1. kalpanāsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤਃ ਕਲ੍ਪਨਾਸਿਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||

ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦੇਵ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਮਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਿਦ੍ਧੇਰਭਿਧਾਯਕਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਵਮਨਾਦ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਜਨ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤਾਰੂਪਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਏਵਮ੍ਭੂਤਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਾਭਿਧਾਯਕਤਯਾ ਚੈਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਾਨ੍ਯੇਵ ਵਮਨਾਦੀਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ “ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚੈਵ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਾਧਨਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਿਸੂਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ” (ਸੂ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਨ ਚੈਵਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਰੁਦ੍ਭਾਵਨੀਯਾ, ਯਤ ਇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਰੈਵ ਯੋਗਰੂਢ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6

ਕਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕਰ੍ਮਸੂਕ੍ਤਾ, ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਕਃ, ਕਿਂ ਚ ਕਤਾਕਤੇਸੁ| ਲਿਡ੍ਗਂ ਤਥੈਵਾਤਿਕਤੇਸੁ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਕਾ, ਕਿਙ੍ਗੁਣਃ, ਕੇਸੁ ਚ ਕਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ||੩|| ਕਿਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਕਾਲੇ, ਕਤੇ ਕਿਯਾਨ੍ ਵਾ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲਃ| ਪ੍ਰਣੀਯਮਾਨਸ਼੍ਚ ਨ ਯਾਤਿ ਕੇਨ, ਕੇਨੈਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ, ਸੁਚਿਰਾਚ੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ||੪|| ਸਾਧ੍ਯਾ ਗਦਾਃ ਸ੍ਵੈਃ ਸ਼ਮਨੈਸ਼੍ਚ ਕੇਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਨ ਸ਼ਮਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵਰੇਣ ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਭਿਸਗ੍ਵਰਿਸ੍ਠਃ||੫|| ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਹ ਤਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯੇਦਮ੍|੬|

ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ਸਕਲਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਪੇਕ੍ਸਣੀਯਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ਯਭਿਧਾਯਕਤਯਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਾਦੌ ਕਲ੍ਪਨਾਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ‘ਕਾ ਕਲ੍ਪਨਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਭਿਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਤਾਨ੍ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨੁਗੁਣਗੁਰੁਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ- “ਅਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇਨ ਭਾਵੇਨ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ| ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਣ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ੍ਟਸ੍ਯ ਗੁਰੋਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ‘ਕਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕਰ੍ਮਸੂਕ੍ਤਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ, ‘ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਕਃ’ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ‘ਕਿਞ੍ਚ ਕਤਾਕਤੇਸੁ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਥੈਵਾਤਿਕਤੇਸੁ’ ਇਤਿ ਤਤੀਯਃ, ‘ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਕਾ’ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ‘ਕਿਙ੍ਗੁਣੋ ਬਸ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ, ‘ਕੇਸੁ ਚ ਕਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਸਸ੍ਠਃ, ‘ਕਿਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਕਾਲੇ’ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਮਃ, ‘ਕਤੇ ਕਿਯਾਨ੍ ਵਾ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਮਃ, ‘ਪ੍ਰਣੀਯਮਾਨਸ਼੍ਚ ਨ ਯਾਤਿ ਕੇਨ ਬਸ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਨਵਮਃ, ‘ਕੇਨੈਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ’ ਇਤਿ ਦਸ਼ਮਃ, ‘ਸੁਚਿਰਾਚ੍ਚ ਕੇਨੈਤਿ’ ਇਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਃ, ‘ਸਾਧ੍ਯਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਃ| ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਵਕਾਸ਼ੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਯਤੋ ਹਿ ਨਾਸਾਧ੍ਯਾ ਗਦਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇਨ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਨ ਭੇਸਜੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਭੇਸਜੇ ਏਵ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਭੇਸਜਾਭਿਧਾਨਾਦਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੩-੫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਵਰਂ ਸਪ੍ਤਦਿਨਂ ਪਰਂ ਤੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਨਰਃ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤਵ੍ਯ ਉਕ੍ਤਃ ||੬|| ਨਾਤਃ ਪਰਂ ਸ੍ਨੇਹਨਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵੇਤ੍ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਤ੍ ਪਰਂ ਤੁ|੭|

ਕਲ੍ਪਨਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਙ੍ਗਕਲ੍ਪਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਯੋਗਮੇਵ ਪ੍ਰਾਗਾਹ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਥਮਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਵਰਮਿਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਨੇਹਨੇਨ ਅਵਰਂ ਯਥਾ ਭਵਤੀਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਵਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਸਪ੍ਤਦਿਨਮਿਤਿ ਸਪ੍ਤਦਿਨਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਪਰਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਕਰ੍ਸਕਾਲਾਵਧਿਨਾ ਸਪ੍ਤਦਿਨਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਾਲੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ਼ੋਧਨਾਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਨਪਕ੍ਸੇ ਸਪ੍ਤਦਿਨਂ ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ, ਕਾਲਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦਯਿਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਸਪ੍ਤਦਿਨਸ੍ਨੇਹਨਕਾਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮਂ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਕਮਾਹ- ਨਾਤਃ ਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਃ ਪਰਮਿਤਿ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਤ੍ ਪਰਮ੍| ਕੁਤੋ ਨਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਤ੍ ਪਰੇਣ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਨੇਹਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ੍ਨੇਹਨਮਧਿਕਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਪ੍ਤਦਿਨੋਪਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਵਤਂ, ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤੈਵ; ਅਧਿਕਮਾਤ੍ਰਾ ਯਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਾਂ ਨ ਗਤਾ ਸਾ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰੇਣਾਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੈਵ; ਵੇਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਪੁਰੁਸੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼੍ਰਾਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰਧਿਕਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਹਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਸ੍ਨੇਹਨਂ ਚ ਮਦੁਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਵਿਸਯਭੇਦੇਨ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤ੍ਯਚ੍ਛੋਪਸੇਵਯਾ| ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤਿ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਮਾਨਵਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੩) ਇਤਿ| ਨਨੁ ਯਦਿ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤੀਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ, ਤਤ੍ ਕਥਮਿਹ ‘ਨਾਤਃ ਪਰਂ ਸ੍ਨੇਹਨਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣਾਪ੍ਯਸ੍ਨੇਹਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਬ੍ਰੂਮਃ- ਸਤ੍ਯਂ, ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤਿ, ਪਰਂ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਤਯਾ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤਿ, ਯਦਾ ਤੁ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣਾਪਿ ਨ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਤ੍ਰਿਸਟ੍ਕਨਵਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਵਿਹਿਤਂ, ਤਦਾਚਾਰ੍ਯਾਨਭਿਮਤਮੇਵ; ਕਿਂਵਾ, ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤਾਧਿਕਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਯੋਗਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਨੀਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਾਤ੍, ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਵਾ ਨਿਸੇਧਾਤ੍, ਸਦ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਯੋਗੇਣੈਕਦਿਨੇਨਾਪਿ ਸ੍ਨੇਹਨਮਨੁਜਾਨੀਤ ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨਪ੍ਰਕਰ੍ਸਕਾਲੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਮਧ੍ਯਵਿਧਯਾ ਪਞ੍ਚਦਿਨੇਨ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ‘ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਾਵਾਦਿਤਿ ਚਾਰ੍ਥੋ ਲਭ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ, ਤਨ੍ਨ ਨਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ; ਯਤਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਾਵਃ ਸਪ੍ਤਦਿਨਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਤਯੈਵਾਚਾਰ੍ਯੇਣੋਕ੍ਤਃ , ਤੇਨਾਤ੍ਯਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਯਦਿ ਨ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤਿ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਤਦਾਧਿਕਦਿਨਾਨ੍ਯਪਿ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ||੬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ਸ੍ਨੇਹੋਨਿਲਂ ਹਨ੍ਤਿ ਮਦੂਕਰੋਤਿ ਦੇਹਂ ਮਲਾਨਾਂ ਵਿਨਿਹਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਗਮ੍||੭||

ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਫਲਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੋਨਿਲਂ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ||੭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਸ੍ਵਯਨੇਸੁ ਲੀਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੁ ਦੋਸਂ ਨਯਤਿ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍|੮|

ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਵੇਦਫਲਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਸ੍ਵਪਿ|੮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕਾਨੂਪਰਸੈਃ ਸਮਾਂਸੈਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨੀਯਃ ਪਯਸਾ ਚ ਵਮ੍ਯਃ||੮|| ਰਸੈਸ੍ਤਥਾ ਜਾਙ੍ਗਲਜੈਃ ਸਯੂਸੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਕਫਾਵਦ੍ਧਿਕਰੈਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਃ|੯|

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਵਾਮਨੀਯਸ੍ਯ ਵਮਨਾਨੁਗੁਣਂ ਵਿਰੇਚਨੀਯਸ੍ਯ ਚ ਵਿਰੇਚਨਾਨੁਗੁਣਂ ਭੋਜਨਂ ਪਥਗਾਹ- ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸੈਸ੍ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਰੇਚਨੀਯਸ੍ਯਾਹਾਰਵਿਧਾਨਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨੀਯ ਇਤਿ ਯਦਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਕਿਂਵਾ ‘ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨੀਯਃ’ ਇਤਿ ਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤ ਏਵ, ਤੇਨ ਕਫਾਵਦ੍ਧਿਕਰੈ ਰਸੈਰ੍ਯੂਸੈਸ਼੍ਚ ‘ਭੋਜਨੀਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਨਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਵਮਨਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਨਮੇਕਾਹਮੇਵ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ‘ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੋਪਰਤਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਵਦ੍ਦ੍ਰਵਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਸੌਦਨਮ੍| ਏਕਾਹੋਪਰਤਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਪਿਬੇਤ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੩) ਇਤਿ||੮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਤਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯਤਿ ਹ੍ਯਦੁਃਖਂ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਦਕਫਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍||੯|| ਅਧਃ ਕਫੇਲ੍ਪੇ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਯੇਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਵਦ੍ਧਕਫੇ ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਮ੍|੧੦|

ਵਾਮਨੀਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਤਰਤ੍ਵੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਵਿਰੇਚਨੀਯਸ੍ਯ ਚਾਲ੍ਪਕਫਤ੍ਵੇ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯੇ ਉਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਤਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੇਲ੍ਪੇ ਸਤਿ ਵਮਨਂ ਪੀਤਂ ਵਮਨਮਕਤ੍ਵੈਵਾਧੋ ਯਾਤਿ; ਵਦ੍ਧੇ ਕਫੇ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਤਿ, ਵਮਨਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਯ ਦੇਯਂ ਵਮਨਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪੇਯਾਦਿਰਨੁਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ||੧੦|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਤਨੋਰ੍ਯਥਾਵਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਯੋਗ੍ਯਤਮਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍ |੧੧|

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਕ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਯ ਦੇਯਂ ਵਮਨਮਿਤਿ; ਵਮਨਪਾਨਦਿਨੇਭ੍ਯਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਯ ਵਮਨਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪਾਨਜਨਿਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮਰ੍ਹਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਉਪਜਾਤਸ੍ਨੇਹਗੁਣਾਯ ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਮਦਨਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਦੇਯਮ੍| ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਾਹ- ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੇਯਾਦਿਃ “ਪੇਯਾਂ ਵਿਲੇਪੀ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਵਮਨਕ੍ਰਮਮਭਿਧਾਯ ਵਿਰੇਚਨਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਤਨੋਰਿਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਦੇਹਸ੍ਯ| ਅਯਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਾਙ੍ਗਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਕ੍ਰਮੋ ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਭਾਵਿਵਿਰੇਚਨੇਪਿ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- ‘ਵਿਲੇਪ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਚੈਨਂ ਪੁਨਰੇਵ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮੁਪਪਾਦ੍ਯ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍’ ਇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਨਨ੍ਤਰਂ ਚ ਯਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਨਂ, ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਾਭਿਧਾਨਾਨੁਸਙ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮੇਵੇਤਿ ਨ ਪੁਨਰਿਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਯਥਾਵਦਿਤਿ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਨੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ| ਯੋਗ੍ਯਤਮਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਦੋਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਯੌਗਿਕਂ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਦੇਯਮ੍||੧੦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

ਪੇਯਾਂ ਵਿਲੇਪੀਮਕਤਂ ਕਤਂ ਚ ਯੂਸਂ ਰਸਂ ਤ੍ਰਿਰ੍ਦ੍ਵਿਰਥੈਕਸ਼ਸ਼੍ਚ||੧੧|| ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵੇਤ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕਾਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਾਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ|੧੨|

ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੋਤ੍ਤਰਭਾਵਿਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਪੇਯਾਂ ਵਿਲੇਪੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਾਗੂਃ ਬਹੁਸਿਕ੍ਥਾ| ਵਿਲੇਪੀ ਵਿਰਲਦ੍ਰਵਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- ‘ਸਿਕ੍ਥਕੈ ਰਹਿਤੋ ਮਣ੍ਡਃ, ਪੇਯਾ ਸਿਕ੍ਥਸਮਨ੍ਵਿਤਾ| ਯਵਾਗੂਰ੍ਬਹੁਸਿਕ੍ਥਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਲੇਪੀ ਵਿਰਲਦ੍ਰਵਾ’ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਅਕਤਯੂਸਃ ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਦ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਃ, ਕਤਯੂਸਃ ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਃ; ਏਵਂ ਰਸੇਪਿ ਕਤਾਕਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੂਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ‘ਅਸ੍ਨੇਹਲਵਣਂ ਸਰ੍ਵਮਕਤਂ ਕਟੁਕੈਰ੍ਵਿਨਾ| ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਲਵਣਸ੍ਨੇਹਕਟੁਕੈਃ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਕਤਮ੍” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਰਿਤਿ ਅਨ੍ਨਕਾਲਤ੍ਰਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, ਦ੍ਵਿਰਿਤਿ ਅਨ੍ਨਕਾਲਦ੍ਵਯਮ੍, ਏਕਸ਼ ਇਤਿ ਏਕਾਨ੍ਨਕਾਲਮ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪੇਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਕ੍ਸਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤੇਨ, ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਃ ਪੇਯਾਦਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤੇਨਾਨ੍ਨਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਪੇਯਾ, ਤਤਃ ਪਰੇਣਾਨ੍ਨਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਵਿਲੇਪੀ, ਤਤਃ ਪਰੇਣਾਨ੍ਨਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਕਤਾਕਤਯੂਸਸਹਿਤਮਨ੍ਨਂ , ਤਤੋਪਿ ਚ ਪਰੇਣ ਕਤਾਕਤਰਸੇਨਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਦੇਯਮ੍; ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰਨ੍ਨਕਾਲੈਰ੍ਵਮਨਦਿਨਸਾਯਾਹ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਃ | ਅਯਮੇਵ ਕ੍ਰਮ ਉਪਕਲ੍ਪਨੀਯੇਪਿ- “ਤਤਃ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਾਨਾਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਯਾਵਤ੍ “ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੫) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਃ | ਅਤ੍ਰ ਯੂਸਰਸਯੋਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਲਵਿਭਾਗੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਯੂਸਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਰਸਕਾਲਤ੍ਰਯੇ ਚ ਪ੍ਰਥਮਮਕਤਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੇ ਚ ਕਤਸ੍ਯ ਯੂਸਸ੍ਯ, ਏਵਂ ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਕਾਲਵਿਭਾਗਃ ਕਥਨੀਯਃ| ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਃਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਸ੍ਤਥਾ ਏਕਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੋ ਵਰ੍ਣਨੀਯ ਇਤਿ| ਏਕਕਾਲੇ ਤੁ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਤਾਕਤਯੂਸਰਸਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗੋ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਲੇ ਸ੍ਤੋਕਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਯੂਸਰਸਯੋਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਤਾਕਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਭੂਰਿਦੋਸਗਮਨਕ੍ਸੋਭਾਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚਿਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍||੧੧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

ਯਥਾਣੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤਣਗੋਮਯਾਦ੍ਯੈਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਭਵਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ||੧੨|| ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਰ੍ਵਪਚਸ੍ਤਥੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੇਯਾਦਿਭਿਰਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਃ|੧੩|

ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮਨ੍ਦੀਕਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੀਪਕਤ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨||-

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯਪ੍ਰਵਰੇ ਤੁ ਵੇਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਸ੍ਟਾ ਵਮਨੇ ਸਡਸ੍ਟੌ||੧੩|| ਦਸ਼ੈਵ ਤੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਵਿਰੇਕੇ ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ੍ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਗੁਣਸ਼੍ਚ| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਮਿਸ੍ਟਂ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਕਾਦਰ੍ਧਂ ਕਫਾਨ੍ਤਂ ਚ ਵਿਰੇਕਮਾਹੁਃ||੧੪|| ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਸਵਿਟ੍ਕਾਨਪਨੀਯ ਵੇਗਾਨ੍ਮੇਯਂ ਵਿਰੇਕੇ ਵਮਨੇ ਤੁ ਪੀਤਮ੍|੧੫|

ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਾਹ- ਜਘਨ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯਚ੍ਛੋਧਨਂ ਵਮਨਂ ਤਜ੍ਜਘਨ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਤੁ ਸਡ੍ਭਿਸ੍ਤਨ੍ਮਧ੍ਯਮਂ, ਯਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਭਿਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਰਮ੍| ਵਿਰੇਕੇ ਜਘਨ੍ਯੇ ਦਸ਼, ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਦਸ਼ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਵਰੇ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਦਸ਼ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੇਗਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਭੇਦੇਨ ਜਘਨ੍ਯਾਦਿਭੇਦਮਭਿਧਾਯ ਦੋਸਮਾਨਭੇਦੇਨਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯਪ੍ਰਵਰਤਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ੍ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਜਘਨ੍ਯੇ ਵਿਰੇਚਨੇ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮੇ, ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਰੇ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਵਮਨੇ ਚ ਵਿਰੇਕੇ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣੇ| ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ” ਇਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਮਿਸ੍ਟਂ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਕਾਦਰ੍ਧਮਿਤਿ ਵਿਰੇਕੇ ਯਨ੍ਮਾਨਂ ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯਪ੍ਰਵਰਵਿਭਾਗੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਤਥਾ ਵਮਨੇਪਿ ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯਪ੍ਰਵਰਵਿਭਾਗੇ ਤਦਰ੍ਧਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਪਰਂ ਤੁ ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਮਨਸ੍ਯ, ਕਫਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ, ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵਰ੍ਥਾਗਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵੇਗੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਨੇ ਦੋਸੇ ਗਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨਸ਼ੁਦ੍ਧਿਜਲਕ੍ਸਣਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਜਘਨ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਯਦਾ ਚ ਵਿਰੇਕੇ ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵੇਗੇਰ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਨਦੋਸਗਮਨੇ ਕਫਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਰੇਚਨਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਜਘਨ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵਪਿ ਵਮਨੇ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਵਿਰੇਚਨੇ ਕਫਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵੇਗਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦੋਸਮਾਨਾਭਿਧਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲੈਙ੍ਗਿਕਸ਼ੁਦ੍ਧੇਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਹਾਭਿਧਾਨਂ, ਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਆਨ੍ਤਿਕੀ, ਵੈਗਿਕੀ, ਮਾਨਿਕੀ, ਲੈਙ੍ਗਿਕੀ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਃ, ਤਦਸ੍ਮਾਕਮਸਮ੍ਮਤਮੇਵ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਲੈਙ੍ਗਿਕੀ ਚੈਕਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ‘ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਕਫਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਮਨੇ, ਵਿਰੇਚਨੇ ਚ ਕਫਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ‘ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤੇਨ ਯਦਤ੍ਰ ਆਸਾਢਵਰ੍ਮਣਾ “ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਣਤੋਥ ਮਾਨਾਚ੍ਚ ਵੇਗਾਚ੍ਚ ਦੋਸਾਗਮਨਾਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ, ਕਿਮਿਦਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਵਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ, ਤਦਨਭ੍ਯੁਪਗਮਨਿਰਸ੍ਤਮੇਵ| ਅਨ੍ਯੇਸਾਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਪਰਿਹਾਰਾ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾਃ| ਜਘਨ੍ਯਾਦਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਰ ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯੋਤ੍ਕਸ੍ਟਦੋਸਵਿਸਯਤਯਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨੀਯਮ੍| ਜਘਨ੍ਯਾਦਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣੇਪਿ ਯਦ੍ਵੇਗੇਨ ਜਘਨ੍ਯਾਦਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨਂ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦੋਸਮਾਨਭੇਦੇਨ ਜਘਨ੍ਯਾਦਿਮਾਨਭੇਦਃ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ; ਤੇਨ ਯਤ੍ਰ ਵਮਨੇਸ੍ਟਾਭਿਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥਦੋਸਸ੍ਰੁਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਯਤ੍ਰ ਵਮਨੇ ਸਡ੍ਭਿਰੇਵ ਵੇਗੈਃ ਸਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥਦੋਸਸ੍ਰੁਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿ;, ਯਤ੍ਰ ਚ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਪਿ ਵੇਗੈਰੇਕਪ੍ਰਸ੍ਥਦੋਸਸ੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਜਘਨ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੇਵ; ਏਵਂ ਵਿਰੇਚਨੇਸ੍ਵਪ੍ਯੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਮ੍, ਏਵਂ ਕਫਾਨ੍ਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤੇਨ ‘ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਮਥਾਨਿਲਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਯਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾ ‘ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰੇਚਨਲਕ੍ਸਣਂ ਯਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਦਨੇਨ ਸਹਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਯਦਨਿਲਾਗਮਨਮਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਸੂਚਕਤਯਾ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਨਿਃਸ਼ੇਸਕਤੇ ਹ੍ਯਾਸ਼ਯਗਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੇ ਚ ਵਾਯੁਃ ਕੇਵਲਃ ਸਰਤਿ; ਤੇਨ ਚ ਕੇਵਲਵਾਯੁਸਰਣੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤਾ ਕਫਾਨ੍ਤਤਾ ਚ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਨਨੁ ਯਦਿ ‘ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਫਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਯਮਰ੍ਥੋਭਿਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ ਕਥਮਿਹ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਂ ਚ ਵਮਨਂ, ਕਫਾਨ੍ਤਂ ਚ ਵਿਰੇਕਮਾਹੁਰਿਤਿ ਕਤਂ? ਬੂਮਃ- ਵੇਗਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦੋਸਮਾਨਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਮਾਨਜਘਨ੍ਯਾਦਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਤ੍ਰਯੇ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯਨੁਗਤਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਹਾਭਿਧਾਨਮ੍; ਏਵਂ ਤਦ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਾਨਭਿਧਾਨੇ ਹਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬਲਦੋਸੇਪਿ ਪੁਰੁਸੇਯੋਗਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵੇਵ ਜਘਨ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਗਤਵੇਗਮਾਨੋਦਯੇ ਸਤਿ ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯਨੁਦਯੇ ਜਘਨ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਏਵਮ੍ਨ੍ਯਦਪ੍ਯੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਵਮਨੇ ਚ ਵਿਰੇਕੇ ਚ ਯਥਾ ਦੋਸਮਾਪਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਦਾਹ- ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਨਿਤ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਭਾਸਣੇਨ ਮਲਭਾਗਸ੍ਯਾਮੇਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਵਮਨੇ ਤੁ ਪੀਤਮਿਤਿ ਵਮਨੇ ਪੀਤਮੌਸਧਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇਸੋ ਮੇਯਃ||੧੩-੧੪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਮਥਾਨਿਲਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯੈਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਿਤਃ ਸ ਇਸ੍ਟਃ||੧੫|| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਾਰ੍ਗਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਤਥਾ ਲਘੁਤ੍ਵੇਪਿ ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇ|੧੬|

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ‘ਕਿਂ ਚ ਕਤਾਕਤੇਸੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਕ੍ਰਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਚਨੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮਲਙ੍ਘਨੇਨ ਕਫਾਦ੍ਯਾਗਮਨਂ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਤਃ ਕਫਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਗਮਨੇਪਿ ਸਤਿ ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਦੈਵਾਮਾਸ਼ਯਾਧੋਭਾਗਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਮਨਮਾਨਯਤਿ ਤਦੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨਯਨਂ ਚ ਕਫਾਨਯਨਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਤਵਿਰੇਚਨਲਕ੍ਸਣੇਪਿ ਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿਪਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ||੧੫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ਦੁਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤੇ ਸ੍ਫੋਟਕਕੋਠਕਣ੍ਡੂਹਤ੍ਖਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾਂ ਚ||੧੬||

ਦੁਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਯੋਗਕਤਵਮਨਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ਤਣ੍ਮੋਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨਿਲਕੋਪਨਿਦ੍ਰਾਬਲਾਦਿਹਾਨਿਰ੍ਵਮਨੇਤਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|੧੭|

ਤਣ੍ਮੋਹੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਤਿਕਤਵਮਨਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਹਾਨਿਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਨਿਲਕੋਪਕਤੈਵ|੧੭|

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦੌ ਲਘੁਤ੍ਵਮੂਰ੍ਜੋਗ੍ਨਿਰਨਾਮਯਤ੍ਵਮ੍||੧੭|| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ|੧੮|

ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰੇਚਨਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਊਰ੍ਜੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਪਟੁਰਗ੍ਨਿਃ | ਅਨਾਮਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਰੇਚਨਜੇਤਵ੍ਯਦੋਸਜਨਿਤਵਿਕਾਰਵ੍ਯਪਗਮਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ ਏਵ||੧੭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

ਸ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸਮ੍ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਸਾਦਸ੍ਤਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਗੁਰੁਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾ||੧੮|| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਤਥਾ ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਂ ਨ ਚ ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ|੧੯|

ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਯੋਗਕਤਵਿਰੇਕਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨ ਚ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੧੮||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

ਕਫਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਜਾਨਿਲੋਤ੍ਥਾਃ ਸੁਪ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਕ੍ਲਮਵੇਪਨਾਦ੍ਯਾਃ||੧੯|| ਨਿਦ੍ਰਾਬਲਾਭਾਵਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਃ ਸੋਨ੍ਮਾਦਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੇਚਿਤੇਤਿ|੨੦|

ਕਫਾਸ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਰੇਕਾਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਫਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੧੯||-

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤਂ ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਂ ਪਾਯਯੇਤਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਯੇਦ੍ਵਾ||੨੦|| ਤੈਲਾਕ੍ਤਗਾਤ੍ਰਾਯ ਤਤੋ ਨਿਰੂਹਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨ੍ਨਾਤਿਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਾਯ| ਪ੍ਰਸ੍ਯਾਗਤੇ ਧਨ੍ਵਰਸੇਨ ਭੋਜ੍ਯਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾ ਦੋਸਬਲਂ ਯਥਾਰ੍ਹਮ੍||੨੧|| ਨਰਸ੍ਤਤੋ ਨਿਸ਼੍ਯਨੁਵਾਸਨਾਰ੍ਹੋ ਨਾਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਵਾਸਨੀਯਃ |੨੨|

ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪਨਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਗਤਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ ਕਤਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ੍ਟਮੇ ਭੁਕ੍ਤਮੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਵਾ ਦੇਯਮ੍; ਅਤ੍ਰ ਵਿਕਲ੍ਪਦ੍ਵਯੇ ਯਦਿ ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਦਾ ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮ੍, ਅਥ ਵਿਰੇਚਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਯਦਾ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦੇਯਸ੍ਤਦਾਨੁਵਾਸਨਂ ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਦੇਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਵਮਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਨਵਮਦਿਵਸੇ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤੇਨੇਦਾਨੀਂ ਵਿਰੇਚਨਾਨਨ੍ਤਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਨਿਰੂਹਾਙ੍ਗਾਨੁਵਾਸਨਸਮਾਨਕਾਲਤਯਾ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਨਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ, ਤੇਨ ਨ ਨਿਰੂਹਾਙ੍ਗਤਾ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨੀਯਾ| ਨਵਮਸ਼੍ਚ ਦਿਵਸੋਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਦਿਨਮਾਰਭ੍ਯੈਵ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਜਤੂਕਣ- ‘ਸ਼ੋਧਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਵਾ” ਇਤਿ, ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਰੇਚਨਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇ ਗਤੇ ਜਾਤਬਲਾਯ ਚ| ਕਤਾਨ੍ਨਾਯਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੇਯੋਨੁਵਾਸਨਃ” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੭) ਇਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚ ਯਃ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਸਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮ ਉਕ੍ਤਃ, ਸ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਵਸਾਨੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਗਮਨਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਕਰ੍ਮਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤਾਵੇਵ, ਤੇਨੇਹਾਕਤਰਸਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯੈਵ ਨਵਮੇ ਦਿਨੇ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚੋਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਭਦ੍ਰਸ਼ੌਨਕੇ- “ਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤਃ ਸੁਮਨਾਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤੋ ਦਢਾਨਲਃ| ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪਰਤੋ ਮਾਸਾਦਨੁਵਾਸ੍ਯਸ੍ਤਤੋ ਨਰਃ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਨੁਵਾਸਨਵਿਸਯਂ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸਯਂ ਵੇਤਿ ਨੈਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ; ਬਹੂਨਿ ਚਾਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ ਟੀਕਾਕਤਾਮਙ੍ਗਿਰਿ-ਸੈਨ੍ਧਵ-ਜੇਜ੍ਜਟੇਸ਼੍ਵਰਸੇਨਾਦੀਨਾਂ ਸਨ੍ਤਿ; ਅਨ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ ਦੋਸੋਦ੍ਧਾਰਾਦੇਵ ਨਿਰਸ੍ਤਾਨਿ| ਤੈਲਾਕ੍ਤਗਾਤ੍ਰਾਯੇਤਿ ਵਚਨਮਭ੍ਯਙ੍ਗੇਨਾਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪੂਰ੍ਵਤਯਾ ਵਿਹਿਤੋਨੁਕ੍ਤੋਪ੍ਯਾਯਾਤ੍ਯੇਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ‘ਤਾਨ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸਣਾਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਨੈਃ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵੀਤ” (ਸੂ.ਅ.੨) ਇਤਿ| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦਿਤਿ ਅਨੁਵਾਸਨਦਿਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍, ਤੇਨ ਯਥਾਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਕ੍ਰਮੇਣ ਏਕਾਹਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਹਾਦਧਿਕਾਦ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਤਦਹਰ੍ਵਾ ਨਿਰੂਹੋ ਦੇਯਃ| ਨਾਤਿਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਾਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਅਤਿਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਨਿਰੂਹੋਤਿਯੋਗਾਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਯ ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਧਨ੍ਵਰਸੇਨ ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਨਂ ਵਿਰੇਚਨਵਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ਬਲਾਵਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ- “ਆਮਸ੍ਤਕਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਨਿਰੂਹੇਣ ਰਸਾਦਿਕਮ੍| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਿਹਿਤਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਸਂਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍|| ਵਿਰੇਕਃ ਪਾਵਕਂ ਹਨ੍ਤਿ ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਨਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਤ੍| ਨ ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਯੋਨ੍ਨਯਤਿ ਪਾਵਕਮ੍’ ਇਤਿ| ਨਿਰੂਹ ਏਵ ਦੋਸਾਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਰਸਾਦਿਨਾ ਪੇਯਾਦਿਨਾ ਵਾ ਭੋਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾ ਦੋਸਬਲਂ ਯਥਾਰ੍ਹਮਿਤਿ; ਬਲਮਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਬਲਮ੍| ਨਰਸ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਰੂਢਸ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਮਾਹ| ਨਿਸ਼ੀਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਰੂਹਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ਦਿਨੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮਨੁਵਾਸਨਂ ਨਿਸ਼੍ਯੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਨ ਸ਼ੀਤੇ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਸਦ੍ਯੋਨਿਰੂਢਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਾਵੇਵਾਨੁਵਾਸਨਂ ਨ ਦੇਯਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਸ਼ੀਤ੍ਯਨੇਨ ਤਦਹਰੇਵ ਨਿਰੂਢਾਯ ਸਾਯਮਨੁਵਾਸਨਂ ਦੇਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤੇਨ ਯਥਾਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਿਭਾਗੇਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾ ਵਾ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਨੁਵਾਸਨਾਰ੍ਹ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਯਦਿ ਸਾਮਤਾ ਮਨ੍ਦੋ ਵਾ ਪਾਵਕੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤਦਹਰਨੁਵਾਸਨਂ ਨ ਦੇਯਮਿਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਦਿਵਸ ਏਵਾਨੁਵਾਸਨਮੁਕ੍ਤਂ- “ਤਤਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨ੍ਨਿਰੂਹੇ ਵ੍ਯੁਸਿਤੇ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋਨੁਵਾਸਨਮ੍” ਇਤਿ; ਹਾਰੀਤੇਪਿ- “ਵ੍ਯੁਸ੍ਟਂ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਾਬਲਂ ਵਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨੀਯਃ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| “ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਰੂਢੋਨੁਵਾਸ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਨਿਰੂਹਜਨਿਤਵਾਤਕ੍ਸੋਭਯੁਕ੍ਤਪੁਰੁਸਵਿਸਯਮ੍||੨੦-੨੧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

ਸ਼ੀਤੇ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਦਿਵਾਨੁਵਾਸ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਘਨਾਗਮੇਸੁ||੨੨|| ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਨ੍ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ ਯੇ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਾਨੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਕ੍|੨੩|

ਨਿਸ਼ੀਤ੍ਯਨੇਨ ਯਨ੍ਨਿਸ਼ਾਸਮੀਪੇਨੁਵਾਸਨਂ ਵਿਹਿਤਂ ਤਦੇਵ ਕਾਲਭੇਦੇਨ ਭਿਨ੍ਨਕਾਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੀਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਹੇਮਨ੍ਤਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਦਿਵੇਤਿ ਨਿਸ਼ਾਸਮੀਪੇ ਦਿਵਾਭਾਗੇ, ਰਾਤ੍ਰਾਵਪਿ ਚ ਦਿਨਸਮੀਪਾਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰੌ| ਦੋਸਾਨ੍ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ ਦੋਸਾਨ੍ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਤਰਂ ਚ ਦੋਸਵਰ੍ਜਨੇਨ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ; ਯੇ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਾਨੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਧ੍ਯਾਯੇ- “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੋ ਦਿਵਾ ਸ਼ੀਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ, ਯ ਏਵਾਕਾਲਪੀਤਸ੍ਨੇਹਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤਕਾਲਵਿਪਰ੍ਯਯਕਤਾਨੁਵਾਸਨੇਪਿ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਧ੍ਯਾਯੇ ਯਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਪਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾ ਚ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਵਿਹਿਤਂ ਤਦਿਹਾਪਿ ਸਮਾਨਨ੍ਯਾਯਤ੍ਵਾਦੇਕਦੇਸ਼ਾਭਿਧਾਨੇਨਾਪਰੈਕਦੇਸ਼ਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੨||-

Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨੀਯੇ ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਦੇਯਂ ਵ੍ਯੁਸਿਤਾਯ ਭੋਜ੍ਯਮ੍||੨੩|| ਸਾਯਂ ਚ ਭੋਜ੍ਯਂ ਪਰਤੋ ਦ੍ਵ੍ਯਹੇ ਵਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਨੁਵਾਸ੍ਯੋਹਨਿ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾ | ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ ਵਾਪ੍ਯਥ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਦਨੁਵਾਸਨਂ ਚ||੨੪||

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦੌ ਅਨੁਵਾਸਨੀਯੇ ਇਤਿ ਅਨੁਵਾਸਨਸ੍ਨੇਹੇ| ਵ੍ਯੁਸਿਤਾਯੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਂ ਰਾਤ੍ਰਿਵ੍ਯੁਸਿਤਾਯ ਦਿਵਾ ਭੋਜ੍ਯਂ ਦੇਯਂ, ਤਥਾ ਸਾਯਂ ਚ ਭੋਜ੍ਯਂ ਦੇਯਮ੍| ਅਨੁਵਾਸਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪੁਨਰਨੁਵਾਸਨਕਾਲਮਾਹ- ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਪਞ੍ਚਾਹਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍; ਅਯਞ੍ਚਾਨੁਵਾਸਨਕਾਲੋ ਨਿਰੂਹਦਿਨ ਏਵ ਦਾਤਵ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨੇ ਪਰਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਠਨ੍ਤਿ ਯਤ੍- ‘ਪਰਤੋ ਦ੍ਵ੍ਯਹੇ ਵਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਨੁਵਾਸ੍ਯੋਹਨਿ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾ’ ਇਤਿ; ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਪਰਤੋ ਦ੍ਵ੍ਯਹੇ ਵਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਨੁਵਾਸ੍ਯੋਹਨਿ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵੇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਵ੍ਯਹੇਨੁਵਾਸਨਮਤਿਪ੍ਰਬਲਵਾਤਸ੍ਯ, ਅਨਤਿਵਦ੍ਧਵਾਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ, ਪਞ੍ਚਮੇ ਤੁ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਕਫਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਦਿਨਾਨੁਵਾਸਨਂ ਹਾਰੀਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਤਿਵਦ੍ਧਂ ਪਵਨਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ ਬਸ੍ਤਿਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਬਹੁਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਂ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ| ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯੇਸਾਮਗ੍ਨ੍ਯਾਬਾਧਭਯਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੭) ਇਤਿ| ਇਹਾਪਿ ‘ਰੂਕ੍ਸਨਿਤ੍ਯਸ੍ਤੁ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ‘ਵਾਤਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ” (ਸਿ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵ੍ਯਹੇ ਦਾਨਂ ਵਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤੇਨ ‘ਦ੍ਵ੍ਯਹੇ ਵਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ ਸਾਧੁਃ; ‘ਦ੍ਵ੍ਯਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਦਿਨਦ੍ਵਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਦ੍ਵ੍ਯਹਪੂਰਣਂ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਥਮਦਿਵਸਦਤ੍ਤਾਨੁਵਾਸਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਪੂਰ੍ਣੇ ਤਤੀਯੇ ਦਿਵਸੇਨੁਵਾਸਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ’ ਇਤਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍; ਏਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਪਿ ਤਤੀਯਾਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਏਵ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤੋ ਜ੍ਞੇਯ ਇਤਿ||੨੩-੨੪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

ਏਕਂ ਤਥਾ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਕਫਜੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੇ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਵਾਪਿ| ਵਾਤੇ ਨਵੈਕਾਦਸ਼ ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਵਾ ਬਸ੍ਤੀਨਯੁਗ੍ਮਾਨ੍ ਕੁਸ਼ਲੋ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||੨੫||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦੋਸਭੇਦੇਨਾਨੁਵਾਸਨਨਿਯਮਮਾਹ- ਏਕਂ ਤਥਾ ਤ੍ਰੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ‘ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਃ ਕਤਿ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍; ਅਪਰਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤਰਂ ‘ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਤਾਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਂ ਨ ਵਿਹਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਾਨੁਗਤਕਫਪਿਤ੍ਤਵਿਸਯਤਯੈਤਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪੁਨਰ੍ਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਤੇ ਨਵ ਏਕਾਦਸ਼ ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਯੁਗ੍ਮਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦ੍ਵਿਚਤੁਃਸਡਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਯੁਗ੍ਮਦਾਨਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ, ਅਯੁਗ੍ਮਦਾਨਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵਾਤ੍ਰੋਪਕਾਰੀਤਿ ਮਹਰ੍ਸਿਵਚਨਾਦ੍ਬੋਧ੍ਯਂ, ਯਥਾ- “ਯੁਗ੍ਮੇਸ੍ਵਹਃਸੁ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮੌ ਸਂਵਸੇਤਾਮ੍” (ਸ਼ਾ.ਅ.੮) ਇਤਿ; ਉਪਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਭੀਤ੍ਯਾ ਨ ਕਥਿਤਾਚਾਰ੍ਯੇਣ| ਯਤ੍ਤੁ- “ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਵਾਹੁਸ਼੍ਚਤੁਰੋਥ ਸਡ੍ ਵਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯੁਗ੍ਮਬਸ੍ਤਿਦਾਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਰੂਹਾਙ੍ਗਤਯਾ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨੁਵਾਸਨਵਿਸਯਯੁਗ੍ਮਬਸ੍ਤਿਦਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨੁਵਾਸਨਵਿਸਯਮਯੁਗ੍ਮਦਾਨਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਏਤੇਨ, ਯਦੁਕ੍ਤਮਾਸਾਢਵਰ੍ਮਣਾ- “ਨਿਰੂਹਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਮਯੁਗ੍ਮਦਾਨਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨੋਕ੍ਤਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਪੂਰ੍ਵ ਚ, ਯੋਗਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਮਾਦੇਕਂ ਤਥਾ ਤ੍ਰੀਨਿਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਹ” (?) ਇਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਞ੍ਚ, ਅਯੁਗ੍ਮਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪੁਨਰ੍ਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਯਤ੍ਰਾਨੁਵਤ੍ਤ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਂ ਦੇਯਂ ਤਤ੍ਰਾਯੁਗ੍ਮਕਂ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਤਰਿਤਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਨ੍ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦੇਯਃ| ਵਿਸਮਸਙ੍ਖ੍ਯੋਪਾਦਾਨਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਵਿਧਯਾਪਿ ਦ੍ਵ੍ਯਹਚਤੁਰਹਾਦਿਗ੍ਰਾਹਕਂ ਭਵਤਿ , ਤੇਨੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਂ ਨ ਵਿਰੋਧੀਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਨਿਰੂਹੇ ਵ੍ਯੁਸਿਤੇ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋਨੁਵਾਸਨਂ ਪਰਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹਨਿ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾ ਤਥੈਕਾਦਸ਼ਾਹੇਪਕਰ੍ਸਤੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਦਿ(?) ਵਾਤਾਦਿਸੂਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ||੨੫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

ਨਰੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਨਿਰੂਹਦਾਨਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਨ੍ਯਵਸ਼੍ਯਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰੂਹੇਣ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਤਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਕਸੇਚ੍ਛਰੀਰਮ੍||੨੬||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰੂਹਵਿਰੇਚਨਯੋਰਨ੍ਤਰੇਵਸ਼੍ਯਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਕਾਲਮਾਹ- ਨਰੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਵਚਨਾਦੇਕਾਹਸਾਧ੍ਯੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧਾਵਵਸ਼੍ਯਂ ਸਪ੍ਤਦਿਨਚ੍ਛੇਦਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿਵਿਰੇਚਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧ ਏਵ ਨਿਰੂਹਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੀਯਾਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧੌ, ਤਥਾ ਨਿਰੂਢਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਸ ਨਿਸੇਧਃ; ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਦਿਦਿਨੇਪਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮਿਦਂ ਵਚਨਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਵਿਰੇਚਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਨਵਮੇਹ੍ਨ੍ਯਨੁਵਾਸਨਕਾਲਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮੇਵ ਨਿਰੂਹਵਿਧਾਨਂ, ਤੇਨਾਰ੍ਵਾਗ੍ਬਸ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਰਪਿ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਯਤੋਨੁਵਾਸਨਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਪੇਕ੍ਸਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮਸ੍ਯੇਯਂ ਵਿਧਾ, ਯਦਾਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣੈਵ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਚਤੁਰ੍ਥਦਿਨੇਨੁਵਾਸਨਦਾਨਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸਸ੍ਠੇ ਵਾ ਦਿਨੇ ਨਿਰੂਹਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜ੍ਯੇਤ, ਅਤਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮੇਤਦ੍ਵਚਨਮ੍| ਨਿਰੂਹਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤੁ ਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਤੇਨ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਰਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਯਾਵਚ੍ਚ ਨਿਰੂਹਵਿਰੇਚਨਵਰ੍ਜਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਸੇਦਿਤਿ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ੋਧਨਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ੋਧਨਾਦ੍ਧਿਂਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਯਤ੍ਤੁ “ਆਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਾ ਤਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਰੂਹਣਮ੍” ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਵਿਧਯਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸਂਸ਼ੋਧਨਕ੍ਰਮੇ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਸਪ੍ਤਾਹਪੂਰਣਂ ਸਂਸਰ੍ਜਨਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਮਨੁਮਤਵਿਕਲ੍ਪਪਰਿਹਾਰਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੨੬||

Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28

ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਯਿਤਾ ਸੁਖਾਯੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਮੇਧਾਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਕਚ੍ਚ| ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਦ੍ਧਯੂਨਾਂ ਨਿਰਤ੍ਯਯਃ ਸਰ੍ਵਗਦਾਪਹਸ਼੍ਚ||੨੭|| ਵਿਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਮੂਤ੍ਰਕਰ੍ਸੀ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਵਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਪ੍ਰਦਸ਼੍ਚ| ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਿਤਂ ਦੋਸਚਯਂ ਨਿਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ਼ਮਯੇਨ੍ਨਿਰੂਹਃ||੨੮||

‘ਕਿਙ੍ਗੁਣੋ ਬਸ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਯਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚਾਸ੍ਥਾਪਨਗੁਣਃ, ਅਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯ ਤੁ ਦੇਹੇ ਨਿਰੂਹੇਣ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਗੁਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਵਯਃ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤਿ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਯਿਤਾ; ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਕਾਰੀਤਿ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਪਕਰ੍ਸਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਭੇਸਜਵਿਸ਼ੇਸਯੋਗਾਤ੍| ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਦ੍ਧਯੂਨਾਂ ਨਿਰਤ੍ਯਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤੇ ਹਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਦ੍ਧਯੋਰ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧੇ| ਸਰ੍ਵਗਦਾਪਹਤ੍ਵਂ ਸਂਸ਼ਮਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ਼ਮਯੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੋਸਸਂਸ਼ੋਧਨਦ੍ਵਾਰਾ ਸਰ੍ਵਗਦਾਪਹਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਿਤਿ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ||੨੭-੨੮||

Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31

ਦੇਹੇ ਨਿਰੂਹੇਣ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗੇ ਸਂਸ੍ਨੇਹਨਂ ਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਂ ਚ| ਨ ਤੈਲਦਾਨਾਤ੍ ਪਰਮਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਮੀਰਣਾਰ੍ਤੇ ||੨੯|| ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਲਘੁਤਾਂ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਪਵਨਸ੍ਯ ਹਤ੍ਵਾ| ਤੈਲਂ ਦਦਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਮਥਾਗ੍ਨਿਪੁਸ੍ਟਿਮ੍ ||੩੦|| ਮੂਲੇ ਨਿਸਿਕ੍ਤੋ ਹਿ ਯਥਾ ਦ੍ਰੁਮਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨੀਲਚ੍ਛਦਃ ਕੋਮਲਪਲ੍ਲਵਾਗ੍ਰ੍ਯਃ| ਕਾਲੇ ਮਹਾਨ੍ ਪੁਸ੍ਪਫਲਪ੍ਰਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਨਰਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਵਾਸਨੇਨ||੩੧||

ਦੇਹੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਨੁਵਾਸਨਗੁਣਮਾਹ| ਨਿਰੂਹੇਣ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗੇ ਇਤਿ ਵਚਨਾਨ੍ਨਿਰੂਹਸ਼ੋਧਿਤ ਏਵ ਮਾਰ੍ਗੇ ਸਂਸਰ੍ਜਦਨੁਵਾਸਨਂ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਕਰ੍ਤ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨ ਤੈਲਦਾਨਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਨੇਹੋਪਲਕ੍ਸਣੇਨ ਕੇਚਿਦ੍ਘਤਮਪਿ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤੈਲਮੇਵਾਤ੍ਰ ਵਾਤਹਰਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਬ੍ਰੂਤੇ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ; ਤਥਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਚ ਨ ਸਰ੍ਪਿਸੀਤਿ; ਸ੍ਨੇਹਾ ਮਜ੍ਜਵਰ੍ਜਿਤਾ ਅਨੁਵਾਸਨਾਧਿਕਤਾ ਅਪ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਘਤਮਨੁਮਨ੍ਯਤੇ| ਪਰਮਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਕਾਰਣਂ, ਤਚ੍ਚ ਕਾਰਣਮਨਿਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ‘ਨਾਨ੍ਵਾਸਨਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਹਾਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੈਲਕਤ੍ਯਮੇਵ ਸਕਾਰਣਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਸ੍ਨੇਹੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਲਂ ਚਾਨੁਵਾਸਨੇ ਪਕ੍ਵਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਅਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਤੁ ‘ਨ ਚਾਮਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸ ਹ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯੇਦ੍ਗੁਦਮ੍’ (ਸਿ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੈਲਾਨਿਲਯੋਰ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਯੋਰ੍ਮੇਲਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤੈਲਮੇਵ ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਨ ਵਾਤਸ੍ਤੈਲਮ੍; ਅਣੁਤ੍ਵਂ ਗੁਣੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤੈਲੇ ਵਾਤੇ ਚਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਵਯਵਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨਾ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ, ਤੇਨ ਸਮਾਨਮਪ੍ਯਣੁਤ੍ਵਮਿਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਤੈਲਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਮੂਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਚਾਨੁਵਾਸਨੇਨ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਤਰ੍ਪਣੀਯਸ੍ਯ ਗੁਦਸ੍ਯ ਦੇਹਮੂਲਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਪਰਾਸ਼ਰੇ- “ਮੂਲਂ ਗੁਦਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਿਰਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਧਾਨਂ ਯਾਵਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ” ਇਤਿ; ਤਥਾਨੁਵਾਸਨਾਦਪਿ ਨਰੋ ਬਲਵੀਰ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪੇਤੋਪਤ੍ਯਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੯-੩੧||

Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34

ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇਪਿ ਯੇ ਪਙ੍ਗਵੋ ਯੇਪਿ ਚ ਭਗ੍ਨਰੁਗ੍ਣਾਃ| ਯੇਸਾਂ ਚ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਚਰਨ੍ਤਿ ਵਾਤਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਿ ਤੇਸੁ ਬਸ੍ਤਿਃ||੩੨|| ਆਧ੍ਮਾਪਨੇ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੇ ਪੁਰੀਸੇ ਸ਼ੂਲੇ ਚ ਭਕ੍ਤਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨੇ ਚ| ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕੁਕ੍ਸੌ ਯੇ ਚਾਮਯਾਸ੍ਤੇਸੁ ਚ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਟਃ||੩੩|| ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਵਾਤਕਤੋਪਸਰ੍ਗਾ ਗਰ੍ਭਂ ਨ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਨਭਿਃ ਸਮੇਤਾਃ| ਕ੍ਸੀਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾ ਯੇ ਚ ਨਰਾਃ ਕਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ ਪਰਮਂ ਚ ਤੇਸੁ||੩੪||

ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਹਾਨੁਵਾਸਨਯੋਰ੍ਗੁਣਮਾਹ- ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗ੍ਨਾ ਇਤਿ ਭਗ੍ਨਕਾਯਾਃ ; ਰੁਗ੍ਣਾ ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਾਃ| ਭਕ੍ਤਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨੇ ਅਰੋਚਕੇ| ਵਾਤਕਤੋਪਸਰ੍ਗਾ ਇਤਿ ਵਾਤਕਤੋਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਕ੍ਸੀਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾ ਇਤਿ ਅਤਿਕ੍ਸੀਣਸ਼ੁਕ੍ਰਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਨੁਵਾਸਨਂ, ਭਕ੍ਤਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਪ੍ਰਕਾਰੇਸੁ ਚ ਨਿਰੂਹ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥੋਨੁਸਰਣੀਯਃ||੩੨-੩੪||

Adhikarana 26 (35) · Śloka 35

ਉਸ੍ਣਾਭਿਭੂਤੇਸੁ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਤਾਞ੍ਛੀਤਾਭਿਭੂਤੇਸੁ ਤਥਾ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਨ੍| ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੌਸਧਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ||੩੫||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕੇਸੁ ਚ ਕਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤਰਮ੍- ਉਸ੍ਣਾਭਿਭੂਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਾਭਿਭੂਤੇ ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਾਭਿਭੂਤੇ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ, ਯੇਨ ‘ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਗੁਰੁਲਧ੍ਵਭਿਭੂਤੇਪਿ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੌਸਧਸਮ੍ਪਾਦਿਤੋ ਵਸ੍ਤਿਰ੍ਦੇਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੫||

Adhikarana 27 (36) · Śloka 36

ਨ ਬਂਹਣੀਯਾਨ੍ ਵਿਦਧੀਤ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯੇਸੁ ਗਦੇਸੁ ਵੈਦ੍ਯਃ| ਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮੇਹਾਦਿਸੁ ਮੇਦੁਰੇਸੁ ਨਰੇਸੁ ਯੇ ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯਾਃ||੩੬||

ਨਿਤ੍ਯਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯਗਦਾਨਾਹ- ਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮੇਹਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰੋਚਕਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੀਪਦਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮੇਦੁਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮੇਦਸ੍ਵਿਸੁ||੩੬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਾਨਾਂ ਨ ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਨੋ ਭਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਾਮ੍| ਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਨਾਂ ਨ ਵਿਸ਼ੋਧਿਤਾਨਾਂ ਯੇਸਾਂ ਚ ਦੋਸੇਸੁ ਨਿਬਦ੍ਧਮਾਯੁਃ||੩੭||

ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਾਨਾਂ ਨੇਤਿ ਕ੍ਸੀਣਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਪ੍ਰਭਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯਾਨਿਤਿ ਅਪਕਰ੍ਸਣਕਾਰਕਾਨ੍| ਯੇਸਾਂ ਚ ਦੋਸੇਸੁ ਨਿਬਦ੍ਧਮਾਯੁਰਿਤਿ ਯੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਹਰਣਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਞ੍ਜਹਤਿ||੩੭||

Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40

ਸ਼ਾਖਾਗਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾ ਮਰ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਙ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ| ਯੇ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਨ ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਯੋ ਵਾਯੋਃ ਪਰਂ ਜਨ੍ਮਨਿ ਹੇਤੁਰਸ੍ਤਿ||੩੮|| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਾਦਿਮਲਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਙ੍ਘਾਤਕਰਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ਮਾਯ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਬਸ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਭੇਸਜਮਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍||੩੯|| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਪਿ ਬਸ੍ਤਿਮੇਕੇ|੪੦|

ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਬਹੁਵਿਸਯਾਂ ਸ੍ਤੁਤਿਮਾਚਕ੍ਸਾਣਃ ‘ਕਿਙ੍ਗੁਣੋ ਬਸ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੈਵੋਤ੍ਤਰਂ ਪੁਨਰਾਹ- ਸ਼ਾਖਾਗਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਮਰ੍ਮਗਤਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ਾਖਾਦਿਰੋਗਮਰ੍ਗੋ ਗਹੀਤਃ; ਮਰ੍ਮਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿ ਮਧ੍ਯਮਰੋਗਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾਂ ਸਨ੍ਧਿਜਾਨਾਮਪਿ ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍; ਇਹ ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸ੍ਨ੍ਧਯੋ ਹਿ ਮਧ੍ਯਮੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗ ਉਕ੍ਤਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਭੇਦਾਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਰੋਗਮਾਰ੍ਗਤ੍ਰਯਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਙ੍ਗਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਭੇਦਾਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਮ੍; ਵਾਯੋਃ ਪਰਮਿਤਿ ਵਾਯੋਃ ਪਰੋ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਤੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਅਪਿ ਰੋਗਕਾਰਣੇ ਭਵਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਯੁਰੇਵ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਾਯੋਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵ ਏਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਫਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਂ, (ਨ ਚ ਮਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਫਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਂ ,) ਮਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਤਰਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਖਮਲਾਦੀਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਆਸ਼ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਲਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਾਨਾਮਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਙ੍ਘਾਤਕਰ ਇਤਿ ਵਿਯੋਗਮੇਲਕਕਰਃ; ਏਤੇਨ, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਦੋਸਮਲਧਾਤੂਨਾਂ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗੌ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਵਿਣ੍ਮਲਮੇਲਕਰੂਪਨਿਖਿਲਵ੍ਯਾਧਿਕਰਣੇ ਵਾਯੁਰੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਿਂਵਾ ਆਸ਼ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਿਡਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਥਾਨੇਨ ਚ ਸ੍ਥਾਨਿਨੋ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਡਾਦਿਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗੇਨੈਵ ਚ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਕਰਣਪਰਿਗ੍ਰਹੋ ਭਵਤਿ| ਭਵਤ੍ਵੇਵਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਤਃ ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭੇਸਜਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- ‘ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਹਰਾਣਾਮ੍’ (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ| ਅਤੋ ਬਸ੍ਤਾਵਰ੍ਧਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰੂਪਤਾ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰੂਪਤਾ ਚ ਯੁਕ੍ਤੈਵ||੩੮-੩੯||-

Adhikarana 30 (40) · Śloka 41

ਨਾਭਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਕਟਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕੁਕ੍ਸਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ਕਦ੍ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਲੋਡ੍ਯ ||੪੦|| ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਕਾਯਂ ਸਪੁਰੀਸਦੋਸਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸੁਖੇਨੈਤਿ ਚ ਯਃ ਸ ਬਸ੍ਤਿਃ |੪੧|

ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤੇਃ ਕਤਾਕਤਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਨਾਭੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲੋਡ੍ਯੇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭ੍ਯ| ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਕਾਯਮਿਤਿ ਵੀਰ੍ਯਰੂਪੇਣ ਸਾਰੇਣ ਕਾਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਬਸ੍ਤਿਰਾਦਤ੍ਤੇ ਦੋਸਾਨਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਾਤ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੫) ਇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਸਾਰੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਯਥਾ- “ਦੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸੇਣ| ਸੁਖੇਨੇਤਿ ਵਿਕਾਰਮਕਤ੍ਵਾ||੪੦||-

Adhikarana 31 (41) · Śloka 42

ਪ੍ਰਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਮੀਰਣਤ੍ਵਂ ਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ਯਲਾਘਵਾਨਿ||੪੧|| ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤਾ ਚ ਬਲਂ ਚ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਨਿਰੂਢਲਿਙ੍ਗਮ੍|੪੨|

ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਬਸ੍ਤਿਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯੋਤ੍ਤਰਕਾਲਭਵਮਾਹ- ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਆਸ਼ਯਲਾਘਵਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਆਮਯਲਾਘਵਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਤੇਨ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਹ ਨਿਰੂਹਸਾਧ੍ਯਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ||੪੧||-

Adhikarana 32 (42) · Śloka 43

ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਕ੍ਛਿਰੋਹਦ੍ਗੁਦਬਸ੍ਤਿਲਿਙ੍ਗੇ ਸ਼ੋਫਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵਿਕਰ੍ਤਿਕੇ ਚ||੪੨|| ਹਲ੍ਲਾਸਿਕਾ ਮਾਰੁਤਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚ ਨਿਰੂਹਿਤੇ ਸ੍ਯੁਃ|੪੩|

ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਬਸ੍ਤ੍ਯਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਹਿਤੇ ਇਤਿ ਅਯੋਗੇਨ ਨਿਰੂਹਿਤੇ||੪੨||-

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਦੇਵਾਤਿਵਿਰੇਚਿਤਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ਤਦੇਵਾਤਿਨਿਰੂਹਿਤਸ੍ਯ||੪੩||

ਬਸ੍ਤ੍ਯਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪੩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤ੍ਯਸਕ੍ਤਂ ਸਸ਼ਕਚ੍ਚ ਤੈਲਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦਃ | ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰ੍ਲਘੁਤਾ ਬਲਂ ਚ ਸਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਵੇਗਾਃ ਸ੍ਵਨੁਵਾਸਿਤੇ ਸ੍ਯੁਃ||੪੪||

ਅਨੁਵਾਸਨਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸਙ੍ਗਂ ਵਿਨਾ| ਰਕ੍ਤਾਦਯਃ ਧਾਤਵਃ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੁਵਤਿਃ ਨਿਦ੍ਰਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ| ਸਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਅਬਦ੍ਧਾਃ||੪੪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 46

ਅਧਃਸ਼ਰੀਰੋਦਰਬਾਹੁਪਸ੍ਠਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਸੁ ਰੁਗ੍ਰੂਕ੍ਸਖਰਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਮ੍ | ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਮੀਰਣਾਨਾਮਸਮ੍ਯਗੇਤਾਨ੍ਯਨੁਵਾਸਿਤਸ੍ਯ ||੪੫|| ਹਲ੍ਲਾਸਮੋਹਕ੍ਲਮਸਾਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਚਾਤ੍ਯਨੁਵਾਸਿਤਸ੍ਯ|੪੬|

ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਵਾਸਨਾਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਖਰਤਾ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਸ੍ਨੇਹਨਾਦੇਵ| ਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿ ਅਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍||੪੫||-

Adhikarana 36 (46) · Śloka 47

ਯਸ੍ਯੇਹ ਯਾਮਾਨਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਃ||੪੬|| ਆਸ਼੍ਵਾਗਤੇਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਵਿਧੇਯਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਸਂਸ੍ਨੇਹਯਤਿ ਹ੍ਯਤਿਸ੍ਠਨ੍|੪੭|

ਉਚਿਤਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਨਕਾਲਮਾਹ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਮਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਹਰਾਨ੍| ਸ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹ ਇਤਿ ਸ ਅਨੁਵਾਸਨਪ੍ਰਯੋਗਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦਨੁਵਾਸਨਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਰਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸ਼੍ਵਾਗਤੇ ਇਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਧੇਯ ਇਤਿ ਤਦੈਵਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦੇਯਃ| ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਦਾਨੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਸਂਸ੍ਨੇਹਯਤਿ ਹ੍ਯਤਿਸ੍ਠਨ੍ਨਿਤਿ||੪੬||-

Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਤਾਃ ਕਰ੍ਮ ਨੁ ਬਸ੍ਤਯੋ ਹਿ ਕਾਲਸ੍ਤਤੋਰ੍ਧੇਨ ਤਤਸ਼੍ਚ ਯੋਗਃ||੪੭|| ਸਾਨ੍ਵਾਸਨਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵੈ ਨਿਰੂਹਾਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਨੇਹ ਏਕਃ ਪਰਤਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚ| ਕਾਲੇ ਤ੍ਰਯੋਨ੍ਤੇ ਪੁਰਤਸ੍ਤਥੈਕਃ ਸ੍ਨੇਹਾ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਤਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਃ||੪੮|| ਯੋਗੇ ਨਿਰੂਹਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੇਯਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਰਾਦਿਮਧ੍ਯਾਃ|੪੯|

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਕਾਲਯੋਗਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸੋਡਸ਼ਾਸ੍ਟਬਸ੍ਤਿਸਮੁਦਯੇਸੁ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਕਾਲਸ੍ਤਤੋਰ੍ਧੇਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਅਰ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨ ਸਮਪ੍ਰਤਿਵਚਨਃ ; ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧ ਸੋਡਸ਼ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਨ੍ਵਸਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਰ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰੂਹਾਨੁਵਾਸਨਵਿਭਾਗਮਾਹ| ਏਕਮਨੁਵਾਸਨਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦੀਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਾਨ੍ਵਸਨਾਃ, ਏਵਮਨੁਵਾਸਨੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਯੋਗਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਨਿਰੂਹਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਬਸ੍ਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਆਰਮ੍ਮੇ| ਪਰਤ ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਨਿਰੂਹੋਤ੍ਤਰਕਾਲੇ| ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਤਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਨਿਰੂਹੇਣਾਨ੍ਤਰੀ ਕਤਾਃ, ਏਵਂ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਬਸ੍ਤਯਃ ਪੂਰਣੀਯਾਃ| ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਰਾਦਿਮਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾ ਅਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯੇ ਆਦੌ ਚ ਯੇਸਾਂ ਵਿਭਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਤਥਾ; ਅਤ੍ਰ ਚਾਦੌ ਸ੍ਨੇਹਦ੍ਵਯਮ੍, ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਸ੍ਨੇਹਦ੍ਵਯਂ, ਨਿਰੂਹਤ੍ਰਯਮਧ੍ਯੇ ਚੈਕਮਨੁਵਾਸਨਮ੍, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਨਿਰੂਹਦਿਨ ਏਵਾਨੁਵਾਸਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ਮਤੇ ਆਦਾਵੇਕ ਏਵ, ਅਨ੍ਤੇਪਿ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰੇ ਏਕਃ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਏਵਂ ਕਰ੍ਮਕਾਲਯੋਰਪਿ ਨਿਰੂਹਦਿਨ ਏਵ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾਨੁਵਾਸਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚੈਕਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰੂਹਾਣਾਂ ਦਾਨੇ ਵਾਤਕ੍ਸੋਭੋ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਃ, ਕਰ੍ਮਾਦਿਸੁ ਨਿਰੂਹਾ ਯਾਪਨਾਬਸ੍ਤਿਰੂਪਾ ਦੀਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਏਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਵਾਤਕ੍ਸੋਭਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮਾਦਯੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੇਵੇਯਂ ਕਰ੍ਮਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਯਥਾ ਯਮਕਮਹਾਚ੍ਛਪਾਨਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਨਾਰ੍ਸ ਇਤਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍| ਕਰ੍ਮਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਸ੍ਤਿ| ਤਥਾਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਾਸ੍ਟੌ ਚ ਕਰ੍ਮਕਲਯੋਗਾਃ; ਨਿਰੂਹਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਤਰਿਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸਟ੍ ਤ੍ਰਯਃ; ਏਕਸ੍ਨੇਹਾਰਮ੍ਭਾਃ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਃ” ਇਤਿ; ਹਾਰੀਤੇਪਿ- “ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਕਂ ਕਰ੍ਮ ਬੁਧਾ ਵਦਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਰ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਵਦਨ੍ਤਿ||੪੭-੪੮||-

Adhikarana 38 (49) · Śloka 50

ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਵਾਹੁਸ਼੍ਚਤੁਰੋਥ ਸਡ੍ਵਾ ਵਾਤਾਦਿਕਾਨਾਮਨੁਵਾਸਨੀਯਾਨ੍ ||੪੯|| ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਦਾਯਾਸ਼ੁ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਯਰ੍ਥਮਤੋ ਨਿਰੂਹਾਨ੍|੫੦|

ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਮਨੁਵਾਸਨਮਾਹ| ਅਤ੍ਰ ਯੇ ‘ਵਾਤਾਦਿਕਾਨਾਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਬਹੁਵਚਨਂ ਤੁ ਤਦ੍ਗੁਣਸਂਵਿਜ੍ਞਾਨਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਣਾ ਵਾਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯੋਗਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨੇ- ‘ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇਸੁ” (ਨਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੇਪਿ “ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤਿ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ- ‘ਵਾਤਾਧਿਕਾਨਾਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਯੁਗ੍ਮਰੂਪਾਣਾਮਪਿ ਦਾਨਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮੇਵ, ਏਤਦਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯ ਨਿਰੂਹਾਙ੍ਗਤਯਾ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਯੁਗ੍ਮਦਾਨਂ ਤੁ ‘ਬਸ੍ਤੀਨਯੁਗ੍ਮਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯ ਵਿਹਿਤਮਿਤਿ ਭਿਨ੍ਨਵਿਸਯਤਯਾ ਨ ਵਿਰੋਧਃ; ਯਤਃ ਸ੍ਨੇਹਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਸ੍ਨੇਹੇ ਭੂਤ ਏਵਾਯੁਗ੍ਮਦਾਨੇਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨੀਯਂ; ਕਿਂਵਾ, ਅਯੁਗ੍ਮਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਤੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈਵੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਹਿ- ਤ੍ਰੀਨ੍, ਪਞ੍ਚ, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਚਤੁਰ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤ, ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰ ਇਤਿ ਨਵ, ਪਞ੍ਚ ਸਡਿਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼, ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਇਹ ਵਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਯੁਗ੍ਮਦਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਯਥਾ- “ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਬਹੁਵਾਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵੌ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਾਨ੍| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਨੁਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਰੂਹਯੇਤ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੭) ਇਤਿ| ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਬਦ੍ਧਸਿਰਾਭਿਹਿਤਾ||੪੯||-

Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53

ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਸ੍ਯ ਤਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤਲਸ੍ਵੇਦਿਤਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਮ੍||੫੦|| ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ਤ੍ਰਿਰ੍ਦ੍ਵਿਰਥੈਕਸ਼ੋ ਵਾ ਬਲਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਮਲਾਨਾਮ੍| ਉਰਃਸ਼ਿਰੋਲਾਘਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਚ੍ਛ੍ਯਂ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ||੫੧|| ਗਲੋਪਲੇਪਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ ਚਾਪ੍ਯਥ ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ| ਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਸ਼ਙ੍ਖਸ਼੍ਰਵਣਾਰ੍ਤਿਤੋਦਾਵਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਤਿਮਿਰਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍||੫੨|| ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਤਤ੍ਰ ਮਦੁ ਦ੍ਰਵਂ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨ ਯੋਗੇ|੫੩|

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕ੍ਰਮਾਗਤਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾਮਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਯੇਗਾਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ- ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਸ੍ਯੇਤਿ ਏਤਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਸਮ੍ਪਾਦਨੀਯਨਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯੇਹੋਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਵਮਨਾਦਿਨਾਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੈਕਸਮ੍ਪਦ੍ਯਿ ਪੁਰੁਸੇਯਂ ਕ੍ਰਮੋਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤਿ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਪਾਨਾਦਿਨਾ| ਤਲਸ੍ਵੇਦਿਤਮਿਤਿ ਹਸ੍ਤਤਲਸ੍ਵੇਦਿਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਰ੍ਦ੍ਵਿਰਥੈਕਸ਼ ਇਤਿ ਤਦ੍ਦਿਨ ਏਵ ਦੋਸਾਣਾਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਬਲਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਚ੍ਛ੍ਯਮਿਤਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯੇ ਪਾਟਵਮ੍| ਤਿਮਿਰਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯੇਦਿਤਿ ਤਮੋਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਨੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਯਾਨੁਸਙ੍ਗਤਾਮਾਹ- ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਪਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦੁ ਦ੍ਰਵਂ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨਾਤਿਯੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨ ਯੋਗੇ ਇਤਿ ਅਯੋਗੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਪੁਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਦੇਯਮ੍||੫੦-੫੨||-

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ਇਤ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਵਸ੍ਥਸੁਖਃ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਬਲਾਯੁਸੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਦਾਮਯਘ੍ਨਃ||੫੩||

ਉਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਯੋਗਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤ੍ਯਾਤੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤੁਰਸ੍ਵਸ੍ਥਸੁਖ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਆਤੁਰੇ ਆਮਯਸ੍ਯਾਪਹਨ੍ਤਤਯਾ, ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ ਬਲਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰ੍ਤਤਯਾ ਯਥੋਕ੍ਤਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸੁਖਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ “ਮਾਧਵਪ੍ਰਥਮੇ ਮਾਸਿ” (ਸੂ.ਅ.੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੈਵ ਜ੍ਞੇਯਾ||੫੩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਯਾਤਿ ਯਾਵਾਂਸ੍ਤਾਵਾਨ੍ ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵਿਃ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲਃ|੫੪|

‘ਕਤੇ ਕਿਯਾਨ੍ ਵਾ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਕਾਲਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਵਾਨ੍ ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵਿਃ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲ ਇਤਿ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇ ਯਾਵਾਨ੍ ਕਾਲੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਤਤਃ ਕਾਲਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕਾਲਂ ਯਾਵਤ੍ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਬਸ੍ਤੇਸ੍ਤ੍ਵਾਦੌ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ|੫੪|

Adhikarana 42 (54) · Śloka 55

ਅਤ੍ਯਾਸਨਸ੍ਥਾਨਵਚਾਂਸਿ ਯਾਨਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਦਿਵਾ ਮੈਥੁਨਵੇਗਰੋਧਾਨ੍||੫੪|| ਸ਼ੀਤੋਪਚਾਰਾਤਪਸ਼ੋਕਰੋਸਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਦਕਾਲਾਹਿਤਭੋਜਨਂ ਚ|੫੫|

‘ਕਿਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਅਤ੍ਯਾਸਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸਨਮ੍ ਉਪਵਿਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਤਯਾ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਯਾਨਂ ਰਥਾਸ਼੍ਵਾਦਿਨਾ ਯਾਨਮ੍| ਏਤ ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਇਹੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇਨ ਕ੍ਰੋਧਾਤਿਚਿਨ੍ਤਨਾਦਯੋ ਯੇਪ੍ਯੁਪਕਲ੍ਪਨੀਯਾਦੌ ਵਮਨਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇਪਿ ਨ ਸੇਵ੍ਯਾ ਏਵ||੫੪||-

Adhikarana 43 (55) · Śloka 56

ਬਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਣੀਤੇ ਵਿਸਮਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਤਥਾਰ੍ਸ਼ਃਕਫਵਿਡ੍ਵਿਬਦ੍ਧੇ ||੫੫|| ਨ ਯਾਤਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸੁਖਂ ਨਿਰੇਤਿ ਦੋਸਾਵਤੋਲ੍ਪੋ ਯਦਿ ਵਾਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਃ|੫੬|

‘ਪ੍ਰਣੀਯਮਾਨਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਬਦ੍ਧੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੇਤ੍ਰੇ ਬਦ੍ਧੇ ਵਿਸਮਂ ਪ੍ਰਣੀਤੇ ਚ ਗੁਦਾਵਯਵਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਯਾਤਿ| ਤਥਾ ‘ਨ ਸੁਖਂ ਨਿਰੇਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਸੁਚਿਰਾਚ੍ਚ ਕੇਨ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਨ ਸੁਖਂ ਨਿਰੇਤੀਤਿ ਚਿਰੇਣ ਦੁਃਖਂ ਕਤ੍ਵਾ ਚਾਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਾਵਤ ਇਤਿ ਦੋਸੇਣ ਬਲੀਯਸਾਵਰੁਦ੍ਧਃ| ਅਲ੍ਪ ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਮਾਨਃ| ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯ ਇਤਿ ਉਸ੍ਣਲਵਣਾਦ੍ਯਭਾਵਾਨ੍ਮਦੁਵੀਰ੍ਯਃ||੫੫||-

Adhikarana 44 (56) · Śloka 57

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤੁ ਵਰ੍ਚੋਨਿਲਮੂਤ੍ਰਵੇਗੇ ਵਾਤੇਤਿਵਦ੍ਧੇਲ੍ਪਬਲੇ ਗੁਦੇ ਵਾ||੫੬|| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਮਦੌ ਚ ਕੋਸ੍ਠੇ ਪ੍ਰਣੀਤਮਾਤ੍ਰਃ ਪੁਨਰੇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਃ|੫੭|

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਗਮਨਹੇਤੁਮਾਹ| ਵਾਤੇਤਿਵਦ੍ਧੇ ਸ੍ਨੇਹੋ ਗੁਦੇ ਵਾਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਹਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਯਾਤ੍ਯਾਸ਼ਯਂ, ਤਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਅਲ੍ਪਬਲੇ ਗੁਦੇ ਸ੍ਨੇਹਂ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਪੁਰੁਸਃ, ਅਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵਂ ਗੁਦਸ੍ਯ ਸਂਵਰਣੀਵਲੀਦਾਰ੍ਬਲ੍ਯਾਤ੍||੫੬||-

Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59

ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਮਨਿਲੋ ਨਿਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਙ੍ਗਸੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਵਯਥੂਨ੍ ਕਰੋਤਿ||੫੭|| ਸ੍ਨੇਹਂ ਤੁ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਨਬੁਧਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮੈ ਸਂਵਰ੍ਧਯਤ੍ਯੇਵ ਹਿ ਤਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍| ਰੋਗਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇਪ੍ਯਵਿਤਰ੍ਕ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਵਗਹੀਤਮਾਰ੍ਗਾਃ||੫੮|| ਸਨ੍ਦੂਸਿਤਾ ਧਾਤੁਭਿਰੇਵ ਚਾਨ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਭੇਸਜੈਰ੍ਨੋਪਸ਼ਮਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ|੫੯|

‘ਸਾਧ੍ਯਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਦਸਾ ਕਫੇਨ ਵੇਤਿ ਮੇਦਃ ਕਫਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪ੍ਰਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਨਾਵਰਣਂ ਜਾਨਾਤਿ, ਅਤ ਏਵ ‘ਅਬੁਧਃ’ ਇਤਿ ਕਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਕੁਪਿਤੇ ਮਾਰ੍ਗਸਂਰੋਧਾਨ੍ਮੇਦਸਾ ਵਾ ਕਫੇਨ ਵਾ| ਅਤਿਵਦ੍ਧੇਨਿਲੇ ਨਾਦੌ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਬਂਹਣਮ੍” ਇਤਿ| ਅਵਿਤਰ੍ਕ੍ਯਮਾਣਾ ਇਤਿ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਯਮਾਨਾਃ| ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਯਮਾਨਤ੍ਵ ਏਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਦੋਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਾ ਅਤੋ ਦੁਰ੍ਗ੍ਰਹਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਧਾਤੁਭਿਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਨ੍ਦੂਸਿਤਾਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੈਰ੍ਭੇਸਜੈਰ੍ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ; ਸ੍ਵੈਰ੍ਭੇਸਜੈਰਿਤਿ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਾਦਿਕਾਰਣਦੋਸਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸਕੈਰੇਕਦੋਸਭੇਸਜੈਃ; ਤਦ੍ਧਿ ਤਥਾਭੂਤਾਨਾਂ ਭੇਸਜਂ ਯੌਗਿਕਂ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਅਤੋਨੁਪਸ਼ਮੋ ਯੁਕ੍ਤ ਏਵਃ ਏਵਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਵਰੋਧਾਨ੍ ਤਥਾ ਧਾਤੁਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚਾਵਗਮ੍ਯੈਵ ਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋਨੁਸਰਣੀਯਃ||੫੭-੫੮||-

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਕਰ੍ਮ ਹੀਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਪਰੀਤਕਾਲਮ੍||੫੯|| ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਚ੍ਚ ਨ ਤਂ ਵਿਕਾਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਯੇਤ੍ ਪਥ੍ਯਮਪਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮ੍|੬੦|

ਅਥ ਵਿਜ੍ਞਾਤੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧੌ ਭਿਸਜਾਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਧਮਾਨੇਸਿਦ੍ਧਿਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਕਾਲਮਿਤਿ ਅਨੁਚਿਤਕਾਲਕਤਮ੍| ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਚ੍ਚੇਤਿ ਭੇਸਜਾਨਾਂ ਤਥਾਕਰਣਾਤ੍, ਯਥਾ- ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਾਮੇ ਸਤਿ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯੌਗਿਕਂ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ||੫੯||-

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਿਮਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਾਵਿਹ ਕਲ੍ਪਨਾਯਾਮ੍||੬੦|| ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਾਰ੍ਥਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਹਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜਗਾਦਰ੍ਸਿਵਰੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਃ||੬੧||

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ||੬੦||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਢਬਲਸਮ੍ਪੂਰਿਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਕਲ੍ਪਨਾਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਕਲ੍ਪਨਾਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||