1. kalpanāsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કલ્પનાસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6

કા કલ્પના પઞ્ચસુ કર્મસૂક્તા, ક્રમશ્ચ કઃ, કિં ચ કૃતાકૃતેષુ| લિડ્ગં તથૈવાતિકૃતેષુ, સઙ્ખ્યા કા, કિઙ્ગુણઃ, કેષુ ચ કશ્ચ બસ્તિઃ||૩|| કિં વર્જનીયં પ્રતિકર્મકાલે, કૃતે કિયાન્ વા પરિહારકાલઃ| પ્રણીયમાનશ્ચ ન યાતિ કેન, કેનૈતિ શીઘ્રં, સુચિરાચ્ચ બસ્તિઃ||૪|| સાધ્યા ગદાઃ સ્વૈઃ શમનૈશ્ચ કેચિત્ કસ્માત્ પ્રયુક્તૈર્ન શમં વ્રજન્તિ| પ્રચોદિતઃ શિષ્યવરેણ સમ્યગિત્યગ્નિવેશેન ભિષગ્વરિષ્ઠઃ||૫|| પુનર્વસુસ્તન્ત્રવિદાહ તસ્મૈ સર્વપ્રજાનાં હિતકામ્યયેદમ્|૬|

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ત્ર્યહાવરં સપ્તદિનં પરં તુ સ્નિગ્ધો નરઃ સ્વેદયિતવ્ય ઉક્તઃ ||૬|| નાતઃ પરં સ્નેહનમાદિશન્તિ સાત્મ્યીભવેત્ સપ્તદિનાત્ પરં તુ|૭|

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

સ્નેહોઽનિલં હન્તિ મૃદૂકરોતિ દેહં મલાનાં વિનિહન્તિ સઙ્ગમ્||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

સ્નિગ્ધસ્ય સૂક્ષ્મેષ્વયનેષુ લીનં સ્વેદસ્તુ દોષં નયતિ દ્રવત્વમ્|૮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસૈઃ સમાંસૈરુત્ક્લેશનીયઃ પયસા ચ વમ્યઃ||૮|| રસૈસ્તથા જાઙ્ગલજૈઃ સયૂષૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કફાવૃદ્ધિકરૈર્વિરેચ્યઃ|૯|

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

શ્લેષ્મોત્તરશ્છર્દયતિ હ્યદુઃખં વિરિચ્યતે મન્દકફસ્તુ સમ્યક્||૯|| અધઃ કફેઽલ્પે વમનં વિરેચયેદ્વિરેચનં વૃદ્ધકફે તથોર્ધ્વમ્|૧૦|

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

સ્નિગ્ધાય દેયં વમનં યથોક્તં વાન્તસ્ય પેયાદિરનુક્રમશ્ચ||૧૦|| સ્નિગ્ધસ્ય સુસ્વિન્નતનોર્યથાવદ્વિરેચનં યોગ્યતમં પ્રયોજ્યમ્ |૧૧|

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રિર્દ્વિરથૈકશશ્ચ||૧૧|| ક્રમેણ સેવેત વિશુદ્ધકાયઃ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ|૧૨|

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

યથાઽણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ||૧૨|| મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરગ્નિઃ|૧૩|

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

જઘન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગાશ્ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ||૧૩|| દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથા દ્વિત્રિચતુર્ગુણશ્ચ| પિત્તાન્તમિષ્ટં વમનં વિરેકાદર્ધં કફાન્તં ચ વિરેકમાહુઃ||૧૪|| દ્વિત્રાન્ સવિટ્કાનપનીય વેગાન્મેયં વિરેકે વમને તુ પીતમ્|૧૫|

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

ક્રમાત્ કફઃ પિત્તમથાનિલશ્ચ યસ્યૈતિ સમ્યગ્વમિતઃ સ ઇષ્ટઃ||૧૫|| હૃત્પાર્શ્વમૂર્ધેન્દ્રિયમાર્ગશુદ્ધૌ તથા લઘુત્વેઽપિ ચ લક્ષ્યમાણે|૧૬|

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

દુશ્છર્દિતે સ્ફોટકકોઠકણ્ડૂહૃત્ખાવિશુદ્ધિર્ગુરુગાત્રતાં ચ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

તૃણ્મોહમૂર્ચ્છાનિલકોપનિદ્રાબલાદિહાનિર્વમનેઽતિ ચ સ્યાત્|૧૭|

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

સ્રોતોવિશુદ્ધીન્દ્રિયસમ્પ્રસાદૌ લઘુત્વમૂર્જોઽગ્નિરનામયત્વમ્||૧૭|| પ્રાપ્તિશ્ચ વિટ્પિત્તકફાનિલાનાં સમ્યગ્વિરિક્તસ્ય ભવેત્ ક્રમેણ|૧૮|

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

સ્યાચ્છ્લેષ્મપિત્તાનિલસમ્પ્રકોપઃ સાદસ્તથાઽગ્નેર્ગુરુતા પ્રતિશ્યા||૧૮|| તન્દ્રા તથા ચ્છર્દિરરોચકશ્ચ વાતાનુલોમ્યં ન ચ દુર્વિરિક્તે|૧૯|

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

કફાસ્રપિત્તક્ષયજાનિલોત્થાઃ સુપ્ત્યઙ્ગમર્દક્લમવેપનાદ્યાઃ||૧૯|| નિદ્રાબલાભાવતમઃપ્રવેશાઃ સોન્માદહિક્કાશ્ચ વિરેચિતેઽતિ|૨૦|

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

સંસૃષ્ટભક્તં નવમેઽહ્નિ સર્પિસ્તં પાયયેતાપ્યનુવાસયેદ્વા||૨૦|| તૈલાક્તગાત્રાય તતો નિરૂહં દદ્યાત્ર્યહાન્નાતિબુભુક્ષિતાય| પ્રસ્યાગતે ધન્વરસેન ભોજ્યઃ સમીક્ષ્ય વા દોષબલં યથાર્હમ્||૨૧|| નરસ્તતો નિશ્યનુવાસનાર્હો નાત્યાશિતઃ સ્યાદનુવાસનીયઃ |૨૨|

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

શીતે વસન્તે ચ દિવાઽનુવાસ્યો રાત્રૌ શરદ્ગ્રીષ્મઘનાગમેષુ||૨૨|| તાનેવ દોષાન્ પરિરક્ષતા યે સ્નેહસ્ય પાને પરિકીર્તિતાઃ પ્રાક્|૨૩|

Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24

પ્રત્યાગતે ચાપ્યનુવાસનીયે દિવા પ્રદેયં વ્યુષિતાય ભોજ્યમ્||૨૩|| સાયં ચ ભોજ્યં પરતો દ્વ્યહે વા ત્ર્યહેઽનુવાસ્યોઽહનિ પઞ્ચમે વા | ત્ર્યહે ત્ર્યહે વાઽપ્યથ પઞ્ચમે વા દદ્યાન્નિરૂહાદનુવાસનં ચ||૨૪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

એકં તથા ત્રીન્ કફજે વિકારે પિત્તાત્મકે પઞ્ચ તુ સપ્ત વાઽપિ| વાતે નવૈકાદશ વા પુનર્વા બસ્તીનયુગ્માન્ કુશલો વિદધ્યાત્||૨૫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

નરો વિરિક્તસ્તુ નિરૂહદાનં વિવર્જયેત્ સપ્તદિનાન્યવશ્યમ્| શુદ્ધો નિરૂહેણ વિરેચનં ચ તદ્ધ્યસ્ય શૂન્યં વિકસેચ્છરીરમ્||૨૬||

Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28

બસ્તિર્વયઃસ્થાપયિતા સુખાયુર્બલાગ્નિમેધાસ્વરવર્ણકૃચ્ચ| સર્વાર્થકારી શિશુવૃદ્ધયૂનાં નિરત્યયઃ સર્વગદાપહશ્ચ||૨૭|| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાનિલમૂત્રકર્ષી દાર્ઢ્યાવહઃ શુક્રબલપ્રદશ્ચ| વિશ્વક્સ્થિતં દોષચયં નિરસ્ય સર્વાન્ વિકારાન્ શમયેન્નિરૂહઃ||૨૮||

Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31

દેહે નિરૂહેણ વિશુદ્ધમાર્ગે સંસ્નેહનં વર્ણબલપ્રદં ચ| ન તૈલદાનાત્ પરમસ્તિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યં વિશેષેણ સમીરણાર્તે ||૨૯|| સ્નેહેન રૌક્ષ્યં લઘુતાં ગુરુત્વાદૌષ્ણ્યાચ્ચ શૈત્યં પવનસ્ય હત્વા| તૈલં દદાત્યાશુ મનઃપ્રસાદં વીર્યં બલં વર્ણમથાગ્નિપુષ્ટિમ્ ||૩૦|| મૂલે નિષિક્તો હિ યથા દ્રુમઃ સ્યાન્નીલચ્છદઃ કોમલપલ્લવાગ્ર્યઃ| કાલે મહાન્ પુષ્પફલપ્રદશ્ચ તથા નરઃ સ્યાદનુવાસનેન||૩૧||

Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34

સ્તબ્ધાશ્ચ યે સઙ્કુચિતાશ્ચ યેઽપિ યે પઙ્ગવો યેઽપિ ચ ભગ્નરુગ્ણાઃ| યેષાં ચ શાખાસુ ચરન્તિ વાતાઃ શસ્તો વિશેષેણ હિ તેષુ બસ્તિઃ||૩૨|| આધ્માપને વિગ્રથિતે પુરીષે શૂલે ચ ભક્તાનભિનન્દને ચ| એવમ્પ્રકારાશ્ચ ભવન્તિ કુક્ષૌ યે ચામયાસ્તેષુ ચ બસ્તિરિષ્ટઃ||૩૩|| યાશ્ચ સ્ત્રિયો વાતકૃતોપસર્ગા ગર્ભં ન ગૃહ્ણન્તિ નૃભિઃ સમેતાઃ| ક્ષીણેન્દ્રિયા યે ચ નરાઃ કૃશાશ્ચ બસ્તિઃ પ્રશસ્તઃ પરમં ચ તેષુ||૩૪||

Adhikarana 26 (35) · Śloka 35

ઉષ્ણાભિભૂતેષુ વદન્તિ શીતાઞ્છીતાભિભૂતેષુ તથા સુખોષ્ણાન્| તત્પ્રત્યનીકૌષધસમ્પ્રયુક્તાન્ સર્વત્ર બસ્તીન્ પ્રવિભજ્ય યુઞ્જ્યાત્ ||૩૫||

Adhikarana 27 (36) · Śloka 36

ન બૃંહણીયાન્ વિદધીત બસ્તીન્ વિશોધનીયેષુ ગદેષુ વૈદ્યઃ| કુષ્ઠપ્રમેહાદિષુ મેદુરેષુ નરેષુ યે ચાપિ વિશોધનીયાઃ||૩૬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ક્ષીણક્ષતાનાં ન વિશોધનીયાન્ન શોષિણાં નો ભૃશદુર્બલાનામ્| ન મૂર્ચ્છિતાનાં ન વિશોધિતાનાં યેષાં ચ દોષેષુ નિબદ્ધમાયુઃ||૩૭||

Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40

શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન હિ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ||૩૮|| વિણ્મૂત્રપિત્તાદિમલાશયાનાં વિક્ષેપસઙ્ઘાતકરઃ સ યસ્માત્| તસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય શમાય નાન્યદ્બસ્તિં વિના ભેષજમસ્તિ કિઞ્ચિત્||૩૯|| તસ્માચ્ચિકિત્સાર્ધમિતિ બ્રુવન્તિ સર્વાં ચિકિત્સામપિ બસ્તિમેકે|૪૦|

Adhikarana 30 (40) · Śloka 41

નાભિપ્રદેશં કટિપાર્શ્વકુક્ષિં ગત્વા શકૃદ્દોષચયં વિલોડ્ય ||૪૦|| સંસ્નેહ્ય કાયં સપુરીષદોષઃ સમ્યક્ સુખેનૈતિ ચ યઃ સ બસ્તિઃ |૪૧|

Adhikarana 31 (41) · Śloka 42

પ્રસૃષ્ટવિણ્મૂત્રસમીરણત્વં રુચ્યગ્નિવૃદ્ધ્યાશયલાઘવાનિ||૪૧|| રોગોપશાન્તિઃ પ્રકૃતિસ્થતા ચ બલં ચ તત્ સ્યાત્ સુનિરૂઢલિઙ્ગમ્|૪૨|

Adhikarana 32 (42) · Śloka 43

સ્યાદ્રુક્છિરોહૃદ્ગુદબસ્તિલિઙ્ગે શોફઃ પ્રતિશ્યાયવિકર્તિકે ચ||૪૨|| હૃલ્લાસિકા મારુતમૂત્રસઙ્ગઃ શ્વાસો ન સમ્યક્ ચ નિરૂહિતે સ્યુઃ|૪૩|

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

લિઙ્ગં યદેવાતિવિરેચિતસ્ય ભવેત્તદેવાતિનિરૂહિતસ્ય||૪૩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

પ્રત્યેત્યસક્તં સશકૃચ્ચ તૈલં રક્તાદિબુદ્ધીન્દ્રિયસમ્પ્રસાદઃ | સ્વપ્નાનુવૃત્તિર્લઘુતા બલં ચ સૃષ્ટાશ્ચ વેગાઃ સ્વનુવાસિતે સ્યુઃ||૪૪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 46

અધઃશરીરોદરબાહુપૃષ્ઠપાર્શ્વેષુ રુગ્રૂક્ષખરં ચ ગાત્રમ્ | ગ્રહશ્ચ વિણ્મૂત્રસમીરણાનામસમ્યગેતાન્યનુવાસિતસ્ય ||૪૫|| હૃલ્લાસમોહક્લમસાદમૂર્ચ્છાવિકર્તિકા ચાત્યનુવાસિતસ્ય|૪૬|

Adhikarana 36 (46) · Śloka 47

યસ્યેહ યામાનનુવર્તતે ત્રીન્ સ્નેહો નરઃ સ્યાત્ સ વિશુદ્ધદેહઃ||૪૬|| આશ્વાગતેઽન્યસ્તુ પુનર્વિધેયઃ સ્નેહો ન સંસ્નેહયતિ હ્યતિષ્ઠન્|૪૭|

Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49

ત્રિંશન્મતાઃ કર્મ નુ બસ્તયો હિ કાલસ્તતોઽર્ધેન તતશ્ચ યોગઃ||૪૭|| સાન્વાસના દ્વાદશ વૈ નિરૂહાઃ પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પરતશ્ચ પઞ્ચ| કાલે ત્રયોઽન્તે પુરતસ્તથૈકઃ સ્નેહા નિરૂહાન્તરિતાશ્ચ ષટ્ સ્યુઃ||૪૮|| યોગે નિરૂહાસ્ત્રય એવ દેયાઃ સ્નેહાશ્ચ પઞ્ચૈવ પરાદિમધ્યાઃ|૪૯|

Adhikarana 38 (49) · Śloka 50

ત્રીન્ પઞ્ચ વાઽઽહુશ્ચતુરોઽથ ષડ્વા વાતાદિકાનામનુવાસનીયાન્ ||૪૯|| સ્નેહાન્ પ્રદાયાશુ ભિષગ્વિદધ્યાત્ સ્રોતોવિશુદ્યર્થમતો નિરૂહાન્|૫૦|

Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53

વિશુદ્ધદેહસ્ય તતઃ ક્રમેણ સ્નિગ્ધં તલસ્વેદિતમુત્તમાઙ્ગમ્||૫૦|| વિરેચયેત્ત્રિર્દ્વિરથૈકશો વા બલં સમીક્ષ્ય ત્રિવિધં મલાનામ્| ઉરઃશિરોલાઘવમિન્દ્રિયાચ્છ્યં સ્રોતોવિશુદ્ધિશ્ચ ભવેદ્વિશુદ્ધે||૫૧|| ગલોપલેપઃ શિરસો ગુરુત્વં નિષ્ઠીવનં ચાપ્યથ દુર્વિરિક્તે| શિરોક્ષિશઙ્ખશ્રવણાર્તિતોદાવત્યર્થશુદ્ધે તિમિરં ચ પશ્યેત્||૫૨|| સ્યાત્તર્પણં તત્ર મૃદુ દ્રવં ચ સ્નિગ્ધસ્ય તીક્ષ્ણં તુ પુનર્ન યોગે|૫૩|

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ઇત્યાતુરસ્વસ્થસુખઃ પ્રયોગો બલાયુષોર્વૃદ્ધિકૃદામયઘ્નઃ||૫૩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

કાલસ્તુ બસ્ત્યાદિષુ યાતિ યાવાંસ્તાવાન્ ભવેદ્દ્વિઃ પરિહારકાલઃ|૫૪|

Adhikarana 42 (54) · Śloka 55

અત્યાસનસ્થાનવચાંસિ યાનં સ્વપ્નં દિવા મૈથુનવેગરોધાન્||૫૪|| શીતોપચારાતપશોકરોષાંસ્ત્યજેદકાલાહિતભોજનં ચ|૫૫|

Adhikarana 43 (55) · Śloka 56

બદ્ધે પ્રણીતે વિષમં ચ નેત્રે માર્ગે તથાઽર્શઃકફવિડ્વિબદ્ધે ||૫૫|| ન યાતિ બસ્તિર્ન સુખં નિરેતિ દોષાવૃતોઽલ્પો યદિ વાઽલ્પવીર્યઃ|૫૬|

Adhikarana 44 (56) · Śloka 57

પ્રાપ્તે તુ વર્ચોનિલમૂત્રવેગે વાતેઽતિવૃદ્ધેઽલ્પબલે ગુદે વા||૫૬|| અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણશ્ચ મૃદૌ ચ કોષ્ઠે પ્રણીતમાત્રઃ પુનરેતિ બસ્તિઃ|૫૭|

Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59

મેદઃકફાભ્યામનિલો નિરુદ્ધઃ શૂલાઙ્ગસુપ્તિશ્વયથૂન્ કરોતિ||૫૭|| સ્નેહં તુ યુઞ્જન્નબુધસ્તુ તસ્મૈ સંવર્ધયત્યેવ હિ તાન્ વિકારાન્| રોગાસ્તથાઽન્યેઽપ્યવિતર્ક્યમાણાઃ પરસ્પરેણાવગૃહીતમાર્ગાઃ||૫૮|| સન્દૂષિતા ધાતુભિરેવ ચાન્યૈઃ સ્વૈર્ભેષજૈર્નોપશમં વ્રજન્તિ|૫૯|

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

સર્વં ચ રોગપ્રશમાય કર્મ હીનાતિમાત્રં વિપરીતકાલમ્||૫૯|| મિથ્યોપચારાચ્ચ ન તં વિકારં શાન્તિં નયેત્ પથ્યમપિ પ્રયુક્તમ્|૬૦|

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

તત્ર શ્લોકઃ- પ્રશ્નાનિમાન્ દ્વાદશ પઞ્ચકર્માણ્યુદ્દિશ્ય સિદ્ધાવિહ કલ્પનાયામ્||૬૦|| પ્રજાહિતાર્થં ભગવાન્ મહાર્થાન્ સમ્યગ્જગાદર્ષિવરોઽત્રિપુત્રઃ||૬૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને કલ્પનાસિદ્ધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||