Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kalpanāsiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातः कल्पनासिद्धिं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
kalpasthānānantaraṁ pāriśēṣyādēva siddhisthānamabhidhīyatē| siddhērabhidhāyakaṁ sthānaṁ siddhisthānam| siddhiśabdēna cēha vamanādīnāṁ vamanādyasamyagyōgajanyānāṁ vyāpadāṁ bhēṣajasya sādhyatārūpā siddhirucyatē, ēvambhūtasiddhikāraṇābhidhāyakatayā caitat siddhisthānamucyatē; kiṁvā kāryakāraṇayōrabhēdōpacārāt siddhiśabdēnēha siddhikāraṇānyēva vamanādīnyucyantē, uktaṁ hi “samyakprayōgaṁ caiva karmaṇāṁ vyāpannānāṁ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūpadēkṣyāmaḥ” (sū.a.4) iti| na caivaṁ siddhisthānasañjñāvyutpattyā cikitsāsthānādīnāmapi siddhisthānasañjñāprasaktirudbhāvanīyā, yata iyaṁ sañjñā'traiva yōgarūḍhyā vartatē nānyatra||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6
kā kalpanā pañcasu karmasūktā, kramaśca kaḥ, kiṁ ca kr̥tākr̥tēṣu|
liḍgaṁ tathaivātikr̥tēṣu, saṅkhyā kā, kiṅguṇaḥ, kēṣu ca kaśca bastiḥ||3||
kiṁ varjanīyaṁ pratikarmakālē, kr̥tē kiyān vā parihārakālaḥ|
praṇīyamānaśca na yāti kēna, kēnaiti śīghraṁ, sucirācca bastiḥ||4||
sādhyā gadāḥ svaiḥ śamanaiśca kēcit kasmāt prayuktairna śamaṁ vrajanti|
pracōditaḥ śiṣyavarēṇa samyagityagnivēśēna bhiṣagvariṣṭhaḥ||5||
punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṁ hitakāmyayēdam|6|
View original
का कल्पना पञ्चसु कर्मसूक्ता, क्रमश्च कः, किं च कृताकृतेषु|
लिड्गं तथैवातिकृतेषु, सङ्ख्या का, किङ्गुणः, केषु च कश्च बस्तिः||३||
किं वर्जनीयं प्रतिकर्मकाले, कृते कियान् वा परिहारकालः|
प्रणीयमानश्च न याति केन, केनैति शीघ्रं, सुचिराच्च बस्तिः||४||
साध्या गदाः स्वैः शमनैश्च केचित् कस्मात् प्रयुक्तैर्न शमं व्रजन्ति|
प्रचोदितः शिष्यवरेण सम्यगित्यग्निवेशेन भिषग्वरिष्ठः||५||
पुनर्वसुस्तन्त्रविदाह तस्मै सर्वप्रजानां हितकाम्ययेदम्|६|
siddhisthānābhidhānē'pi sakalasiddhisthānāpēkṣaṇīyapañcakarmakalpanādyabhidhāyakatayā prādhānyādādau kalpanāsiddhirēvōcyatē| atra ‘kā kalpanā’ ityādīn śiṣyasya dvādaśapraśnānabhinivēśya tān yathākramaṁ vyācaṣṭē praśnānuguṇagurubuddhiprakāśārtham| yaduktaṁ bharadvājēna- “apraduṣṭēna bhāvēna prasannēnāntarātmanā| śiṣyēṇa samyak pr̥ṣṭasya gurōrbuddhiḥ prakāśatē” iti| atra ‘kā kalpanā pañcasu karmasūktā’ iti prathamaḥ praśnaḥ, ‘kramaśca kaḥ’ iti dvitīyaḥ, ‘kiñca kr̥tākr̥tēṣu liṅgaṁ tathaivātikr̥tēṣu’ iti tr̥tīyaḥ, ‘saṅkhyā kā’ iti caturthaḥ, ‘kiṅguṇō bastiḥ’ iti pañcamaḥ, ‘kēṣu ca kaśca bastiḥ’ iti ṣaṣṭhaḥ, ‘kiṁ varjanīyaṁ pratikarmakālē’ iti saptamaḥ, ‘kr̥tē kiyān vā parihārakālaḥ’ ityaṣṭamaḥ, ‘praṇīyamānaśca na yāti kēna bastiḥ’ iti navamaḥ, ‘kēnaiti śīghraṁ’ iti daśamaḥ, ‘sucirācca kēnaiti’ ityēkādaśaḥ, ‘sādhyāḥ’ ityādikō dvādaśaḥ| sādhyā ityādipraśnasya yadyapyavakāśō nāsti, yatō hi nāsādhyā gadāḥ prōktēna yathāsvaṁ kriyamāṇēna bhēṣajēna praśāmyanti, tathā'pyasamyagbhēṣajē ēva yathāsvaṁ bhēṣajābhidhānādayaṁ praśnōbōddhavyaḥ||3-5||-
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
tryahāvaraṁ saptadinaṁ paraṁ tu snigdhō naraḥ svēdayitavya uktaḥ ||6||
nātaḥ paraṁ snēhanamādiśanti sātmyībhavēt saptadināt paraṁ tu|7|
View original
त्र्यहावरं सप्तदिनं परं तु स्निग्धो नरः स्वेदयितव्य उक्तः ||६||
नातः परं स्नेहनमादिशन्ति सात्म्यीभवेत् सप्तदिनात् परं तु|७|
kalpanāśabdēnēha pañcakarmāṅgakalpanōcyatē, tēna pañcakarmāṅgasnēhasvēdaprayōgamēva prāgāha| tryahāvaramityādi prathamapraśnasyōttaram| tryahāvaramiti tryahēṇa tryahaṁ vā vyāpya kriyamāṇasnēhanēna avaraṁ yathā bhavatīti tryahāvaraṁ snigdhaḥ| saptadinamiti saptadinaṁ vyāpya snigdhḥ| paramiti snēhaprakarṣakālāvadhinā saptadinaṁ vyāpya snigdhaḥ| tataśca kālōtkarṣāt kriyamāṇaśōdhanāṅgasnēhanapakṣē saptadinaṁ yāvat snigdhaḥ, kālāprakarṣapakṣē tu tryahaṁ snigdhaḥ saṁsvēdayitavya ityarthaḥ| uktasaptadinasnēhanakālānatikramaṁ sōpapattikamāha- nātaḥ paramityādi| ataḥ paramiti saptadināt param| kutō nādiśantītyāha- sātmyībhavēdityādi| saptadināt parēṇa kriyamāṇasnēhaḥ saptarātraprayōgēṇa sātmyībhūtatvānna snēhanamadhikaṁ śarīrē karōtītyarthaḥ; tēna yāvanmātrasnēhaprayōgēṇa saptadinōpayuktēna snēhanaṁ vr̥taṁ, sā mātrā sātmyībhūtaiva; adhikamātrā yā sātmyatāṁ na gatā sā saptarātrāt parēṇāpi kartavyaiva; vēdyāstu saptarātrādasnigdhē puruṣē kiñcidviśrāmaṁ kr̥tvā punaradhikamātrayā snēhaṁ prayuñjatē| ētacca tryahasnēhanaṁ saptarātrasnēhanaṁ ca mr̥dukrūrakōṣṭhaviṣayabhēdēna| yaduktaṁ- “mr̥dukōṣṭhastrirātrēṇa snihyatyacchōpasēvayā| snihyati krūrakōṣṭhastu saptarātrēṇa mānavaḥ” (sū.a.13) iti| nanu yadi krūrakōṣṭhastu saptarātrēṇa snihyatīti vyavasthā, tat kathamiha ‘nātaḥ paraṁ snēhanamādiśanti’ ityanēna saptarātrēṇāpyasnēhanamucyatē; brūmaḥ- satyaṁ, krūrakōṣṭhaḥ saptarātrēṇaiva snihyati, paraṁ krūrakōṣṭhatāmapēkṣya kr̥tayā snēhamātrayā snihyati, yadā tu hīnamātrā prayujyatē, tadā saptarātrēṇāpi na snihyati| yattu tantrāntarē- “triṣaṭkanavarātrēṇa snēhapānaṁ vidhīyatē” ityanēna saptarātrādūrdhvamapi snēhanaṁ vihitaṁ, tadācāryānabhimatamēva; kiṁvā, saptarātrādūrdhvamasātmyībhūtādhikamātrāprayōgābhiprāyēṇa tadvarṇanīyam| atra ca saptarātrādūrdhvaṁ snēhaprayōgasya niṣēdhāt, tryahādarvāk prayōgasya vā niṣēdhāt, sadyaḥ snēhaprayōgēṇaikadinēnāpi snēhanamanujānīta iti bruvatē| madhyakōṣṭhāntaraṁ prati snēhanaprakarṣakālō yadyapi nōktaḥ, tathā'pi madhyavidhayā pañcadinēna madhyakōṣṭhasya snēhanaṁ jñēyam| yattu kaiścit ‘mr̥dukōṣṭhaṁ prati tryahādūrdhvaṁ na snēhanaṁ kartavyaṁ sātmyībhāvāditi cārthō labhyatē’ iti vyākhyāyatē, tanna naḥ prīṇāti; yataḥ sātmyībhāvaḥ saptadinanirvartyatayaivācāryēṇōktaḥ , tēnātyalpamātrāprayuktēna snēhēna tryahādyadi na snihyati mr̥dukōṣṭhastadā'dhikadinānyapi tatra snēhaḥ kartavyaḥ||6||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
snēhō'nilaṁ hanti mr̥dūkarōti dēhaṁ malānāṁ vinihanti saṅgam||7||
View original
स्नेहोऽनिलं हन्ति मृदूकरोति देहं मलानां विनिहन्ति सङ्गम्||७||
saṁśōdhanāṅgasnēhaphalamāha- snēhō'nilaṁ hantītyādi||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
snigdhasya sūkṣmēṣvayanēṣu līnaṁ svēdastu dōṣaṁ nayati dravatvam|8|
View original
स्निग्धस्य सूक्ष्मेष्वयनेषु लीनं स्वेदस्तु दोषं नयति द्रवत्वम्|८|
snēhapūrvakasvēdaphalamāha- snigdhasyētyādi| sūkṣmēṣviti sūkṣmēṣvapi|8|
Adhikarana 6 (8) · Śloka 9
grāmyaudakānūparasaiḥ samāṁsairutklēśanīyaḥ payasā ca vamyaḥ||8||
rasaistathā jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaiḥ kaphāvr̥ddhikarairvirēcyaḥ|9|
View original
ग्राम्यौदकानूपरसैः समांसैरुत्क्लेशनीयः पयसा च वम्यः||८||
रसैस्तथा जाङ्गलजैः सयूषैः स्निग्धैः कफावृद्धिकरैर्विरेच्यः|९|
samprati snigdhasya vāmanīyasya vamanānuguṇaṁ virēcanīyasya ca virēcanānuguṇaṁ bhōjanaṁ pr̥thagāha- grāmyaudakētyādi| rasaistathētyādinā virēcanīyasyāhāravidhānam| atra ca utklēśanīya iti yadā sambandhō bhavēttadā utklēśanaṁ pittasyaiva jñēyaṁ; kiṁvā ‘utklēśanīyaḥ’ iti nānuvartata ēva, tēna kaphāvr̥ddhikarai rasairyūṣaiśca ‘bhōjanīya’ iti śēṣaḥ| ētadvirēcanārthaṁ pratibhōjanaṁ tryahaṁ jñēyaṁ, vamanārthaṁ tu pratibhōjanamēkāhamēva; uktaṁ hi ‘snēhāt praskandanaṁ jantustrirātrōparataḥ pibēt| snēhavaddravamuṣṇaṁ ca tryahaṁ bhuktvā rasaudanam| ēkāhōparatastadvadbhuktvā pracchardanaṁ pibēt” (sū.a.13) iti||8||-
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
ślēṣmōttaraśchardayati hyaduḥkhaṁ viricyatē mandakaphastu samyak||9||
adhaḥ kaphē'lpē vamanaṁ virēcayēdvirēcanaṁ vr̥ddhakaphē tathōrdhvam|10|
View original
श्लेष्मोत्तरश्छर्दयति ह्यदुःखं विरिच्यते मन्दकफस्तु सम्यक्||९||
अधः कफेऽल्पे वमनं विरेचयेद्विरेचनं वृद्धकफे तथोर्ध्वम्|१०|
vāmanīyasya ślēṣmōttaratvē kartavyē virēcanīyasya cālpakaphatvē sampādyē upapattimāha- ślēṣmōttara ityādi| uktaviparyayē hētumāha- adha ityādi| kaphē'lpē sati vamanaṁ pītaṁ vamanamakr̥tvaivādhō yāti; vr̥ddhē kaphē tu virēcanaṁ prayuktamūrdhvaṁ yāti, vamanāya sampadyata ityarthaḥ||9||-
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
snigdhāya dēyaṁ vamanaṁ yathōktaṁ vāntasya pēyādiranukramaśca||10||
snigdhasya susvinnatanōryathāvadvirēcanaṁ yōgyatamaṁ prayōjyam |11|
View original
स्निग्धाय देयं वमनं यथोक्तं वान्तस्य पेयादिरनुक्रमश्च||१०||
स्निग्धस्य सुस्विन्नतनोर्यथावद्विरेचनं योग्यतमं प्रयोज्यम् |११|
samprati kramaśca ka iti praśnasyōttaramāha- snigdhāya dēyaṁ vamanamiti; vamanapānadinē'bhyaṅgēna snigdhāya vamanaṁ dēyamityarthaḥ, pānajanitasnēhastu pūrvamēvōktatvānna punarabhidhānamarhati, anyē tu ‘upajātasnēhaguṇāya ’ iti vadanti| yathōktamiti madanakalpōktavidhinā dēyam| vamanānantaraṁ kartavyamāha- vāntasyētyādi| pēyādiḥ “pēyāṁ vilēpī” ityādinā vakṣyamāṇaḥ| vamanakramamabhidhāya virēcanakramamāha- snigdhasyētyādi| susvinnatanōriti samyaksvinnadēhasya| ayaṁ ca virēcanāṅgaḥ snēhasvēdakramō vamanānantarabhāvivirēcanē'pi pēyādikramōttarakālaṁ kartavyaḥ; yaduktaṁ- ‘vilēpyāḥ kramāgataṁ cainaṁ punarēva snēhasvēdābhyāmupapādya virēcayēt’ iti| snēhānantaraṁ ca yattryahaṁ virēcanārthaṁ pratibhōjanaṁ, tadupakramābhidhānānuṣaṅgapratipāditamēvēti na punariha pratipādyatē| yathāvaditi kalpasthanōktavidhinā| yōgyatamamiti śarīradōṣādyapēkṣayā yadvirēcanaṁ yaugikaṁ bhavati taddēyam||10||-
Adhikarana 9 (11) · Śloka 12
pēyāṁ vilēpīmakr̥taṁ kr̥taṁ ca yūṣaṁ rasaṁ trirdvirathaikaśaśca||11||
kramēṇa sēvēta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ|12|
View original
पेयां विलेपीमकृतं कृतं च यूषं रसं त्रिर्द्विरथैकशश्च||११||
क्रमेण सेवेत विशुद्धकायः प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः|१२|
vamanavirēcanōttarabhāvipēyādikramamāha- pēyāṁ vilēpīmityādi| yavāgūḥ bahusikthā| vilēpī viraladravā| uktaṁ hi- ‘sikthakai rahitō maṇḍaḥ, pēyā sikthasamanvitā| yavāgūrbahusikthā syādvilēpī viraladravā’ iti| atra akr̥tayūṣaḥ snēhalavaṇādyasaṁskr̥taḥ, kr̥tayūṣaḥ snēhalavaṇādisaṁskr̥taḥ; ēvaṁ rasē'pi kr̥tākr̥tavyavasthā| yaduktaṁ sūdaśāstrē ‘asnēhalavaṇaṁ sarvamakr̥taṁ kaṭukairvinā| vijñēyaṁ lavaṇasnēhakaṭukaiḥ saṁskr̥taṁ kr̥tam” iti| tririti annakālatrayaṁ vyāpya, dviriti annakāladvayam, ēkaśa iti ēkānnakālam; ētacca trirityādi pratyēkaṁ pēyādibhiḥ sambadhyatē| ētacca trirityādi pakṣatrayaṁ pradhānaśuddhiśuddhādyapēkṣayā yathākramaṁ jñēyam| tēna, pradhānaśuddhiśuddhē pratyēkaṁ triḥ pēyādi kartavyaṁ, tēnānnakālatrayē pēyā, tataḥ parēṇānnakālatrayē vilēpī, tataḥ parēṇānnakālatrayē kr̥tākr̥tayūṣasahitamannaṁ , tatō'pi ca parēṇa kr̥tākr̥tarasēnānnamannakālatrayē dēyam; ēvaṁ dvādaśabhirannakālairvamanadinasāyāhnāt prabhr̥ti saptarātrēṇa pēyādikramaḥ | ayamēva krama upakalpanīyē'pi- “tataḥ sāyāhnē lōhitaśālitaṇḍulānāṁ” ityādinā, yāvat “dvādaśē cānnakālē” (sū.a.15) ityanēnōktaḥ | atra yūṣarasayōstu yadyapi kālavibhāgō na pratipāditastathā'pi yūṣakālatrayē rasakālatrayē ca prathamamakr̥tasya uttarakālē ca kr̥tasya yūṣasya, ēvaṁ rasasyāpi kālavibhāgaḥ kathanīyaḥ| ēvaṁ dviḥpēyādikramastathā ēkaśaśca pēyādikramō varṇanīya iti| ēkakālē tu pēyādikramē yadyapi kr̥tākr̥tayūṣarasayōḥ kālavibhāgō na prāpyatē, tathā'pyēkasminnēva kālē stōkasaṁskārēṇa yūṣarasayōstatra kr̥tākr̥tatvaṁ jñēyam| pradhānaśuddhē bhūridōṣagamanakṣōbhādagnimāndyaṁ sambhavati, tēna tatra pēyādikramaściraṁ kriyata iti jñēyam| pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṁ cāgrē vakṣyamāṇam||11||-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 13
yathā'ṇuragnistr̥ṇagōmayādyaiḥ sandhukṣyamāṇō bhavati kramēṇa||12||
mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya pēyādibhirantaragniḥ|13|
View original
यथाऽणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण||१२||
महान् स्थिरः सर्वपचस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तरग्निः|१३|
pēyādikramasya viśōdhanamandīkr̥tāgnērdīpakatvaṁ dr̥ṣṭāntēna darśayannāha- yathētyādi||12||-
Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15
jaghanyamadhyapravarē tu vēgāścatvāra iṣṭā vamanē ṣaḍaṣṭau||13||
daśaiva tē dvitriguṇā virēkē prasthastathā dvitricaturguṇaśca|
pittāntamiṣṭaṁ vamanaṁ virēkādardhaṁ kaphāntaṁ ca virēkamāhuḥ||14||
dvitrān saviṭkānapanīya vēgānmēyaṁ virēkē vamanē tu pītam|15|
View original
जघन्यमध्यप्रवरे तु वेगाश्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ||१३||
दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा द्वित्रिचतुर्गुणश्च|
पित्तान्तमिष्टं वमनं विरेकादर्धं कफान्तं च विरेकमाहुः||१४||
द्वित्रान् सविट्कानपनीय वेगान्मेयं विरेके वमने तु पीतम्|१५|
pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṁ prāha- jaghanyētyādi| caturbhirvēgairyacchōdhanaṁ vamanaṁ tajjaghanyaṁ, yattu ṣaḍbhistanmadhyamaṁ, yattvaṣṭabhistat pravaram| virēkē jaghanyē daśa, madhyē tu virēcanē dviguṇā daśaviṁśatirityarthaḥ, pravarē tu virēcanē triguṇā daśa triṁśadityarthaḥ| vēgasaṅkhyāvibhēdēna jaghanyādibhēdamabhidhāya dōṣamānabhēdēnāpi virēcanasya jaghanyamadhyapravaratāṁ yathākramamāha- prasthastathētyādi| dviguṇaḥ prasthō jaghanyē virēcanē, triguṇaśca madhyamē, caturguṇastu pravarē| atra ca prasthaśabdēna sārdhatrayōdaśapalānyucyantē; uktaṁ hi tantrāntarē “vamanē ca virēkē ca tathā śōṇitamōkṣaṇē| sārdhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti| pittāntamiṣṭaṁ vamanaṁ virēkādardhamiti virēkē yanmānaṁ jaghanyamadhyapravaravibhāgē prōktaṁ yathākramaṁ tathā vamanē'pi jaghanyamadhyapravaravibhāgē tadardhaṁ jñēyaṁ, paraṁ tu yat pittāntatvaṁ vamanasya, kaphāntatvaṁ virēkasya, tat trividhaśuddhāvarthāgataṁ jñēyam| yadā caturbhirvēgaiḥ prasthamānē dōṣē gatē pittāntatvaṁ samyagvamanaśuddhijalakṣaṇamupalabhyatē tadā jaghanyā śuddhiḥ, yadā ca virēkē daśabhirvēgērdviprasthamānadōṣagamanē kaphāntatvaṁ virēcanasamyagyōgalakṣaṇamupalabhyatē tadā virēcanasya jaghanyā śuddhirbhavati; ēvaṁ madhyapravaraśuddhāvapi vamanē pittāntatvaṁ, virēcanē kaphāntatvaṁ, samyagyōgalakṣaṇaṁ jñēyam| vēgasaṅkhyādōṣamānābhidhānānantaraṁ samyakśuddhilaiṅgikaśuddhēḥ pittāntatvādilakṣaṇapratipādanārthamihābhidhānaṁ, tēna yaducyatē āntikī, vaigikī, mānikī, laiṅgikī cēti caturvidhā śuddhirihōcyatē vamanavirēcanayōḥ, tadasmākamasammatamēva; kintu laiṅgikī caikā śuddhiḥ| tatra ca pittāntatvaṁ tathā ‘kramātkaphaḥ’ ityādigranthavakṣyamāṇaṁ ca liṅgaṁ vamanē, virēcanē ca kaphāntatvaṁ tathā ‘srōtōviśuddhīndriya’ ityādigranthavakṣyamāṇaṁ ca liṅgaṁ jñēyam| tēna yadatra āṣāḍhavarmaṇā “samyagviśuddhiliṅgaṁ lakṣaṇatō'tha mānācca vēgācca dōṣāgamanāccōktaṁ, kimidaṁ vyastaṁ samastaṁ vā” ityādinā''kṣiptaṁ, tadanabhyupagamanirastamēva| anyēṣāṁ tvatra parihārā vistarabhayānna likhitāḥ| jaghanyādiśuddhitraividhyaṁ cātra jaghanyamadhyōtkr̥ṣṭadōṣaviṣayatayā vyavasthāpanīyam| jaghanyādiśuddhilakṣaṇē'pi yadvēgēna jaghanyādiśuddhilakṣaṇābhidhānaṁ, tat prāyōbhāvitayā jñēyam| dōṣamānabhēdēna jaghanyādimānabhēdaḥ pāramārthikaḥ; tēna yatra vamanē'ṣṭābhirvēgairdviprasthadōṣasrutirbhavati tatra pravaraiva śuddhiḥ, yatra vamanē ṣaḍbhirēva vēgaiḥ sārdhaprasthadōṣasrutirbhavati tatra madhyaiva śuddhi;, yatra ca caturbhirapi vēgairēkaprasthadōṣasrutistatra jaghanyaśuddhirēva; ēvaṁ virēcanēṣvapyudāhāryam| pittapravr̥ttirantē yasmin tat pittāntam, ēvaṁ kaphāntamapi vyākhyēyam| tēna ‘kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca’ ityanēna yat samyagvamanalakṣaṇaṁ vaktavyaṁ, tathā ‘prāptiśca viṭpittakaphānilānāṁ’ ityanēna ca samyagvirēcanalakṣaṇaṁ yadvaktavyaṁ, tadanēna sahāviruddhaṁ bhavati| tatra ca yadanilāgamanamantē vaktavyaṁ tat pittāntasya kaphāntasya ca sūcakatayā jñēyaṁ, niḥśēṣakr̥tē hyāśayagatē pittē kaphē ca vāyuḥ kēvalaḥ sarati; tēna ca kēvalavāyusaraṇēna pittāntatā kaphāntatā ca jñāyatē| nanu yadi ‘kramāt kaphaḥ” ityādinaiva granthēnāyamarthō'bhihitastat kathamiha pittāntaṁ ca vamanaṁ, kaphāntaṁ ca virēkamāhuriti kr̥taṁ? būmaḥ- vēgasaṅkhyādōṣamānabhēdapratipādyamānajaghanyādiśuddhitrayē pittāntatvādyanugatipratipādanārthamihābhidhānam; ēvaṁ tadvamanavirēcanasamyagyōgalakṣaṇānabhidhānē hi śiṣyasya prabaladōṣē'pi puruṣē'yōgaśuddhāvēva jaghanyaśuddhigatavēgamānōdayē sati atha pittāntatvādyanudayē jaghanyaśuddhibhramaḥ syāt ēvamnyadapyudāhāryam| vamanē ca virēkē ca yathā dōṣamāpanaṁ kartavyaṁ tadāha- dvitrānityādi| dvitrānityavyavasthitabhāṣaṇēna malabhāgasyāmēyatāṁ darśayati; vamanē tu pītamiti vamanē pītamauṣadhaṁ varjayitvā śēṣō mēyaḥ||13-14||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ||15||
hr̥tpārśvamūrdhēndriyamārgaśuddhau tathā laghutvē'pi ca lakṣyamāṇē|16|
View original
क्रमात् कफः पित्तमथानिलश्च यस्यैति सम्यग्वमितः स इष्टः||१५||
हृत्पार्श्वमूर्धेन्द्रियमार्गशुद्धौ तथा लघुत्वेऽपि च लक्ष्यमाणे|१६|
samprati ‘kiṁ ca kr̥tākr̥tēṣu’ ityādipraśnasyōttaraṁ yathākramamāha- kramādityādi| kramādityanēna vacanēna yathōktakramalaṅghanēna kaphādyāgamanaṁ na samyagyōgalakṣaṇamiti darśayati; yataḥ kaphādūrdhvaṁ gataṁ yadā pittaṁ bhavati tadā tu pittāgamanē'pi sati na śuddhiḥ, kintu yadaivāmāśayādhōbhāgagataṁ pittaṁ vamanamānayati tadaiva śuddhiḥ, tat pittānayanaṁ ca kaphānayanānantaramēva bhavati; ēvaṁ samyakkr̥tavirēcanalakṣaṇē'pi kramāditipadasyārthō'tra vyākhyēyaḥ||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
duścharditē sphōṭakakōṭhakaṇḍūhr̥tkhāviśuddhirgurugātratāṁ ca||16||
View original
दुश्छर्दिते स्फोटककोठकण्डूहृत्खाविशुद्धिर्गुरुगात्रतां च||१६||
duścharditē ityādyayōgakr̥tavamanalakṣaṇam||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
tr̥ṇmōhamūrcchānilakōpanidrābalādihānirvamanē'ti ca syāt|17|
View original
तृण्मोहमूर्च्छानिलकोपनिद्राबलादिहानिर्वमनेऽति च स्यात्|१७|
tr̥ṇmōhētyādyatikr̥tavamanaliṅgam| atrādiśabdēna varṇasvarādigrahaṇam| nidrāhāniścātrānilakōpakr̥taiva|17|
Adhikarana 15 (17) · Śloka 18
srōtōviśuddhīndriyasamprasādau laghutvamūrjō'gniranāmayatvam||17||
prāptiśca viṭpittakaphānilānāṁ samyagviriktasya bhavēt kramēṇa|18|
View original
स्रोतोविशुद्धीन्द्रियसम्प्रसादौ लघुत्वमूर्जोऽग्निरनामयत्वम्||१७||
प्राप्तिश्च विट्पित्तकफानिलानां सम्यग्विरिक्तस्य भवेत् क्रमेण|१८|
srōtōviśuddhītyādi samyagvirēcanalakṣaṇam| ūrjō'gniriti paṭuragniḥ | anāmayatvamiti virēcanajētavyadōṣajanitavikāravyapagamaḥ| prāptiścētyādigranthārthaḥ sthānāntarē vyākhyāta ēva||17||-
Adhikarana 16 (18) · Śloka 19
syācchlēṣmapittānilasamprakōpaḥ sādastathā'gnērgurutā pratiśyā||18||
tandrā tathā cchardirarōcakaśca vātānulōmyaṁ na ca durviriktē|19|
View original
स्याच्छ्लेष्मपित्तानिलसम्प्रकोपः सादस्तथाऽग्नेर्गुरुता प्रतिश्या||१८||
तन्द्रा तथा च्छर्दिररोचकश्च वातानुलोम्यं न च दुर्विरिक्ते|१९|
syādityādyayōgakr̥tavirēkalakṣaṇam| na ca vātānulōmyamityarthaḥ ||18||-
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
kaphāsrapittakṣayajānilōtthāḥ suptyaṅgamardaklamavēpanādyāḥ||19||
nidrābalābhāvatamaḥpravēśāḥ sōnmādahikkāśca virēcitē'ti|20|
View original
कफास्रपित्तक्षयजानिलोत्थाः सुप्त्यङ्गमर्दक्लमवेपनाद्याः||१९||
निद्राबलाभावतमःप्रवेशाः सोन्मादहिक्काश्च विरेचितेऽति|२०|
kaphāsrētyādi virēkātiyōgalakṣaṇam| kṣayaśabdaḥ kaphādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē||19||-
Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22
saṁsr̥ṣṭabhaktaṁ navamē'hni sarpistaṁ pāyayētāpyanuvāsayēdvā||20||
tailāktagātrāya tatō nirūhaṁ dadyātryahānnātibubhukṣitāya|
prasyāgatē dhanvarasēna bhōjyaḥ samīkṣya vā dōṣabalaṁ yathārham||21||
narastatō niśyanuvāsanārhō nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ |22|
View original
संसृष्टभक्तं नवमेऽह्नि सर्पिस्तं पाययेताप्यनुवासयेद्वा||२०||
तैलाक्तगात्राय ततो निरूहं दद्यात्र्यहान्नातिबुभुक्षिताय|
प्रस्यागते धन्वरसेन भोज्यः समीक्ष्य वा दोषबलं यथार्हम्||२१||
नरस्ततो निश्यनुवासनार्हो नात्याशितः स्यादनुवासनीयः |२२|
vamanavirēcanakalpanāprastāvāgatasamyagyōgādilakṣaṇamabhidhāya bastikalpanāmāha- saṁsr̥ṣṭabhaktamityādi| saptabhirdinaiḥ kr̥tasaṁsarjanakramasyāṣṭamē bhuktamupayuktasya navamē'hni sarpiḥpānamanuvāsanaṁ vā dēyam; atra vikalpadvayē yadi vamanānantaraṁ virēcanaṁ kartavyaṁ tadā navamē'hni sarpiḥpānam, atha virēcanānantaraṁ yadā bastirdēyastadā'nuvāsanaṁ navamē'hni dēyamiti vyavasthā| vamamānantaraṁ navamadivasē sarpiḥ pānaṁ pūrvaṁ nōktaṁ tēnēdānīṁ virēcanānantarakartavyanirūhāṅgānuvāsanasamānakālatayā sarpiḥ pānamapi darśitaṁ, tēna na nirūhāṅgatā sarpiḥpānasya kalpanīyā| navamaśca divasō'tra śōdhanadinamārabhyaiva jñēyaḥ; uktaṁ ca jatūkaṇa- ‘śōdhanānantaraṁ navamē'hni snēhapānamanuvāsanaṁ vā” iti, tathā suśrutē'pyuktaṁ- “virēcanāt saptarātrē gatē jātabalāya ca| kr̥tānnāyānuvāsyāya samyagdēyō'nuvāsanaḥ” (su.ci.a.37) iti| uttarabasticikitsitē ca yaḥ pēyādikramānantaraṁ rasasaṁsarjanakrama uktaḥ, sa sarvakarmāvasānē prakr̥tibhōjanagamanārthaṁ kartavyaḥ, na vamanavirēcanakarmaparisamāptāvēva, tēnēhākr̥tarasasaṁsargasyaiva navamē dinē sarpiḥpānamanuvāsanaṁ cōpapannam| yattu bhadraśaunakē- “saṁsr̥ṣṭabhaktaḥ sumanāḥ snēhapītō dr̥ḍhānalaḥ| saṁśuddhaḥ paratō māsādanuvāsyastatō naraḥ” ityuktaṁ, tat prāganuvāsanaviṣayaṁ rōgaviśēṣaviṣayaṁ vēti naitadviruddhaṁ bhavati; bahūni cātra vyākhyānāni ṭīkākr̥tāmaṅgiri-saindhava-jējjaṭēśvarasēnādīnāṁ santi; anyaistu tadvyākhyānāni dōṣōddhārādēva nirastāni| tailāktagātrāyēti vacanamabhyaṅgēnāpi snēhaprayōgadarśanārtham| svēdastvatra pañcakarmapūrvatayā vihitō'nuktō'pyāyātyēva; yaduktaṁ ‘tānyupasthitadōṣaṇāṁ snēhasvēdōpapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta” (sū.a.2) iti| dadyātryahāditi anuvāsanadinādūrdhvaṁ tryahāt, tēna yathāvakṣyamāṇakramēṇa ēkāhād dvyahādadhikādvā snēhāttadaharvā nirūhō dēyaḥ| nātibubhukṣitāyētyanēna atibubhukṣitasya nirūhō'tiyōgāyōrdhvagamanāya ca bhavatīti sūcayati| tatra dhanvarasēna pratibhōjanaṁ virēcanavadagnimāndyābhāvādbalāvahatvācca yuktamēva; yaduktaṁ bhōjē- “āmastakādviśuddhasya nirūhēṇa rasādikam| kimarthaṁ vihitaṁ bhōjyaṁ saṁsargaśca viriktavat|| virēkaḥ pāvakaṁ hanti tadadhiṣṭhānasamplavāt| na tu bastistathā tasmādyayōnnayati pāvakam’ iti| nirūha ēva dōṣāgnibalāpēkṣayā rasādinā pēyādinā vā bhōjanaṁ darśayannāha- samīkṣya vā dōṣabalaṁ yathārhamiti; balamiti agnibalam| narastata ityādinā nirūḍhasyānuvāsanamāha| niśītyanēna nirūhānantaraṁ taddinē kriyamāṇamanuvāsanaṁ niśyēva kartavyamiti darśayati, na śītē vasantē ca sadyōnirūḍhasya rātrāvēvānuvāsanaṁ na dēyamiti anyē tu niśītyanēna tadaharēva nirūḍhāya sāyamanuvāsanaṁ dēyamiti darśayati, tēna yathāvakṣyamāṇavibhāgēna rātrau divā vā dēyamityāhuḥ| anuvāsanārha iti vacanēna yadi sāmatā mandō vā pāvakō bhavati tadā tadaharanuvāsanaṁ na dēyamiti sūcayati| ata ēva jatūkarṇē dvitīyadivasa ēvānuvāsanamuktaṁ- “tatastryahānnirūhē vyuṣitē bhuktavatō'nuvāsanam” iti; hārītē'pi- “vyuṣṭaṁ rajanyāṁ prasamīkṣya tasmādbalābalaṁ vā'pyanuvāsanīyaḥ” ityuktam| “sadyō nirūḍhō'nuvāsyaḥ syāt” iti vacanaṁ nirūhajanitavātakṣōbhayuktapuruṣaviṣayam||20-21||-
Adhikarana 19 (22) · Śloka 23
śītē vasantē ca divā'nuvāsyō rātrau śaradgrīṣmaghanāgamēṣu||22||
tānēva dōṣān parirakṣatā yē snēhasya pānē parikīrtitāḥ prāk|23|
View original
शीते वसन्ते च दिवाऽनुवास्यो रात्रौ शरद्ग्रीष्मघनागमेषु||२२||
तानेव दोषान् परिरक्षता ये स्नेहस्य पाने परिकीर्तिताः प्राक्|२३|
niśītyanēna yanniśāsamīpē'nuvāsanaṁ vihitaṁ tadēva kālabhēdēna bhinnakālaṁ darśayannāha- śītē ityādi| śītaśabdēna śiśirahēmantayōrapi grahaṇam| divēti niśāsamīpē divābhāgē, rātrāvapi ca dinasamīpāyāṁ rātrau| dōṣān parirakṣatā dōṣān dr̥ṣṭvā, antaraṁ ca dōṣavarjanēna parirakṣatā; yē snēhasya pānē parikīrtitāḥ snēhādhyāyē- “ślēṣmādhikō divā śītē” (sū.a.13) ityādinā granthēna, ya ēvākālapītasnēhadōṣā bhavanti ta ēva yathōktakālaviparyayakr̥tānuvāsanē'pi dōṣā bhavantītyuktaṁ bhavati| snēhādhyāyē yadvātapittādhikatvādiviśēṣēṇāpi rātrau divā ca snēhapānaṁ vihitaṁ tadihāpi samānanyāyatvādēkadēśābhidhānēnāparaikadēśānumānācca jñēyam||22||-
Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24
pratyāgatē cāpyanuvāsanīyē divā pradēyaṁ vyuṣitāya bhōjyam||23||
sāyaṁ ca bhōjyaṁ paratō dvyahē vā tryahē'nuvāsyō'hani pañcamē vā |
tryahē tryahē vā'pyatha pañcamē vā dadyānnirūhādanuvāsanaṁ ca||24||
View original
प्रत्यागते चाप्यनुवासनीये दिवा प्रदेयं व्युषिताय भोज्यम्||२३||
सायं च भोज्यं परतो द्व्यहे वा त्र्यहेऽनुवास्योऽहनि पञ्चमे वा |
त्र्यहे त्र्यहे वाऽप्यथ पञ्चमे वा दद्यान्निरूहादनुवासनं च||२४||
pratyāgatē cētyādau anuvāsanīyē iti anuvāsanasnēhē| vyuṣitāyēti nirvikāraṁ rātrivyuṣitāya divā bhōjyaṁ dēyaṁ, tathā sāyaṁ ca bhōjyaṁ dēyam| anuvāsanānantaraṁ punaranuvāsanakālamāha- tryahē vētyādi| atrāpi tryahapañcāhavyavasthā pūrvavat; ayañcānuvāsanakālō nirūhadina ēva dātavyānuvāsanē parijñēyaḥ| anyē tu paṭhanti yat- ‘paratō dvyahē vā tryahē'nuvāsyō'hani pañcamē vā’ iti; vyākhyānayanti ca- paratō dvyahē vā tryahē'nuvāsyō'hani pañcamē vēti; atra tu dvyahē'nuvāsanamatiprabalavātasya, anativr̥ddhavātasya tryahē, pañcamē tu pravr̥ddhakaphapittasyēti vyavasthā| dvitīyadinānuvāsanaṁ hārītē'pyuktaṁ; vacanaṁ hi- “dr̥ṣṭvā'tivr̥ddhaṁ pavanasya rūpaṁ dinē dinē bastimudāharanti” iti; suśrutē'pyuktaṁ- “rūkṣasya bahuvātasya snēhabastiṁ dinē dinē| dadyādvaidyastatō'nyēṣāmagnyābādhabhayātryahāt” (su.ci.a.37) iti| ihāpi ‘rūkṣanityastu” ityādinā, ‘vātārtāśca dinē dinē” (si.a.4) ityantēna dvyahē dānaṁ vidhāsyati, tēna ‘dvyahē vā tryahē vā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ; ‘dvyahaśabdēna cātra dinadvayasambandhamātramucyatē, na dvyahapūraṇaṁ; tēna prathamadivasadattānuvāsanāt prabhr̥ti pūrṇē tr̥tīyē divasē'nuvāsanaṁ prāpnōti’ iti yaducyatē, tannirastam; ēvaṁ tryahē'pi tr̥tīyāhasambandha ēva vivakṣitō jñēya iti||23-24||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
ēkaṁ tathā trīn kaphajē vikārē pittātmakē pañca tu sapta vā'pi|
vātē navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalō vidadhyāt||25||
View original
एकं तथा त्रीन् कफजे विकारे पित्तात्मके पञ्च तु सप्त वाऽपि|
वाते नवैकादश वा पुनर्वा बस्तीनयुग्मान् कुशलो विदध्यात्||२५||
samprati dōṣabhēdēnānuvāsananiyamamāha- ēkaṁ tathā trīnityādi| ētacca ‘saṅkhyāḥ kati’ iti praśnasyōttaram; aparaṁ saṅkhyāpraśnasyōtaraṁ ‘triṁśanmatāḥ karmasu ’ ityādinā bhaviṣyati| kaphapittayōśca yadyapyanuvāsanaṁ na vihitaṁ, tathā'pi vātānugatakaphapittaviṣayatayaitadbōddhavyam| punarvētyanēna vātē nava ēkādaśa vā kuryāt| ayugmānityanēna dvicatuḥṣaḍādisaṅkhyayā yugmadānaṁ niṣēdhayati, ayugmadānaṁ prabhāvādēvātrōpakārīti maharṣivacanādbōdhyaṁ, yathā- “yugmēṣvahaḥsu putrakāmau saṁvasētām” (śā.a.8) iti; upapattiścātrātiprasaṅgabhītyā na kathitā''cāryēṇa| yattu- “trīn pañca vā''huścaturō'tha ṣaḍ vā” ityādinā yugmabastidānaṁ vakṣyati, tannirūhāṅgatayā snēhanārthakriyamāṇānuvāsanaviṣayayugmabastidānaṁ jñēyam, iha tu pradhānatayā kriyamāṇānuvāsanaviṣayamayugmadānamiti na virōdhaḥ| ētēna, yaduktamāṣāḍhavarmaṇā- “nirūhakāryakāraṇamayugmadānamasminnōktaṁ niṣiddhapūrva ca, yōgasyāntē kramādēkaṁ tathā trīnityādīn snēhān prāha” (?) iti, tannirastaṁ jñēyam| kiñca, ayugmānityanēna punarvētyanēna ca yatrānuvr̥ttyā'nuvāsanaṁ dēyaṁ tatrāyugmakaṁ nirūhāntaritaṁ ca kartavyamityarthaḥ, tēna yathōktasaṅkhyākānnirūhān dattvā yathōktasaṅkhyayā snēhō dēyaḥ| viṣamasaṅkhyōpādānaṁ tu madhyavidhayā'pi dvyahacaturahādigrāhakaṁ bhavati , tēnōttaratra vakṣyamāṇasaṅkhyānuvāsanaṁ na virōdhīti brūtē| jatūkarṇē'pyuktaṁ- “nirūhē vyuṣitē bhuktavatō'nuvāsanaṁ paraṁ dvitīyē'hani pañcamē vā tathaikādaśāhē'pakarṣatō dvitricaturādi(?) vātādiṣūcyatē” iti||25||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
narō viriktastu nirūhadānaṁ vivarjayēt saptadinānyavaśyam|
śuddhō nirūhēṇa virēcanaṁ ca taddhyasya śūnyaṁ vikasēccharīram||26||
View original
नरो विरिक्तस्तु निरूहदानं विवर्जयेत् सप्तदिनान्यवश्यम्|
शुद्धो निरूहेण विरेचनं च तद्ध्यस्य शून्यं विकसेच्छरीरम्||२६||
samprati nirūhavirēcanayōrantarē'vaśyaparihartavyakālamāha- narō viriktastvityādi| avaśyamiti vacanādēkāhasādhyē'pi vyādhāvavaśyaṁ saptadinacchēdaḥ kartavya iti darśayati| yadyapivirēcanānantaraṁ niṣiddha ēva nirūhaḥ pañcakarmīyāyāṁ siddhau, tathā nirūḍhasya virēcanaṁ niṣiddhaṁ, tathā'pi tatkālamēva sa niṣēdhaḥ; tēna tricaturādidinē'pi prasaktinirāsārthamidaṁ vacanam| yattu virēcanānantaraṁ navamē'hnyanuvāsanakālāduttarakālamēva nirūhavidhānaṁ, tēnārvāgbastēḥ prasaktirapi na syādityucyatē; tanna, yatō'nuvāsanaśuddhyapēkṣasaṁsarjanakramasyēyaṁ vidhā, yadā'varaśuddhyā tryahēṇaiva pēyādikramaḥ samāpyatē, tadā caturthadinē'nuvāsanadānāt pañcamē ṣaṣṭhē vā dinē nirūhaḥ prasajjyēta, atastannirāsārthamētadvacanam| nirūhānantaraṁ tu saṁsarjanakramō nāstyēva, tēna tryahaṁ snēhaṁ dattvā virēcanaprasaktirastyēva| saptāhādarvāk saptāhaṁ yāvacca nirūhavirēcanavarjanē hētumāha- taddhyasyētyādi| vikasēditi hiṁsyāt| śūnyamiti pūrvaśōdhanaśūnyaśarīraṁ punaḥ śōdhanāddhiṁsyāditi bhāvaḥ| yattu “āsaptāhādvirēkō vā tataścāpi nirūhaṇam” iti tantrāntarē prōktaṁ, tacca saṁsargavidhayā kriyamāṇasaṁśōdhanakramē jñēyam| tatrāpi ca saptāhapūraṇaṁ saṁsarjanasnēhādīnāmanumatavikalpaparihārād vyākhyēyam||26||
Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28
bastirvayaḥsthāpayitā sukhāyurbalāgnimēdhāsvaravarṇakr̥cca|
sarvārthakārī śiśuvr̥ddhayūnāṁ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca||27||
viṭślēṣmapittānilamūtrakarṣī dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca|
viśvaksthitaṁ dōṣacayaṁ nirasya sarvān vikārān śamayēnnirūhaḥ||28||
View original
बस्तिर्वयःस्थापयिता सुखायुर्बलाग्निमेधास्वरवर्णकृच्च|
सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां निरत्ययः सर्वगदापहश्च||२७||
विट्श्लेष्मपित्तानिलमूत्रकर्षी दार्ढ्यावहः शुक्रबलप्रदश्च|
विश्वक्स्थितं दोषचयं निरस्य सर्वान् विकारान् शमयेन्निरूहः||२८||
‘kiṅguṇō bastiḥ’ itipraśnasyōttaraṁ bastirvayaḥsthāpayitētyādi| ayaṁ cāsthāpanaguṇaḥ, anuvāsanasya tu dēhē nirūhēṇa’ ityādinā granthēna guṇān vakṣyati| vayaḥ sthāpayatīti vayaḥsthāpayitā; vayaḥsthāpanatvaṁ cāsya srōtaḥśuddhikaratvāt| sarvārthakārīti sthiratvāpakarṣādiviruddhārthasyāpi bhēṣajaviśēṣayōgāt| śiśuvr̥ddhayūnāṁ niratyaya ityanēna vamanavirēcanābhyāmutkarṣa ucyatē, tē hi śiśuvr̥ddhayōrniṣiddhē| sarvagadāpahatvaṁ saṁśamanēna jñēyaṁ, sarvān vikārān śamayēdityanēna dōṣasaṁśōdhanadvārā sarvagadāpahatvamucyata iti na paunaruktyaṁ; kiṁvā sarvān vikārāniti sarvāvasthān vikārāniti viśēṣaḥ||27-28||
Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31
dēhē nirūhēṇa viśuddhamārgē saṁsnēhanaṁ varṇabalapradaṁ ca|
na tailadānāt paramasti kiñciddravyaṁ viśēṣēṇa samīraṇārtē ||29||
snēhēna raukṣyaṁ laghutāṁ gurutvādauṣṇyācca śaityaṁ pavanasya hatvā|
tailaṁ dadātyāśu manaḥprasādaṁ vīryaṁ balaṁ varṇamathāgnipuṣṭim ||30||
mūlē niṣiktō hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ kōmalapallavāgryaḥ|
kālē mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ syādanuvāsanēna||31||
View original
देहे निरूहेण विशुद्धमार्गे संस्नेहनं वर्णबलप्रदं च|
न तैलदानात् परमस्ति किञ्चिद्द्रव्यं विशेषेण समीरणार्ते ||२९||
स्नेहेन रौक्ष्यं लघुतां गुरुत्वादौष्ण्याच्च शैत्यं पवनस्य हत्वा|
तैलं ददात्याशु मनःप्रसादं वीर्यं बलं वर्णमथाग्निपुष्टिम् ||३०||
मूले निषिक्तो हि यथा द्रुमः स्यान्नीलच्छदः कोमलपल्लवाग्र्यः|
काले महान् पुष्पफलप्रदश्च तथा नरः स्यादनुवासनेन||३१||
dēhē ityādinā'nuvāsanaguṇamāha| nirūhēṇa viśuddhamārgē iti vacanānnirūhaśōdhita ēva mārgē saṁsarjadanuvāsanaṁ yathōktaguṇakartr̥ bhavatīti darśayati| na tailadānādityatra tailaśabdēna snēhōpalakṣaṇēna kēcidghr̥tamapi grāhayanti, kintu tailamēvātra vātaharapradhānatayā brūtē iti yuktaṁ paśyāmaḥ; tathā hyatra auṣṇyācchaityamityuktam, auṣṇyaṁ ca na sarpiṣīti; snēhā majjavarjitā anuvāsanādhikr̥tā apyapradhānatvānnātra ghr̥tamanumanyatē| paramastītyādau dravyamiti kāraṇaṁ, tacca kāraṇamanilapraśamanēna jñēyam, ‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma’ iti kēcit paṭhanti| tailakr̥tyamēva sakāraṇaṁ vyākarōti- snēhēnētyādi| tailaṁ cānuvāsanē pakvamēva jñēyam; apakvasya tu ‘na cāmaṁ praṇayēt snēhaṁ sa hyabhiṣyandayēdgudam’ (si.a.4) ityanēna niṣiddhatvāt| atra tailānilayōrviparītaguṇayōrmēlakē dravyaprabhāvāttailamēva vātaṁ hanti, na vātastailam; aṇutvaṁ guṇō yadyapi tailē vātē cāsti, tathā'pīha prabhāvādvātasūkṣmāvayavasambaddhaṁ tailaṁ snēhādinā vātaṁ jayati, tēna samānamapyaṇutvamiha viruddhārthakāryēvēti| tailasya yathōktakāryakartr̥tvē dr̥ṣṭāntamāha- mūlē ityādi| mūladr̥ṣṭāntēna cānuvāsanēna sākṣāttarpaṇīyasya gudasya dēhamūlatvaṁ darśayati, uktaṁ hi parāśarē- “mūlaṁ gudaṁ śarīrasya sirāstatra pratiṣṭhitāḥ| sarvaṁ śarīraṁ puṣṇanti mūrdhānaṁ yāvadāśritāḥ” iti; tathā'nuvāsanādapi narō balavīryādyupētō'patyavāṁśca syādityarthaḥ||29-31||
Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34
stabdhāśca yē saṅkucitāśca yē'pi yē paṅgavō yē'pi ca bhagnarugṇāḥ|
yēṣāṁ ca śākhāsu caranti vātāḥ śastō viśēṣēṇa hi tēṣu bastiḥ||32||
ādhmāpanē vigrathitē purīṣē śūlē ca bhaktānabhinandanē ca|
ēvamprakārāśca bhavanti kukṣau yē cāmayāstēṣu ca bastiriṣṭaḥ||33||
yāśca striyō vātakr̥tōpasargā garbhaṁ na gr̥hṇanti nr̥bhiḥ samētāḥ|
kṣīṇēndriyā yē ca narāḥ kr̥śāśca bastiḥ praśastaḥ paramaṁ ca tēṣu||34||
View original
स्तब्धाश्च ये सङ्कुचिताश्च येऽपि ये पङ्गवो येऽपि च भग्नरुग्णाः|
येषां च शाखासु चरन्ति वाताः शस्तो विशेषेण हि तेषु बस्तिः||३२||
आध्मापने विग्रथिते पुरीषे शूले च भक्तानभिनन्दने च|
एवम्प्रकाराश्च भवन्ति कुक्षौ ये चामयास्तेषु च बस्तिरिष्टः||३३||
याश्च स्त्रियो वातकृतोपसर्गा गर्भं न गृह्णन्ति नृभिः समेताः|
क्षीणेन्द्रिया ये च नराः कृशाश्च बस्तिः प्रशस्तः परमं च तेषु||३४||
sāmānyēna nirūhānuvāsanayōrguṇamāha- stabdhāśca yē ityādi| bhagnā iti bhagnakāyāḥ ; rugṇā iti sandhimuktāḥ| bhaktānabhinandanē arōcakē| vātakr̥tōpasargā iti vātakr̥tōpadravāḥ| kṣīṇēndriyā iti atikṣīṇaśukrāḥ| atra śuddhavātādiṣvanuvāsanaṁ, bhaktānabhinandanaprakārēṣu ca nirūha ityādyarthō'nusaraṇīyaḥ||32-34||
Adhikarana 26 (35) · Śloka 35
uṣṇābhibhūtēṣu vadanti śītāñchītābhibhūtēṣu tathā sukhōṣṇān|
tatpratyanīkauṣadhasamprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt ||35||
View original
उष्णाभिभूतेषु वदन्ति शीताञ्छीताभिभूतेषु तथा सुखोष्णान्|
तत्प्रत्यनीकौषधसम्प्रयुक्तान् सर्वत्र बस्तीन् प्रविभज्य युञ्ज्यात् ||३५||
samprati kēṣu ca kaśca bastiriti praśnasyōtaram- uṣṇābhibhūtēṣvityādi| uṣṇābhibhūtē tathā śītābhibhūtē iti vaktavyē, yēna ‘sarvatra’ iti karōti, tēna snigdharūkṣaguruladhvabhibhūtē'pi tadviparītauṣadhasampāditō vastirdēya iti darśayati||35||
Adhikarana 27 (36) · Śloka 36
na br̥ṁhaṇīyān vidadhīta bastīn viśōdhanīyēṣu gadēṣu vaidyaḥ|
kuṣṭhapramēhādiṣu mēdurēṣu narēṣu yē cāpi viśōdhanīyāḥ||36||
View original
न बृंहणीयान् विदधीत बस्तीन् विशोधनीयेषु गदेषु वैद्यः|
कुष्ठप्रमेहादिषु मेदुरेषु नरेषु ये चापि विशोधनीयाः||३६||
nityaviśōdhanīyagadānāha- kuṣṭhapramēhādiṣvityādi| atra, ādiśabdēnārōcakatandrāślīpadādīnāṁ grahaṇam| mēdurēṣviti mēdasviṣu||36||
Adhikarana 28 (37) · Śloka 37
kṣīṇakṣatānāṁ na viśōdhanīyānna śōṣiṇāṁ nō bhr̥śadurbalānām|
na mūrcchitānāṁ na viśōdhitānāṁ yēṣāṁ ca dōṣēṣu nibaddhamāyuḥ||37||
View original
क्षीणक्षतानां न विशोधनीयान्न शोषिणां नो भृशदुर्बलानाम्|
न मूर्च्छितानां न विशोधितानां येषां च दोषेषु निबद्धमायुः||३७||
kṣīṇakṣatānāṁ nēti kṣīṇā rājayakṣmiprabhr̥tayō jñēyāḥ| viśōdhanīyāniti apakarṣaṇakārakān| yēṣāṁ ca dōṣēṣu nibaddhamāyuriti yē saṁśōdhanaharaṇamātrēṇaiva prāṇāñjahati||37||
Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40
śākhāgatāḥ kōṣṭhagatāśca rōgā marmōrdhvasarvāvayavāṅgajāśca|
yē santi tēṣāṁ na hi kaścidanyō vāyōḥ paraṁ janmani hēturasti||38||
viṇmūtrapittādimalāśayānāṁ vikṣēpasaṅghātakaraḥ sa yasmāt|
tasyātivr̥ddhasya śamāya nānyadbastiṁ vinā bhēṣajamasti kiñcit||39||
tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṁ cikitsāmapi bastimēkē|40|
View original
शाखागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च|
ये सन्ति तेषां न हि कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति||३८||
विण्मूत्रपित्तादिमलाशयानां विक्षेपसङ्घातकरः स यस्मात्|
तस्यातिवृद्धस्य शमाय नान्यद्बस्तिं विना भेषजमस्ति किञ्चित्||३९||
तस्माच्चिकित्सार्धमिति ब्रुवन्ति सर्वां चिकित्सामपि बस्तिमेके|४०|
bastērbahuviṣayāṁ stutimācakṣāṇaḥ ‘kiṅguṇō bastiḥ’ iti praśnasyaivōttaraṁ punarāha- śākhāgatā ityādi| śākhākōṣṭhamarmagatā ityanēna trividhaśākhādirōgamargō gr̥hītaḥ; marmajaśabdēna hi madhyamarōgamārgāśrayiṇāṁ sandhijānāmapi sāhacaryādgrahaṇam; iha marmāsthisndhayō hi madhyamō rōgamārga uktaḥ| ūrdhvasarvaśabdēna ca ūrdhvādhastiryagbhēdādapyuktarōgamārgatrayagrahaṇam| sarvāvayavāṅgajaśabdēna ca prādēśikasarvāṅgabhēdādapyuktagrahaṇam; vāyōḥ paramiti vāyōḥ parō na kaścit śrēṣṭha iti yāvat| ētēna yadyapi kaphapittē api rōgakāraṇē bhavataḥ, tathā'pi vāyurēva śrēṣṭha ityucyatē| vāyōḥ śrēṣṭhatva ēva hētumāha- viṇmūtrētyādi| pittādītyatrādiśabdēna kaphasya grahaṇaṁ, (na ca malaśabdēna kaphasya grahaṇaṁ ,) malaśabdēna cētaradhātumalānāṁ khamalādīnāṁ ca grahaṇam| āśayaśabdēna malavyatiriktaprasādākhyānāmāśayānāṁ dhātūnāṁ ca grahaṇam| vikṣēpasaṅghātakara iti viyōgamēlakakaraḥ; ētēna, yasmādvāyurēva dōṣamaladhātūnāṁ saṁyōgavibhāgau karōti, tēna dōṣadūṣyaviṇmalamēlakarūpanikhilavyādhikaraṇē vāyurēva pradhānaṁ bhavatīti bhāvaḥ| kiṁvā āśayaśabdaḥ pratyēkaṁ viḍādibhiḥ sambadhyatē, sthānēna ca sthāninō labhyantē, viḍādisaṁyōgavibhāgēnaiva ca sarvavyādhikaraṇaparigrahō bhavati| bhavatvēvaṁ vātasya prādhānyamataḥ kimityāha- tasyētyādi| bhēṣajamiti pradhānaṁ bhēṣajaṁ, yaduktaṁ- ‘bastirvātaharāṇām’ (sū.a.25) iti| atō bastāvardhacikitsārūpatā tathā sarvacikitsārūpatā ca yuktaiva||38-39||-
Adhikarana 30 (40) · Śloka 41
nābhipradēśaṁ kaṭipārśvakukṣiṁ gatvā śakr̥ddōṣacayaṁ vilōḍya ||40||
saṁsnēhya kāyaṁ sapurīṣadōṣaḥ samyak sukhēnaiti ca yaḥ sa bastiḥ |41|
View original
नाभिप्रदेशं कटिपार्श्वकुक्षिं गत्वा शकृद्दोषचयं विलोड्य ||४०||
संस्नेह्य कायं सपुरीषदोषः सम्यक् सुखेनैति च यः स बस्तिः |४१|
tatra bastēḥ kr̥tākr̥talakṣaṇāni kramēṇāha- nābhītyādi| vilōḍyēti saṅkṣōbhya| saṁsnēhya kāyamiti vīryarūpēṇa sārēṇa kāyaṁ vyāpya, uktaṁ hi- “vīryēṇa bastirādattē dōṣānāpādamastakāt” (su.ci.a.35) iti| snēhaśabdēna ca sārō'bhidhīyatē; yathā- “dēhaḥ snēhaparikṣayāt” (ci.a.8) iti| samyagiti niravaśēṣēṇa| sukhēnēti vikāramakr̥tvā||40||-
Adhikarana 31 (41) · Śloka 42
prasr̥ṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṁ rucyagnivr̥ddhyāśayalāghavāni||41||
rōgōpaśāntiḥ prakr̥tisthatā ca balaṁ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam|42|
View original
प्रसृष्टविण्मूत्रसमीरणत्वं रुच्यग्निवृद्ध्याशयलाघवानि||४१||
रोगोपशान्तिः प्रकृतिस्थता च बलं च तत् स्यात् सुनिरूढलिङ्गम्|४२|
tādātvikabastisamyagyōgalakṣaṇamabhidhāyōttarakālabhavamāha- prasr̥ṣṭētyādi| ‘āśayalāghavāni’ ityatra ‘āmayalāghavāni’ iti pāṭhē rōgōpaśāntirityanantaraṁ vāśabdō jñēyaḥ, tēna rōgōpaśāntiriha nirūhasādhyavikārāṇāmupaśāntiḥ||41||-
Adhikarana 32 (42) · Śloka 43
syādrukchirōhr̥dgudabastiliṅgē śōphaḥ pratiśyāyavikartikē ca||42||
hr̥llāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāsō na samyak ca nirūhitē syuḥ|43|
View original
स्याद्रुक्छिरोहृद्गुदबस्तिलिङ्गे शोफः प्रतिश्यायविकर्तिके च||४२||
हृल्लासिका मारुतमूत्रसङ्गः श्वासो न सम्यक् च निरूहिते स्युः|४३|
syādityādi bastyayōgalakṣaṇam| na samyaṅnirūhitē iti ayōgēna nirūhitē||42||-
Adhikarana 33 (43) · Śloka 43
liṅgaṁ yadēvātivirēcitasya bhavēttadēvātinirūhitasya||43||
View original
लिङ्गं यदेवातिविरेचितस्य भवेत्तदेवातिनिरूहितस्य||४३||
bastyatiyōgalakṣaṇamatidēśēnāha- liṅgamityādi||43||
Adhikarana 34 (44) · Śloka 44
pratyētyasaktaṁ saśakr̥cca tailaṁ raktādibuddhīndriyasamprasādaḥ |
svapnānuvr̥ttirlaghutā balaṁ ca sr̥ṣṭāśca vēgāḥ svanuvāsitē syuḥ||44||
View original
प्रत्येत्यसक्तं सशकृच्च तैलं रक्तादिबुद्धीन्द्रियसम्प्रसादः |
स्वप्नानुवृत्तिर्लघुता बलं च सृष्टाश्च वेगाः स्वनुवासिते स्युः||४४||
anuvāsanasamyagyōgalakṣaṇamāha- pratyētītyādi| asaktamiti saṅgaṁ vinā| raktādayaḥ dhātavaḥ| svapnānuvr̥tiḥ nidrānuvr̥ttiḥ| sr̥ṣṭā iti abaddhāḥ||44||
Adhikarana 35 (45) · Śloka 46
adhaḥśarīrōdarabāhupr̥ṣṭhapārśvēṣu rugrūkṣakharaṁ ca gātram |
grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagētānyanuvāsitasya ||45||
hr̥llāsamōhaklamasādamūrcchāvikartikā cātyanuvāsitasya|46|
View original
अधःशरीरोदरबाहुपृष्ठपार्श्वेषु रुग्रूक्षखरं च गात्रम् |
ग्रहश्च विण्मूत्रसमीरणानामसम्यगेतान्यनुवासितस्य ||४५||
हृल्लासमोहक्लमसादमूर्च्छाविकर्तिका चात्यनुवासितस्य|४६|
adha ityādyanuvāsanāyōgalakṣaṇam| rūkṣakharatā cātra śarīrasyāsnēhanādēva| hr̥llāsādi atiyōgalakṣaṇam||45||-
Adhikarana 36 (46) · Śloka 47
yasyēha yāmānanuvartatē trīn snēhō naraḥ syāt sa viśuddhadēhaḥ||46||
āśvāgatē'nyastu punarvidhēyaḥ snēhō na saṁsnēhayati hyatiṣṭhan|47|
View original
यस्येह यामाननुवर्तते त्रीन् स्नेहो नरः स्यात् स विशुद्धदेहः||४६||
आश्वागतेऽन्यस्तु पुनर्विधेयः स्नेहो न संस्नेहयति ह्यतिष्ठन्|४७|
ucitasnēhapratyāgamanakālamāha- yasyētyādi| yāmāniti praharān| sa viśuddhadēha iti sa anuvāsanaprayōgasamyagyōgādanuvāsanavyāpattirahita ityarthaḥ| āśvāgatē iti śīghraṁ pratyāgatē, anyastu vidhēya iti tadaivānyaḥ snēhō dēyaḥ| punaḥ snēhadānōpapattimāha- snēhō na saṁsnēhayati hyatiṣṭhanniti||46||-
Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49
triṁśanmatāḥ karma nu bastayō hi kālastatō'rdhēna tataśca yōgaḥ||47||
sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk snēha ēkaḥ parataśca pañca|
kālē trayō'ntē puratastathaikaḥ snēhā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ||48||
yōgē nirūhāstraya ēva dēyāḥ snēhāśca pañcaiva parādimadhyāḥ|49|
View original
त्रिंशन्मताः कर्म नु बस्तयो हि कालस्ततोऽर्धेन ततश्च योगः||४७||
सान्वासना द्वादश वै निरूहाः प्राक् स्नेह एकः परतश्च पञ्च|
काले त्रयोऽन्ते पुरतस्तथैकः स्नेहा निरूहान्तरिताश्च षट् स्युः||४८||
योगे निरूहास्त्रय एव देयाः स्नेहाश्च पञ्चैव परादिमध्याः|४९|
samprati saṅkhyāpraśnasyōttaraviśēṣamāha- triṁśadityādi| karmakālayōgasañjñā yathākramaṁ triṁśatṣōḍaśāṣṭabastisamudayēṣu jñēyā| kālastatō'rdhēnētyatra ardhaśabdō na samaprativacanaḥ ; tēna triṁśadadha ṣōḍaśa bhavanti| sānvasanā ityādinā karmādīnāṁ nirūhānuvāsanavibhāgamāha| ēkamanuvāsanaṁ dattvā dīyanta iti sānvasanāḥ, ēvamanuvāsanēna pratyēkaṁ yōgād dvādaśa nirūhāścaturviṁśatirbastayō bhavanti| prāgiti ārammē| parata iti dvādaśanirūhōttarakālē| nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuriti nirūhēṇāntarī kr̥tāḥ, ēvaṁ ca dvādaśa bastayaḥ pūraṇīyāḥ| pañcaiva parādimadhyā iti pañca snēhā antē madhyē ādau ca yēṣāṁ vibhaktāstē tathā; atra cādau snēhadvayam, antē ca snēhadvayaṁ, nirūhatrayamadhyē caikamanuvāsanam, ēvaṁ pañca snēhā bhavanti| yē tu nirūhadina ēvānuvāsanaṁ vadanti tanmatē ādāvēka ēva, antē'pi dināntarē ēkaḥ, ēvaṁ pañca bhavanti; ēvaṁ karmakālayōrapi nirūhadina ēva dināntarē vā'nuvāsanaṁ vyākhyēyam| atra caikasnēhāntaritānāṁ nirūhāṇāṁ dānē vātakṣōbhō nāśaṅkanīyaḥ, karmādiṣu nirūhā yāpanābastirūpā dīyantē, tē snigdhā ēvēti kr̥tvā na vātakṣōbhakā bhavanti| ētē ca karmādayō yadyapi śāstrapradēśēṣu na vyavahriyantē, tathā'pi tadvidyavyavahārārthamēvēyaṁ karmādisañjñā, yathā yamakamahācchapānādisañjñā; tēna karmādisañjñāyāḥ śāstrē vyavahārādarśanāt karmādipratipādakō granthō'nārṣa iti yaducyatē, tannirastam| karmādisañjñā ca tantrāntarē'pyasti| tathāhi jatūkarṇaḥ- “bastayastriṁśat ṣōḍaśāṣṭau ca karmakalayōgāḥ; nirūhāḥ snēhāntaritā dvādaśa ṣaṭ trayaḥ; ēkasnēhārambhāḥ pañcatryēkāntāḥ” iti; hārītē'pi- “triṁśakaṁ karma budhā vadanti” ityādyuktam| karmādīnāṁ prayōgaṁ kēcidvātādiṣu vadanti||47-48||-
Adhikarana 38 (49) · Śloka 50
trīn pañca vā''huścaturō'tha ṣaḍvā vātādikānāmanuvāsanīyān ||49||
snēhān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt srōtōviśudyarthamatō nirūhān|50|
View original
त्रीन् पञ्च वाऽऽहुश्चतुरोऽथ षड्वा वातादिकानामनुवासनीयान् ||४९||
स्नेहान् प्रदायाशु भिषग्विदध्यात् स्रोतोविशुद्यर्थमतो निरूहान्|५०|
trīn pañcētyādinā snēhanārthamanuvāsanamāha| atra yē ‘vātādikānāṁ’ iti paṭhanti, tēṣāmādiśabdēna pittakaphayōrapi grahaṇaṁ; bahuvacanaṁ tu tadguṇasaṁvijñānabahuvrīhiṇā vātasya grahaṇādbahutvasaṅkhyāyōgādupapannam| yathōktaṁ kuṣṭhanidānē- ‘vātādiṣu praduṣṭēṣu” (ni.a.5) iti, tathā kiyantaḥśirasīyē'pi “vātādīnāṁ rasādīnāṁ” (sū.a.17) iti bahutvaṁ nirdiṣṭam| anyē tu- ‘vātādhikānāṁ’ iti paṭhanti| atra caturṇāṁ ṣaṇṇāṁ ca snēhānāṁ yugmarūpāṇāmapi dānamaviruddhamēva, ētadanuvāsanasya nirūhāṅgatayā snēhanārthaṁ kriyamāṇatvāt; ayugmadānaṁ tu ‘bastīnayugmān’ ityanēna svapradhānatayā'nuvāsanasya vihitamiti bhinnaviṣayatayā na virōdhaḥ; yataḥ snēhanaprayōjanamanuvāsanaṁ snēhē bhūta ēvāyugmadānēna nivartanīyaṁ; kiṁvā, ayugmā tantratō vyākhyānēna saṅkhyaivōcyatē, tathāhi- trīn, pañca, trīn catura iti sapta, pañca catura iti nava, pañca ṣaḍityēkādaśa, iti pañca vikalpā iha vidhīyantē| tantrāntarē snēhasya yugmadānamuktaṁ, yathā- “rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn vā'pyanuvāsanān| dadyāt snigdhatanuṁ jñātvā tataḥ paścānnirūhayēt” (su.ci.a.37) iti| srōtaḥśabdēna vibaddhasirā'bhihitā||49||-
Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53
viśuddhadēhasya tataḥ kramēṇa snigdhaṁ talasvēditamuttamāṅgam||50||
virēcayēttrirdvirathaikaśō vā balaṁ samīkṣya trividhaṁ malānām|
uraḥśirōlāghavamindriyācchyaṁ srōtōviśuddhiśca bhavēdviśuddhē||51||
galōpalēpaḥ śirasō gurutvaṁ niṣṭhīvanaṁ cāpyatha durviriktē|
śirōkṣiśaṅkhaśravaṇārtitōdāvatyarthaśuddhē timiraṁ ca paśyēt||52||
syāttarpaṇaṁ tatra mr̥du dravaṁ ca snigdhasya tīkṣṇaṁ tu punarna yōgē|53|
View original
विशुद्धदेहस्य ततः क्रमेण स्निग्धं तलस्वेदितमुत्तमाङ्गम्||५०||
विरेचयेत्त्रिर्द्विरथैकशो वा बलं समीक्ष्य त्रिविधं मलानाम्|
उरःशिरोलाघवमिन्द्रियाच्छ्यं स्रोतोविशुद्धिश्च भवेद्विशुद्धे||५१||
गलोपलेपः शिरसो गुरुत्वं निष्ठीवनं चाप्यथ दुर्विरिक्ते|
शिरोक्षिशङ्खश्रवणार्तितोदावत्यर्थशुद्धे तिमिरं च पश्येत्||५२||
स्यात्तर्पणं तत्र मृदु द्रवं च स्निग्धस्य तीक्ष्णं तु पुनर्न योगे|५३|
samprati kramāgataśirōvirēcanasya kalpanāmasamyagyōgāyēgātiyōgalakṣaṇaṁ cāha- viśuddhētyādi| viśuddhadēhasyēti ētacca pañcakarmasampādanīyanr̥viṣayatvaṁ śuddhipūrvakatvaṁ śirōvirēcanasyēhōcyatē; tēna vamanādinā'śuddhē'pi śirōvirēcanaikasampadyi puruṣē'yaṁ kramōjñēyaḥ| snigdhamiti abhyaṅgaśirōbastipānādinā| talasvēditamiti hastatalasvēditam| trirdvirathaikaśa iti taddina ēva dōṣāṇāmutkr̥ṣṭatvādibalatraividhyamapēkṣya yathāyōgyatayā yōjyam| indriyācchyamiti cakṣurādīnāṁ svaviṣayē pāṭavam| timiraṁ ca paśyēditi tamōvyāptaṁ sarvaṁ paśyēdityarthaḥ| tasyātiyōgāyōgayōścikitsitamanu vaktavyatayā'nuṣaṅgatāmāha- syāttarpaṇamityādi| mr̥du dravaṁ cētyanēnātiyōgacikitsitam| tīkṣṇaṁ tu punarna yōgē iti ayōgē śirōvirēcanasya punastīkṣṇaṁ śirōvirēcanaṁ dēyam||50-52||-
Adhikarana 40 (53) · Śloka 53
ityāturasvasthasukhaḥ prayōgō balāyuṣōrvr̥ddhikr̥dāmayaghnaḥ||53||
View original
इत्यातुरस्वस्थसुखः प्रयोगो बलायुषोर्वृद्धिकृदामयघ्नः||५३||
uktaṁ pañcakarmaprayōgamupasaṁharati- ityāturētyādi| āturasvasthasukha iti vacanēna āturē āmayasyāpahantr̥tayā, svasthē ca balāyurvr̥ddhikartr̥tayā yathōktapañcakarmaprayōgaḥ sukhahēturbhavatīti jñēyam| svasthē ca pañcakarmapravr̥ttiḥ “mādhavaprathamē māsi” (sū.a.7) ityādinā sūtrasthānē prōktaiva jñēyā||53||
Adhikarana 41 (54) · Śloka 54
kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṁstāvān bhavēddviḥ parihārakālaḥ|54|
View original
कालस्तु बस्त्यादिषु याति यावांस्तावान् भवेद्द्विः परिहारकालः|५४|
‘kr̥tē kiyān vā parihārakālaḥ’ ityasyōttaramāha- kālastvityādi| tāvān bhavēddviḥ parihārakāla iti bastyādiprayōgē yāvān kālō vyāpyatē, tataḥ kālāddviguṇaṁ kālaṁ yāvat parihāryatvēnōktaṁ parihartavyam| atra ādiśabdēna vamanavirēcanaśirōvirēcanānāṁ grahaṇaṁ, bastēstvādau vyutpādanēna prādhānyaṁ darśayati|54|
Adhikarana 42 (54) · Śloka 55
atyāsanasthānavacāṁsi yānaṁ svapnaṁ divā maithunavēgarōdhān||54||
śītōpacārātapaśōkarōṣāṁstyajēdakālāhitabhōjanaṁ ca|55|
View original
अत्यासनस्थानवचांसि यानं स्वप्नं दिवा मैथुनवेगरोधान्||५४||
शीतोपचारातपशोकरोषांस्त्यजेदकालाहितभोजनं च|५५|
‘kiṁ varjanīyaṁ’ iti praśnasyōttaram- atyāsanētyādi| āsanam upaviṣṭāvasthānam| sthānam ūrdhvatayā sthānam| yānaṁ rathāśvādinā yānam| ēta āviṣkr̥tatamā ihōktāḥ; tēna krōdhāticintanādayō yē'pyupakalpanīyādau vamanādiprayōgē niṣiddhāstē'pi na sēvyā ēva||54||-
Adhikarana 43 (55) · Śloka 56
baddhē praṇītē viṣamaṁ ca nētrē mārgē tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhē ||55||
na yāti bastirna sukhaṁ nirēti dōṣāvr̥tō'lpō yadi vā'lpavīryaḥ|56|
View original
बद्धे प्रणीते विषमं च नेत्रे मार्गे तथाऽर्शःकफविड्विबद्धे ||५५||
न याति बस्तिर्न सुखं निरेति दोषावृतोऽल्पो यदि वाऽल्पवीर्यः|५६|
‘praṇīyamānaḥ’ ityādi praśnasyōttaraṁ baddhē ityādi| nētrē baddhē viṣamaṁ praṇītē ca gudāvayavaruddhatvānna yāti| tathā ‘na sukhaṁ nirēti’ ityādinā ‘sucirācca kēna’ iti praśnasyōttaram| na sukhaṁ nirētīti cirēṇa duḥkhaṁ kr̥tvā cāgacchatītyarthaḥ| dōṣāvr̥ta iti dōṣēṇa balīyasā'varuddhaḥ| alpa iti alpamānaḥ| alpavīrya iti uṣṇalavaṇādyabhāvānmr̥duvīryaḥ||55||-
Adhikarana 44 (56) · Śloka 57
prāptē tu varcōnilamūtravēgē vātē'tivr̥ddhē'lpabalē gudē vā||56||
atyuṣṇatīkṣṇaśca mr̥dau ca kōṣṭhē praṇītamātraḥ punarēti bastiḥ|57|
View original
प्राप्ते तु वर्चोनिलमूत्रवेगे वातेऽतिवृद्धेऽल्पबले गुदे वा||५६||
अत्युष्णतीक्ष्णश्च मृदौ च कोष्ठे प्रणीतमात्रः पुनरेति बस्तिः|५७|
prāptē cētyanēna śīghrāgamanahētumāha| vātē'tivr̥ddhē snēhō gudē vātēna pratihatatvānna yātyāśayaṁ, tataḥ śīghramāgacchati; alpabalē gudē snēhaṁ dhārayituṁ na śaknōti puruṣaḥ, alpabalatvaṁ gudasya saṁvaraṇīvalīdārbalyāt||56||-
Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59
mēdaḥkaphābhyāmanilō niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karōti||57||
snēhaṁ tu yuñjannabudhastu tasmai saṁvardhayatyēva hi tān vikārān|
rōgāstathā'nyē'pyavitarkyamāṇāḥ parasparēṇāvagr̥hītamārgāḥ||58||
sandūṣitā dhātubhirēva cānyaiḥ svairbhēṣajairnōpaśamaṁ vrajanti|59|
View original
मेदःकफाभ्यामनिलो निरुद्धः शूलाङ्गसुप्तिश्वयथून् करोति||५७||
स्नेहं तु युञ्जन्नबुधस्तु तस्मै संवर्धयत्येव हि तान् विकारान्|
रोगास्तथाऽन्येऽप्यवितर्क्यमाणाः परस्परेणावगृहीतमार्गाः||५८||
सन्दूषिता धातुभिरेव चान्यैः स्वैर्भेषजैर्नोपशमं व्रजन्ति|५९|
‘sādhyāḥ’ ityādi praśnasyōttaraṁ- mēdaḥkaphābhyāmityādi| mēdasā kaphēna vēti mēdaḥ kaphābhyām| atra śūlādīnnirīkṣya śuddhavātabhrāntyā snēhaṁ prayuṅktē, nāvaraṇaṁ jānāti, ata ēva ‘abudhaḥ’ iti kr̥tam| anyatrāpyuktaṁ- “kupitē mārgasaṁrōdhānmēdasā vā kaphēna vā| ativr̥ddhē'nilē nādau śastaṁ snēhēna br̥ṁhaṇam” iti| avitarkyamāṇā iti asamyagjñāyamānāḥ| asamyagjñāyamānatva ēva hētumāha- parasparēṇētyādi| rōgaśabdēnātra dōṣō'bhiprētaḥ| parasparēṇa pratibaddhamārgā atō durgrahā bhavanti, tathā dhātubhiśca raktādibhiḥ sandūṣitāḥ sammūrcchitāḥ santō durjñēyā bhavanti, avijñātāśca svairbhēṣajairna praśamaṁ vrajanti; svairbhēṣajairiti mārgāvarōdhādikāraṇadōṣadhātvantaranirapēkṣakairēkadōṣabhēṣajaiḥ; taddhi tathābhūtānāṁ bhēṣajaṁ yaugikaṁ na bhavatyēva, atō'nupaśamō yukta ēvaḥ ēvaṁ ca dōṣāṇāṁ parasparāvarōdhān tathā dhātusammūrcchanaviśēṣāṁścāvagamyaiva vyādhau prapañcō'nusaraṇīyaḥ||57-58||-
Adhikarana 46 (59) · Śloka 60
sarvaṁ ca rōgapraśamāya karma hīnātimātraṁ viparītakālam||59||
mithyōpacārācca na taṁ vikāraṁ śāntiṁ nayēt pathyamapi prayuktam|60|
View original
सर्वं च रोगप्रशमाय कर्म हीनातिमात्रं विपरीतकालम्||५९||
मिथ्योपचाराच्च न तं विकारं शान्तिं नयेत् पथ्यमपि प्रयुक्तम्|६०|
atha vijñātē'pi vyādhau bhiṣajā'samyakprayōgādibhirvardhamānē'siddhimāha- sarvaṁ cētyādi| viparītakālamiti anucitakālakr̥tam| mithyōpacārāccēti bhēṣajānāṁ tathā'karaṇāt, yathā- bhēṣajasya samyakpariṇāmē sati bhōktavyam| yadyaugikaṁ bhēṣajaṁ tat samyak prayuktaṁ sidhyatīti siddhāntaḥ||59||-
Adhikarana 47 (60) · Śloka 61
tatra ślōkaḥ- praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha kalpanāyām||60||
prajāhitārthaṁ bhagavān mahārthān samyagjagādarṣivarō'triputraḥ||61||
View original
तत्र श्लोकः- प्रश्नानिमान् द्वादश पञ्चकर्माण्युद्दिश्य सिद्धाविह कल्पनायाम्||६०||
प्रजाहितार्थं भगवान् महार्थान् सम्यग्जगादर्षिवरोऽत्रिपुत्रः||६१||
praśnānityādinā'dhyāyārthaṁ saṅgr̥hṇāti| saṅgrahaśca vyaktaḥ||60||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē kalpanāsiddhirnāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने कल्पनासिद्धिर्नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē kalpanāsiddhirnāma prathamō'dhyāyaḥ||1||