ્ધઃ શૂલાઙ્ગસુપ્તિશ્વયથૂન્ કરોતિ||૫૭|| સ્નેહં તુ યુઞ્જન્નબુધસ્તુ તસ્મૈ સંવર્ધયત્યેવ હિ તાન્ વિકારાન્| રોગાસ્તથાઽન્યેઽપ્યવિતર્ક્યમાણાઃ પરસ્પરેણાવગૃહીતમાર્ગાઃ||૫૮|| સન્દૂષિતા ધાતુભિરેવ ચાન્યૈઃ સ્વૈર્ભેષજૈર્નોપશમં વ્રજન્તિ|૫૯|

‘સાધ્યાઃ’ ઇત્યાદિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં- મેદઃકફાભ્યામિત્યાદિ| મેદસા કફેન વેતિ મેદઃ કફાભ્યામ્| અત્ર શૂલાદીન્નિરીક્ષ્ય શુદ્ધવાતભ્રાન્ત્યા સ્નેહં પ્રયુઙ્ક્તે, નાવરણં જાનાતિ, અત એવ ‘અબુધઃ’ ઇતિ કૃતમ્| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસા વા કફેન વા| અતિવૃદ્ધેઽનિલે નાદૌ શસ્તં સ્નેહેન બૃંહણમ્” ઇતિ| અવિતર્ક્યમાણા ઇતિ અસમ્યગ્જ્ઞાયમાનાઃ| અસમ્યગ્જ્ઞાયમાનત્વ એવ હેતુમાહ- પરસ્પરેણેત્યાદિ| રોગશબ્દેનાત્ર દોષોઽભિપ્રેતઃ| પરસ્પરેણ પ્રતિબદ્ધમાર્ગા અતો દુર્ગ્રહા ભવન્તિ, તથા ધાતુભિશ્ચ રક્તાદિભિઃ સન્દૂષિતાઃ સમ્મૂર્ચ્છિતાઃ સન્તો દુર્જ્ઞેયા ભવન્તિ, અવિજ્ઞાતાશ્ચ સ્વૈર્ભેષજૈર્ન પ્રશમં વ્રજન્તિ; સ્વૈર્ભેષજૈરિતિ માર્ગાવરોધાદિકારણદોષધાત્વન્તરનિરપેક્ષકૈરેકદોષભેષજૈઃ; તદ્ધિ તથાભૂતાનાં ભેષજં યૌગિકં ન ભવત્યેવ, અતોઽનુપશમો યુક્ત એવઃ એવં ચ દોષાણાં પરસ્પરાવરોધાન્ તથા ધાતુસમ્મૂર્ચ્છનવિશેષાંશ્ચાવગમ્યૈવ વ્યાધૌ પ્રપઞ્ચોઽનુસરણીયઃ||૫૭-૫૮||-

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

સર્વં ચ રોગપ્રશમાય કર્મ હીનાતિમાત્રં વિપરીતકાલમ્||૫૯|| મિથ્યોપચારાચ્ચ ન તં વિકારં શાન્તિં નયેત્ પથ્યમપિ પ્રયુક્તમ્|૬૦|

અથ વિજ્ઞાતેઽપિ વ્યાધૌ ભિષજાઽસમ્યક્પ્રયોગાદિભિર્વર્ધમાનેઽસિદ્ધિમાહ- સર્વં ચેત્યાદિ| વિપરીતકાલમિતિ અનુચિતકાલકૃતમ્| મિથ્યોપચારાચ્ચેતિ ભેષજાનાં તથાઽકરણાત્, યથા- ભેષજસ્ય સમ્યક્પરિણામે સતિ ભોક્તવ્યમ્| યદ્યૌગિકં ભેષજં તત્ સમ્યક્ પ્રયુક્તં સિધ્યતીતિ સિદ્ધાન્તઃ||૫૯||-

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

તત્ર શ્લોકઃ- પ્રશ્નાનિમાન્ દ્વાદશ પઞ્ચકર્માણ્યુદ્દિશ્ય સિદ્ધાવિહ કલ્પનાયામ્||૬૦|| પ્રજાહિતાર્થં ભગવાન્ મહાર્થાન્ સમ્યગ્જગાદર્ષિવરોઽત્રિપુત્રઃ||૬૧||

પ્રશ્નાનિત્યાદિનાઽધ્યાયાર્થં સઙ્ગૃહ્ણાતિ| સઙ્ગ્રહશ્ચ વ્યક્તઃ||૬૦||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને કલ્પનાસિદ્ધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને કલ્પનાસિદ્ધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||