1. kalpanāsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಂ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಮಭಿಧೀಯತೇ| ಸಿದ್ಧೇರಭಿಧಾಯಕಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಮ್| ಸಿದ್ಧಿಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ವಮನಾದೀನಾಂ ವಮನಾದ್ಯಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಜನ್ಯಾನಾಂ ವ್ಯಾಪದಾಂ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತಾರೂಪಾ ಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ, ಏವಮ್ಭೂತಸಿದ್ಧಿಕಾರಣಾಭಿಧಾಯಕತಯಾ ಚೈತತ್ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಶಬ್ದೇನೇಹ ಸಿದ್ಧಿಕಾರಣಾನ್ಯೇವ ವಮನಾದೀನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ “ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಗಂ ಚೈವ ಕರ್ಮಣಾಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ವ್ಯಾಪತ್ಸಾಧನಾನಿ ಸಿದ್ಧಿಷೂಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತಿ| ನ ಚೈವಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಸಞ್ಜ್ಞಾವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಾದೀನಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಸಕ್ತಿರುದ್ಭಾವನೀಯಾ, ಯತ ಇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಽತ್ರೈವ ಯೋಗರೂಢ್ಯಾ ವರ್ತತೇ ನಾನ್ಯತ್ರ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6

ಕಾ ಕಲ್ಪನಾ ಪಞ್ಚಸು ಕರ್ಮಸೂಕ್ತಾ, ಕ್ರಮಶ್ಚ ಕಃ, ಕಿಂ ಚ ಕೃತಾಕೃತೇಷು| ಲಿಡ್ಗಂ ತಥೈವಾತಿಕೃತೇಷು, ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಕಾ, ಕಿಙ್ಗುಣಃ, ಕೇಷು ಚ ಕಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಃ||೩|| ಕಿಂ ವರ್ಜನೀಯಂ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಕಾಲೇ, ಕೃತೇ ಕಿಯಾನ್ ವಾ ಪರಿಹಾರಕಾಲಃ| ಪ್ರಣೀಯಮಾನಶ್ಚ ನ ಯಾತಿ ಕೇನ, ಕೇನೈತಿ ಶೀಘ್ರಂ, ಸುಚಿರಾಚ್ಚ ಬಸ್ತಿಃ||೪|| ಸಾಧ್ಯಾ ಗದಾಃ ಸ್ವೈಃ ಶಮನೈಶ್ಚ ಕೇಚಿತ್ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯುಕ್ತೈರ್ನ ಶಮಂ ವ್ರಜನ್ತಿ| ಪ್ರಚೋದಿತಃ ಶಿಷ್ಯವರೇಣ ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಗ್ನಿವೇಶೇನ ಭಿಷಗ್ವರಿಷ್ಠಃ||೫|| ಪುನರ್ವಸುಸ್ತನ್ತ್ರವಿದಾಹ ತಸ್ಮೈ ಸರ್ವಪ್ರಜಾನಾಂ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯೇದಮ್|೬|

ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ಸಕಲಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾಪೇಕ್ಷಣೀಯಪಞ್ಚಕರ್ಮಕಲ್ಪನಾದ್ಯಭಿಧಾಯಕತಯಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಾದೌ ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧಿರೇವೋಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ‘ಕಾ ಕಲ್ಪನಾ’ ಇತ್ಯಾದೀನ್ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಪ್ರಶ್ನಾನಭಿನಿವೇಶ್ಯ ತಾನ್ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಪ್ರಶ್ನಾನುಗುಣಗುರುಬುದ್ಧಿಪ್ರಕಾಶಾರ್ಥಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಭರದ್ವಾಜೇನ- “ಅಪ್ರದುಷ್ಟೇನ ಭಾವೇನ ಪ್ರಸನ್ನೇನಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ| ಶಿಷ್ಯೇಣ ಸಮ್ಯಕ್ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ಗುರೋರ್ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಕಾಶತೇ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ‘ಕಾ ಕಲ್ಪನಾ ಪಞ್ಚಸು ಕರ್ಮಸೂಕ್ತಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರಶ್ನಃ, ‘ಕ್ರಮಶ್ಚ ಕಃ’ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ, ‘ಕಿಞ್ಚ ಕೃತಾಕೃತೇಷು ಲಿಙ್ಗಂ ತಥೈವಾತಿಕೃತೇಷು’ ಇತಿ ತೃತೀಯಃ, ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಕಾ’ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ, ‘ಕಿಙ್ಗುಣೋ ಬಸ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ, ‘ಕೇಷು ಚ ಕಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಷಷ್ಠಃ, ‘ಕಿಂ ವರ್ಜನೀಯಂ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಕಾಲೇ’ ಇತಿ ಸಪ್ತಮಃ, ‘ಕೃತೇ ಕಿಯಾನ್ ವಾ ಪರಿಹಾರಕಾಲಃ’ ಇತ್ಯಷ್ಟಮಃ, ‘ಪ್ರಣೀಯಮಾನಶ್ಚ ನ ಯಾತಿ ಕೇನ ಬಸ್ತಿಃ’ ಇತಿ ನವಮಃ, ‘ಕೇನೈತಿ ಶೀಘ್ರಂ’ ಇತಿ ದಶಮಃ, ‘ಸುಚಿರಾಚ್ಚ ಕೇನೈತಿ’ ಇತ್ಯೇಕಾದಶಃ, ‘ಸಾಧ್ಯಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಕೋ ದ್ವಾದಶಃ| ಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಯದ್ಯಪ್ಯವಕಾಶೋ ನಾಸ್ತಿ, ಯತೋ ಹಿ ನಾಸಾಧ್ಯಾ ಗದಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತೇನ ಯಥಾಸ್ವಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇನ ಭೇಷಜೇನ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಸಮ್ಯಗ್ಭೇಷಜೇ ಏವ ಯಥಾಸ್ವಂ ಭೇಷಜಾಭಿಧಾನಾದಯಂ ಪ್ರಶ್ನೋಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೩-೫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ತ್ರ್ಯಹಾವರಂ ಸಪ್ತದಿನಂ ಪರಂ ತು ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ನರಃ ಸ್ವೇದಯಿತವ್ಯ ಉಕ್ತಃ ||೬|| ನಾತಃ ಪರಂ ಸ್ನೇಹನಮಾದಿಶನ್ತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವೇತ್ ಸಪ್ತದಿನಾತ್ ಪರಂ ತು|೭|

ಕಲ್ಪನಾಶಬ್ದೇನೇಹ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಙ್ಗಕಲ್ಪನೋಚ್ಯತೇ, ತೇನ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಙ್ಗಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಪ್ರಯೋಗಮೇವ ಪ್ರಾಗಾಹ| ತ್ರ್ಯಹಾವರಮಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್| ತ್ರ್ಯಹಾವರಮಿತಿ ತ್ರ್ಯಹೇಣ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ನೇಹನೇನ ಅವರಂ ಯಥಾ ಭವತೀತಿ ತ್ರ್ಯಹಾವರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ| ಸಪ್ತದಿನಮಿತಿ ಸಪ್ತದಿನಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ| ಪರಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರಕರ್ಷಕಾಲಾವಧಿನಾ ಸಪ್ತದಿನಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ| ತತಶ್ಚ ಕಾಲೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣಶೋಧನಾಙ್ಗಸ್ನೇಹನಪಕ್ಷೇ ಸಪ್ತದಿನಂ ಯಾವತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ, ಕಾಲಾಪ್ರಕರ್ಷಪಕ್ಷೇ ತು ತ್ರ್ಯಹಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸಂಸ್ವೇದಯಿತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಸಪ್ತದಿನಸ್ನೇಹನಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಾಹ- ನಾತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಃ ಪರಮಿತಿ ಸಪ್ತದಿನಾತ್ ಪರಮ್| ಕುತೋ ನಾದಿಶನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತದಿನಾತ್ ಪರೇಣ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ನೇಹಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತತ್ವಾನ್ನ ಸ್ನೇಹನಮಧಿಕಂ ಶರೀರೇ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸಪ್ತದಿನೋಪಯುಕ್ತೇನ ಸ್ನೇಹನಂ ವೃತಂ, ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತೈವ; ಅಧಿಕಮಾತ್ರಾ ಯಾ ಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ನ ಗತಾ ಸಾ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರೇಣಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯೈವ; ವೇದ್ಯಾಸ್ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಪುರುಷೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಶ್ರಾಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುನರಧಿಕಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜತೇ| ಏತಚ್ಚ ತ್ರ್ಯಹಸ್ನೇಹನಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಸ್ನೇಹನಂ ಚ ಮೃದುಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠವಿಷಯಭೇದೇನ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ಸ್ನಿಹ್ಯತ್ಯಚ್ಛೋಪಸೇವಯಾ| ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಮಾನವಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತಿ| ನನು ಯದಿ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಸ್ನಿಹ್ಯತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ, ತತ್ ಕಥಮಿಹ ‘ನಾತಃ ಪರಂ ಸ್ನೇಹನಮಾದಿಶನ್ತಿ’ ಇತ್ಯನೇನ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣಾಪ್ಯಸ್ನೇಹನಮುಚ್ಯತೇ; ಬ್ರೂಮಃ- ಸತ್ಯಂ, ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣೈವ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ, ಪರಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತಾಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಕೃತಯಾ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ, ಯದಾ ತು ಹೀನಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣಾಪಿ ನ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ| ಯತ್ತು ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ತ್ರಿಷಟ್ಕನವರಾತ್ರೇಣ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ” ಇತ್ಯನೇನ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಮಪಿ ಸ್ನೇಹನಂ ವಿಹಿತಂ, ತದಾಚಾರ್ಯಾನಭಿಮತಮೇವ; ಕಿಂವಾ, ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಮಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತಾಧಿಕಮಾತ್ರಾಪ್ರಯೋಗಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತದ್ವರ್ಣನೀಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ನಿಷೇಧಾತ್, ತ್ರ್ಯಹಾದರ್ವಾಕ್ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ವಾ ನಿಷೇಧಾತ್, ಸದ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗೇಣೈಕದಿನೇನಾಪಿ ಸ್ನೇಹನಮನುಜಾನೀತ ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಾನ್ತರಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ನೇಹನಪ್ರಕರ್ಷಕಾಲೋ ಯದ್ಯಪಿ ನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಮಧ್ಯವಿಧಯಾ ಪಞ್ಚದಿನೇನ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸ್ನೇಹನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯತ್ತು ಕೈಶ್ಚಿತ್ ‘ಮೃದುಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿ ತ್ರ್ಯಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ನ ಸ್ನೇಹನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭಾವಾದಿತಿ ಚಾರ್ಥೋ ಲಭ್ಯತೇ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ, ತನ್ನ ನಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ; ಯತಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭಾವಃ ಸಪ್ತದಿನನಿರ್ವರ್ತ್ಯತಯೈವಾಚಾರ್ಯೇಣೋಕ್ತಃ , ತೇನಾತ್ಯಲ್ಪಮಾತ್ರಾಪ್ರಯುಕ್ತೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ತ್ರ್ಯಹಾದ್ಯದಿ ನ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ತದಾಽಧಿಕದಿನಾನ್ಯಪಿ ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ||೬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ಸ್ನೇಹೋಽನಿಲಂ ಹನ್ತಿ ಮೃದೂಕರೋತಿ ದೇಹಂ ಮಲಾನಾಂ ವಿನಿಹನ್ತಿ ಸಙ್ಗಮ್||೭||

ಸಂಶೋಧನಾಙ್ಗಸ್ನೇಹಫಲಮಾಹ- ಸ್ನೇಹೋಽನಿಲಂ ಹನ್ತೀತ್ಯಾದಿ||೭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷ್ವಯನೇಷು ಲೀನಂ ಸ್ವೇದಸ್ತು ದೋಷಂ ನಯತಿ ದ್ರವತ್ವಮ್|೮|

ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕಸ್ವೇದಫಲಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷ್ವಿತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷ್ವಪಿ|೮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕಾನೂಪರಸೈಃ ಸಮಾಂಸೈರುತ್ಕ್ಲೇಶನೀಯಃ ಪಯಸಾ ಚ ವಮ್ಯಃ||೮|| ರಸೈಸ್ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲಜೈಃ ಸಯೂಷೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಕಫಾವೃದ್ಧಿಕರೈರ್ವಿರೇಚ್ಯಃ|೯|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ವಾಮನೀಯಸ್ಯ ವಮನಾನುಗುಣಂ ವಿರೇಚನೀಯಸ್ಯ ಚ ವಿರೇಚನಾನುಗುಣಂ ಭೋಜನಂ ಪೃಥಗಾಹ- ಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕೇತ್ಯಾದಿ| ರಸೈಸ್ತಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿರೇಚನೀಯಸ್ಯಾಹಾರವಿಧಾನಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಉತ್ಕ್ಲೇಶನೀಯ ಇತಿ ಯದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭವೇತ್ತದಾ ಉತ್ಕ್ಲೇಶನಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯೈವ ಜ್ಞೇಯಂ; ಕಿಂವಾ ‘ಉತ್ಕ್ಲೇಶನೀಯಃ’ ಇತಿ ನಾನುವರ್ತತ ಏವ, ತೇನ ಕಫಾವೃದ್ಧಿಕರೈ ರಸೈರ್ಯೂಷೈಶ್ಚ ‘ಭೋಜನೀಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತದ್ವಿರೇಚನಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಭೋಜನಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ವಮನಾರ್ಥಂ ತು ಪ್ರತಿಭೋಜನಮೇಕಾಹಮೇವ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ‘ಸ್ನೇಹಾತ್ ಪ್ರಸ್ಕನ್ದನಂ ಜನ್ತುಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೋಪರತಃ ಪಿಬೇತ್| ಸ್ನೇಹವದ್ದ್ರವಮುಷ್ಣಂ ಚ ತ್ರ್ಯಹಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ರಸೌದನಮ್| ಏಕಾಹೋಪರತಸ್ತದ್ವದ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ಪಿಬೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತಿ||೮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರಶ್ಛರ್ದಯತಿ ಹ್ಯದುಃಖಂ ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಮನ್ದಕಫಸ್ತು ಸಮ್ಯಕ್||೯|| ಅಧಃ ಕಫೇಽಲ್ಪೇ ವಮನಂ ವಿರೇಚಯೇದ್ವಿರೇಚನಂ ವೃದ್ಧಕಫೇ ತಥೋರ್ಧ್ವಮ್|೧೦|

ವಾಮನೀಯಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರತ್ವೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ವಿರೇಚನೀಯಸ್ಯ ಚಾಲ್ಪಕಫತ್ವೇ ಸಮ್ಪಾದ್ಯೇ ಉಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಅಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇಽಲ್ಪೇ ಸತಿ ವಮನಂ ಪೀತಂ ವಮನಮಕೃತ್ವೈವಾಧೋ ಯಾತಿ; ವೃದ್ಧೇ ಕಫೇ ತು ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ, ವಮನಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

ಸ್ನಿಗ್ಧಾಯ ದೇಯಂ ವಮನಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ವಾನ್ತಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿರನುಕ್ರಮಶ್ಚ||೧೦|| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಸುಸ್ವಿನ್ನತನೋರ್ಯಥಾವದ್ವಿರೇಚನಂ ಯೋಗ್ಯತಮಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್ |೧೧|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕ್ರಮಶ್ಚ ಕ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಾಯ ದೇಯಂ ವಮನಮಿತಿ; ವಮನಪಾನದಿನೇಽಭ್ಯಙ್ಗೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಯ ವಮನಂ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಪಾನಜನಿತಸ್ನೇಹಸ್ತು ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾನ್ನ ಪುನರಭಿಧಾನಮರ್ಹತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಉಪಜಾತಸ್ನೇಹಗುಣಾಯ ’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಯಥೋಕ್ತಮಿತಿ ಮದನಕಲ್ಪೋಕ್ತವಿಧಿನಾ ದೇಯಮ್| ವಮನಾನನ್ತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ವಾನ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪೇಯಾದಿಃ “ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ವಮನಕ್ರಮಮಭಿಧಾಯ ವಿರೇಚನಕ್ರಮಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಸ್ವಿನ್ನತನೋರಿತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ವಿನ್ನದೇಹಸ್ಯ| ಅಯಂ ಚ ವಿರೇಚನಾಙ್ಗಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಕ್ರಮೋ ವಮನಾನನ್ತರಭಾವಿವಿರೇಚನೇಽಪಿ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೋತ್ತರಕಾಲಂ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಯದುಕ್ತಂ- ‘ವಿಲೇಪ್ಯಾಃ ಕ್ರಮಾಗತಂ ಚೈನಂ ಪುನರೇವ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಮುಪಪಾದ್ಯ ವಿರೇಚಯೇತ್’ ಇತಿ| ಸ್ನೇಹಾನನ್ತರಂ ಚ ಯತ್ತ್ರ್ಯಹಂ ವಿರೇಚನಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಭೋಜನಂ, ತದುಪಕ್ರಮಾಭಿಧಾನಾನುಷಙ್ಗಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವೇತಿ ನ ಪುನರಿಹ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ಯಥಾವದಿತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥನೋಕ್ತವಿಧಿನಾ| ಯೋಗ್ಯತಮಮಿತಿ ಶರೀರದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಯದ್ವಿರೇಚನಂ ಯೌಗಿಕಂ ಭವತಿ ತದ್ದೇಯಮ್||೧೦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ರಸಂ ತ್ರಿರ್ದ್ವಿರಥೈಕಶಶ್ಚ||೧೧|| ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ ವಿಶುದ್ಧಕಾಯಃ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಃ|೧೨|

ವಮನವಿರೇಚನೋತ್ತರಭಾವಿಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಹ- ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯವಾಗೂಃ ಬಹುಸಿಕ್ಥಾ| ವಿಲೇಪೀ ವಿರಲದ್ರವಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- ‘ಸಿಕ್ಥಕೈ ರಹಿತೋ ಮಣ್ಡಃ, ಪೇಯಾ ಸಿಕ್ಥಸಮನ್ವಿತಾ| ಯವಾಗೂರ್ಬಹುಸಿಕ್ಥಾ ಸ್ಯಾದ್ವಿಲೇಪೀ ವಿರಲದ್ರವಾ’ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಅಕೃತಯೂಷಃ ಸ್ನೇಹಲವಣಾದ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಃ, ಕೃತಯೂಷಃ ಸ್ನೇಹಲವಣಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಃ; ಏವಂ ರಸೇಽಪಿ ಕೃತಾಕೃತವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಯದುಕ್ತಂ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರೇ ‘ಅಸ್ನೇಹಲವಣಂ ಸರ್ವಮಕೃತಂ ಕಟುಕೈರ್ವಿನಾ| ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಲವಣಸ್ನೇಹಕಟುಕೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕೃತಮ್” ಇತಿ| ತ್ರಿರಿತಿ ಅನ್ನಕಾಲತ್ರಯಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ, ದ್ವಿರಿತಿ ಅನ್ನಕಾಲದ್ವಯಮ್, ಏಕಶ ಇತಿ ಏಕಾನ್ನಕಾಲಮ್; ಏತಚ್ಚ ತ್ರಿರಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪೇಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏತಚ್ಚ ತ್ರಿರಿತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷತ್ರಯಂ ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನ, ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿಃ ಪೇಯಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ತೇನಾನ್ನಕಾಲತ್ರಯೇ ಪೇಯಾ, ತತಃ ಪರೇಣಾನ್ನಕಾಲತ್ರಯೇ ವಿಲೇಪೀ, ತತಃ ಪರೇಣಾನ್ನಕಾಲತ್ರಯೇ ಕೃತಾಕೃತಯೂಷಸಹಿತಮನ್ನಂ , ತತೋಽಪಿ ಚ ಪರೇಣ ಕೃತಾಕೃತರಸೇನಾನ್ನಮನ್ನಕಾಲತ್ರಯೇ ದೇಯಮ್; ಏವಂ ದ್ವಾದಶಭಿರನ್ನಕಾಲೈರ್ವಮನದಿನಸಾಯಾಹ್ನಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ | ಅಯಮೇವ ಕ್ರಮ ಉಪಕಲ್ಪನೀಯೇಽಪಿ- “ತತಃ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಲೋಹಿತಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾನಾಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಯಾವತ್ “ದ್ವಾದಶೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೫) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಃ | ಅತ್ರ ಯೂಷರಸಯೋಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಲವಿಭಾಗೋ ನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಯೂಷಕಾಲತ್ರಯೇ ರಸಕಾಲತ್ರಯೇ ಚ ಪ್ರಥಮಮಕೃತಸ್ಯ ಉತ್ತರಕಾಲೇ ಚ ಕೃತಸ್ಯ ಯೂಷಸ್ಯ, ಏವಂ ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಕಾಲವಿಭಾಗಃ ಕಥನೀಯಃ| ಏವಂ ದ್ವಿಃಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ತಥಾ ಏಕಶಶ್ಚ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೋ ವರ್ಣನೀಯ ಇತಿ| ಏಕಕಾಲೇ ತು ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇ ಯದ್ಯಪಿ ಕೃತಾಕೃತಯೂಷರಸಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗೋ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ ಸ್ತೋಕಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಯೂಷರಸಯೋಸ್ತತ್ರ ಕೃತಾಕೃತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧೇ ಭೂರಿದೋಷಗಮನಕ್ಷೋಭಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನ ತತ್ರ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಶ್ಚಿರಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್||೧೧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

ಯಥಾಽಣುರಗ್ನಿಸ್ತೃಣಗೋಮಯಾದ್ಯೈಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಭವತಿ ಕ್ರಮೇಣ||೧೨|| ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ ಸರ್ವಪಚಸ್ತಥೈವ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಭಿರನ್ತರಗ್ನಿಃ|೧೩|

ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ಯ ವಿಶೋಧನಮನ್ದೀಕೃತಾಗ್ನೇರ್ದೀಪಕತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ||೧೨||-

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರೇ ತು ವೇಗಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಇಷ್ಟಾ ವಮನೇ ಷಡಷ್ಟೌ||೧೩|| ದಶೈವ ತೇ ದ್ವಿತ್ರಿಗುಣಾ ವಿರೇಕೇ ಪ್ರಸ್ಥಸ್ತಥಾ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಗುಣಶ್ಚ| ಪಿತ್ತಾನ್ತಮಿಷ್ಟಂ ವಮನಂ ವಿರೇಕಾದರ್ಧಂ ಕಫಾನ್ತಂ ಚ ವಿರೇಕಮಾಹುಃ||೧೪|| ದ್ವಿತ್ರಾನ್ ಸವಿಟ್ಕಾನಪನೀಯ ವೇಗಾನ್ಮೇಯಂ ವಿರೇಕೇ ವಮನೇ ತು ಪೀತಮ್|೧೫|

ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಹ- ಜಘನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ಭಿರ್ವೇಗೈರ್ಯಚ್ಛೋಧನಂ ವಮನಂ ತಜ್ಜಘನ್ಯಂ, ಯತ್ತು ಷಡ್ಭಿಸ್ತನ್ಮಧ್ಯಮಂ, ಯತ್ತ್ವಷ್ಟಭಿಸ್ತತ್ ಪ್ರವರಮ್| ವಿರೇಕೇ ಜಘನ್ಯೇ ದಶ, ಮಧ್ಯೇ ತು ವಿರೇಚನೇ ದ್ವಿಗುಣಾ ದಶವಿಂಶತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಪ್ರವರೇ ತು ವಿರೇಚನೇ ತ್ರಿಗುಣಾ ದಶ ತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವೇಗಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಭೇದೇನ ಜಘನ್ಯಾದಿಭೇದಮಭಿಧಾಯ ದೋಷಮಾನಭೇದೇನಾಪಿ ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರತಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮಾಹ- ಪ್ರಸ್ಥಸ್ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿಗುಣಃ ಪ್ರಸ್ಥೋ ಜಘನ್ಯೇ ವಿರೇಚನೇ, ತ್ರಿಗುಣಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮೇ, ಚತುರ್ಗುಣಸ್ತು ಪ್ರವರೇ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಸ್ಥಶಬ್ದೇನ ಸಾರ್ಧತ್ರಯೋದಶಪಲಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ವಮನೇ ಚ ವಿರೇಕೇ ಚ ತಥಾ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣೇ| ಸಾರ್ಧತ್ರಯೋದಶಪಲಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ” ಇತಿ| ಪಿತ್ತಾನ್ತಮಿಷ್ಟಂ ವಮನಂ ವಿರೇಕಾದರ್ಧಮಿತಿ ವಿರೇಕೇ ಯನ್ಮಾನಂ ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರವಿಭಾಗೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ತಥಾ ವಮನೇಽಪಿ ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರವಿಭಾಗೇ ತದರ್ಧಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಪರಂ ತು ಯತ್ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಂ ವಮನಸ್ಯ, ಕಫಾನ್ತತ್ವಂ ವಿರೇಕಸ್ಯ, ತತ್ ತ್ರಿವಿಧಶುದ್ಧಾವರ್ಥಾಗತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದಾ ಚತುರ್ಭಿರ್ವೇಗೈಃ ಪ್ರಸ್ಥಮಾನೇ ದೋಷೇ ಗತೇ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಮನಶುದ್ಧಿಜಲಕ್ಷಣಮುಪಲಭ್ಯತೇ ತದಾ ಜಘನ್ಯಾ ಶುದ್ಧಿಃ, ಯದಾ ಚ ವಿರೇಕೇ ದಶಭಿರ್ವೇಗೇರ್ದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥಮಾನದೋಷಗಮನೇ ಕಫಾನ್ತತ್ವಂ ವಿರೇಚನಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮುಪಲಭ್ಯತೇ ತದಾ ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಜಘನ್ಯಾ ಶುದ್ಧಿರ್ಭವತಿ; ಏವಂ ಮಧ್ಯಪ್ರವರಶುದ್ಧಾವಪಿ ವಮನೇ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಂ, ವಿರೇಚನೇ ಕಫಾನ್ತತ್ವಂ, ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವೇಗಸಙ್ಖ್ಯಾದೋಷಮಾನಾಭಿಧಾನಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಿಲೈಙ್ಗಿಕಶುದ್ಧೇಃ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿಹಾಭಿಧಾನಂ, ತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ ಆನ್ತಿಕೀ, ವೈಗಿಕೀ, ಮಾನಿಕೀ, ಲೈಙ್ಗಿಕೀ ಚೇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಶುದ್ಧಿರಿಹೋಚ್ಯತೇ ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ, ತದಸ್ಮಾಕಮಸಮ್ಮತಮೇವ; ಕಿನ್ತು ಲೈಙ್ಗಿಕೀ ಚೈಕಾ ಶುದ್ಧಿಃ| ತತ್ರ ಚ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಂ ತಥಾ ‘ಕ್ರಮಾತ್ಕಫಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ವಮನೇ, ವಿರೇಚನೇ ಚ ಕಫಾನ್ತತ್ವಂ ತಥಾ ‘ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನ ಯದತ್ರ ಆಷಾಢವರ್ಮಣಾ “ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣತೋಽಥ ಮಾನಾಚ್ಚ ವೇಗಾಚ್ಚ ದೋಷಾಗಮನಾಚ್ಚೋಕ್ತಂ, ಕಿಮಿದಂ ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಮಸ್ತಂ ವಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಕ್ಷಿಪ್ತಂ, ತದನಭ್ಯುಪಗಮನಿರಸ್ತಮೇವ| ಅನ್ಯೇಷಾಂ ತ್ವತ್ರ ಪರಿಹಾರಾ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾಃ| ಜಘನ್ಯಾದಿಶುದ್ಧಿತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಚಾತ್ರ ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟದೋಷವಿಷಯತಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೀಯಮ್| ಜಘನ್ಯಾದಿಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೇಽಪಿ ಯದ್ವೇಗೇನ ಜಘನ್ಯಾದಿಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಂ, ತತ್ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದೋಷಮಾನಭೇದೇನ ಜಘನ್ಯಾದಿಮಾನಭೇದಃ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಃ; ತೇನ ಯತ್ರ ವಮನೇಽಷ್ಟಾಭಿರ್ವೇಗೈರ್ದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥದೋಷಸ್ರುತಿರ್ಭವತಿ ತತ್ರ ಪ್ರವರೈವ ಶುದ್ಧಿಃ, ಯತ್ರ ವಮನೇ ಷಡ್ಭಿರೇವ ವೇಗೈಃ ಸಾರ್ಧಪ್ರಸ್ಥದೋಷಸ್ರುತಿರ್ಭವತಿ ತತ್ರ ಮಧ್ಯೈವ ಶುದ್ಧಿ;, ಯತ್ರ ಚ ಚತುರ್ಭಿರಪಿ ವೇಗೈರೇಕಪ್ರಸ್ಥದೋಷಸ್ರುತಿಸ್ತತ್ರ ಜಘನ್ಯಶುದ್ಧಿರೇವ; ಏವಂ ವಿರೇಚನೇಷ್ವಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಪ್ರವೃತ್ತಿರನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ ಪಿತ್ತಾನ್ತಮ್, ಏವಂ ಕಫಾನ್ತಮಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತೇನ ‘ಕ್ರಮಾತ್ ಕಫಃ ಪಿತ್ತಮಥಾನಿಲಶ್ಚ’ ಇತ್ಯನೇನ ಯತ್ ಸಮ್ಯಗ್ವಮನಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತಥಾ ‘ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾನಾಂ’ ಇತ್ಯನೇನ ಚ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಚನಲಕ್ಷಣಂ ಯದ್ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತದನೇನ ಸಹಾವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಚ ಯದನಿಲಾಗಮನಮನ್ತೇ ವಕ್ತವ್ಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಾನ್ತಸ್ಯ ಕಫಾನ್ತಸ್ಯ ಚ ಸೂಚಕತಯಾ ಜ್ಞೇಯಂ, ನಿಃಶೇಷಕೃತೇ ಹ್ಯಾಶಯಗತೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೇ ಚ ವಾಯುಃ ಕೇವಲಃ ಸರತಿ; ತೇನ ಚ ಕೇವಲವಾಯುಸರಣೇನ ಪಿತ್ತಾನ್ತತಾ ಕಫಾನ್ತತಾ ಚ ಜ್ಞಾಯತೇ| ನನು ಯದಿ ‘ಕ್ರಮಾತ್ ಕಫಃ” ಇತ್ಯಾದಿನೈವ ಗ್ರನ್ಥೇನಾಯಮರ್ಥೋಽಭಿಹಿತಸ್ತತ್ ಕಥಮಿಹ ಪಿತ್ತಾನ್ತಂ ಚ ವಮನಂ, ಕಫಾನ್ತಂ ಚ ವಿರೇಕಮಾಹುರಿತಿ ಕೃತಂ? ಬೂಮಃ- ವೇಗಸಙ್ಖ್ಯಾದೋಷಮಾನಭೇದಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾನಜಘನ್ಯಾದಿಶುದ್ಧಿತ್ರಯೇ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಾದ್ಯನುಗತಿಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿಹಾಭಿಧಾನಮ್; ಏವಂ ತದ್ವಮನವಿರೇಚನಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಾನಭಿಧಾನೇ ಹಿ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಬಲದೋಷೇಽಪಿ ಪುರುಷೇಽಯೋಗಶುದ್ಧಾವೇವ ಜಘನ್ಯಶುದ್ಧಿಗತವೇಗಮಾನೋದಯೇ ಸತಿ ಅಥ ಪಿತ್ತಾನ್ತತ್ವಾದ್ಯನುದಯೇ ಜಘನ್ಯಶುದ್ಧಿಭ್ರಮಃ ಸ್ಯಾತ್ ಏವಮ್ನ್ಯದಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ವಮನೇ ಚ ವಿರೇಕೇ ಚ ಯಥಾ ದೋಷಮಾಪನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದಾಹ- ದ್ವಿತ್ರಾನಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿತ್ರಾನಿತ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತಭಾಷಣೇನ ಮಲಭಾಗಸ್ಯಾಮೇಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ವಮನೇ ತು ಪೀತಮಿತಿ ವಮನೇ ಪೀತಮೌಷಧಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಶೇಷೋ ಮೇಯಃ||೧೩-೧೪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

ಕ್ರಮಾತ್ ಕಫಃ ಪಿತ್ತಮಥಾನಿಲಶ್ಚ ಯಸ್ಯೈತಿ ಸಮ್ಯಗ್ವಮಿತಃ ಸ ಇಷ್ಟಃ||೧೫|| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಮೂರ್ಧೇನ್ದ್ರಿಯಮಾರ್ಗಶುದ್ಧೌ ತಥಾ ಲಘುತ್ವೇಽಪಿ ಚ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ|೧೬|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ‘ಕಿಂ ಚ ಕೃತಾಕೃತೇಷು’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮಾಹ- ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನೇನ ವಚನೇನ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮಲಙ್ಘನೇನ ಕಫಾದ್ಯಾಗಮನಂ ನ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯತಃ ಕಫಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾ ತು ಪಿತ್ತಾಗಮನೇಽಪಿ ಸತಿ ನ ಶುದ್ಧಿಃ, ಕಿನ್ತು ಯದೈವಾಮಾಶಯಾಧೋಭಾಗಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ವಮನಮಾನಯತಿ ತದೈವ ಶುದ್ಧಿಃ, ತತ್ ಪಿತ್ತಾನಯನಂ ಚ ಕಫಾನಯನಾನನ್ತರಮೇವ ಭವತಿ; ಏವಂ ಸಮ್ಯಕ್ಕೃತವಿರೇಚನಲಕ್ಷಣೇಽಪಿ ಕ್ರಮಾದಿತಿಪದಸ್ಯಾರ್ಥೋಽತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ||೧೫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ದುಶ್ಛರ್ದಿತೇ ಸ್ಫೋಟಕಕೋಠಕಣ್ಡೂಹೃತ್ಖಾವಿಶುದ್ಧಿರ್ಗುರುಗಾತ್ರತಾಂ ಚ||೧೬||

ದುಶ್ಛರ್ದಿತೇ ಇತ್ಯಾದ್ಯಯೋಗಕೃತವಮನಲಕ್ಷಣಮ್||೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ತೃಣ್ಮೋಹಮೂರ್ಚ್ಛಾನಿಲಕೋಪನಿದ್ರಾಬಲಾದಿಹಾನಿರ್ವಮನೇಽತಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್|೧೭|

ತೃಣ್ಮೋಹೇತ್ಯಾದ್ಯತಿಕೃತವಮನಲಿಙ್ಗಮ್| ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ವರ್ಣಸ್ವರಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| ನಿದ್ರಾಹಾನಿಶ್ಚಾತ್ರಾನಿಲಕೋಪಕೃತೈವ|೧೭|

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪ್ರಸಾದೌ ಲಘುತ್ವಮೂರ್ಜೋಽಗ್ನಿರನಾಮಯತ್ವಮ್||೧೭|| ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಭವೇತ್ ಕ್ರಮೇಣ|೧೮|

ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಚನಲಕ್ಷಣಮ್| ಊರ್ಜೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಪಟುರಗ್ನಿಃ | ಅನಾಮಯತ್ವಮಿತಿ ವಿರೇಚನಜೇತವ್ಯದೋಷಜನಿತವಿಕಾರವ್ಯಪಗಮಃ| ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ ಏವ||೧೭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾನಿಲಸಮ್ಪ್ರಕೋಪಃ ಸಾದಸ್ತಥಾಽಗ್ನೇರ್ಗುರುತಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾ||೧೮|| ತನ್ದ್ರಾ ತಥಾ ಚ್ಛರ್ದಿರರೋಚಕಶ್ಚ ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಂ ನ ಚ ದುರ್ವಿರಿಕ್ತೇ|೧೯|

ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದ್ಯಯೋಗಕೃತವಿರೇಕಲಕ್ಷಣಮ್| ನ ಚ ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ||೧೮||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

ಕಫಾಸ್ರಪಿತ್ತಕ್ಷಯಜಾನಿಲೋತ್ಥಾಃ ಸುಪ್ತ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಕ್ಲಮವೇಪನಾದ್ಯಾಃ||೧೯|| ನಿದ್ರಾಬಲಾಭಾವತಮಃಪ್ರವೇಶಾಃ ಸೋನ್ಮಾದಹಿಕ್ಕಾಶ್ಚ ವಿರೇಚಿತೇಽತಿ|೨೦|

ಕಫಾಸ್ರೇತ್ಯಾದಿ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ಕ್ಷಯಶಬ್ದಃ ಕಫಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೯||-

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ಸಂಸೃಷ್ಟಭಕ್ತಂ ನವಮೇಽಹ್ನಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತಂ ಪಾಯಯೇತಾಪ್ಯನುವಾಸಯೇದ್ವಾ||೨೦|| ತೈಲಾಕ್ತಗಾತ್ರಾಯ ತತೋ ನಿರೂಹಂ ದದ್ಯಾತ್ರ್ಯಹಾನ್ನಾತಿಬುಭುಕ್ಷಿತಾಯ| ಪ್ರಸ್ಯಾಗತೇ ಧನ್ವರಸೇನ ಭೋಜ್ಯಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವಾ ದೋಷಬಲಂ ಯಥಾರ್ಹಮ್||೨೧|| ನರಸ್ತತೋ ನಿಶ್ಯನುವಾಸನಾರ್ಹೋ ನಾತ್ಯಾಶಿತಃ ಸ್ಯಾದನುವಾಸನೀಯಃ |೨೨|

ವಮನವಿರೇಚನಕಲ್ಪನಾಪ್ರಸ್ತಾವಾಗತಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದಿಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪನಾಮಾಹ- ಸಂಸೃಷ್ಟಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಭಿರ್ದಿನೈಃ ಕೃತಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮಸ್ಯಾಷ್ಟಮೇ ಭುಕ್ತಮುಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ನವಮೇಽಹ್ನಿ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮನುವಾಸನಂ ವಾ ದೇಯಮ್; ಅತ್ರ ವಿಕಲ್ಪದ್ವಯೇ ಯದಿ ವಮನಾನನ್ತರಂ ವಿರೇಚನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದಾ ನವಮೇಽಹ್ನಿ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮ್, ಅಥ ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ಯದಾ ಬಸ್ತಿರ್ದೇಯಸ್ತದಾಽನುವಾಸನಂ ನವಮೇಽಹ್ನಿ ದೇಯಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ವಮಮಾನನ್ತರಂ ನವಮದಿವಸೇ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾನಂ ಪೂರ್ವಂ ನೋಕ್ತಂ ತೇನೇದಾನೀಂ ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಕರ್ತವ್ಯನಿರೂಹಾಙ್ಗಾನುವಾಸನಸಮಾನಕಾಲತಯಾ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾನಮಪಿ ದರ್ಶಿತಂ, ತೇನ ನ ನಿರೂಹಾಙ್ಗತಾ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಸ್ಯ ಕಲ್ಪನೀಯಾ| ನವಮಶ್ಚ ದಿವಸೋಽತ್ರ ಶೋಧನದಿನಮಾರಭ್ಯೈವ ಜ್ಞೇಯಃ; ಉಕ್ತಂ ಚ ಜತೂಕಣ- ‘ಶೋಧನಾನನ್ತರಂ ನವಮೇಽಹ್ನಿ ಸ್ನೇಹಪಾನಮನುವಾಸನಂ ವಾ” ಇತಿ, ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ವಿರೇಚನಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇ ಗತೇ ಜಾತಬಲಾಯ ಚ| ಕೃತಾನ್ನಾಯಾನುವಾಸ್ಯಾಯ ಸಮ್ಯಗ್ದೇಯೋಽನುವಾಸನಃ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೭) ಇತಿ| ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ ಯಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಾನನ್ತರಂ ರಸಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮ ಉಕ್ತಃ, ಸ ಸರ್ವಕರ್ಮಾವಸಾನೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಗಮನಾರ್ಥಂ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ನ ವಮನವಿರೇಚನಕರ್ಮಪರಿಸಮಾಪ್ತಾವೇವ, ತೇನೇಹಾಕೃತರಸಸಂಸರ್ಗಸ್ಯೈವ ನವಮೇ ದಿನೇ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮನುವಾಸನಂ ಚೋಪಪನ್ನಮ್| ಯತ್ತು ಭದ್ರಶೌನಕೇ- “ಸಂಸೃಷ್ಟಭಕ್ತಃ ಸುಮನಾಃ ಸ್ನೇಹಪೀತೋ ದೃಢಾನಲಃ| ಸಂಶುದ್ಧಃ ಪರತೋ ಮಾಸಾದನುವಾಸ್ಯಸ್ತತೋ ನರಃ” ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಪ್ರಾಗನುವಾಸನವಿಷಯಂ ರೋಗವಿಶೇಷವಿಷಯಂ ವೇತಿ ನೈತದ್ವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ; ಬಹೂನಿ ಚಾತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನಿ ಟೀಕಾಕೃತಾಮಙ್ಗಿರಿ-ಸೈನ್ಧವ-ಜೇಜ್ಜಟೇಶ್ವರಸೇನಾದೀನಾಂ ಸನ್ತಿ; ಅನ್ಯೈಸ್ತು ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನಿ ದೋಷೋದ್ಧಾರಾದೇವ ನಿರಸ್ತಾನಿ| ತೈಲಾಕ್ತಗಾತ್ರಾಯೇತಿ ವಚನಮಭ್ಯಙ್ಗೇನಾಪಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಸ್ವೇದಸ್ತ್ವತ್ರ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪೂರ್ವತಯಾ ವಿಹಿತೋಽನುಕ್ತೋಽಪ್ಯಾಯಾತ್ಯೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ‘ತಾನ್ಯುಪಸ್ಥಿತದೋಷಣಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪಾದನೈಃ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ” (ಸೂ.ಅ.೨) ಇತಿ| ದದ್ಯಾತ್ರ್ಯಹಾದಿತಿ ಅನುವಾಸನದಿನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ತ್ರ್ಯಹಾತ್, ತೇನ ಯಥಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕ್ರಮೇಣ ಏಕಾಹಾದ್ ದ್ವ್ಯಹಾದಧಿಕಾದ್ವಾ ಸ್ನೇಹಾತ್ತದಹರ್ವಾ ನಿರೂಹೋ ದೇಯಃ| ನಾತಿಬುಭುಕ್ಷಿತಾಯೇತ್ಯನೇನ ಅತಿಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯ ನಿರೂಹೋಽತಿಯೋಗಾಯೋರ್ಧ್ವಗಮನಾಯ ಚ ಭವತೀತಿ ಸೂಚಯತಿ| ತತ್ರ ಧನ್ವರಸೇನ ಪ್ರತಿಭೋಜನಂ ವಿರೇಚನವದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಭಾವಾದ್ಬಲಾವಹತ್ವಾಚ್ಚ ಯುಕ್ತಮೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ- “ಆಮಸ್ತಕಾದ್ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ನಿರೂಹೇಣ ರಸಾದಿಕಮ್| ಕಿಮರ್ಥಂ ವಿಹಿತಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಸಂಸರ್ಗಶ್ಚ ವಿರಿಕ್ತವತ್|| ವಿರೇಕಃ ಪಾವಕಂ ಹನ್ತಿ ತದಧಿಷ್ಠಾನಸಮ್ಪ್ಲವಾತ್| ನ ತು ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ತಸ್ಮಾದ್ಯಯೋನ್ನಯತಿ ಪಾವಕಮ್’ ಇತಿ| ನಿರೂಹ ಏವ ದೋಷಾಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ರಸಾದಿನಾ ಪೇಯಾದಿನಾ ವಾ ಭೋಜನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವಾ ದೋಷಬಲಂ ಯಥಾರ್ಹಮಿತಿ; ಬಲಮಿತಿ ಅಗ್ನಿಬಲಮ್| ನರಸ್ತತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರೂಢಸ್ಯಾನುವಾಸನಮಾಹ| ನಿಶೀತ್ಯನೇನ ನಿರೂಹಾನನ್ತರಂ ತದ್ದಿನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮನುವಾಸನಂ ನಿಶ್ಯೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ನ ಶೀತೇ ವಸನ್ತೇ ಚ ಸದ್ಯೋನಿರೂಢಸ್ಯ ರಾತ್ರಾವೇವಾನುವಾಸನಂ ನ ದೇಯಮಿತಿ ಅನ್ಯೇ ತು ನಿಶೀತ್ಯನೇನ ತದಹರೇವ ನಿರೂಢಾಯ ಸಾಯಮನುವಾಸನಂ ದೇಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ತೇನ ಯಥಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಭಾಗೇನ ರಾತ್ರೌ ದಿವಾ ವಾ ದೇಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅನುವಾಸನಾರ್ಹ ಇತಿ ವಚನೇನ ಯದಿ ಸಾಮತಾ ಮನ್ದೋ ವಾ ಪಾವಕೋ ಭವತಿ ತದಾ ತದಹರನುವಾಸನಂ ನ ದೇಯಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಅತ ಏವ ಜತೂಕರ್ಣೇ ದ್ವಿತೀಯದಿವಸ ಏವಾನುವಾಸನಮುಕ್ತಂ- “ತತಸ್ತ್ರ್ಯಹಾನ್ನಿರೂಹೇ ವ್ಯುಷಿತೇ ಭುಕ್ತವತೋಽನುವಾಸನಮ್” ಇತಿ; ಹಾರೀತೇಽಪಿ- “ವ್ಯುಷ್ಟಂ ರಜನ್ಯಾಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಬಲಾಬಲಂ ವಾಽಪ್ಯನುವಾಸನೀಯಃ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| “ಸದ್ಯೋ ನಿರೂಢೋಽನುವಾಸ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್” ಇತಿ ವಚನಂ ನಿರೂಹಜನಿತವಾತಕ್ಷೋಭಯುಕ್ತಪುರುಷವಿಷಯಮ್||೨೦-೨೧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

ಶೀತೇ ವಸನ್ತೇ ಚ ದಿವಾಽನುವಾಸ್ಯೋ ರಾತ್ರೌ ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಘನಾಗಮೇಷು||೨೨|| ತಾನೇವ ದೋಷಾನ್ ಪರಿರಕ್ಷತಾ ಯೇ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಾನೇ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ಪ್ರಾಕ್|೨೩|

ನಿಶೀತ್ಯನೇನ ಯನ್ನಿಶಾಸಮೀಪೇಽನುವಾಸನಂ ವಿಹಿತಂ ತದೇವ ಕಾಲಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಕಾಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೀತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಶಬ್ದೇನ ಶಿಶಿರಹೇಮನ್ತಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ದಿವೇತಿ ನಿಶಾಸಮೀಪೇ ದಿವಾಭಾಗೇ, ರಾತ್ರಾವಪಿ ಚ ದಿನಸಮೀಪಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ| ದೋಷಾನ್ ಪರಿರಕ್ಷತಾ ದೋಷಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ, ಅನ್ತರಂ ಚ ದೋಷವರ್ಜನೇನ ಪರಿರಕ್ಷತಾ; ಯೇ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಾನೇ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೇ- “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ದಿವಾ ಶೀತೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ, ಯ ಏವಾಕಾಲಪೀತಸ್ನೇಹದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ ತ ಏವ ಯಥೋಕ್ತಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಕೃತಾನುವಾಸನೇಽಪಿ ದೋಷಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೇ ಯದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕತ್ವಾದಿವಿಶೇಷೇಣಾಪಿ ರಾತ್ರೌ ದಿವಾ ಚ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ವಿಹಿತಂ ತದಿಹಾಪಿ ಸಮಾನನ್ಯಾಯತ್ವಾದೇಕದೇಶಾಭಿಧಾನೇನಾಪರೈಕದೇಶಾನುಮಾನಾಚ್ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೨||-

Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24

ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ಚಾಪ್ಯನುವಾಸನೀಯೇ ದಿವಾ ಪ್ರದೇಯಂ ವ್ಯುಷಿತಾಯ ಭೋಜ್ಯಮ್||೨೩|| ಸಾಯಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಂ ಪರತೋ ದ್ವ್ಯಹೇ ವಾ ತ್ರ್ಯಹೇಽನುವಾಸ್ಯೋಽಹನಿ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ | ತ್ರ್ಯಹೇ ತ್ರ್ಯಹೇ ವಾಽಪ್ಯಥ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ದದ್ಯಾನ್ನಿರೂಹಾದನುವಾಸನಂ ಚ||೨೪||

ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ಚೇತ್ಯಾದೌ ಅನುವಾಸನೀಯೇ ಇತಿ ಅನುವಾಸನಸ್ನೇಹೇ| ವ್ಯುಷಿತಾಯೇತಿ ನಿರ್ವಿಕಾರಂ ರಾತ್ರಿವ್ಯುಷಿತಾಯ ದಿವಾ ಭೋಜ್ಯಂ ದೇಯಂ, ತಥಾ ಸಾಯಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಂ ದೇಯಮ್| ಅನುವಾಸನಾನನ್ತರಂ ಪುನರನುವಾಸನಕಾಲಮಾಹ- ತ್ರ್ಯಹೇ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರ್ಯಹಪಞ್ಚಾಹವ್ಯವಸ್ಥಾ ಪೂರ್ವವತ್; ಅಯಞ್ಚಾನುವಾಸನಕಾಲೋ ನಿರೂಹದಿನ ಏವ ದಾತವ್ಯಾನುವಾಸನೇ ಪರಿಜ್ಞೇಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಠನ್ತಿ ಯತ್- ‘ಪರತೋ ದ್ವ್ಯಹೇ ವಾ ತ್ರ್ಯಹೇಽನುವಾಸ್ಯೋಽಹನಿ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ’ ಇತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಪರತೋ ದ್ವ್ಯಹೇ ವಾ ತ್ರ್ಯಹೇಽನುವಾಸ್ಯೋಽಹನಿ ಪಞ್ಚಮೇ ವೇತಿ; ಅತ್ರ ತು ದ್ವ್ಯಹೇಽನುವಾಸನಮತಿಪ್ರಬಲವಾತಸ್ಯ, ಅನತಿವೃದ್ಧವಾತಸ್ಯ ತ್ರ್ಯಹೇ, ಪಞ್ಚಮೇ ತು ಪ್ರವೃದ್ಧಕಫಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ದ್ವಿತೀಯದಿನಾನುವಾಸನಂ ಹಾರೀತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ; ವಚನಂ ಹಿ- “ದೃಷ್ಟ್ವಾಽತಿವೃದ್ಧಂ ಪವನಸ್ಯ ರೂಪಂ ದಿನೇ ದಿನೇ ಬಸ್ತಿಮುದಾಹರನ್ತಿ” ಇತಿ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಬಹುವಾತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ದಿನೇ ದಿನೇ| ದದ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಸ್ತತೋಽನ್ಯೇಷಾಮಗ್ನ್ಯಾಬಾಧಭಯಾತ್ರ್ಯಹಾತ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೭) ಇತಿ| ಇಹಾಪಿ ‘ರೂಕ್ಷನಿತ್ಯಸ್ತು” ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ‘ವಾತಾರ್ತಾಶ್ಚ ದಿನೇ ದಿನೇ” (ಸಿ.ಅ.೪) ಇತ್ಯನ್ತೇನ ದ್ವ್ಯಹೇ ದಾನಂ ವಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತೇನ ‘ದ್ವ್ಯಹೇ ವಾ ತ್ರ್ಯಹೇ ವಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸಾಧುಃ; ‘ದ್ವ್ಯಹಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ದಿನದ್ವಯಸಮ್ಬನ್ಧಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ನ ದ್ವ್ಯಹಪೂರಣಂ; ತೇನ ಪ್ರಥಮದಿವಸದತ್ತಾನುವಾಸನಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಪೂರ್ಣೇ ತೃತೀಯೇ ದಿವಸೇಽನುವಾಸನಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ’ ಇತಿ ಯದುಚ್ಯತೇ, ತನ್ನಿರಸ್ತಮ್; ಏವಂ ತ್ರ್ಯಹೇಽಪಿ ತೃತೀಯಾಹಸಮ್ಬನ್ಧ ಏವ ವಿವಕ್ಷಿತೋ ಜ್ಞೇಯ ಇತಿ||೨೩-೨೪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

ಏಕಂ ತಥಾ ತ್ರೀನ್ ಕಫಜೇ ವಿಕಾರೇ ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಪಞ್ಚ ತು ಸಪ್ತ ವಾಽಪಿ| ವಾತೇ ನವೈಕಾದಶ ವಾ ಪುನರ್ವಾ ಬಸ್ತೀನಯುಗ್ಮಾನ್ ಕುಶಲೋ ವಿದಧ್ಯಾತ್||೨೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೋಷಭೇದೇನಾನುವಾಸನನಿಯಮಮಾಹ- ಏಕಂ ತಥಾ ತ್ರೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಃ ಕತಿ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್; ಅಪರಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತರಂ ‘ತ್ರಿಂಶನ್ಮತಾಃ ಕರ್ಮಸು ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಕಫಪಿತ್ತಯೋಶ್ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯನುವಾಸನಂ ನ ವಿಹಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವಾತಾನುಗತಕಫಪಿತ್ತವಿಷಯತಯೈತದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪುನರ್ವೇತ್ಯನೇನ ವಾತೇ ನವ ಏಕಾದಶ ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಯುಗ್ಮಾನಿತ್ಯನೇನ ದ್ವಿಚತುಃಷಡಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಯುಗ್ಮದಾನಂ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಅಯುಗ್ಮದಾನಂ ಪ್ರಭಾವಾದೇವಾತ್ರೋಪಕಾರೀತಿ ಮಹರ್ಷಿವಚನಾದ್ಬೋಧ್ಯಂ, ಯಥಾ- “ಯುಗ್ಮೇಷ್ವಹಃಸು ಪುತ್ರಕಾಮೌ ಸಂವಸೇತಾಮ್” (ಶಾ.ಅ.೮) ಇತಿ; ಉಪಪತ್ತಿಶ್ಚಾತ್ರಾತಿಪ್ರಸಙ್ಗಭೀತ್ಯಾ ನ ಕಥಿತಾಽಽಚಾರ್ಯೇಣ| ಯತ್ತು- “ತ್ರೀನ್ ಪಞ್ಚ ವಾಽಽಹುಶ್ಚತುರೋಽಥ ಷಡ್ ವಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯುಗ್ಮಬಸ್ತಿದಾನಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತನ್ನಿರೂಹಾಙ್ಗತಯಾ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಕ್ರಿಯಮಾಣಾನುವಾಸನವಿಷಯಯುಗ್ಮಬಸ್ತಿದಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಇಹ ತು ಪ್ರಧಾನತಯಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನುವಾಸನವಿಷಯಮಯುಗ್ಮದಾನಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಏತೇನ, ಯದುಕ್ತಮಾಷಾಢವರ್ಮಣಾ- “ನಿರೂಹಕಾರ್ಯಕಾರಣಮಯುಗ್ಮದಾನಮಸ್ಮಿನ್ನೋಕ್ತಂ ನಿಷಿದ್ಧಪೂರ್ವ ಚ, ಯೋಗಸ್ಯಾನ್ತೇ ಕ್ರಮಾದೇಕಂ ತಥಾ ತ್ರೀನಿತ್ಯಾದೀನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಪ್ರಾಹ” (?) ಇತಿ, ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಞ್ಚ, ಅಯುಗ್ಮಾನಿತ್ಯನೇನ ಪುನರ್ವೇತ್ಯನೇನ ಚ ಯತ್ರಾನುವೃತ್ತ್ಯಾಽನುವಾಸನಂ ದೇಯಂ ತತ್ರಾಯುಗ್ಮಕಂ ನಿರೂಹಾನ್ತರಿತಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ಯಥೋಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನ್ನಿರೂಹಾನ್ ದತ್ತ್ವಾ ಯಥೋಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಸ್ನೇಹೋ ದೇಯಃ| ವಿಷಮಸಙ್ಖ್ಯೋಪಾದಾನಂ ತು ಮಧ್ಯವಿಧಯಾಽಪಿ ದ್ವ್ಯಹಚತುರಹಾದಿಗ್ರಾಹಕಂ ಭವತಿ , ತೇನೋತ್ತರತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಙ್ಖ್ಯಾನುವಾಸನಂ ನ ವಿರೋಧೀತಿ ಬ್ರೂತೇ| ಜತೂಕರ್ಣೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ನಿರೂಹೇ ವ್ಯುಷಿತೇ ಭುಕ್ತವತೋಽನುವಾಸನಂ ಪರಂ ದ್ವಿತೀಯೇಽಹನಿ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ತಥೈಕಾದಶಾಹೇಽಪಕರ್ಷತೋ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರಾದಿ(?) ವಾತಾದಿಷೂಚ್ಯತೇ” ಇತಿ||೨೫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

ನರೋ ವಿರಿಕ್ತಸ್ತು ನಿರೂಹದಾನಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಸಪ್ತದಿನಾನ್ಯವಶ್ಯಮ್| ಶುದ್ಧೋ ನಿರೂಹೇಣ ವಿರೇಚನಂ ಚ ತದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ಶೂನ್ಯಂ ವಿಕಸೇಚ್ಛರೀರಮ್||೨೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿರೂಹವಿರೇಚನಯೋರನ್ತರೇಽವಶ್ಯಪರಿಹರ್ತವ್ಯಕಾಲಮಾಹ- ನರೋ ವಿರಿಕ್ತಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಶ್ಯಮಿತಿ ವಚನಾದೇಕಾಹಸಾಧ್ಯೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧಾವವಶ್ಯಂ ಸಪ್ತದಿನಚ್ಛೇದಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ನಿಷಿದ್ಧ ಏವ ನಿರೂಹಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೀಯಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧೌ, ತಥಾ ನಿರೂಢಸ್ಯ ವಿರೇಚನಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ಕಾಲಮೇವ ಸ ನಿಷೇಧಃ; ತೇನ ತ್ರಿಚತುರಾದಿದಿನೇಽಪಿ ಪ್ರಸಕ್ತಿನಿರಾಸಾರ್ಥಮಿದಂ ವಚನಮ್| ಯತ್ತು ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ನವಮೇಽಹ್ನ್ಯನುವಾಸನಕಾಲಾದುತ್ತರಕಾಲಮೇವ ನಿರೂಹವಿಧಾನಂ, ತೇನಾರ್ವಾಗ್ಬಸ್ತೇಃ ಪ್ರಸಕ್ತಿರಪಿ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ತನ್ನ, ಯತೋಽನುವಾಸನಶುದ್ಧ್ಯಪೇಕ್ಷಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮಸ್ಯೇಯಂ ವಿಧಾ, ಯದಾಽವರಶುದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರ್ಯಹೇಣೈವ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ ಸಮಾಪ್ಯತೇ, ತದಾ ಚತುರ್ಥದಿನೇಽನುವಾಸನದಾನಾತ್ ಪಞ್ಚಮೇ ಷಷ್ಠೇ ವಾ ದಿನೇ ನಿರೂಹಃ ಪ್ರಸಜ್ಜ್ಯೇತ, ಅತಸ್ತನ್ನಿರಾಸಾರ್ಥಮೇತದ್ವಚನಮ್| ನಿರೂಹಾನನ್ತರಂ ತು ಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ತೇನ ತ್ರ್ಯಹಂ ಸ್ನೇಹಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಿರೇಚನಪ್ರಸಕ್ತಿರಸ್ತ್ಯೇವ| ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಕ್ ಸಪ್ತಾಹಂ ಯಾವಚ್ಚ ನಿರೂಹವಿರೇಚನವರ್ಜನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ತದ್ಧ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಸೇದಿತಿ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಶೂನ್ಯಮಿತಿ ಪೂರ್ವಶೋಧನಶೂನ್ಯಶರೀರಂ ಪುನಃ ಶೋಧನಾದ್ಧಿಂಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ತು “ಆಸಪ್ತಾಹಾದ್ವಿರೇಕೋ ವಾ ತತಶ್ಚಾಪಿ ನಿರೂಹಣಮ್” ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ಸಂಸರ್ಗವಿಧಯಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸಂಶೋಧನಕ್ರಮೇ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಚ ಸಪ್ತಾಹಪೂರಣಂ ಸಂಸರ್ಜನಸ್ನೇಹಾದೀನಾಮನುಮತವಿಕಲ್ಪಪರಿಹಾರಾದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೬||

Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28

ಬಸ್ತಿರ್ವಯಃಸ್ಥಾಪಯಿತಾ ಸುಖಾಯುರ್ಬಲಾಗ್ನಿಮೇಧಾಸ್ವರವರ್ಣಕೃಚ್ಚ| ಸರ್ವಾರ್ಥಕಾರೀ ಶಿಶುವೃದ್ಧಯೂನಾಂ ನಿರತ್ಯಯಃ ಸರ್ವಗದಾಪಹಶ್ಚ||೨೭|| ವಿಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾನಿಲಮೂತ್ರಕರ್ಷೀ ದಾರ್ಢ್ಯಾವಹಃ ಶುಕ್ರಬಲಪ್ರದಶ್ಚ| ವಿಶ್ವಕ್ಸ್ಥಿತಂ ದೋಷಚಯಂ ನಿರಸ್ಯ ಸರ್ವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಶಮಯೇನ್ನಿರೂಹಃ||೨೮||

‘ಕಿಙ್ಗುಣೋ ಬಸ್ತಿಃ’ ಇತಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಬಸ್ತಿರ್ವಯಃಸ್ಥಾಪಯಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚಾಸ್ಥಾಪನಗುಣಃ, ಅನುವಾಸನಸ್ಯ ತು ದೇಹೇ ನಿರೂಹೇಣ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಗುಣಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ವಯಃ ಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ವಯಃಸ್ಥಾಪಯಿತಾ; ವಯಃಸ್ಥಾಪನತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧಿಕರತ್ವಾತ್| ಸರ್ವಾರ್ಥಕಾರೀತಿ ಸ್ಥಿರತ್ವಾಪಕರ್ಷಾದಿವಿರುದ್ಧಾರ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜವಿಶೇಷಯೋಗಾತ್| ಶಿಶುವೃದ್ಧಯೂನಾಂ ನಿರತ್ಯಯ ಇತ್ಯನೇನ ವಮನವಿರೇಚನಾಭ್ಯಾಮುತ್ಕರ್ಷ ಉಚ್ಯತೇ, ತೇ ಹಿ ಶಿಶುವೃದ್ಧಯೋರ್ನಿಷಿದ್ಧೇ| ಸರ್ವಗದಾಪಹತ್ವಂ ಸಂಶಮನೇನ ಜ್ಞೇಯಂ, ಸರ್ವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಶಮಯೇದಿತ್ಯನೇನ ದೋಷಸಂಶೋಧನದ್ವಾರಾ ಸರ್ವಗದಾಪಹತ್ವಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ ಸರ್ವಾನ್ ವಿಕಾರಾನಿತಿ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾನ್ ವಿಕಾರಾನಿತಿ ವಿಶೇಷಃ||೨೭-೨೮||

Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31

ದೇಹೇ ನಿರೂಹೇಣ ವಿಶುದ್ಧಮಾರ್ಗೇ ಸಂಸ್ನೇಹನಂ ವರ್ಣಬಲಪ್ರದಂ ಚ| ನ ತೈಲದಾನಾತ್ ಪರಮಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಮೀರಣಾರ್ತೇ ||೨೯|| ಸ್ನೇಹೇನ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಲಘುತಾಂ ಗುರುತ್ವಾದೌಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಚ ಶೈತ್ಯಂ ಪವನಸ್ಯ ಹತ್ವಾ| ತೈಲಂ ದದಾತ್ಯಾಶು ಮನಃಪ್ರಸಾದಂ ವೀರ್ಯಂ ಬಲಂ ವರ್ಣಮಥಾಗ್ನಿಪುಷ್ಟಿಮ್ ||೩೦|| ಮೂಲೇ ನಿಷಿಕ್ತೋ ಹಿ ಯಥಾ ದ್ರುಮಃ ಸ್ಯಾನ್ನೀಲಚ್ಛದಃ ಕೋಮಲಪಲ್ಲವಾಗ್ರ್ಯಃ| ಕಾಲೇ ಮಹಾನ್ ಪುಷ್ಪಫಲಪ್ರದಶ್ಚ ತಥಾ ನರಃ ಸ್ಯಾದನುವಾಸನೇನ||೩೧||

ದೇಹೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽನುವಾಸನಗುಣಮಾಹ| ನಿರೂಹೇಣ ವಿಶುದ್ಧಮಾರ್ಗೇ ಇತಿ ವಚನಾನ್ನಿರೂಹಶೋಧಿತ ಏವ ಮಾರ್ಗೇ ಸಂಸರ್ಜದನುವಾಸನಂ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಕರ್ತೃ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನ ತೈಲದಾನಾದಿತ್ಯತ್ರ ತೈಲಶಬ್ದೇನ ಸ್ನೇಹೋಪಲಕ್ಷಣೇನ ಕೇಚಿದ್ಘೃತಮಪಿ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ತೈಲಮೇವಾತ್ರ ವಾತಹರಪ್ರಧಾನತಯಾ ಬ್ರೂತೇ ಇತಿ ಯುಕ್ತಂ ಪಶ್ಯಾಮಃ; ತಥಾ ಹ್ಯತ್ರ ಔಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಚ ನ ಸರ್ಪಿಷೀತಿ; ಸ್ನೇಹಾ ಮಜ್ಜವರ್ಜಿತಾ ಅನುವಾಸನಾಧಿಕೃತಾ ಅಪ್ಯಪ್ರಧಾನತ್ವಾನ್ನಾತ್ರ ಘೃತಮನುಮನ್ಯತೇ| ಪರಮಸ್ತೀತ್ಯಾದೌ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಕಾರಣಂ, ತಚ್ಚ ಕಾರಣಮನಿಲಪ್ರಶಮನೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್, ‘ನಾನ್ವಾಸನಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಿಹಾಸ್ತಿ ಕರ್ಮ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತೈಲಕೃತ್ಯಮೇವ ಸಕಾರಣಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಸ್ನೇಹೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತೈಲಂ ಚಾನುವಾಸನೇ ಪಕ್ವಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಅಪಕ್ವಸ್ಯ ತು ‘ನ ಚಾಮಂ ಪ್ರಣಯೇತ್ ಸ್ನೇಹಂ ಸ ಹ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಯೇದ್ಗುದಮ್’ (ಸಿ.ಅ.೪) ಇತ್ಯನೇನ ನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ತೈಲಾನಿಲಯೋರ್ವಿಪರೀತಗುಣಯೋರ್ಮೇಲಕೇ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾತ್ತೈಲಮೇವ ವಾತಂ ಹನ್ತಿ, ನ ವಾತಸ್ತೈಲಮ್; ಅಣುತ್ವಂ ಗುಣೋ ಯದ್ಯಪಿ ತೈಲೇ ವಾತೇ ಚಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾತಸೂಕ್ಷ್ಮಾವಯವಸಮ್ಬದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಸ್ನೇಹಾದಿನಾ ವಾತಂ ಜಯತಿ, ತೇನ ಸಮಾನಮಪ್ಯಣುತ್ವಮಿಹ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥಕಾರ್ಯೇವೇತಿ| ತೈಲಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಮೂಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಚಾನುವಾಸನೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತರ್ಪಣೀಯಸ್ಯ ಗುದಸ್ಯ ದೇಹಮೂಲತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಪರಾಶರೇ- “ಮೂಲಂ ಗುದಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಸಿರಾಸ್ತತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ| ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ ಮೂರ್ಧಾನಂ ಯಾವದಾಶ್ರಿತಾಃ” ಇತಿ; ತಥಾಽನುವಾಸನಾದಪಿ ನರೋ ಬಲವೀರ್ಯಾದ್ಯುಪೇತೋಽಪತ್ಯವಾಂಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯-೩೧||

Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34

ಸ್ತಬ್ಧಾಶ್ಚ ಯೇ ಸಙ್ಕುಚಿತಾಶ್ಚ ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಪಙ್ಗವೋ ಯೇಽಪಿ ಚ ಭಗ್ನರುಗ್ಣಾಃ| ಯೇಷಾಂ ಚ ಶಾಖಾಸು ಚರನ್ತಿ ವಾತಾಃ ಶಸ್ತೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿ ತೇಷು ಬಸ್ತಿಃ||೩೨|| ಆಧ್ಮಾಪನೇ ವಿಗ್ರಥಿತೇ ಪುರೀಷೇ ಶೂಲೇ ಚ ಭಕ್ತಾನಭಿನನ್ದನೇ ಚ| ಏವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ಕುಕ್ಷೌ ಯೇ ಚಾಮಯಾಸ್ತೇಷು ಚ ಬಸ್ತಿರಿಷ್ಟಃ||೩೩|| ಯಾಶ್ಚ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ವಾತಕೃತೋಪಸರ್ಗಾ ಗರ್ಭಂ ನ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ ನೃಭಿಃ ಸಮೇತಾಃ| ಕ್ಷೀಣೇನ್ದ್ರಿಯಾ ಯೇ ಚ ನರಾಃ ಕೃಶಾಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಶಸ್ತಃ ಪರಮಂ ಚ ತೇಷು||೩೪||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನಿರೂಹಾನುವಾಸನಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ಸ್ತಬ್ಧಾಶ್ಚ ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಾ ಇತಿ ಭಗ್ನಕಾಯಾಃ ; ರುಗ್ಣಾ ಇತಿ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಾಃ| ಭಕ್ತಾನಭಿನನ್ದನೇ ಅರೋಚಕೇ| ವಾತಕೃತೋಪಸರ್ಗಾ ಇತಿ ವಾತಕೃತೋಪದ್ರವಾಃ| ಕ್ಷೀಣೇನ್ದ್ರಿಯಾ ಇತಿ ಅತಿಕ್ಷೀಣಶುಕ್ರಾಃ| ಅತ್ರ ಶುದ್ಧವಾತಾದಿಷ್ವನುವಾಸನಂ, ಭಕ್ತಾನಭಿನನ್ದನಪ್ರಕಾರೇಷು ಚ ನಿರೂಹ ಇತ್ಯಾದ್ಯರ್ಥೋಽನುಸರಣೀಯಃ||೩೨-೩೪||

Adhikarana 26 (35) · Śloka 35

ಉಷ್ಣಾಭಿಭೂತೇಷು ವದನ್ತಿ ಶೀತಾಞ್ಛೀತಾಭಿಭೂತೇಷು ತಥಾ ಸುಖೋಷ್ಣಾನ್| ತತ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕೌಷಧಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾನ್ ಸರ್ವತ್ರ ಬಸ್ತೀನ್ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ||೩೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕೇಷು ಚ ಕಶ್ಚ ಬಸ್ತಿರಿತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತರಮ್- ಉಷ್ಣಾಭಿಭೂತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಾಭಿಭೂತೇ ತಥಾ ಶೀತಾಭಿಭೂತೇ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ, ಯೇನ ‘ಸರ್ವತ್ರ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಗುರುಲಧ್ವಭಿಭೂತೇಽಪಿ ತದ್ವಿಪರೀತೌಷಧಸಮ್ಪಾದಿತೋ ವಸ್ತಿರ್ದೇಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೫||

Adhikarana 27 (36) · Śloka 36

ನ ಬೃಂಹಣೀಯಾನ್ ವಿದಧೀತ ಬಸ್ತೀನ್ ವಿಶೋಧನೀಯೇಷು ಗದೇಷು ವೈದ್ಯಃ| ಕುಷ್ಠಪ್ರಮೇಹಾದಿಷು ಮೇದುರೇಷು ನರೇಷು ಯೇ ಚಾಪಿ ವಿಶೋಧನೀಯಾಃ||೩೬||

ನಿತ್ಯವಿಶೋಧನೀಯಗದಾನಾಹ- ಕುಷ್ಠಪ್ರಮೇಹಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ, ಆದಿಶಬ್ದೇನಾರೋಚಕತನ್ದ್ರಾಶ್ಲೀಪದಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಮೇದುರೇಷ್ವಿತಿ ಮೇದಸ್ವಿಷು||೩೬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಾನಾಂ ನ ವಿಶೋಧನೀಯಾನ್ನ ಶೋಷಿಣಾಂ ನೋ ಭೃಶದುರ್ಬಲಾನಾಮ್| ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾನಾಂ ನ ವಿಶೋಧಿತಾನಾಂ ಯೇಷಾಂ ಚ ದೋಷೇಷು ನಿಬದ್ಧಮಾಯುಃ||೩೭||

ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಾನಾಂ ನೇತಿ ಕ್ಷೀಣಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಪ್ರಭೃತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ವಿಶೋಧನೀಯಾನಿತಿ ಅಪಕರ್ಷಣಕಾರಕಾನ್| ಯೇಷಾಂ ಚ ದೋಷೇಷು ನಿಬದ್ಧಮಾಯುರಿತಿ ಯೇ ಸಂಶೋಧನಹರಣಮಾತ್ರೇಣೈವ ಪ್ರಾಣಾಞ್ಜಹತಿ||೩೭||

Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40

ಶಾಖಾಗತಾಃ ಕೋಷ್ಠಗತಾಶ್ಚ ರೋಗಾ ಮರ್ಮೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾವಯವಾಙ್ಗಜಾಶ್ಚ| ಯೇ ಸನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿದನ್ಯೋ ವಾಯೋಃ ಪರಂ ಜನ್ಮನಿ ಹೇತುರಸ್ತಿ||೩೮|| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಪಿತ್ತಾದಿಮಲಾಶಯಾನಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಸಙ್ಘಾತಕರಃ ಸ ಯಸ್ಮಾತ್| ತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಸ್ಯ ಶಮಾಯ ನಾನ್ಯದ್ಬಸ್ತಿಂ ವಿನಾ ಭೇಷಜಮಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್||೩೯|| ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಧಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಸರ್ವಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪಿ ಬಸ್ತಿಮೇಕೇ|೪೦|

ಬಸ್ತೇರ್ಬಹುವಿಷಯಾಂ ಸ್ತುತಿಮಾಚಕ್ಷಾಣಃ ‘ಕಿಙ್ಗುಣೋ ಬಸ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೈವೋತ್ತರಂ ಪುನರಾಹ- ಶಾಖಾಗತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಾಖಾಕೋಷ್ಠಮರ್ಮಗತಾ ಇತ್ಯನೇನ ತ್ರಿವಿಧಶಾಖಾದಿರೋಗಮರ್ಗೋ ಗೃಹೀತಃ; ಮರ್ಮಜಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಮಧ್ಯಮರೋಗಮಾರ್ಗಾಶ್ರಯಿಣಾಂ ಸನ್ಧಿಜಾನಾಮಪಿ ಸಾಹಚರ್ಯಾದ್ಗ್ರಹಣಮ್; ಇಹ ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸ್ನ್ಧಯೋ ಹಿ ಮಧ್ಯಮೋ ರೋಗಮಾರ್ಗ ಉಕ್ತಃ| ಊರ್ಧ್ವಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಚ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಭೇದಾದಪ್ಯುಕ್ತರೋಗಮಾರ್ಗತ್ರಯಗ್ರಹಣಮ್| ಸರ್ವಾವಯವಾಙ್ಗಜಶಬ್ದೇನ ಚ ಪ್ರಾದೇಶಿಕಸರ್ವಾಙ್ಗಭೇದಾದಪ್ಯುಕ್ತಗ್ರಹಣಮ್; ವಾಯೋಃ ಪರಮಿತಿ ವಾಯೋಃ ಪರೋ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಏತೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಅಪಿ ರೋಗಕಾರಣೇ ಭವತಃ, ತಥಾಽಪಿ ವಾಯುರೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಾಯೋಃ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವ ಏವ ಹೇತುಮಾಹ- ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾದೀತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಕಫಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ, (ನ ಚ ಮಲಶಬ್ದೇನ ಕಫಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ,) ಮಲಶಬ್ದೇನ ಚೇತರಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಖಮಲಾದೀನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ಆಶಯಶಬ್ದೇನ ಮಲವ್ಯತಿರಿಕ್ತಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಾನಾಮಾಶಯಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿಕ್ಷೇಪಸಙ್ಘಾತಕರ ಇತಿ ವಿಯೋಗಮೇಲಕಕರಃ; ಏತೇನ, ಯಸ್ಮಾದ್ವಾಯುರೇವ ದೋಷಮಲಧಾತೂನಾಂ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗೌ ಕರೋತಿ, ತೇನ ದೋಷದೂಷ್ಯವಿಣ್ಮಲಮೇಲಕರೂಪನಿಖಿಲವ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ವಾಯುರೇವ ಪ್ರಧಾನಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ ಆಶಯಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಿಡಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಸ್ಥಾನೇನ ಚ ಸ್ಥಾನಿನೋ ಲಭ್ಯನ್ತೇ, ವಿಡಾದಿಸಂಯೋಗವಿಭಾಗೇನೈವ ಚ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಕರಣಪರಿಗ್ರಹೋ ಭವತಿ| ಭವತ್ವೇವಂ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮತಃ ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಭೇಷಜಮಿತಿ ಪ್ರಧಾನಂ ಭೇಷಜಂ, ಯದುಕ್ತಂ- ‘ಬಸ್ತಿರ್ವಾತಹರಾಣಾಮ್’ (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ| ಅತೋ ಬಸ್ತಾವರ್ಧಚಿಕಿತ್ಸಾರೂಪತಾ ತಥಾ ಸರ್ವಚಿಕಿತ್ಸಾರೂಪತಾ ಚ ಯುಕ್ತೈವ||೩೮-೩೯||-

Adhikarana 30 (40) · Śloka 41

ನಾಭಿಪ್ರದೇಶಂ ಕಟಿಪಾರ್ಶ್ವಕುಕ್ಷಿಂ ಗತ್ವಾ ಶಕೃದ್ದೋಷಚಯಂ ವಿಲೋಡ್ಯ ||೪೦|| ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ಕಾಯಂ ಸಪುರೀಷದೋಷಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸುಖೇನೈತಿ ಚ ಯಃ ಸ ಬಸ್ತಿಃ |೪೧|

ತತ್ರ ಬಸ್ತೇಃ ಕೃತಾಕೃತಲಕ್ಷಣಾನಿ ಕ್ರಮೇಣಾಹ- ನಾಭೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಲೋಡ್ಯೇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ| ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ಕಾಯಮಿತಿ ವೀರ್ಯರೂಪೇಣ ಸಾರೇಣ ಕಾಯಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವೀರ್ಯೇಣ ಬಸ್ತಿರಾದತ್ತೇ ದೋಷಾನಾಪಾದಮಸ್ತಕಾತ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೫) ಇತಿ| ಸ್ನೇಹಶಬ್ದೇನ ಚ ಸಾರೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ಯಥಾ- “ದೇಹಃ ಸ್ನೇಹಪರಿಕ್ಷಯಾತ್” (ಚಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಸಮ್ಯಗಿತಿ ನಿರವಶೇಷೇಣ| ಸುಖೇನೇತಿ ವಿಕಾರಮಕೃತ್ವಾ||೪೦||-

Adhikarana 31 (41) · Śloka 42

ಪ್ರಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಮೀರಣತ್ವಂ ರುಚ್ಯಗ್ನಿವೃದ್ಧ್ಯಾಶಯಲಾಘವಾನಿ||೪೧|| ರೋಗೋಪಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತಾ ಚ ಬಲಂ ಚ ತತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಸುನಿರೂಢಲಿಙ್ಗಮ್|೪೨|

ತಾದಾತ್ವಿಕಬಸ್ತಿಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯೋತ್ತರಕಾಲಭವಮಾಹ- ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ‘ಆಶಯಲಾಘವಾನಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಆಮಯಲಾಘವಾನಿ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ರೋಗೋಪಶಾನ್ತಿರಿತ್ಯನನ್ತರಂ ವಾಶಬ್ದೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತೇನ ರೋಗೋಪಶಾನ್ತಿರಿಹ ನಿರೂಹಸಾಧ್ಯವಿಕಾರಾಣಾಮುಪಶಾನ್ತಿಃ||೪೧||-

Adhikarana 32 (42) · Śloka 43

ಸ್ಯಾದ್ರುಕ್ಛಿರೋಹೃದ್ಗುದಬಸ್ತಿಲಿಙ್ಗೇ ಶೋಫಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯವಿಕರ್ತಿಕೇ ಚ||೪೨|| ಹೃಲ್ಲಾಸಿಕಾ ಮಾರುತಮೂತ್ರಸಙ್ಗಃ ಶ್ವಾಸೋ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಚ ನಿರೂಹಿತೇ ಸ್ಯುಃ|೪೩|

ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ ಬಸ್ತ್ಯಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ನ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಹಿತೇ ಇತಿ ಅಯೋಗೇನ ನಿರೂಹಿತೇ||೪೨||-

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

ಲಿಙ್ಗಂ ಯದೇವಾತಿವಿರೇಚಿತಸ್ಯ ಭವೇತ್ತದೇವಾತಿನಿರೂಹಿತಸ್ಯ||೪೩||

ಬಸ್ತ್ಯತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ||೪೩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

ಪ್ರತ್ಯೇತ್ಯಸಕ್ತಂ ಸಶಕೃಚ್ಚ ತೈಲಂ ರಕ್ತಾದಿಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪ್ರಸಾದಃ | ಸ್ವಪ್ನಾನುವೃತ್ತಿರ್ಲಘುತಾ ಬಲಂ ಚ ಸೃಷ್ಟಾಶ್ಚ ವೇಗಾಃ ಸ್ವನುವಾಸಿತೇ ಸ್ಯುಃ||೪೪||

ಅನುವಾಸನಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರತ್ಯೇತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಸಕ್ತಮಿತಿ ಸಙ್ಗಂ ವಿನಾ| ರಕ್ತಾದಯಃ ಧಾತವಃ| ಸ್ವಪ್ನಾನುವೃತಿಃ ನಿದ್ರಾನುವೃತ್ತಿಃ| ಸೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ಅಬದ್ಧಾಃ||೪೪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 46

ಅಧಃಶರೀರೋದರಬಾಹುಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ರುಗ್ರೂಕ್ಷಖರಂ ಚ ಗಾತ್ರಮ್ | ಗ್ರಹಶ್ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಮೀರಣಾನಾಮಸಮ್ಯಗೇತಾನ್ಯನುವಾಸಿತಸ್ಯ ||೪೫|| ಹೃಲ್ಲಾಸಮೋಹಕ್ಲಮಸಾದಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿಕರ್ತಿಕಾ ಚಾತ್ಯನುವಾಸಿತಸ್ಯ|೪೬|

ಅಧ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುವಾಸನಾಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ರೂಕ್ಷಖರತಾ ಚಾತ್ರ ಶರೀರಸ್ಯಾಸ್ನೇಹನಾದೇವ| ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿ ಅತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್||೪೫||-

Adhikarana 36 (46) · Śloka 47

ಯಸ್ಯೇಹ ಯಾಮಾನನುವರ್ತತೇ ತ್ರೀನ್ ಸ್ನೇಹೋ ನರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ವಿಶುದ್ಧದೇಹಃ||೪೬|| ಆಶ್ವಾಗತೇಽನ್ಯಸ್ತು ಪುನರ್ವಿಧೇಯಃ ಸ್ನೇಹೋ ನ ಸಂಸ್ನೇಹಯತಿ ಹ್ಯತಿಷ್ಠನ್|೪೭|

ಉಚಿತಸ್ನೇಹಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಕಾಲಮಾಹ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾಮಾನಿತಿ ಪ್ರಹರಾನ್| ಸ ವಿಶುದ್ಧದೇಹ ಇತಿ ಸ ಅನುವಾಸನಪ್ರಯೋಗಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದನುವಾಸನವ್ಯಾಪತ್ತಿರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಶ್ವಾಗತೇ ಇತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ, ಅನ್ಯಸ್ತು ವಿಧೇಯ ಇತಿ ತದೈವಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹೋ ದೇಯಃ| ಪುನಃ ಸ್ನೇಹದಾನೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಸ್ನೇಹೋ ನ ಸಂಸ್ನೇಹಯತಿ ಹ್ಯತಿಷ್ಠನ್ನಿತಿ||೪೬||-

Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49

ತ್ರಿಂಶನ್ಮತಾಃ ಕರ್ಮ ನು ಬಸ್ತಯೋ ಹಿ ಕಾಲಸ್ತತೋಽರ್ಧೇನ ತತಶ್ಚ ಯೋಗಃ||೪೭|| ಸಾನ್ವಾಸನಾ ದ್ವಾದಶ ವೈ ನಿರೂಹಾಃ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹ ಏಕಃ ಪರತಶ್ಚ ಪಞ್ಚ| ಕಾಲೇ ತ್ರಯೋಽನ್ತೇ ಪುರತಸ್ತಥೈಕಃ ಸ್ನೇಹಾ ನಿರೂಹಾನ್ತರಿತಾಶ್ಚ ಷಟ್ ಸ್ಯುಃ||೪೮|| ಯೋಗೇ ನಿರೂಹಾಸ್ತ್ರಯ ಏವ ದೇಯಾಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚೈವ ಪರಾದಿಮಧ್ಯಾಃ|೪೯|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರವಿಶೇಷಮಾಹ- ತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಕಾಲಯೋಗಸಞ್ಜ್ಞಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ತ್ರಿಂಶತ್ಷೋಡಶಾಷ್ಟಬಸ್ತಿಸಮುದಯೇಷು ಜ್ಞೇಯಾ| ಕಾಲಸ್ತತೋಽರ್ಧೇನೇತ್ಯತ್ರ ಅರ್ಧಶಬ್ದೋ ನ ಸಮಪ್ರತಿವಚನಃ ; ತೇನ ತ್ರಿಂಶದಧ ಷೋಡಶ ಭವನ್ತಿ| ಸಾನ್ವಸನಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕರ್ಮಾದೀನಾಂ ನಿರೂಹಾನುವಾಸನವಿಭಾಗಮಾಹ| ಏಕಮನುವಾಸನಂ ದತ್ತ್ವಾ ದೀಯನ್ತ ಇತಿ ಸಾನ್ವಸನಾಃ, ಏವಮನುವಾಸನೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಗಾದ್ ದ್ವಾದಶ ನಿರೂಹಾಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ಬಸ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಾಗಿತಿ ಆರಮ್ಮೇ| ಪರತ ಇತಿ ದ್ವಾದಶನಿರೂಹೋತ್ತರಕಾಲೇ| ನಿರೂಹಾನ್ತರಿತಾಶ್ಚ ಷಟ್ ಸ್ಯುರಿತಿ ನಿರೂಹೇಣಾನ್ತರೀ ಕೃತಾಃ, ಏವಂ ಚ ದ್ವಾದಶ ಬಸ್ತಯಃ ಪೂರಣೀಯಾಃ| ಪಞ್ಚೈವ ಪರಾದಿಮಧ್ಯಾ ಇತಿ ಪಞ್ಚ ಸ್ನೇಹಾ ಅನ್ತೇ ಮಧ್ಯೇ ಆದೌ ಚ ಯೇಷಾಂ ವಿಭಕ್ತಾಸ್ತೇ ತಥಾ; ಅತ್ರ ಚಾದೌ ಸ್ನೇಹದ್ವಯಮ್, ಅನ್ತೇ ಚ ಸ್ನೇಹದ್ವಯಂ, ನಿರೂಹತ್ರಯಮಧ್ಯೇ ಚೈಕಮನುವಾಸನಮ್, ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಸ್ನೇಹಾ ಭವನ್ತಿ| ಯೇ ತು ನಿರೂಹದಿನ ಏವಾನುವಾಸನಂ ವದನ್ತಿ ತನ್ಮತೇ ಆದಾವೇಕ ಏವ, ಅನ್ತೇಽಪಿ ದಿನಾನ್ತರೇ ಏಕಃ, ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಭವನ್ತಿ; ಏವಂ ಕರ್ಮಕಾಲಯೋರಪಿ ನಿರೂಹದಿನ ಏವ ದಿನಾನ್ತರೇ ವಾಽನುವಾಸನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಚೈಕಸ್ನೇಹಾನ್ತರಿತಾನಾಂ ನಿರೂಹಾಣಾಂ ದಾನೇ ವಾತಕ್ಷೋಭೋ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಃ, ಕರ್ಮಾದಿಷು ನಿರೂಹಾ ಯಾಪನಾಬಸ್ತಿರೂಪಾ ದೀಯನ್ತೇ, ತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಏವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ನ ವಾತಕ್ಷೋಭಕಾ ಭವನ್ತಿ| ಏತೇ ಚ ಕರ್ಮಾದಯೋ ಯದ್ಯಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರದೇಶೇಷು ನ ವ್ಯವಹ್ರಿಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತದ್ವಿದ್ಯವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮೇವೇಯಂ ಕರ್ಮಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಯಥಾ ಯಮಕಮಹಾಚ್ಛಪಾನಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾ; ತೇನ ಕರ್ಮಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾದರ್ಶನಾತ್ ಕರ್ಮಾದಿಪ್ರತಿಪಾದಕೋ ಗ್ರನ್ಥೋಽನಾರ್ಷ ಇತಿ ಯದುಚ್ಯತೇ, ತನ್ನಿರಸ್ತಮ್| ಕರ್ಮಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಸ್ತಿ| ತಥಾಹಿ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ಬಸ್ತಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ಷೋಡಶಾಷ್ಟೌ ಚ ಕರ್ಮಕಲಯೋಗಾಃ; ನಿರೂಹಾಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ತರಿತಾ ದ್ವಾದಶ ಷಟ್ ತ್ರಯಃ; ಏಕಸ್ನೇಹಾರಮ್ಭಾಃ ಪಞ್ಚತ್ರ್ಯೇಕಾನ್ತಾಃ” ಇತಿ; ಹಾರೀತೇಽಪಿ- “ತ್ರಿಂಶಕಂ ಕರ್ಮ ಬುಧಾ ವದನ್ತಿ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕರ್ಮಾದೀನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ಕೇಚಿದ್ವಾತಾದಿಷು ವದನ್ತಿ||೪೭-೪೮||-

Adhikarana 38 (49) · Śloka 50

ತ್ರೀನ್ ಪಞ್ಚ ವಾಽಽಹುಶ್ಚತುರೋಽಥ ಷಡ್ವಾ ವಾತಾದಿಕಾನಾಮನುವಾಸನೀಯಾನ್ ||೪೯|| ಸ್ನೇಹಾನ್ ಪ್ರದಾಯಾಶು ಭಿಷಗ್ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಯರ್ಥಮತೋ ನಿರೂಹಾನ್|೫೦|

ತ್ರೀನ್ ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಮನುವಾಸನಮಾಹ| ಅತ್ರ ಯೇ ‘ವಾತಾದಿಕಾನಾಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಷಾಮಾದಿಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಂ; ಬಹುವಚನಂ ತು ತದ್ಗುಣಸಂವಿಜ್ಞಾನಬಹುವ್ರೀಹಿಣಾ ವಾತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದ್ಬಹುತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾಯೋಗಾದುಪಪನ್ನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಕುಷ್ಠನಿದಾನೇ- ‘ವಾತಾದಿಷು ಪ್ರದುಷ್ಟೇಷು” (ನಿ.ಅ.೫) ಇತಿ, ತಥಾ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇಽಪಿ “ವಾತಾದೀನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತಿ ಬಹುತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು- ‘ವಾತಾಧಿಕಾನಾಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಚತುರ್ಣಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಚ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಯುಗ್ಮರೂಪಾಣಾಮಪಿ ದಾನಮವಿರುದ್ಧಮೇವ, ಏತದನುವಾಸನಸ್ಯ ನಿರೂಹಾಙ್ಗತಯಾ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್; ಅಯುಗ್ಮದಾನಂ ತು ‘ಬಸ್ತೀನಯುಗ್ಮಾನ್’ ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ವಪ್ರಧಾನತಯಾಽನುವಾಸನಸ್ಯ ವಿಹಿತಮಿತಿ ಭಿನ್ನವಿಷಯತಯಾ ನ ವಿರೋಧಃ; ಯತಃ ಸ್ನೇಹನಪ್ರಯೋಜನಮನುವಾಸನಂ ಸ್ನೇಹೇ ಭೂತ ಏವಾಯುಗ್ಮದಾನೇನ ನಿವರ್ತನೀಯಂ; ಕಿಂವಾ, ಅಯುಗ್ಮಾ ತನ್ತ್ರತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ಸಙ್ಖ್ಯೈವೋಚ್ಯತೇ, ತಥಾಹಿ- ತ್ರೀನ್, ಪಞ್ಚ, ತ್ರೀನ್ ಚತುರ ಇತಿ ಸಪ್ತ, ಪಞ್ಚ ಚತುರ ಇತಿ ನವ, ಪಞ್ಚ ಷಡಿತ್ಯೇಕಾದಶ, ಇತಿ ಪಞ್ಚ ವಿಕಲ್ಪಾ ಇಹ ವಿಧೀಯನ್ತೇ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಯುಗ್ಮದಾನಮುಕ್ತಂ, ಯಥಾ- “ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಬಹುವಾತಸ್ಯ ದ್ವೌ ತ್ರೀನ್ ವಾಽಪ್ಯನುವಾಸನಾನ್| ದದ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತನುಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತತಃ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿರೂಹಯೇತ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೭) ಇತಿ| ಸ್ರೋತಃಶಬ್ದೇನ ವಿಬದ್ಧಸಿರಾಽಭಿಹಿತಾ||೪೯||-

Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53

ವಿಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯ ತತಃ ಕ್ರಮೇಣ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತಲಸ್ವೇದಿತಮುತ್ತಮಾಙ್ಗಮ್||೫೦|| ವಿರೇಚಯೇತ್ತ್ರಿರ್ದ್ವಿರಥೈಕಶೋ ವಾ ಬಲಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಂ ಮಲಾನಾಮ್| ಉರಃಶಿರೋಲಾಘವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಚ್ಛ್ಯಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧಿಶ್ಚ ಭವೇದ್ವಿಶುದ್ಧೇ||೫೧|| ಗಲೋಪಲೇಪಃ ಶಿರಸೋ ಗುರುತ್ವಂ ನಿಷ್ಠೀವನಂ ಚಾಪ್ಯಥ ದುರ್ವಿರಿಕ್ತೇ| ಶಿರೋಕ್ಷಿಶಙ್ಖಶ್ರವಣಾರ್ತಿತೋದಾವತ್ಯರ್ಥಶುದ್ಧೇ ತಿಮಿರಂ ಚ ಪಶ್ಯೇತ್||೫೨|| ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಪಣಂ ತತ್ರ ಮೃದು ದ್ರವಂ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತು ಪುನರ್ನ ಯೋಗೇ|೫೩|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕ್ರಮಾಗತಶಿರೋವಿರೇಚನಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾಮಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಯೇಗಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ- ವಿಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯೇತಿ ಏತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಸಮ್ಪಾದನೀಯನೃವಿಷಯತ್ವಂ ಶುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕತ್ವಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಸ್ಯೇಹೋಚ್ಯತೇ; ತೇನ ವಮನಾದಿನಾಽಶುದ್ಧೇಽಪಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನೈಕಸಮ್ಪದ್ಯಿ ಪುರುಷೇಽಯಂ ಕ್ರಮೋಜ್ಞೇಯಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತಿ ಅಭ್ಯಙ್ಗಶಿರೋಬಸ್ತಿಪಾನಾದಿನಾ| ತಲಸ್ವೇದಿತಮಿತಿ ಹಸ್ತತಲಸ್ವೇದಿತಮ್| ತ್ರಿರ್ದ್ವಿರಥೈಕಶ ಇತಿ ತದ್ದಿನ ಏವ ದೋಷಾಣಾಮುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾದಿಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಚ್ಛ್ಯಮಿತಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಸ್ವವಿಷಯೇ ಪಾಟವಮ್| ತಿಮಿರಂ ಚ ಪಶ್ಯೇದಿತಿ ತಮೋವ್ಯಾಪ್ತಂ ಸರ್ವಂ ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮನು ವಕ್ತವ್ಯತಯಾಽನುಷಙ್ಗತಾಮಾಹ- ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಪಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೃದು ದ್ರವಂ ಚೇತ್ಯನೇನಾತಿಯೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತು ಪುನರ್ನ ಯೋಗೇ ಇತಿ ಅಯೋಗೇ ಶಿರೋವಿರೇಚನಸ್ಯ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ದೇಯಮ್||೫೦-೫೨||-

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ಇತ್ಯಾತುರಸ್ವಸ್ಥಸುಖಃ ಪ್ರಯೋಗೋ ಬಲಾಯುಷೋರ್ವೃದ್ಧಿಕೃದಾಮಯಘ್ನಃ||೫೩||

ಉಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರಯೋಗಮುಪಸಂಹರತಿ- ಇತ್ಯಾತುರೇತ್ಯಾದಿ| ಆತುರಸ್ವಸ್ಥಸುಖ ಇತಿ ವಚನೇನ ಆತುರೇ ಆಮಯಸ್ಯಾಪಹನ್ತೃತಯಾ, ಸ್ವಸ್ಥೇ ಚ ಬಲಾಯುರ್ವೃದ್ಧಿಕರ್ತೃತಯಾ ಯಥೋಕ್ತಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರಯೋಗಃ ಸುಖಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ವಸ್ಥೇ ಚ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ “ಮಾಧವಪ್ರಥಮೇ ಮಾಸಿ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರೋಕ್ತೈವ ಜ್ಞೇಯಾ||೫೩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

ಕಾಲಸ್ತು ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಷು ಯಾತಿ ಯಾವಾಂಸ್ತಾವಾನ್ ಭವೇದ್ದ್ವಿಃ ಪರಿಹಾರಕಾಲಃ|೫೪|

‘ಕೃತೇ ಕಿಯಾನ್ ವಾ ಪರಿಹಾರಕಾಲಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ಕಾಲಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಾವಾನ್ ಭವೇದ್ದ್ವಿಃ ಪರಿಹಾರಕಾಲ ಇತಿ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೇ ಯಾವಾನ್ ಕಾಲೋ ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ತತಃ ಕಾಲಾದ್ದ್ವಿಗುಣಂ ಕಾಲಂ ಯಾವತ್ ಪರಿಹಾರ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಮನವಿರೇಚನಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಬಸ್ತೇಸ್ತ್ವಾದೌ ವ್ಯುತ್ಪಾದನೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ|೫೪|

Adhikarana 42 (54) · Śloka 55

ಅತ್ಯಾಸನಸ್ಥಾನವಚಾಂಸಿ ಯಾನಂ ಸ್ವಪ್ನಂ ದಿವಾ ಮೈಥುನವೇಗರೋಧಾನ್||೫೪|| ಶೀತೋಪಚಾರಾತಪಶೋಕರೋಷಾಂಸ್ತ್ಯಜೇದಕಾಲಾಹಿತಭೋಜನಂ ಚ|೫೫|

‘ಕಿಂ ವರ್ಜನೀಯಂ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಅತ್ಯಾಸನೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸನಮ್ ಉಪವಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾನಮ್| ಸ್ಥಾನಮ್ ಊರ್ಧ್ವತಯಾ ಸ್ಥಾನಮ್| ಯಾನಂ ರಥಾಶ್ವಾದಿನಾ ಯಾನಮ್| ಏತ ಆವಿಷ್ಕೃತತಮಾ ಇಹೋಕ್ತಾಃ; ತೇನ ಕ್ರೋಧಾತಿಚಿನ್ತನಾದಯೋ ಯೇಽಪ್ಯುಪಕಲ್ಪನೀಯಾದೌ ವಮನಾದಿಪ್ರಯೋಗೇ ನಿಷಿದ್ಧಾಸ್ತೇಽಪಿ ನ ಸೇವ್ಯಾ ಏವ||೫೪||-

Adhikarana 43 (55) · Śloka 56

ಬದ್ಧೇ ಪ್ರಣೀತೇ ವಿಷಮಂ ಚ ನೇತ್ರೇ ಮಾರ್ಗೇ ತಥಾಽರ್ಶಃಕಫವಿಡ್ವಿಬದ್ಧೇ ||೫೫|| ನ ಯಾತಿ ಬಸ್ತಿರ್ನ ಸುಖಂ ನಿರೇತಿ ದೋಷಾವೃತೋಽಲ್ಪೋ ಯದಿ ವಾಽಲ್ಪವೀರ್ಯಃ|೫೬|

‘ಪ್ರಣೀಯಮಾನಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಬದ್ಧೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ರೇ ಬದ್ಧೇ ವಿಷಮಂ ಪ್ರಣೀತೇ ಚ ಗುದಾವಯವರುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಯಾತಿ| ತಥಾ ‘ನ ಸುಖಂ ನಿರೇತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಸುಚಿರಾಚ್ಚ ಕೇನ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್| ನ ಸುಖಂ ನಿರೇತೀತಿ ಚಿರೇಣ ದುಃಖಂ ಕೃತ್ವಾ ಚಾಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಾವೃತ ಇತಿ ದೋಷೇಣ ಬಲೀಯಸಾಽವರುದ್ಧಃ| ಅಲ್ಪ ಇತಿ ಅಲ್ಪಮಾನಃ| ಅಲ್ಪವೀರ್ಯ ಇತಿ ಉಷ್ಣಲವಣಾದ್ಯಭಾವಾನ್ಮೃದುವೀರ್ಯಃ||೫೫||-

Adhikarana 44 (56) · Śloka 57

ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತು ವರ್ಚೋನಿಲಮೂತ್ರವೇಗೇ ವಾತೇಽತಿವೃದ್ಧೇಽಲ್ಪಬಲೇ ಗುದೇ ವಾ||೫೬|| ಅತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ ಮೃದೌ ಚ ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರಣೀತಮಾತ್ರಃ ಪುನರೇತಿ ಬಸ್ತಿಃ|೫೭|

ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಚೇತ್ಯನೇನ ಶೀಘ್ರಾಗಮನಹೇತುಮಾಹ| ವಾತೇಽತಿವೃದ್ಧೇ ಸ್ನೇಹೋ ಗುದೇ ವಾತೇನ ಪ್ರತಿಹತತ್ವಾನ್ನ ಯಾತ್ಯಾಶಯಂ, ತತಃ ಶೀಘ್ರಮಾಗಚ್ಛತಿ; ಅಲ್ಪಬಲೇ ಗುದೇ ಸ್ನೇಹಂ ಧಾರಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಪುರುಷಃ, ಅಲ್ಪಬಲತ್ವಂ ಗುದಸ್ಯ ಸಂವರಣೀವಲೀದಾರ್ಬಲ್ಯಾತ್||೫೬||-

Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59

ಮೇದಃಕಫಾಭ್ಯಾಮನಿಲೋ ನಿರುದ್ಧಃ ಶೂಲಾಙ್ಗಸುಪ್ತಿಶ್ವಯಥೂನ್ ಕರೋತಿ||೫೭|| ಸ್ನೇಹಂ ತು ಯುಞ್ಜನ್ನಬುಧಸ್ತು ತಸ್ಮೈ ಸಂವರ್ಧಯತ್ಯೇವ ಹಿ ತಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್| ರೋಗಾಸ್ತಥಾಽನ್ಯೇಽಪ್ಯವಿತರ್ಕ್ಯಮಾಣಾಃ ಪರಸ್ಪರೇಣಾವಗೃಹೀತಮಾರ್ಗಾಃ||೫೮|| ಸನ್ದೂಷಿತಾ ಧಾತುಭಿರೇವ ಚಾನ್ಯೈಃ ಸ್ವೈರ್ಭೇಷಜೈರ್ನೋಪಶಮಂ ವ್ರಜನ್ತಿ|೫೯|

‘ಸಾಧ್ಯಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಮೇದಃಕಫಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೇದಸಾ ಕಫೇನ ವೇತಿ ಮೇದಃ ಕಫಾಭ್ಯಾಮ್| ಅತ್ರ ಶೂಲಾದೀನ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಶುದ್ಧವಾತಭ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಯುಙ್ಕ್ತೇ, ನಾವರಣಂ ಜಾನಾತಿ, ಅತ ಏವ ‘ಅಬುಧಃ’ ಇತಿ ಕೃತಮ್| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಕುಪಿತೇ ಮಾರ್ಗಸಂರೋಧಾನ್ಮೇದಸಾ ವಾ ಕಫೇನ ವಾ| ಅತಿವೃದ್ಧೇಽನಿಲೇ ನಾದೌ ಶಸ್ತಂ ಸ್ನೇಹೇನ ಬೃಂಹಣಮ್” ಇತಿ| ಅವಿತರ್ಕ್ಯಮಾಣಾ ಇತಿ ಅಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾಯಮಾನಾಃ| ಅಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾಯಮಾನತ್ವ ಏವ ಹೇತುಮಾಹ- ಪರಸ್ಪರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ದೋಷೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಪರಸ್ಪರೇಣ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗಾ ಅತೋ ದುರ್ಗ್ರಹಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಧಾತುಭಿಶ್ಚ ರಕ್ತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ದೂಷಿತಾಃ ಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ ಸನ್ತೋ ದುರ್ಜ್ಞೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಞಾತಾಶ್ಚ ಸ್ವೈರ್ಭೇಷಜೈರ್ನ ಪ್ರಶಮಂ ವ್ರಜನ್ತಿ; ಸ್ವೈರ್ಭೇಷಜೈರಿತಿ ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಾದಿಕಾರಣದೋಷಧಾತ್ವನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಷಕೈರೇಕದೋಷಭೇಷಜೈಃ; ತದ್ಧಿ ತಥಾಭೂತಾನಾಂ ಭೇಷಜಂ ಯೌಗಿಕಂ ನ ಭವತ್ಯೇವ, ಅತೋಽನುಪಶಮೋ ಯುಕ್ತ ಏವಃ ಏವಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಾವರೋಧಾನ್ ತಥಾ ಧಾತುಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛನವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚಾವಗಮ್ಯೈವ ವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಪಞ್ಚೋಽನುಸರಣೀಯಃ||೫೭-೫೮||-

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

ಸರ್ವಂ ಚ ರೋಗಪ್ರಶಮಾಯ ಕರ್ಮ ಹೀನಾತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಪರೀತಕಾಲಮ್||೫೯|| ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾಚ್ಚ ನ ತಂ ವಿಕಾರಂ ಶಾನ್ತಿಂ ನಯೇತ್ ಪಥ್ಯಮಪಿ ಪ್ರಯುಕ್ತಮ್|೬೦|

ಅಥ ವಿಜ್ಞಾತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಭಿಷಜಾಽಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಗಾದಿಭಿರ್ವರ್ಧಮಾನೇಽಸಿದ್ಧಿಮಾಹ- ಸರ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಕಾಲಮಿತಿ ಅನುಚಿತಕಾಲಕೃತಮ್| ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾಚ್ಚೇತಿ ಭೇಷಜಾನಾಂ ತಥಾಽಕರಣಾತ್, ಯಥಾ- ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣಾಮೇ ಸತಿ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮ್| ಯದ್ಯೌಗಿಕಂ ಭೇಷಜಂ ತತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ||೫೯||-

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಪ್ರಶ್ನಾನಿಮಾನ್ ದ್ವಾದಶ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣ್ಯುದ್ದಿಶ್ಯ ಸಿದ್ಧಾವಿಹ ಕಲ್ಪನಾಯಾಮ್||೬೦|| ಪ್ರಜಾಹಿತಾರ್ಥಂ ಭಗವಾನ್ ಮಹಾರ್ಥಾನ್ ಸಮ್ಯಗ್ಜಗಾದರ್ಷಿವರೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಃ||೬೧||

ಪ್ರಶ್ನಾನಿತ್ಯಾದಿನಾಽಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಚ ವ್ಯಕ್ತಃ||೬೦||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||