1. kalpanāsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ കല്പനാസിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

കല്പസ്ഥാനാനന്തരം പാരിശേഷ്യാദേവ സിദ്ധിസ്ഥാനമഭിധീയതേ| സിദ്ധേരഭിധായകം സ്ഥാനം സിദ്ധിസ്ഥാനമ്| സിദ്ധിശബ്ദേന ചേഹ വമനാദീനാം വമനാദ്യസമ്യഗ്യോഗജന്യാനാം വ്യാപദാം ഭേഷജസ്യ സാധ്യതാരൂപാ സിദ്ധിരുച്യതേ, ഏവമ്ഭൂതസിദ്ധികാരണാഭിധായകതയാ ചൈതത് സിദ്ധിസ്ഥാനമുച്യതേ; കിംവാ കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാത് സിദ്ധിശബ്ദേനേഹ സിദ്ധികാരണാന്യേവ വമനാദീന്യുച്യന്തേ, ഉക്തം ഹി “സമ്യക്പ്രയോഗം ചൈവ കര്മണാം വ്യാപന്നാനാം ച വ്യാപത്സാധനാനി സിദ്ധിഷൂപദേക്ഷ്യാമഃ” (സൂ.അ.൪) ഇതി| ന ചൈവം സിദ്ധിസ്ഥാനസഞ്ജ്ഞാവ്യുത്പത്ത്യാ ചികിത്സാസ്ഥാനാദീനാമപി സിദ്ധിസ്ഥാനസഞ്ജ്ഞാപ്രസക്തിരുദ്ഭാവനീയാ, യത ഇയം സഞ്ജ്ഞാऽത്രൈവ യോഗരൂഢ്യാ വര്തതേ നാന്യത്ര||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6

കാ കല്പനാ പഞ്ചസു കര്മസൂക്താ, ക്രമശ്ച കഃ, കിം ച കൃതാകൃതേഷു| ലിഡ്ഗം തഥൈവാതികൃതേഷു, സങ്ഖ്യാ കാ, കിങ്ഗുണഃ, കേഷു ച കശ്ച ബസ്തിഃ||൩|| കിം വര്ജനീയം പ്രതികര്മകാലേ, കൃതേ കിയാന് വാ പരിഹാരകാലഃ| പ്രണീയമാനശ്ച ന യാതി കേന, കേനൈതി ശീഘ്രം, സുചിരാച്ച ബസ്തിഃ||൪|| സാധ്യാ ഗദാഃ സ്വൈഃ ശമനൈശ്ച കേചിത് കസ്മാത് പ്രയുക്തൈര്ന ശമം വ്രജന്തി| പ്രചോദിതഃ ശിഷ്യവരേണ സമ്യഗിത്യഗ്നിവേശേന ഭിഷഗ്വരിഷ്ഠഃ||൫|| പുനര്വസുസ്തന്ത്രവിദാഹ തസ്മൈ സര്വപ്രജാനാം ഹിതകാമ്യയേദമ്|൬|

സിദ്ധിസ്ഥാനാഭിധാനേऽപി സകലസിദ്ധിസ്ഥാനാപേക്ഷണീയപഞ്ചകര്മകല്പനാദ്യഭിധായകതയാ പ്രാധാന്യാദാദൌ കല്പനാസിദ്ധിരേവോച്യതേ| അത്ര ‘കാ കല്പനാ’ ഇത്യാദീന് ശിഷ്യസ്യ ദ്വാദശപ്രശ്നാനഭിനിവേശ്യ താന് യഥാക്രമം വ്യാചഷ്ടേ പ്രശ്നാനുഗുണഗുരുബുദ്ധിപ്രകാശാര്ഥമ്| യദുക്തം ഭരദ്വാജേന- “അപ്രദുഷ്ടേന ഭാവേന പ്രസന്നേനാന്തരാത്മനാ| ശിഷ്യേണ സമ്യക് പൃഷ്ടസ്യ ഗുരോര്ബുദ്ധിഃ പ്രകാശതേ” ഇതി| അത്ര ‘കാ കല്പനാ പഞ്ചസു കര്മസൂക്താ’ ഇതി പ്രഥമഃ പ്രശ്നഃ, ‘ക്രമശ്ച കഃ’ ഇതി ദ്വിതീയഃ, ‘കിഞ്ച കൃതാകൃതേഷു ലിങ്ഗം തഥൈവാതികൃതേഷു’ ഇതി തൃതീയഃ, ‘സങ്ഖ്യാ കാ’ ഇതി ചതുര്ഥഃ, ‘കിങ്ഗുണോ ബസ്തിഃ’ ഇതി പഞ്ചമഃ, ‘കേഷു ച കശ്ച ബസ്തിഃ’ ഇതി ഷഷ്ഠഃ, ‘കിം വര്ജനീയം പ്രതികര്മകാലേ’ ഇതി സപ്തമഃ, ‘കൃതേ കിയാന് വാ പരിഹാരകാലഃ’ ഇത്യഷ്ടമഃ, ‘പ്രണീയമാനശ്ച ന യാതി കേന ബസ്തിഃ’ ഇതി നവമഃ, ‘കേനൈതി ശീഘ്രം’ ഇതി ദശമഃ, ‘സുചിരാച്ച കേനൈതി’ ഇത്യേകാദശഃ, ‘സാധ്യാഃ’ ഇത്യാദികോ ദ്വാദശഃ| സാധ്യാ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യ യദ്യപ്യവകാശോ നാസ്തി, യതോ ഹി നാസാധ്യാ ഗദാഃ പ്രോക്തേന യഥാസ്വം ക്രിയമാണേന ഭേഷജേന പ്രശാമ്യന്തി, തഥാऽപ്യസമ്യഗ്ഭേഷജേ ഏവ യഥാസ്വം ഭേഷജാഭിധാനാദയം പ്രശ്നോബോദ്ധവ്യഃ||൩-൫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ത്ര്യഹാവരം സപ്തദിനം പരം തു സ്നിഗ്ധോ നരഃ സ്വേദയിതവ്യ ഉക്തഃ ||൬|| നാതഃ പരം സ്നേഹനമാദിശന്തി സാത്മ്യീഭവേത് സപ്തദിനാത് പരം തു|൭|

കല്പനാശബ്ദേനേഹ പഞ്ചകര്മാങ്ഗകല്പനോച്യതേ, തേന പഞ്ചകര്മാങ്ഗസ്നേഹസ്വേദപ്രയോഗമേവ പ്രാഗാഹ| ത്ര്യഹാവരമിത്യാദി പ്രഥമപ്രശ്നസ്യോത്തരമ്| ത്ര്യഹാവരമിതി ത്ര്യഹേണ ത്ര്യഹം വാ വ്യാപ്യ ക്രിയമാണസ്നേഹനേന അവരം യഥാ ഭവതീതി ത്ര്യഹാവരം സ്നിഗ്ധഃ| സപ്തദിനമിതി സപ്തദിനം വ്യാപ്യ സ്നിഗ്ധഃ| പരമിതി സ്നേഹപ്രകര്ഷകാലാവധിനാ സപ്തദിനം വ്യാപ്യ സ്നിഗ്ധഃ| തതശ്ച കാലോത്കര്ഷാത് ക്രിയമാണശോധനാങ്ഗസ്നേഹനപക്ഷേ സപ്തദിനം യാവത് സ്നിഗ്ധഃ, കാലാപ്രകര്ഷപക്ഷേ തു ത്ര്യഹം സ്നിഗ്ധഃ സംസ്വേദയിതവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഉക്തസപ്തദിനസ്നേഹനകാലാനതിക്രമം സോപപത്തികമാഹ- നാതഃ പരമിത്യാദി| അതഃ പരമിതി സപ്തദിനാത് പരമ്| കുതോ നാദിശന്തീത്യാഹ- സാത്മ്യീഭവേദിത്യാദി| സപ്തദിനാത് പരേണ ക്രിയമാണസ്നേഹഃ സപ്തരാത്രപ്രയോഗേണ സാത്മ്യീഭൂതത്വാന്ന സ്നേഹനമധികം ശരീരേ കരോതീത്യര്ഥഃ; തേന യാവന്മാത്രസ്നേഹപ്രയോഗേണ സപ്തദിനോപയുക്തേന സ്നേഹനം വൃതം, സാ മാത്രാ സാത്മ്യീഭൂതൈവ; അധികമാത്രാ യാ സാത്മ്യതാം ന ഗതാ സാ സപ്തരാത്രാത് പരേണാപി കര്തവ്യൈവ; വേദ്യാസ്തു സപ്തരാത്രാദസ്നിഗ്ധേ പുരുഷേ കിഞ്ചിദ്വിശ്രാമം കൃത്വാ പുനരധികമാത്രയാ സ്നേഹം പ്രയുഞ്ജതേ| ഏതച്ച ത്ര്യഹസ്നേഹനം സപ്തരാത്രസ്നേഹനം ച മൃദുക്രൂരകോഷ്ഠവിഷയഭേദേന| യദുക്തം- “മൃദുകോഷ്ഠസ്ത്രിരാത്രേണ സ്നിഹ്യത്യച്ഛോപസേവയാ| സ്നിഹ്യതി ക്രൂരകോഷ്ഠസ്തു സപ്തരാത്രേണ മാനവഃ” (സൂ.അ.൧൩) ഇതി| നനു യദി ക്രൂരകോഷ്ഠസ്തു സപ്തരാത്രേണ സ്നിഹ്യതീതി വ്യവസ്ഥാ, തത് കഥമിഹ ‘നാതഃ പരം സ്നേഹനമാദിശന്തി’ ഇത്യനേന സപ്തരാത്രേണാപ്യസ്നേഹനമുച്യതേ; ബ്രൂമഃ- സത്യം, ക്രൂരകോഷ്ഠഃ സപ്തരാത്രേണൈവ സ്നിഹ്യതി, പരം ക്രൂരകോഷ്ഠതാമപേക്ഷ്യ കൃതയാ സ്നേഹമാത്രയാ സ്നിഹ്യതി, യദാ തു ഹീനമാത്രാ പ്രയുജ്യതേ, തദാ സപ്തരാത്രേണാപി ന സ്നിഹ്യതി| യത്തു തന്ത്രാന്തരേ- “ത്രിഷട്കനവരാത്രേണ സ്നേഹപാനം വിധീയതേ” ഇത്യനേന സപ്തരാത്രാദൂര്ധ്വമപി സ്നേഹനം വിഹിതം, തദാചാര്യാനഭിമതമേവ; കിംവാ, സപ്തരാത്രാദൂര്ധ്വമസാത്മ്യീഭൂതാധികമാത്രാപ്രയോഗാഭിപ്രായേണ തദ്വര്ണനീയമ്| അത്ര ച സപ്തരാത്രാദൂര്ധ്വം സ്നേഹപ്രയോഗസ്യ നിഷേധാത്, ത്ര്യഹാദര്വാക് പ്രയോഗസ്യ വാ നിഷേധാത്, സദ്യഃ സ്നേഹപ്രയോഗേണൈകദിനേനാപി സ്നേഹനമനുജാനീത ഇതി ബ്രുവതേ| മധ്യകോഷ്ഠാന്തരം പ്രതി സ്നേഹനപ്രകര്ഷകാലോ യദ്യപി നോക്തഃ, തഥാऽപി മധ്യവിധയാ പഞ്ചദിനേന മധ്യകോഷ്ഠസ്യ സ്നേഹനം ജ്ഞേയമ്| യത്തു കൈശ്ചിത് ‘മൃദുകോഷ്ഠം പ്രതി ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം ന സ്നേഹനം കര്തവ്യം സാത്മ്യീഭാവാദിതി ചാര്ഥോ ലഭ്യതേ’ ഇതി വ്യാഖ്യായതേ, തന്ന നഃ പ്രീണാതി; യതഃ സാത്മ്യീഭാവഃ സപ്തദിനനിര്വര്ത്യതയൈവാചാര്യേണോക്തഃ , തേനാത്യല്പമാത്രാപ്രയുക്തേന സ്നേഹേന ത്ര്യഹാദ്യദി ന സ്നിഹ്യതി മൃദുകോഷ്ഠസ്തദാऽധികദിനാന്യപി തത്ര സ്നേഹഃ കര്തവ്യഃ||൬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

സ്നേഹോऽനിലം ഹന്തി മൃദൂകരോതി ദേഹം മലാനാം വിനിഹന്തി സങ്ഗമ്||൭||

സംശോധനാങ്ഗസ്നേഹഫലമാഹ- സ്നേഹോऽനിലം ഹന്തീത്യാദി||൭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

സ്നിഗ്ധസ്യ സൂക്ഷ്മേഷ്വയനേഷു ലീനം സ്വേദസ്തു ദോഷം നയതി ദ്രവത്വമ്|൮|

സ്നേഹപൂര്വകസ്വേദഫലമാഹ- സ്നിഗ്ധസ്യേത്യാദി| സൂക്ഷ്മേഷ്വിതി സൂക്ഷ്മേഷ്വപി|൮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസൈഃ സമാംസൈരുത്ക്ലേശനീയഃ പയസാ ച വമ്യഃ||൮|| രസൈസ്തഥാ ജാങ്ഗലജൈഃ സയൂഷൈഃ സ്നിഗ്ധൈഃ കഫാവൃദ്ധികരൈര്വിരേച്യഃ|൯|

സമ്പ്രതി സ്നിഗ്ധസ്യ വാമനീയസ്യ വമനാനുഗുണം വിരേചനീയസ്യ ച വിരേചനാനുഗുണം ഭോജനം പൃഥഗാഹ- ഗ്രാമ്യൌദകേത്യാദി| രസൈസ്തഥേത്യാദിനാ വിരേചനീയസ്യാഹാരവിധാനമ്| അത്ര ച ഉത്ക്ലേശനീയ ഇതി യദാ സമ്ബന്ധോ ഭവേത്തദാ ഉത്ക്ലേശനം പിത്തസ്യൈവ ജ്ഞേയം; കിംവാ ‘ഉത്ക്ലേശനീയഃ’ ഇതി നാനുവര്തത ഏവ, തേന കഫാവൃദ്ധികരൈ രസൈര്യൂഷൈശ്ച ‘ഭോജനീയ’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതദ്വിരേചനാര്ഥം പ്രതിഭോജനം ത്ര്യഹം ജ്ഞേയം, വമനാര്ഥം തു പ്രതിഭോജനമേകാഹമേവ; ഉക്തം ഹി ‘സ്നേഹാത് പ്രസ്കന്ദനം ജന്തുസ്ത്രിരാത്രോപരതഃ പിബേത്| സ്നേഹവദ്ദ്രവമുഷ്ണം ച ത്ര്യഹം ഭുക്ത്വാ രസൌദനമ്| ഏകാഹോപരതസ്തദ്വദ്ഭുക്ത്വാ പ്രച്ഛര്ദനം പിബേത്” (സൂ.അ.൧൩) ഇതി||൮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ശ്ലേഷ്മോത്തരശ്ഛര്ദയതി ഹ്യദുഃഖം വിരിച്യതേ മന്ദകഫസ്തു സമ്യക്||൯|| അധഃ കഫേऽല്പേ വമനം വിരേചയേദ്വിരേചനം വൃദ്ധകഫേ തഥോര്ധ്വമ്|൧൦|

വാമനീയസ്യ ശ്ലേഷ്മോത്തരത്വേ കര്തവ്യേ വിരേചനീയസ്യ ചാല്പകഫത്വേ സമ്പാദ്യേ ഉപപത്തിമാഹ- ശ്ലേഷ്മോത്തര ഇത്യാദി| ഉക്തവിപര്യയേ ഹേതുമാഹ- അധ ഇത്യാദി| കഫേऽല്പേ സതി വമനം പീതം വമനമകൃത്വൈവാധോ യാതി; വൃദ്ധേ കഫേ തു വിരേചനം പ്രയുക്തമൂര്ധ്വം യാതി, വമനായ സമ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

സ്നിഗ്ധായ ദേയം വമനം യഥോക്തം വാന്തസ്യ പേയാദിരനുക്രമശ്ച||൧൦|| സ്നിഗ്ധസ്യ സുസ്വിന്നതനോര്യഥാവദ്വിരേചനം യോഗ്യതമം പ്രയോജ്യമ് |൧൧|

സമ്പ്രതി ക്രമശ്ച ക ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരമാഹ- സ്നിഗ്ധായ ദേയം വമനമിതി; വമനപാനദിനേऽഭ്യങ്ഗേന സ്നിഗ്ധായ വമനം ദേയമിത്യര്ഥഃ, പാനജനിതസ്നേഹസ്തു പൂര്വമേവോക്തത്വാന്ന പുനരഭിധാനമര്ഹതി, അന്യേ തു ‘ഉപജാതസ്നേഹഗുണായ ’ ഇതി വദന്തി| യഥോക്തമിതി മദനകല്പോക്തവിധിനാ ദേയമ്| വമനാനന്തരം കര്തവ്യമാഹ- വാന്തസ്യേത്യാദി| പേയാദിഃ “പേയാം വിലേപീ” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണഃ| വമനക്രമമഭിധായ വിരേചനക്രമമാഹ- സ്നിഗ്ധസ്യേത്യാദി| സുസ്വിന്നതനോരിതി സമ്യക്സ്വിന്നദേഹസ്യ| അയം ച വിരേചനാങ്ഗഃ സ്നേഹസ്വേദക്രമോ വമനാനന്തരഭാവിവിരേചനേऽപി പേയാദിക്രമോത്തരകാലം കര്തവ്യഃ; യദുക്തം- ‘വിലേപ്യാഃ ക്രമാഗതം ചൈനം പുനരേവ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദ്യ വിരേചയേത്’ ഇതി| സ്നേഹാനന്തരം ച യത്ത്ര്യഹം വിരേചനാര്ഥം പ്രതിഭോജനം, തദുപക്രമാഭിധാനാനുഷങ്ഗപ്രതിപാദിതമേവേതി ന പുനരിഹ പ്രതിപാദ്യതേ| യഥാവദിതി കല്പസ്ഥനോക്തവിധിനാ| യോഗ്യതമമിതി ശരീരദോഷാദ്യപേക്ഷയാ യദ്വിരേചനം യൌഗികം ഭവതി തദ്ദേയമ്||൧൦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

പേയാം വിലേപീമകൃതം കൃതം ച യൂഷം രസം ത്രിര്ദ്വിരഥൈകശശ്ച||൧൧|| ക്രമേണ സേവേത വിശുദ്ധകായഃ പ്രധാനമധ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധഃ|൧൨|

വമനവിരേചനോത്തരഭാവിപേയാദിക്രമമാഹ- പേയാം വിലേപീമിത്യാദി| യവാഗൂഃ ബഹുസിക്ഥാ| വിലേപീ വിരലദ്രവാ| ഉക്തം ഹി- ‘സിക്ഥകൈ രഹിതോ മണ്ഡഃ, പേയാ സിക്ഥസമന്വിതാ| യവാഗൂര്ബഹുസിക്ഥാ സ്യാദ്വിലേപീ വിരലദ്രവാ’ ഇതി| അത്ര അകൃതയൂഷഃ സ്നേഹലവണാദ്യസംസ്കൃതഃ, കൃതയൂഷഃ സ്നേഹലവണാദിസംസ്കൃതഃ; ഏവം രസേऽപി കൃതാകൃതവ്യവസ്ഥാ| യദുക്തം സൂദശാസ്ത്രേ ‘അസ്നേഹലവണം സര്വമകൃതം കടുകൈര്വിനാ| വിജ്ഞേയം ലവണസ്നേഹകടുകൈഃ സംസ്കൃതം കൃതമ്” ഇതി| ത്രിരിതി അന്നകാലത്രയം വ്യാപ്യ, ദ്വിരിതി അന്നകാലദ്വയമ്, ഏകശ ഇതി ഏകാന്നകാലമ്; ഏതച്ച ത്രിരിത്യാദി പ്രത്യേകം പേയാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ഏതച്ച ത്രിരിത്യാദി പക്ഷത്രയം പ്രധാനശുദ്ധിശുദ്ധാദ്യപേക്ഷയാ യഥാക്രമം ജ്ഞേയമ്| തേന, പ്രധാനശുദ്ധിശുദ്ധേ പ്രത്യേകം ത്രിഃ പേയാദി കര്തവ്യം, തേനാന്നകാലത്രയേ പേയാ, തതഃ പരേണാന്നകാലത്രയേ വിലേപീ, തതഃ പരേണാന്നകാലത്രയേ കൃതാകൃതയൂഷസഹിതമന്നം , തതോऽപി ച പരേണ കൃതാകൃതരസേനാന്നമന്നകാലത്രയേ ദേയമ്; ഏവം ദ്വാദശഭിരന്നകാലൈര്വമനദിനസായാഹ്നാത് പ്രഭൃതി സപ്തരാത്രേണ പേയാദിക്രമഃ | അയമേവ ക്രമ ഉപകല്പനീയേऽപി- “തതഃ സായാഹ്നേ ലോഹിതശാലിതണ്ഡുലാനാം” ഇത്യാദിനാ, യാവത് “ദ്വാദശേ ചാന്നകാലേ” (സൂ.അ.൧൫) ഇത്യനേനോക്തഃ | അത്ര യൂഷരസയോസ്തു യദ്യപി കാലവിഭാഗോ ന പ്രതിപാദിതസ്തഥാऽപി യൂഷകാലത്രയേ രസകാലത്രയേ ച പ്രഥമമകൃതസ്യ ഉത്തരകാലേ ച കൃതസ്യ യൂഷസ്യ, ഏവം രസസ്യാപി കാലവിഭാഗഃ കഥനീയഃ| ഏവം ദ്വിഃപേയാദിക്രമസ്തഥാ ഏകശശ്ച പേയാദിക്രമോ വര്ണനീയ ഇതി| ഏകകാലേ തു പേയാദിക്രമേ യദ്യപി കൃതാകൃതയൂഷരസയോഃ കാലവിഭാഗോ ന പ്രാപ്യതേ, തഥാऽപ്യേകസ്മിന്നേവ കാലേ സ്തോകസംസ്കാരേണ യൂഷരസയോസ്തത്ര കൃതാകൃതത്വം ജ്ഞേയമ്| പ്രധാനശുദ്ധേ ഭൂരിദോഷഗമനക്ഷോഭാദഗ്നിമാന്ദ്യം സമ്ഭവതി, തേന തത്ര പേയാദിക്രമശ്ചിരം ക്രിയത ഇതി ജ്ഞേയമ്| പ്രധാനശുദ്ധ്യാദിലക്ഷണം ചാഗ്രേ വക്ഷ്യമാണമ്||൧൧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

യഥാऽണുരഗ്നിസ്തൃണഗോമയാദ്യൈഃ സന്ധുക്ഷ്യമാണോ ഭവതി ക്രമേണ||൧൨|| മഹാന് സ്ഥിരഃ സര്വപചസ്തഥൈവ ശുദ്ധസ്യ പേയാദിഭിരന്തരഗ്നിഃ|൧൩|

പേയാദിക്രമസ്യ വിശോധനമന്ദീകൃതാഗ്നേര്ദീപകത്വം ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയന്നാഹ- യഥേത്യാദി||൧൨||-

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

ജഘന്യമധ്യപ്രവരേ തു വേഗാശ്ചത്വാര ഇഷ്ടാ വമനേ ഷഡഷ്ടൌ||൧൩|| ദശൈവ തേ ദ്വിത്രിഗുണാ വിരേകേ പ്രസ്ഥസ്തഥാ ദ്വിത്രിചതുര്ഗുണശ്ച| പിത്താന്തമിഷ്ടം വമനം വിരേകാദര്ധം കഫാന്തം ച വിരേകമാഹുഃ||൧൪|| ദ്വിത്രാന് സവിട്കാനപനീയ വേഗാന്മേയം വിരേകേ വമനേ തു പീതമ്|൧൫|

പ്രധാനശുദ്ധ്യാദിലക്ഷണം പ്രാഹ- ജഘന്യേത്യാദി| ചതുര്ഭിര്വേഗൈര്യച്ഛോധനം വമനം തജ്ജഘന്യം, യത്തു ഷഡ്ഭിസ്തന്മധ്യമം, യത്ത്വഷ്ടഭിസ്തത് പ്രവരമ്| വിരേകേ ജഘന്യേ ദശ, മധ്യേ തു വിരേചനേ ദ്വിഗുണാ ദശവിംശതിരിത്യര്ഥഃ, പ്രവരേ തു വിരേചനേ ത്രിഗുണാ ദശ ത്രിംശദിത്യര്ഥഃ| വേഗസങ്ഖ്യാവിഭേദേന ജഘന്യാദിഭേദമഭിധായ ദോഷമാനഭേദേനാപി വിരേചനസ്യ ജഘന്യമധ്യപ്രവരതാം യഥാക്രമമാഹ- പ്രസ്ഥസ്തഥേത്യാദി| ദ്വിഗുണഃ പ്രസ്ഥോ ജഘന്യേ വിരേചനേ, ത്രിഗുണശ്ച മധ്യമേ, ചതുര്ഗുണസ്തു പ്രവരേ| അത്ര ച പ്രസ്ഥശബ്ദേന സാര്ധത്രയോദശപലാന്യുച്യന്തേ; ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ “വമനേ ച വിരേകേ ച തഥാ ശോണിതമോക്ഷണേ| സാര്ധത്രയോദശപലം പ്രസ്ഥമാഹുര്മനീഷിണഃ” ഇതി| പിത്താന്തമിഷ്ടം വമനം വിരേകാദര്ധമിതി വിരേകേ യന്മാനം ജഘന്യമധ്യപ്രവരവിഭാഗേ പ്രോക്തം യഥാക്രമം തഥാ വമനേऽപി ജഘന്യമധ്യപ്രവരവിഭാഗേ തദര്ധം ജ്ഞേയം, പരം തു യത് പിത്താന്തത്വം വമനസ്യ, കഫാന്തത്വം വിരേകസ്യ, തത് ത്രിവിധശുദ്ധാവര്ഥാഗതം ജ്ഞേയമ്| യദാ ചതുര്ഭിര്വേഗൈഃ പ്രസ്ഥമാനേ ദോഷേ ഗതേ പിത്താന്തത്വം സമ്യഗ്വമനശുദ്ധിജലക്ഷണമുപലഭ്യതേ തദാ ജഘന്യാ ശുദ്ധിഃ, യദാ ച വിരേകേ ദശഭിര്വേഗേര്ദ്വിപ്രസ്ഥമാനദോഷഗമനേ കഫാന്തത്വം വിരേചനസമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമുപലഭ്യതേ തദാ വിരേചനസ്യ ജഘന്യാ ശുദ്ധിര്ഭവതി; ഏവം മധ്യപ്രവരശുദ്ധാവപി വമനേ പിത്താന്തത്വം, വിരേചനേ കഫാന്തത്വം, സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| വേഗസങ്ഖ്യാദോഷമാനാഭിധാനാനന്തരം സമ്യക്ശുദ്ധിലൈങ്ഗികശുദ്ധേഃ പിത്താന്തത്വാദിലക്ഷണപ്രതിപാദനാര്ഥമിഹാഭിധാനം, തേന യദുച്യതേ ആന്തികീ, വൈഗികീ, മാനികീ, ലൈങ്ഗികീ ചേതി ചതുര്വിധാ ശുദ്ധിരിഹോച്യതേ വമനവിരേചനയോഃ, തദസ്മാകമസമ്മതമേവ; കിന്തു ലൈങ്ഗികീ ചൈകാ ശുദ്ധിഃ| തത്ര ച പിത്താന്തത്വം തഥാ ‘ക്രമാത്കഫഃ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണം ച ലിങ്ഗം വമനേ, വിരേചനേ ച കഫാന്തത്വം തഥാ ‘സ്രോതോവിശുദ്ധീന്ദ്രിയ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണം ച ലിങ്ഗം ജ്ഞേയമ്| തേന യദത്ര ആഷാഢവര്മണാ “സമ്യഗ്വിശുദ്ധിലിങ്ഗം ലക്ഷണതോऽഥ മാനാച്ച വേഗാച്ച ദോഷാഗമനാച്ചോക്തം, കിമിദം വ്യസ്തം സമസ്തം വാ” ഇത്യാദിനാऽऽക്ഷിപ്തം, തദനഭ്യുപഗമനിരസ്തമേവ| അന്യേഷാം ത്വത്ര പരിഹാരാ വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാഃ| ജഘന്യാദിശുദ്ധിത്രൈവിധ്യം ചാത്ര ജഘന്യമധ്യോത്കൃഷ്ടദോഷവിഷയതയാ വ്യവസ്ഥാപനീയമ്| ജഘന്യാദിശുദ്ധിലക്ഷണേऽപി യദ്വേഗേന ജഘന്യാദിശുദ്ധിലക്ഷണാഭിധാനം, തത് പ്രായോഭാവിതയാ ജ്ഞേയമ്| ദോഷമാനഭേദേന ജഘന്യാദിമാനഭേദഃ പാരമാര്ഥികഃ; തേന യത്ര വമനേऽഷ്ടാഭിര്വേഗൈര്ദ്വിപ്രസ്ഥദോഷസ്രുതിര്ഭവതി തത്ര പ്രവരൈവ ശുദ്ധിഃ, യത്ര വമനേ ഷഡ്ഭിരേവ വേഗൈഃ സാര്ധപ്രസ്ഥദോഷസ്രുതിര്ഭവതി തത്ര മധ്യൈവ ശുദ്ധി;, യത്ര ച ചതുര്ഭിരപി വേഗൈരേകപ്രസ്ഥദോഷസ്രുതിസ്തത്ര ജഘന്യശുദ്ധിരേവ; ഏവം വിരേചനേഷ്വപ്യുദാഹാര്യമ്| പിത്തപ്രവൃത്തിരന്തേ യസ്മിന് തത് പിത്താന്തമ്, ഏവം കഫാന്തമപി വ്യാഖ്യേയമ്| തേന ‘ക്രമാത് കഫഃ പിത്തമഥാനിലശ്ച’ ഇത്യനേന യത് സമ്യഗ്വമനലക്ഷണം വക്തവ്യം, തഥാ ‘പ്രാപ്തിശ്ച വിട്പിത്തകഫാനിലാനാം’ ഇത്യനേന ച സമ്യഗ്വിരേചനലക്ഷണം യദ്വക്തവ്യം, തദനേന സഹാവിരുദ്ധം ഭവതി| തത്ര ച യദനിലാഗമനമന്തേ വക്തവ്യം തത് പിത്താന്തസ്യ കഫാന്തസ്യ ച സൂചകതയാ ജ്ഞേയം, നിഃശേഷകൃതേ ഹ്യാശയഗതേ പിത്തേ കഫേ ച വായുഃ കേവലഃ സരതി; തേന ച കേവലവായുസരണേന പിത്താന്തതാ കഫാന്തതാ ച ജ്ഞായതേ| നനു യദി ‘ക്രമാത് കഫഃ” ഇത്യാദിനൈവ ഗ്രന്ഥേനായമര്ഥോऽഭിഹിതസ്തത് കഥമിഹ പിത്താന്തം ച വമനം, കഫാന്തം ച വിരേകമാഹുരിതി കൃതം? ബൂമഃ- വേഗസങ്ഖ്യാദോഷമാനഭേദപ്രതിപാദ്യമാനജഘന്യാദിശുദ്ധിത്രയേ പിത്താന്തത്വാദ്യനുഗതിപ്രതിപാദനാര്ഥമിഹാഭിധാനമ്; ഏവം തദ്വമനവിരേചനസമ്യഗ്യോഗലക്ഷണാനഭിധാനേ ഹി ശിഷ്യസ്യ പ്രബലദോഷേऽപി പുരുഷേऽയോഗശുദ്ധാവേവ ജഘന്യശുദ്ധിഗതവേഗമാനോദയേ സതി അഥ പിത്താന്തത്വാദ്യനുദയേ ജഘന്യശുദ്ധിഭ്രമഃ സ്യാത് ഏവമ്ന്യദപ്യുദാഹാര്യമ്| വമനേ ച വിരേകേ ച യഥാ ദോഷമാപനം കര്തവ്യം തദാഹ- ദ്വിത്രാനിത്യാദി| ദ്വിത്രാനിത്യവ്യവസ്ഥിതഭാഷണേന മലഭാഗസ്യാമേയതാം ദര്ശയതി; വമനേ തു പീതമിതി വമനേ പീതമൌഷധം വര്ജയിത്വാ ശേഷോ മേയഃ||൧൩-൧൪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

ക്രമാത് കഫഃ പിത്തമഥാനിലശ്ച യസ്യൈതി സമ്യഗ്വമിതഃ സ ഇഷ്ടഃ||൧൫|| ഹൃത്പാര്ശ്വമൂര്ധേന്ദ്രിയമാര്ഗശുദ്ധൌ തഥാ ലഘുത്വേऽപി ച ലക്ഷ്യമാണേ|൧൬|

സമ്പ്രതി ‘കിം ച കൃതാകൃതേഷു’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം യഥാക്രമമാഹ- ക്രമാദിത്യാദി| ക്രമാദിത്യനേന വചനേന യഥോക്തക്രമലങ്ഘനേന കഫാദ്യാഗമനം ന സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമിതി ദര്ശയതി; യതഃ കഫാദൂര്ധ്വം ഗതം യദാ പിത്തം ഭവതി തദാ തു പിത്താഗമനേऽപി സതി ന ശുദ്ധിഃ, കിന്തു യദൈവാമാശയാധോഭാഗഗതം പിത്തം വമനമാനയതി തദൈവ ശുദ്ധിഃ, തത് പിത്താനയനം ച കഫാനയനാനന്തരമേവ ഭവതി; ഏവം സമ്യക്കൃതവിരേചനലക്ഷണേऽപി ക്രമാദിതിപദസ്യാര്ഥോऽത്ര വ്യാഖ്യേയഃ||൧൫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ദുശ്ഛര്ദിതേ സ്ഫോടകകോഠകണ്ഡൂഹൃത്ഖാവിശുദ്ധിര്ഗുരുഗാത്രതാം ച||൧൬||

ദുശ്ഛര്ദിതേ ഇത്യാദ്യയോഗകൃതവമനലക്ഷണമ്||൧൬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

തൃണ്മോഹമൂര്ച്ഛാനിലകോപനിദ്രാബലാദിഹാനിര്വമനേऽതി ച സ്യാത്|൧൭|

തൃണ്മോഹേത്യാദ്യതികൃതവമനലിങ്ഗമ്| അത്രാദിശബ്ദേന വര്ണസ്വരാദിഗ്രഹണമ്| നിദ്രാഹാനിശ്ചാത്രാനിലകോപകൃതൈവ|൧൭|

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

സ്രോതോവിശുദ്ധീന്ദ്രിയസമ്പ്രസാദൌ ലഘുത്വമൂര്ജോऽഗ്നിരനാമയത്വമ്||൧൭|| പ്രാപ്തിശ്ച വിട്പിത്തകഫാനിലാനാം സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യ ഭവേത് ക്രമേണ|൧൮|

സ്രോതോവിശുദ്ധീത്യാദി സമ്യഗ്വിരേചനലക്ഷണമ്| ഊര്ജോऽഗ്നിരിതി പടുരഗ്നിഃ | അനാമയത്വമിതി വിരേചനജേതവ്യദോഷജനിതവികാരവ്യപഗമഃ| പ്രാപ്തിശ്ചേത്യാദിഗ്രന്ഥാര്ഥഃ സ്ഥാനാന്തരേ വ്യാഖ്യാത ഏവ||൧൭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

സ്യാച്ഛ്ലേഷ്മപിത്താനിലസമ്പ്രകോപഃ സാദസ്തഥാऽഗ്നേര്ഗുരുതാ പ്രതിശ്യാ||൧൮|| തന്ദ്രാ തഥാ ച്ഛര്ദിരരോചകശ്ച വാതാനുലോമ്യം ന ച ദുര്വിരിക്തേ|൧൯|

സ്യാദിത്യാദ്യയോഗകൃതവിരേകലക്ഷണമ്| ന ച വാതാനുലോമ്യമിത്യര്ഥഃ ||൧൮||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

കഫാസ്രപിത്തക്ഷയജാനിലോത്ഥാഃ സുപ്ത്യങ്ഗമര്ദക്ലമവേപനാദ്യാഃ||൧൯|| നിദ്രാബലാഭാവതമഃപ്രവേശാഃ സോന്മാദഹിക്കാശ്ച വിരേചിതേऽതി|൨൦|

കഫാസ്രേത്യാദി വിരേകാതിയോഗലക്ഷണമ്| ക്ഷയശബ്ദഃ കഫാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ||൧൯||-

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

സംസൃഷ്ടഭക്തം നവമേऽഹ്നി സര്പിസ്തം പായയേതാപ്യനുവാസയേദ്വാ||൨൦|| തൈലാക്തഗാത്രായ തതോ നിരൂഹം ദദ്യാത്ര്യഹാന്നാതിബുഭുക്ഷിതായ| പ്രസ്യാഗതേ ധന്വരസേന ഭോജ്യഃ സമീക്ഷ്യ വാ ദോഷബലം യഥാര്ഹമ്||൨൧|| നരസ്തതോ നിശ്യനുവാസനാര്ഹോ നാത്യാശിതഃ സ്യാദനുവാസനീയഃ |൨൨|

വമനവിരേചനകല്പനാപ്രസ്താവാഗതസമ്യഗ്യോഗാദിലക്ഷണമഭിധായ ബസ്തികല്പനാമാഹ- സംസൃഷ്ടഭക്തമിത്യാദി| സപ്തഭിര്ദിനൈഃ കൃതസംസര്ജനക്രമസ്യാഷ്ടമേ ഭുക്തമുപയുക്തസ്യ നവമേऽഹ്നി സര്പിഃപാനമനുവാസനം വാ ദേയമ്; അത്ര വികല്പദ്വയേ യദി വമനാനന്തരം വിരേചനം കര്തവ്യം തദാ നവമേऽഹ്നി സര്പിഃപാനമ്, അഥ വിരേചനാനന്തരം യദാ ബസ്തിര്ദേയസ്തദാऽനുവാസനം നവമേऽഹ്നി ദേയമിതി വ്യവസ്ഥാ| വമമാനന്തരം നവമദിവസേ സര്പിഃ പാനം പൂര്വം നോക്തം തേനേദാനീം വിരേചനാനന്തരകര്തവ്യനിരൂഹാങ്ഗാനുവാസനസമാനകാലതയാ സര്പിഃ പാനമപി ദര്ശിതം, തേന ന നിരൂഹാങ്ഗതാ സര്പിഃപാനസ്യ കല്പനീയാ| നവമശ്ച ദിവസോऽത്ര ശോധനദിനമാരഭ്യൈവ ജ്ഞേയഃ; ഉക്തം ച ജതൂകണ- ‘ശോധനാനന്തരം നവമേऽഹ്നി സ്നേഹപാനമനുവാസനം വാ” ഇതി, തഥാ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “വിരേചനാത് സപ്തരാത്രേ ഗതേ ജാതബലായ ച| കൃതാന്നായാനുവാസ്യായ സമ്യഗ്ദേയോऽനുവാസനഃ” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇതി| ഉത്തരബസ്തിചികിത്സിതേ ച യഃ പേയാദിക്രമാനന്തരം രസസംസര്ജനക്രമ ഉക്തഃ, സ സര്വകര്മാവസാനേ പ്രകൃതിഭോജനഗമനാര്ഥം കര്തവ്യഃ, ന വമനവിരേചനകര്മപരിസമാപ്താവേവ, തേനേഹാകൃതരസസംസര്ഗസ്യൈവ നവമേ ദിനേ സര്പിഃപാനമനുവാസനം ചോപപന്നമ്| യത്തു ഭദ്രശൌനകേ- “സംസൃഷ്ടഭക്തഃ സുമനാഃ സ്നേഹപീതോ ദൃഢാനലഃ| സംശുദ്ധഃ പരതോ മാസാദനുവാസ്യസ്തതോ നരഃ” ഇത്യുക്തം, തത് പ്രാഗനുവാസനവിഷയം രോഗവിശേഷവിഷയം വേതി നൈതദ്വിരുദ്ധം ഭവതി; ബഹൂനി ചാത്ര വ്യാഖ്യാനാനി ടീകാകൃതാമങ്ഗിരി-സൈന്ധവ-ജേജ്ജടേശ്വരസേനാദീനാം സന്തി; അന്യൈസ്തു തദ്വ്യാഖ്യാനാനി ദോഷോദ്ധാരാദേവ നിരസ്താനി| തൈലാക്തഗാത്രായേതി വചനമഭ്യങ്ഗേനാപി സ്നേഹപ്രയോഗദര്ശനാര്ഥമ്| സ്വേദസ്ത്വത്ര പഞ്ചകര്മപൂര്വതയാ വിഹിതോऽനുക്തോऽപ്യായാത്യേവ; യദുക്തം ‘താന്യുപസ്ഥിതദോഷണാം സ്നേഹസ്വേദോപപാദനൈഃ| പഞ്ചകര്മാണി കുര്വീത” (സൂ.അ.൨) ഇതി| ദദ്യാത്ര്യഹാദിതി അനുവാസനദിനാദൂര്ധ്വം ത്ര്യഹാത്, തേന യഥാവക്ഷ്യമാണക്രമേണ ഏകാഹാദ് ദ്വ്യഹാദധികാദ്വാ സ്നേഹാത്തദഹര്വാ നിരൂഹോ ദേയഃ| നാതിബുഭുക്ഷിതായേത്യനേന അതിബുഭുക്ഷിതസ്യ നിരൂഹോऽതിയോഗായോര്ധ്വഗമനായ ച ഭവതീതി സൂചയതി| തത്ര ധന്വരസേന പ്രതിഭോജനം വിരേചനവദഗ്നിമാന്ദ്യാഭാവാദ്ബലാവഹത്വാച്ച യുക്തമേവ; യദുക്തം ഭോജേ- “ആമസ്തകാദ്വിശുദ്ധസ്യ നിരൂഹേണ രസാദികമ്| കിമര്ഥം വിഹിതം ഭോജ്യം സംസര്ഗശ്ച വിരിക്തവത്|| വിരേകഃ പാവകം ഹന്തി തദധിഷ്ഠാനസമ്പ്ലവാത്| ന തു ബസ്തിസ്തഥാ തസ്മാദ്യയോന്നയതി പാവകമ്’ ഇതി| നിരൂഹ ഏവ ദോഷാഗ്നിബലാപേക്ഷയാ രസാദിനാ പേയാദിനാ വാ ഭോജനം ദര്ശയന്നാഹ- സമീക്ഷ്യ വാ ദോഷബലം യഥാര്ഹമിതി; ബലമിതി അഗ്നിബലമ്| നരസ്തത ഇത്യാദിനാ നിരൂഢസ്യാനുവാസനമാഹ| നിശീത്യനേന നിരൂഹാനന്തരം തദ്ദിനേ ക്രിയമാണമനുവാസനം നിശ്യേവ കര്തവ്യമിതി ദര്ശയതി, ന ശീതേ വസന്തേ ച സദ്യോനിരൂഢസ്യ രാത്രാവേവാനുവാസനം ന ദേയമിതി അന്യേ തു നിശീത്യനേന തദഹരേവ നിരൂഢായ സായമനുവാസനം ദേയമിതി ദര്ശയതി, തേന യഥാവക്ഷ്യമാണവിഭാഗേന രാത്രൌ ദിവാ വാ ദേയമിത്യാഹുഃ| അനുവാസനാര്ഹ ഇതി വചനേന യദി സാമതാ മന്ദോ വാ പാവകോ ഭവതി തദാ തദഹരനുവാസനം ന ദേയമിതി സൂചയതി| അത ഏവ ജതൂകര്ണേ ദ്വിതീയദിവസ ഏവാനുവാസനമുക്തം- “തതസ്ത്ര്യഹാന്നിരൂഹേ വ്യുഷിതേ ഭുക്തവതോऽനുവാസനമ്” ഇതി; ഹാരീതേऽപി- “വ്യുഷ്ടം രജന്യാം പ്രസമീക്ഷ്യ തസ്മാദ്ബലാബലം വാऽപ്യനുവാസനീയഃ” ഇത്യുക്തമ്| “സദ്യോ നിരൂഢോऽനുവാസ്യഃ സ്യാത്” ഇതി വചനം നിരൂഹജനിതവാതക്ഷോഭയുക്തപുരുഷവിഷയമ്||൨൦-൨൧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

ശീതേ വസന്തേ ച ദിവാऽനുവാസ്യോ രാത്രൌ ശരദ്ഗ്രീഷ്മഘനാഗമേഷു||൨൨|| താനേവ ദോഷാന് പരിരക്ഷതാ യേ സ്നേഹസ്യ പാനേ പരികീര്തിതാഃ പ്രാക്|൨൩|

നിശീത്യനേന യന്നിശാസമീപേऽനുവാസനം വിഹിതം തദേവ കാലഭേദേന ഭിന്നകാലം ദര്ശയന്നാഹ- ശീതേ ഇത്യാദി| ശീതശബ്ദേന ശിശിരഹേമന്തയോരപി ഗ്രഹണമ്| ദിവേതി നിശാസമീപേ ദിവാഭാഗേ, രാത്രാവപി ച ദിനസമീപായാം രാത്രൌ| ദോഷാന് പരിരക്ഷതാ ദോഷാന് ദൃഷ്ട്വാ, അന്തരം ച ദോഷവര്ജനേന പരിരക്ഷതാ; യേ സ്നേഹസ്യ പാനേ പരികീര്തിതാഃ സ്നേഹാധ്യായേ- “ശ്ലേഷ്മാധികോ ദിവാ ശീതേ” (സൂ.അ.൧൩) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന, യ ഏവാകാലപീതസ്നേഹദോഷാ ഭവന്തി ത ഏവ യഥോക്തകാലവിപര്യയകൃതാനുവാസനേऽപി ദോഷാ ഭവന്തീത്യുക്തം ഭവതി| സ്നേഹാധ്യായേ യദ്വാതപിത്താധികത്വാദിവിശേഷേണാപി രാത്രൌ ദിവാ ച സ്നേഹപാനം വിഹിതം തദിഹാപി സമാനന്യായത്വാദേകദേശാഭിധാനേനാപരൈകദേശാനുമാനാച്ച ജ്ഞേയമ്||൨൨||-

Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24

പ്രത്യാഗതേ ചാപ്യനുവാസനീയേ ദിവാ പ്രദേയം വ്യുഷിതായ ഭോജ്യമ്||൨൩|| സായം ച ഭോജ്യം പരതോ ദ്വ്യഹേ വാ ത്ര്യഹേऽനുവാസ്യോऽഹനി പഞ്ചമേ വാ | ത്ര്യഹേ ത്ര്യഹേ വാऽപ്യഥ പഞ്ചമേ വാ ദദ്യാന്നിരൂഹാദനുവാസനം ച||൨൪||

പ്രത്യാഗതേ ചേത്യാദൌ അനുവാസനീയേ ഇതി അനുവാസനസ്നേഹേ| വ്യുഷിതായേതി നിര്വികാരം രാത്രിവ്യുഷിതായ ദിവാ ഭോജ്യം ദേയം, തഥാ സായം ച ഭോജ്യം ദേയമ്| അനുവാസനാനന്തരം പുനരനുവാസനകാലമാഹ- ത്ര്യഹേ വേത്യാദി| അത്രാപി ത്ര്യഹപഞ്ചാഹവ്യവസ്ഥാ പൂര്വവത്; അയഞ്ചാനുവാസനകാലോ നിരൂഹദിന ഏവ ദാതവ്യാനുവാസനേ പരിജ്ഞേയഃ| അന്യേ തു പഠന്തി യത്- ‘പരതോ ദ്വ്യഹേ വാ ത്ര്യഹേऽനുവാസ്യോऽഹനി പഞ്ചമേ വാ’ ഇതി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പരതോ ദ്വ്യഹേ വാ ത്ര്യഹേऽനുവാസ്യോऽഹനി പഞ്ചമേ വേതി; അത്ര തു ദ്വ്യഹേऽനുവാസനമതിപ്രബലവാതസ്യ, അനതിവൃദ്ധവാതസ്യ ത്ര്യഹേ, പഞ്ചമേ തു പ്രവൃദ്ധകഫപിത്തസ്യേതി വ്യവസ്ഥാ| ദ്വിതീയദിനാനുവാസനം ഹാരീതേऽപ്യുക്തം; വചനം ഹി- “ദൃഷ്ട്വാऽതിവൃദ്ധം പവനസ്യ രൂപം ദിനേ ദിനേ ബസ്തിമുദാഹരന്തി” ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “രൂക്ഷസ്യ ബഹുവാതസ്യ സ്നേഹബസ്തിം ദിനേ ദിനേ| ദദ്യാദ്വൈദ്യസ്തതോऽന്യേഷാമഗ്ന്യാബാധഭയാത്ര്യഹാത്” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇതി| ഇഹാപി ‘രൂക്ഷനിത്യസ്തു” ഇത്യാദിനാ, ‘വാതാര്താശ്ച ദിനേ ദിനേ” (സി.അ.൪) ഇത്യന്തേന ദ്വ്യഹേ ദാനം വിധാസ്യതി, തേന ‘ദ്വ്യഹേ വാ ത്ര്യഹേ വാ’ ഇതി പാഠഃ സാധുഃ; ‘ദ്വ്യഹശബ്ദേന ചാത്ര ദിനദ്വയസമ്ബന്ധമാത്രമുച്യതേ, ന ദ്വ്യഹപൂരണം; തേന പ്രഥമദിവസദത്താനുവാസനാത് പ്രഭൃതി പൂര്ണേ തൃതീയേ ദിവസേऽനുവാസനം പ്രാപ്നോതി’ ഇതി യദുച്യതേ, തന്നിരസ്തമ്; ഏവം ത്ര്യഹേऽപി തൃതീയാഹസമ്ബന്ധ ഏവ വിവക്ഷിതോ ജ്ഞേയ ഇതി||൨൩-൨൪||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

ഏകം തഥാ ത്രീന് കഫജേ വികാരേ പിത്താത്മകേ പഞ്ച തു സപ്ത വാऽപി| വാതേ നവൈകാദശ വാ പുനര്വാ ബസ്തീനയുഗ്മാന് കുശലോ വിദധ്യാത്||൨൫||

സമ്പ്രതി ദോഷഭേദേനാനുവാസനനിയമമാഹ- ഏകം തഥാ ത്രീനിത്യാദി| ഏതച്ച ‘സങ്ഖ്യാഃ കതി’ ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരമ്; അപരം സങ്ഖ്യാപ്രശ്നസ്യോതരം ‘ത്രിംശന്മതാഃ കര്മസു ’ ഇത്യാദിനാ ഭവിഷ്യതി| കഫപിത്തയോശ്ച യദ്യപ്യനുവാസനം ന വിഹിതം, തഥാऽപി വാതാനുഗതകഫപിത്തവിഷയതയൈതദ്ബോദ്ധവ്യമ്| പുനര്വേത്യനേന വാതേ നവ ഏകാദശ വാ കുര്യാത്| അയുഗ്മാനിത്യനേന ദ്വിചതുഃഷഡാദിസങ്ഖ്യയാ യുഗ്മദാനം നിഷേധയതി, അയുഗ്മദാനം പ്രഭാവാദേവാത്രോപകാരീതി മഹര്ഷിവചനാദ്ബോധ്യം, യഥാ- “യുഗ്മേഷ്വഹഃസു പുത്രകാമൌ സംവസേതാമ്” (ശാ.അ.൮) ഇതി; ഉപപത്തിശ്ചാത്രാതിപ്രസങ്ഗഭീത്യാ ന കഥിതാऽऽചാര്യേണ| യത്തു- “ത്രീന് പഞ്ച വാऽऽഹുശ്ചതുരോऽഥ ഷഡ് വാ” ഇത്യാദിനാ യുഗ്മബസ്തിദാനം വക്ഷ്യതി, തന്നിരൂഹാങ്ഗതയാ സ്നേഹനാര്ഥക്രിയമാണാനുവാസനവിഷയയുഗ്മബസ്തിദാനം ജ്ഞേയമ്, ഇഹ തു പ്രധാനതയാ ക്രിയമാണാനുവാസനവിഷയമയുഗ്മദാനമിതി ന വിരോധഃ| ഏതേന, യദുക്തമാഷാഢവര്മണാ- “നിരൂഹകാര്യകാരണമയുഗ്മദാനമസ്മിന്നോക്തം നിഷിദ്ധപൂര്വ ച, യോഗസ്യാന്തേ ക്രമാദേകം തഥാ ത്രീനിത്യാദീന് സ്നേഹാന് പ്രാഹ” (?) ഇതി, തന്നിരസ്തം ജ്ഞേയമ്| കിഞ്ച, അയുഗ്മാനിത്യനേന പുനര്വേത്യനേന ച യത്രാനുവൃത്ത്യാऽനുവാസനം ദേയം തത്രായുഗ്മകം നിരൂഹാന്തരിതം ച കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ, തേന യഥോക്തസങ്ഖ്യാകാന്നിരൂഹാന് ദത്ത്വാ യഥോക്തസങ്ഖ്യയാ സ്നേഹോ ദേയഃ| വിഷമസങ്ഖ്യോപാദാനം തു മധ്യവിധയാऽപി ദ്വ്യഹചതുരഹാദിഗ്രാഹകം ഭവതി , തേനോത്തരത്ര വക്ഷ്യമാണസങ്ഖ്യാനുവാസനം ന വിരോധീതി ബ്രൂതേ| ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം- “നിരൂഹേ വ്യുഷിതേ ഭുക്തവതോऽനുവാസനം പരം ദ്വിതീയേऽഹനി പഞ്ചമേ വാ തഥൈകാദശാഹേऽപകര്ഷതോ ദ്വിത്രിചതുരാദി(?) വാതാദിഷൂച്യതേ” ഇതി||൨൫||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

നരോ വിരിക്തസ്തു നിരൂഹദാനം വിവര്ജയേത് സപ്തദിനാന്യവശ്യമ്| ശുദ്ധോ നിരൂഹേണ വിരേചനം ച തദ്ധ്യസ്യ ശൂന്യം വികസേച്ഛരീരമ്||൨൬||

സമ്പ്രതി നിരൂഹവിരേചനയോരന്തരേऽവശ്യപരിഹര്തവ്യകാലമാഹ- നരോ വിരിക്തസ്ത്വിത്യാദി| അവശ്യമിതി വചനാദേകാഹസാധ്യേऽപി വ്യാധാവവശ്യം സപ്തദിനച്ഛേദഃ കര്തവ്യ ഇതി ദര്ശയതി| യദ്യപിവിരേചനാനന്തരം നിഷിദ്ധ ഏവ നിരൂഹഃ പഞ്ചകര്മീയായാം സിദ്ധൌ, തഥാ നിരൂഢസ്യ വിരേചനം നിഷിദ്ധം, തഥാऽപി തത്കാലമേവ സ നിഷേധഃ; തേന ത്രിചതുരാദിദിനേऽപി പ്രസക്തിനിരാസാര്ഥമിദം വചനമ്| യത്തു വിരേചനാനന്തരം നവമേऽഹ്ന്യനുവാസനകാലാദുത്തരകാലമേവ നിരൂഹവിധാനം, തേനാര്വാഗ്ബസ്തേഃ പ്രസക്തിരപി ന സ്യാദിത്യുച്യതേ; തന്ന, യതോऽനുവാസനശുദ്ധ്യപേക്ഷസംസര്ജനക്രമസ്യേയം വിധാ, യദാऽവരശുദ്ധ്യാ ത്ര്യഹേണൈവ പേയാദിക്രമഃ സമാപ്യതേ, തദാ ചതുര്ഥദിനേऽനുവാസനദാനാത് പഞ്ചമേ ഷഷ്ഠേ വാ ദിനേ നിരൂഹഃ പ്രസജ്ജ്യേത, അതസ്തന്നിരാസാര്ഥമേതദ്വചനമ്| നിരൂഹാനന്തരം തു സംസര്ജനക്രമോ നാസ്ത്യേവ, തേന ത്ര്യഹം സ്നേഹം ദത്ത്വാ വിരേചനപ്രസക്തിരസ്ത്യേവ| സപ്താഹാദര്വാക് സപ്താഹം യാവച്ച നിരൂഹവിരേചനവര്ജനേ ഹേതുമാഹ- തദ്ധ്യസ്യേത്യാദി| വികസേദിതി ഹിംസ്യാത്| ശൂന്യമിതി പൂര്വശോധനശൂന്യശരീരം പുനഃ ശോധനാദ്ധിംസ്യാദിതി ഭാവഃ| യത്തു “ആസപ്താഹാദ്വിരേകോ വാ തതശ്ചാപി നിരൂഹണമ്” ഇതി തന്ത്രാന്തരേ പ്രോക്തം, തച്ച സംസര്ഗവിധയാ ക്രിയമാണസംശോധനക്രമേ ജ്ഞേയമ്| തത്രാപി ച സപ്താഹപൂരണം സംസര്ജനസ്നേഹാദീനാമനുമതവികല്പപരിഹാരാദ് വ്യാഖ്യേയമ്||൨൬||

Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28

ബസ്തിര്വയഃസ്ഥാപയിതാ സുഖായുര്ബലാഗ്നിമേധാസ്വരവര്ണകൃച്ച| സര്വാര്ഥകാരീ ശിശുവൃദ്ധയൂനാം നിരത്യയഃ സര്വഗദാപഹശ്ച||൨൭|| വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താനിലമൂത്രകര്ഷീ ദാര്ഢ്യാവഹഃ ശുക്രബലപ്രദശ്ച| വിശ്വക്സ്ഥിതം ദോഷചയം നിരസ്യ സര്വാന് വികാരാന് ശമയേന്നിരൂഹഃ||൨൮||

‘കിങ്ഗുണോ ബസ്തിഃ’ ഇതിപ്രശ്നസ്യോത്തരം ബസ്തിര്വയഃസ്ഥാപയിതേത്യാദി| അയം ചാസ്ഥാപനഗുണഃ, അനുവാസനസ്യ തു ദേഹേ നിരൂഹേണ’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന ഗുണാന് വക്ഷ്യതി| വയഃ സ്ഥാപയതീതി വയഃസ്ഥാപയിതാ; വയഃസ്ഥാപനത്വം ചാസ്യ സ്രോതഃശുദ്ധികരത്വാത്| സര്വാര്ഥകാരീതി സ്ഥിരത്വാപകര്ഷാദിവിരുദ്ധാര്ഥസ്യാപി ഭേഷജവിശേഷയോഗാത്| ശിശുവൃദ്ധയൂനാം നിരത്യയ ഇത്യനേന വമനവിരേചനാഭ്യാമുത്കര്ഷ ഉച്യതേ, തേ ഹി ശിശുവൃദ്ധയോര്നിഷിദ്ധേ| സര്വഗദാപഹത്വം സംശമനേന ജ്ഞേയം, സര്വാന് വികാരാന് ശമയേദിത്യനേന ദോഷസംശോധനദ്വാരാ സര്വഗദാപഹത്വമുച്യത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യം; കിംവാ സര്വാന് വികാരാനിതി സര്വാവസ്ഥാന് വികാരാനിതി വിശേഷഃ||൨൭-൨൮||

Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31

ദേഹേ നിരൂഹേണ വിശുദ്ധമാര്ഗേ സംസ്നേഹനം വര്ണബലപ്രദം ച| ന തൈലദാനാത് പരമസ്തി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യം വിശേഷേണ സമീരണാര്തേ ||൨൯|| സ്നേഹേന രൌക്ഷ്യം ലഘുതാം ഗുരുത്വാദൌഷ്ണ്യാച്ച ശൈത്യം പവനസ്യ ഹത്വാ| തൈലം ദദാത്യാശു മനഃപ്രസാദം വീര്യം ബലം വര്ണമഥാഗ്നിപുഷ്ടിമ് ||൩൦|| മൂലേ നിഷിക്തോ ഹി യഥാ ദ്രുമഃ സ്യാന്നീലച്ഛദഃ കോമലപല്ലവാഗ്ര്യഃ| കാലേ മഹാന് പുഷ്പഫലപ്രദശ്ച തഥാ നരഃ സ്യാദനുവാസനേന||൩൧||

ദേഹേ ഇത്യാദിനാऽനുവാസനഗുണമാഹ| നിരൂഹേണ വിശുദ്ധമാര്ഗേ ഇതി വചനാന്നിരൂഹശോധിത ഏവ മാര്ഗേ സംസര്ജദനുവാസനം യഥോക്തഗുണകര്തൃ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ന തൈലദാനാദിത്യത്ര തൈലശബ്ദേന സ്നേഹോപലക്ഷണേന കേചിദ്ഘൃതമപി ഗ്രാഹയന്തി, കിന്തു തൈലമേവാത്ര വാതഹരപ്രധാനതയാ ബ്രൂതേ ഇതി യുക്തം പശ്യാമഃ; തഥാ ഹ്യത്ര ഔഷ്ണ്യാച്ഛൈത്യമിത്യുക്തമ്, ഔഷ്ണ്യം ച ന സര്പിഷീതി; സ്നേഹാ മജ്ജവര്ജിതാ അനുവാസനാധികൃതാ അപ്യപ്രധാനത്വാന്നാത്ര ഘൃതമനുമന്യതേ| പരമസ്തീത്യാദൌ ദ്രവ്യമിതി കാരണം, തച്ച കാരണമനിലപ്രശമനേന ജ്ഞേയമ്, ‘നാന്വാസനാത് കിഞ്ചിദിഹാസ്തി കര്മ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തൈലകൃത്യമേവ സകാരണം വ്യാകരോതി- സ്നേഹേനേത്യാദി| തൈലം ചാനുവാസനേ പക്വമേവ ജ്ഞേയമ്; അപക്വസ്യ തു ‘ന ചാമം പ്രണയേത് സ്നേഹം സ ഹ്യഭിഷ്യന്ദയേദ്ഗുദമ്’ (സി.അ.൪) ഇത്യനേന നിഷിദ്ധത്വാത്| അത്ര തൈലാനിലയോര്വിപരീതഗുണയോര്മേലകേ ദ്രവ്യപ്രഭാവാത്തൈലമേവ വാതം ഹന്തി, ന വാതസ്തൈലമ്; അണുത്വം ഗുണോ യദ്യപി തൈലേ വാതേ ചാസ്തി, തഥാऽപീഹ പ്രഭാവാദ്വാതസൂക്ഷ്മാവയവസമ്ബദ്ധം തൈലം സ്നേഹാദിനാ വാതം ജയതി, തേന സമാനമപ്യണുത്വമിഹ വിരുദ്ധാര്ഥകാര്യേവേതി| തൈലസ്യ യഥോക്തകാര്യകര്തൃത്വേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- മൂലേ ഇത്യാദി| മൂലദൃഷ്ടാന്തേന ചാനുവാസനേന സാക്ഷാത്തര്പണീയസ്യ ഗുദസ്യ ദേഹമൂലത്വം ദര്ശയതി, ഉക്തം ഹി പരാശരേ- “മൂലം ഗുദം ശരീരസ്യ സിരാസ്തത്ര പ്രതിഷ്ഠിതാഃ| സര്വം ശരീരം പുഷ്ണന്തി മൂര്ധാനം യാവദാശ്രിതാഃ” ഇതി; തഥാऽനുവാസനാദപി നരോ ബലവീര്യാദ്യുപേതോऽപത്യവാംശ്ച സ്യാദിത്യര്ഥഃ||൨൯-൩൧||

Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34

സ്തബ്ധാശ്ച യേ സങ്കുചിതാശ്ച യേऽപി യേ പങ്ഗവോ യേऽപി ച ഭഗ്നരുഗ്ണാഃ| യേഷാം ച ശാഖാസു ചരന്തി വാതാഃ ശസ്തോ വിശേഷേണ ഹി തേഷു ബസ്തിഃ||൩൨|| ആധ്മാപനേ വിഗ്രഥിതേ പുരീഷേ ശൂലേ ച ഭക്താനഭിനന്ദനേ ച| ഏവമ്പ്രകാരാശ്ച ഭവന്തി കുക്ഷൌ യേ ചാമയാസ്തേഷു ച ബസ്തിരിഷ്ടഃ||൩൩|| യാശ്ച സ്ത്രിയോ വാതകൃതോപസര്ഗാ ഗര്ഭം ന ഗൃഹ്ണന്തി നൃഭിഃ സമേതാഃ| ക്ഷീണേന്ദ്രിയാ യേ ച നരാഃ കൃശാശ്ച ബസ്തിഃ പ്രശസ്തഃ പരമം ച തേഷു||൩൪||

സാമാന്യേന നിരൂഹാനുവാസനയോര്ഗുണമാഹ- സ്തബ്ധാശ്ച യേ ഇത്യാദി| ഭഗ്നാ ഇതി ഭഗ്നകായാഃ ; രുഗ്ണാ ഇതി സന്ധിമുക്താഃ| ഭക്താനഭിനന്ദനേ അരോചകേ| വാതകൃതോപസര്ഗാ ഇതി വാതകൃതോപദ്രവാഃ| ക്ഷീണേന്ദ്രിയാ ഇതി അതിക്ഷീണശുക്രാഃ| അത്ര ശുദ്ധവാതാദിഷ്വനുവാസനം, ഭക്താനഭിനന്ദനപ്രകാരേഷു ച നിരൂഹ ഇത്യാദ്യര്ഥോऽനുസരണീയഃ||൩൨-൩൪||

Adhikarana 26 (35) · Śloka 35

ഉഷ്ണാഭിഭൂതേഷു വദന്തി ശീതാഞ്ഛീതാഭിഭൂതേഷു തഥാ സുഖോഷ്ണാന്| തത്പ്രത്യനീകൌഷധസമ്പ്രയുക്താന് സര്വത്ര ബസ്തീന് പ്രവിഭജ്യ യുഞ്ജ്യാത് ||൩൫||

സമ്പ്രതി കേഷു ച കശ്ച ബസ്തിരിതി പ്രശ്നസ്യോതരമ്- ഉഷ്ണാഭിഭൂതേഷ്വിത്യാദി| ഉഷ്ണാഭിഭൂതേ തഥാ ശീതാഭിഭൂതേ ഇതി വക്തവ്യേ, യേന ‘സര്വത്ര’ ഇതി കരോതി, തേന സ്നിഗ്ധരൂക്ഷഗുരുലധ്വഭിഭൂതേऽപി തദ്വിപരീതൌഷധസമ്പാദിതോ വസ്തിര്ദേയ ഇതി ദര്ശയതി||൩൫||

Adhikarana 27 (36) · Śloka 36

ന ബൃംഹണീയാന് വിദധീത ബസ്തീന് വിശോധനീയേഷു ഗദേഷു വൈദ്യഃ| കുഷ്ഠപ്രമേഹാദിഷു മേദുരേഷു നരേഷു യേ ചാപി വിശോധനീയാഃ||൩൬||

നിത്യവിശോധനീയഗദാനാഹ- കുഷ്ഠപ്രമേഹാദിഷ്വിത്യാദി| അത്ര, ആദിശബ്ദേനാരോചകതന്ദ്രാശ്ലീപദാദീനാം ഗ്രഹണമ്| മേദുരേഷ്വിതി മേദസ്വിഷു||൩൬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ക്ഷീണക്ഷതാനാം ന വിശോധനീയാന്ന ശോഷിണാം നോ ഭൃശദുര്ബലാനാമ്| ന മൂര്ച്ഛിതാനാം ന വിശോധിതാനാം യേഷാം ച ദോഷേഷു നിബദ്ധമായുഃ||൩൭||

ക്ഷീണക്ഷതാനാം നേതി ക്ഷീണാ രാജയക്ഷ്മിപ്രഭൃതയോ ജ്ഞേയാഃ| വിശോധനീയാനിതി അപകര്ഷണകാരകാന്| യേഷാം ച ദോഷേഷു നിബദ്ധമായുരിതി യേ സംശോധനഹരണമാത്രേണൈവ പ്രാണാഞ്ജഹതി||൩൭||

Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40

ശാഖാഗതാഃ കോഷ്ഠഗതാശ്ച രോഗാ മര്മോര്ധ്വസര്വാവയവാങ്ഗജാശ്ച| യേ സന്തി തേഷാം ന ഹി കശ്ചിദന്യോ വായോഃ പരം ജന്മനി ഹേതുരസ്തി||൩൮|| വിണ്മൂത്രപിത്താദിമലാശയാനാം വിക്ഷേപസങ്ഘാതകരഃ സ യസ്മാത്| തസ്യാതിവൃദ്ധസ്യ ശമായ നാന്യദ്ബസ്തിം വിനാ ഭേഷജമസ്തി കിഞ്ചിത്||൩൯|| തസ്മാച്ചികിത്സാര്ധമിതി ബ്രുവന്തി സര്വാം ചികിത്സാമപി ബസ്തിമേകേ|൪൦|

ബസ്തേര്ബഹുവിഷയാം സ്തുതിമാചക്ഷാണഃ ‘കിങ്ഗുണോ ബസ്തിഃ’ ഇതി പ്രശ്നസ്യൈവോത്തരം പുനരാഹ- ശാഖാഗതാ ഇത്യാദി| ശാഖാകോഷ്ഠമര്മഗതാ ഇത്യനേന ത്രിവിധശാഖാദിരോഗമര്ഗോ ഗൃഹീതഃ; മര്മജശബ്ദേന ഹി മധ്യമരോഗമാര്ഗാശ്രയിണാം സന്ധിജാനാമപി സാഹചര്യാദ്ഗ്രഹണമ്; ഇഹ മര്മാസ്ഥിസ്ന്ധയോ ഹി മധ്യമോ രോഗമാര്ഗ ഉക്തഃ| ഊര്ധ്വസര്വശബ്ദേന ച ഊര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്ഭേദാദപ്യുക്തരോഗമാര്ഗത്രയഗ്രഹണമ്| സര്വാവയവാങ്ഗജശബ്ദേന ച പ്രാദേശികസര്വാങ്ഗഭേദാദപ്യുക്തഗ്രഹണമ്; വായോഃ പരമിതി വായോഃ പരോ ന കശ്ചിത് ശ്രേഷ്ഠ ഇതി യാവത്| ഏതേന യദ്യപി കഫപിത്തേ അപി രോഗകാരണേ ഭവതഃ, തഥാऽപി വായുരേവ ശ്രേഷ്ഠ ഇത്യുച്യതേ| വായോഃ ശ്രേഷ്ഠത്വ ഏവ ഹേതുമാഹ- വിണ്മൂത്രേത്യാദി| പിത്താദീത്യത്രാദിശബ്ദേന കഫസ്യ ഗ്രഹണം, (ന ച മലശബ്ദേന കഫസ്യ ഗ്രഹണം ,) മലശബ്ദേന ചേതരധാതുമലാനാം ഖമലാദീനാം ച ഗ്രഹണമ്| ആശയശബ്ദേന മലവ്യതിരിക്തപ്രസാദാഖ്യാനാമാശയാനാം ധാതൂനാം ച ഗ്രഹണമ്| വിക്ഷേപസങ്ഘാതകര ഇതി വിയോഗമേലകകരഃ; ഏതേന, യസ്മാദ്വായുരേവ ദോഷമലധാതൂനാം സംയോഗവിഭാഗൌ കരോതി, തേന ദോഷദൂഷ്യവിണ്മലമേലകരൂപനിഖിലവ്യാധികരണേ വായുരേവ പ്രധാനം ഭവതീതി ഭാവഃ| കിംവാ ആശയശബ്ദഃ പ്രത്യേകം വിഡാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ, സ്ഥാനേന ച സ്ഥാനിനോ ലഭ്യന്തേ, വിഡാദിസംയോഗവിഭാഗേനൈവ ച സര്വവ്യാധികരണപരിഗ്രഹോ ഭവതി| ഭവത്വേവം വാതസ്യ പ്രാധാന്യമതഃ കിമിത്യാഹ- തസ്യേത്യാദി| ഭേഷജമിതി പ്രധാനം ഭേഷജം, യദുക്തം- ‘ബസ്തിര്വാതഹരാണാമ്’ (സൂ.അ.൨൫) ഇതി| അതോ ബസ്താവര്ധചികിത്സാരൂപതാ തഥാ സര്വചികിത്സാരൂപതാ ച യുക്തൈവ||൩൮-൩൯||-

Adhikarana 30 (40) · Śloka 41

നാഭിപ്രദേശം കടിപാര്ശ്വകുക്ഷിം ഗത്വാ ശകൃദ്ദോഷചയം വിലോഡ്യ ||൪൦|| സംസ്നേഹ്യ കായം സപുരീഷദോഷഃ സമ്യക് സുഖേനൈതി ച യഃ സ ബസ്തിഃ |൪൧|

തത്ര ബസ്തേഃ കൃതാകൃതലക്ഷണാനി ക്രമേണാഹ- നാഭീത്യാദി| വിലോഡ്യേതി സങ്ക്ഷോഭ്യ| സംസ്നേഹ്യ കായമിതി വീര്യരൂപേണ സാരേണ കായം വ്യാപ്യ, ഉക്തം ഹി- “വീര്യേണ ബസ്തിരാദത്തേ ദോഷാനാപാദമസ്തകാത്” (സു.ചി.അ.൩൫) ഇതി| സ്നേഹശബ്ദേന ച സാരോऽഭിധീയതേ; യഥാ- “ദേഹഃ സ്നേഹപരിക്ഷയാത്” (ചി.അ.൮) ഇതി| സമ്യഗിതി നിരവശേഷേണ| സുഖേനേതി വികാരമകൃത്വാ||൪൦||-

Adhikarana 31 (41) · Śloka 42

പ്രസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രസമീരണത്വം രുച്യഗ്നിവൃദ്ധ്യാശയലാഘവാനി||൪൧|| രോഗോപശാന്തിഃ പ്രകൃതിസ്ഥതാ ച ബലം ച തത് സ്യാത് സുനിരൂഢലിങ്ഗമ്|൪൨|

താദാത്വികബസ്തിസമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമഭിധായോത്തരകാലഭവമാഹ- പ്രസൃഷ്ടേത്യാദി| ‘ആശയലാഘവാനി’ ഇത്യത്ര ‘ആമയലാഘവാനി’ ഇതി പാഠേ രോഗോപശാന്തിരിത്യനന്തരം വാശബ്ദോ ജ്ഞേയഃ, തേന രോഗോപശാന്തിരിഹ നിരൂഹസാധ്യവികാരാണാമുപശാന്തിഃ||൪൧||-

Adhikarana 32 (42) · Śloka 43

സ്യാദ്രുക്ഛിരോഹൃദ്ഗുദബസ്തിലിങ്ഗേ ശോഫഃ പ്രതിശ്യായവികര്തികേ ച||൪൨|| ഹൃല്ലാസികാ മാരുതമൂത്രസങ്ഗഃ ശ്വാസോ ന സമ്യക് ച നിരൂഹിതേ സ്യുഃ|൪൩|

സ്യാദിത്യാദി ബസ്ത്യയോഗലക്ഷണമ്| ന സമ്യങ്നിരൂഹിതേ ഇതി അയോഗേന നിരൂഹിതേ||൪൨||-

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

ലിങ്ഗം യദേവാതിവിരേചിതസ്യ ഭവേത്തദേവാതിനിരൂഹിതസ്യ||൪൩||

ബസ്ത്യതിയോഗലക്ഷണമതിദേശേനാഹ- ലിങ്ഗമിത്യാദി||൪൩||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

പ്രത്യേത്യസക്തം സശകൃച്ച തൈലം രക്താദിബുദ്ധീന്ദ്രിയസമ്പ്രസാദഃ | സ്വപ്നാനുവൃത്തിര്ലഘുതാ ബലം ച സൃഷ്ടാശ്ച വേഗാഃ സ്വനുവാസിതേ സ്യുഃ||൪൪||

അനുവാസനസമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമാഹ- പ്രത്യേതീത്യാദി| അസക്തമിതി സങ്ഗം വിനാ| രക്താദയഃ ധാതവഃ| സ്വപ്നാനുവൃതിഃ നിദ്രാനുവൃത്തിഃ| സൃഷ്ടാ ഇതി അബദ്ധാഃ||൪൪||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 46

അധഃശരീരോദരബാഹുപൃഷ്ഠപാര്ശ്വേഷു രുഗ്രൂക്ഷഖരം ച ഗാത്രമ് | ഗ്രഹശ്ച വിണ്മൂത്രസമീരണാനാമസമ്യഗേതാന്യനുവാസിതസ്യ ||൪൫|| ഹൃല്ലാസമോഹക്ലമസാദമൂര്ച്ഛാവികര്തികാ ചാത്യനുവാസിതസ്യ|൪൬|

അധ ഇത്യാദ്യനുവാസനായോഗലക്ഷണമ്| രൂക്ഷഖരതാ ചാത്ര ശരീരസ്യാസ്നേഹനാദേവ| ഹൃല്ലാസാദി അതിയോഗലക്ഷണമ്||൪൫||-

Adhikarana 36 (46) · Śloka 47

യസ്യേഹ യാമാനനുവര്തതേ ത്രീന് സ്നേഹോ നരഃ സ്യാത് സ വിശുദ്ധദേഹഃ||൪൬|| ആശ്വാഗതേऽന്യസ്തു പുനര്വിധേയഃ സ്നേഹോ ന സംസ്നേഹയതി ഹ്യതിഷ്ഠന്|൪൭|

ഉചിതസ്നേഹപ്രത്യാഗമനകാലമാഹ- യസ്യേത്യാദി| യാമാനിതി പ്രഹരാന്| സ വിശുദ്ധദേഹ ഇതി സ അനുവാസനപ്രയോഗസമ്യഗ്യോഗാദനുവാസനവ്യാപത്തിരഹിത ഇത്യര്ഥഃ| ആശ്വാഗതേ ഇതി ശീഘ്രം പ്രത്യാഗതേ, അന്യസ്തു വിധേയ ഇതി തദൈവാന്യഃ സ്നേഹോ ദേയഃ| പുനഃ സ്നേഹദാനോപപത്തിമാഹ- സ്നേഹോ ന സംസ്നേഹയതി ഹ്യതിഷ്ഠന്നിതി||൪൬||-

Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49

ത്രിംശന്മതാഃ കര്മ നു ബസ്തയോ ഹി കാലസ്തതോऽര്ധേന തതശ്ച യോഗഃ||൪൭|| സാന്വാസനാ ദ്വാദശ വൈ നിരൂഹാഃ പ്രാക് സ്നേഹ ഏകഃ പരതശ്ച പഞ്ച| കാലേ ത്രയോऽന്തേ പുരതസ്തഥൈകഃ സ്നേഹാ നിരൂഹാന്തരിതാശ്ച ഷട് സ്യുഃ||൪൮|| യോഗേ നിരൂഹാസ്ത്രയ ഏവ ദേയാഃ സ്നേഹാശ്ച പഞ്ചൈവ പരാദിമധ്യാഃ|൪൯|

സമ്പ്രതി സങ്ഖ്യാപ്രശ്നസ്യോത്തരവിശേഷമാഹ- ത്രിംശദിത്യാദി| കര്മകാലയോഗസഞ്ജ്ഞാ യഥാക്രമം ത്രിംശത്ഷോഡശാഷ്ടബസ്തിസമുദയേഷു ജ്ഞേയാ| കാലസ്തതോऽര്ധേനേത്യത്ര അര്ധശബ്ദോ ന സമപ്രതിവചനഃ ; തേന ത്രിംശദധ ഷോഡശ ഭവന്തി| സാന്വസനാ ഇത്യാദിനാ കര്മാദീനാം നിരൂഹാനുവാസനവിഭാഗമാഹ| ഏകമനുവാസനം ദത്ത്വാ ദീയന്ത ഇതി സാന്വസനാഃ, ഏവമനുവാസനേന പ്രത്യേകം യോഗാദ് ദ്വാദശ നിരൂഹാശ്ചതുര്വിംശതിര്ബസ്തയോ ഭവന്തി| പ്രാഗിതി ആരമ്മേ| പരത ഇതി ദ്വാദശനിരൂഹോത്തരകാലേ| നിരൂഹാന്തരിതാശ്ച ഷട് സ്യുരിതി നിരൂഹേണാന്തരീ കൃതാഃ, ഏവം ച ദ്വാദശ ബസ്തയഃ പൂരണീയാഃ| പഞ്ചൈവ പരാദിമധ്യാ ഇതി പഞ്ച സ്നേഹാ അന്തേ മധ്യേ ആദൌ ച യേഷാം വിഭക്താസ്തേ തഥാ; അത്ര ചാദൌ സ്നേഹദ്വയമ്, അന്തേ ച സ്നേഹദ്വയം, നിരൂഹത്രയമധ്യേ ചൈകമനുവാസനമ്, ഏവം പഞ്ച സ്നേഹാ ഭവന്തി| യേ തു നിരൂഹദിന ഏവാനുവാസനം വദന്തി തന്മതേ ആദാവേക ഏവ, അന്തേऽപി ദിനാന്തരേ ഏകഃ, ഏവം പഞ്ച ഭവന്തി; ഏവം കര്മകാലയോരപി നിരൂഹദിന ഏവ ദിനാന്തരേ വാऽനുവാസനം വ്യാഖ്യേയമ്| അത്ര ചൈകസ്നേഹാന്തരിതാനാം നിരൂഹാണാം ദാനേ വാതക്ഷോഭോ നാശങ്കനീയഃ, കര്മാദിഷു നിരൂഹാ യാപനാബസ്തിരൂപാ ദീയന്തേ, തേ സ്നിഗ്ധാ ഏവേതി കൃത്വാ ന വാതക്ഷോഭകാ ഭവന്തി| ഏതേ ച കര്മാദയോ യദ്യപി ശാസ്ത്രപ്രദേശേഷു ന വ്യവഹ്രിയന്തേ, തഥാऽപി തദ്വിദ്യവ്യവഹാരാര്ഥമേവേയം കര്മാദിസഞ്ജ്ഞാ, യഥാ യമകമഹാച്ഛപാനാദിസഞ്ജ്ഞാ; തേന കര്മാദിസഞ്ജ്ഞായാഃ ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാദര്ശനാത് കര്മാദിപ്രതിപാദകോ ഗ്രന്ഥോऽനാര്ഷ ഇതി യദുച്യതേ, തന്നിരസ്തമ്| കര്മാദിസഞ്ജ്ഞാ ച തന്ത്രാന്തരേऽപ്യസ്തി| തഥാഹി ജതൂകര്ണഃ- “ബസ്തയസ്ത്രിംശത് ഷോഡശാഷ്ടൌ ച കര്മകലയോഗാഃ; നിരൂഹാഃ സ്നേഹാന്തരിതാ ദ്വാദശ ഷട് ത്രയഃ; ഏകസ്നേഹാരമ്ഭാഃ പഞ്ചത്ര്യേകാന്താഃ” ഇതി; ഹാരീതേऽപി- “ത്രിംശകം കര്മ ബുധാ വദന്തി” ഇത്യാദ്യുക്തമ്| കര്മാദീനാം പ്രയോഗം കേചിദ്വാതാദിഷു വദന്തി||൪൭-൪൮||-

Adhikarana 38 (49) · Śloka 50

ത്രീന് പഞ്ച വാऽऽഹുശ്ചതുരോऽഥ ഷഡ്വാ വാതാദികാനാമനുവാസനീയാന് ||൪൯|| സ്നേഹാന് പ്രദായാശു ഭിഷഗ്വിദധ്യാത് സ്രോതോവിശുദ്യര്ഥമതോ നിരൂഹാന്|൫൦|

ത്രീന് പഞ്ചേത്യാദിനാ സ്നേഹനാര്ഥമനുവാസനമാഹ| അത്ര യേ ‘വാതാദികാനാം’ ഇതി പഠന്തി, തേഷാമാദിശബ്ദേന പിത്തകഫയോരപി ഗ്രഹണം; ബഹുവചനം തു തദ്ഗുണസംവിജ്ഞാനബഹുവ്രീഹിണാ വാതസ്യ ഗ്രഹണാദ്ബഹുത്വസങ്ഖ്യായോഗാദുപപന്നമ്| യഥോക്തം കുഷ്ഠനിദാനേ- ‘വാതാദിഷു പ്രദുഷ്ടേഷു” (നി.അ.൫) ഇതി, തഥാ കിയന്തഃശിരസീയേऽപി “വാതാദീനാം രസാദീനാം” (സൂ.അ.൧൭) ഇതി ബഹുത്വം നിര്ദിഷ്ടമ്| അന്യേ തു- ‘വാതാധികാനാം’ ഇതി പഠന്തി| അത്ര ചതുര്ണാം ഷണ്ണാം ച സ്നേഹാനാം യുഗ്മരൂപാണാമപി ദാനമവിരുദ്ധമേവ, ഏതദനുവാസനസ്യ നിരൂഹാങ്ഗതയാ സ്നേഹനാര്ഥം ക്രിയമാണത്വാത്; അയുഗ്മദാനം തു ‘ബസ്തീനയുഗ്മാന്’ ഇത്യനേന സ്വപ്രധാനതയാऽനുവാസനസ്യ വിഹിതമിതി ഭിന്നവിഷയതയാ ന വിരോധഃ; യതഃ സ്നേഹനപ്രയോജനമനുവാസനം സ്നേഹേ ഭൂത ഏവായുഗ്മദാനേന നിവര്തനീയം; കിംവാ, അയുഗ്മാ തന്ത്രതോ വ്യാഖ്യാനേന സങ്ഖ്യൈവോച്യതേ, തഥാഹി- ത്രീന്, പഞ്ച, ത്രീന് ചതുര ഇതി സപ്ത, പഞ്ച ചതുര ഇതി നവ, പഞ്ച ഷഡിത്യേകാദശ, ഇതി പഞ്ച വികല്പാ ഇഹ വിധീയന്തേ| തന്ത്രാന്തരേ സ്നേഹസ്യ യുഗ്മദാനമുക്തം, യഥാ- “രൂക്ഷസ്യ ബഹുവാതസ്യ ദ്വൌ ത്രീന് വാऽപ്യനുവാസനാന്| ദദ്യാത് സ്നിഗ്ധതനും ജ്ഞാത്വാ തതഃ പശ്ചാന്നിരൂഹയേത്” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇതി| സ്രോതഃശബ്ദേന വിബദ്ധസിരാऽഭിഹിതാ||൪൯||-

Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53

വിശുദ്ധദേഹസ്യ തതഃ ക്രമേണ സ്നിഗ്ധം തലസ്വേദിതമുത്തമാങ്ഗമ്||൫൦|| വിരേചയേത്ത്രിര്ദ്വിരഥൈകശോ വാ ബലം സമീക്ഷ്യ ത്രിവിധം മലാനാമ്| ഉരഃശിരോലാഘവമിന്ദ്രിയാച്ഛ്യം സ്രോതോവിശുദ്ധിശ്ച ഭവേദ്വിശുദ്ധേ||൫൧|| ഗലോപലേപഃ ശിരസോ ഗുരുത്വം നിഷ്ഠീവനം ചാപ്യഥ ദുര്വിരിക്തേ| ശിരോക്ഷിശങ്ഖശ്രവണാര്തിതോദാവത്യര്ഥശുദ്ധേ തിമിരം ച പശ്യേത്||൫൨|| സ്യാത്തര്പണം തത്ര മൃദു ദ്രവം ച സ്നിഗ്ധസ്യ തീക്ഷ്ണം തു പുനര്ന യോഗേ|൫൩|

സമ്പ്രതി ക്രമാഗതശിരോവിരേചനസ്യ കല്പനാമസമ്യഗ്യോഗായേഗാതിയോഗലക്ഷണം ചാഹ- വിശുദ്ധേത്യാദി| വിശുദ്ധദേഹസ്യേതി ഏതച്ച പഞ്ചകര്മസമ്പാദനീയനൃവിഷയത്വം ശുദ്ധിപൂര്വകത്വം ശിരോവിരേചനസ്യേഹോച്യതേ; തേന വമനാദിനാऽശുദ്ധേऽപി ശിരോവിരേചനൈകസമ്പദ്യി പുരുഷേऽയം ക്രമോജ്ഞേയഃ| സ്നിഗ്ധമിതി അഭ്യങ്ഗശിരോബസ്തിപാനാദിനാ| തലസ്വേദിതമിതി ഹസ്തതലസ്വേദിതമ്| ത്രിര്ദ്വിരഥൈകശ ഇതി തദ്ദിന ഏവ ദോഷാണാമുത്കൃഷ്ടത്വാദിബലത്രൈവിധ്യമപേക്ഷ്യ യഥായോഗ്യതയാ യോജ്യമ്| ഇന്ദ്രിയാച്ഛ്യമിതി ചക്ഷുരാദീനാം സ്വവിഷയേ പാടവമ്| തിമിരം ച പശ്യേദിതി തമോവ്യാപ്തം സര്വം പശ്യേദിത്യര്ഥഃ| തസ്യാതിയോഗായോഗയോശ്ചികിത്സിതമനു വക്തവ്യതയാऽനുഷങ്ഗതാമാഹ- സ്യാത്തര്പണമിത്യാദി| മൃദു ദ്രവം ചേത്യനേനാതിയോഗചികിത്സിതമ്| തീക്ഷ്ണം തു പുനര്ന യോഗേ ഇതി അയോഗേ ശിരോവിരേചനസ്യ പുനസ്തീക്ഷ്ണം ശിരോവിരേചനം ദേയമ്||൫൦-൫൨||-

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ഇത്യാതുരസ്വസ്ഥസുഖഃ പ്രയോഗോ ബലായുഷോര്വൃദ്ധികൃദാമയഘ്നഃ||൫൩||

ഉക്തം പഞ്ചകര്മപ്രയോഗമുപസംഹരതി- ഇത്യാതുരേത്യാദി| ആതുരസ്വസ്ഥസുഖ ഇതി വചനേന ആതുരേ ആമയസ്യാപഹന്തൃതയാ, സ്വസ്ഥേ ച ബലായുര്വൃദ്ധികര്തൃതയാ യഥോക്തപഞ്ചകര്മപ്രയോഗഃ സുഖഹേതുര്ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| സ്വസ്ഥേ ച പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്തിഃ “മാധവപ്രഥമേ മാസി” (സൂ.അ.൭) ഇത്യാദിനാ സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രോക്തൈവ ജ്ഞേയാ||൫൩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

കാലസ്തു ബസ്ത്യാദിഷു യാതി യാവാംസ്താവാന് ഭവേദ്ദ്വിഃ പരിഹാരകാലഃ|൫൪|

‘കൃതേ കിയാന് വാ പരിഹാരകാലഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരമാഹ- കാലസ്ത്വിത്യാദി| താവാന് ഭവേദ്ദ്വിഃ പരിഹാരകാല ഇതി ബസ്ത്യാദിപ്രയോഗേ യാവാന് കാലോ വ്യാപ്യതേ, തതഃ കാലാദ്ദ്വിഗുണം കാലം യാവത് പരിഹാര്യത്വേനോക്തം പരിഹര്തവ്യമ്| അത്ര ആദിശബ്ദേന വമനവിരേചനശിരോവിരേചനാനാം ഗ്രഹണം, ബസ്തേസ്ത്വാദൌ വ്യുത്പാദനേന പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി|൫൪|

Adhikarana 42 (54) · Śloka 55

അത്യാസനസ്ഥാനവചാംസി യാനം സ്വപ്നം ദിവാ മൈഥുനവേഗരോധാന്||൫൪|| ശീതോപചാരാതപശോകരോഷാംസ്ത്യജേദകാലാഹിതഭോജനം ച|൫൫|

‘കിം വര്ജനീയം’ ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരമ്- അത്യാസനേത്യാദി| ആസനമ് ഉപവിഷ്ടാവസ്ഥാനമ്| സ്ഥാനമ് ഊര്ധ്വതയാ സ്ഥാനമ്| യാനം രഥാശ്വാദിനാ യാനമ്| ഏത ആവിഷ്കൃതതമാ ഇഹോക്താഃ; തേന ക്രോധാതിചിന്തനാദയോ യേऽപ്യുപകല്പനീയാദൌ വമനാദിപ്രയോഗേ നിഷിദ്ധാസ്തേऽപി ന സേവ്യാ ഏവ||൫൪||-

Adhikarana 43 (55) · Śloka 56

ബദ്ധേ പ്രണീതേ വിഷമം ച നേത്രേ മാര്ഗേ തഥാऽര്ശഃകഫവിഡ്വിബദ്ധേ ||൫൫|| ന യാതി ബസ്തിര്ന സുഖം നിരേതി ദോഷാവൃതോऽല്പോ യദി വാऽല്പവീര്യഃ|൫൬|

‘പ്രണീയമാനഃ’ ഇത്യാദി പ്രശ്നസ്യോത്തരം ബദ്ധേ ഇത്യാദി| നേത്രേ ബദ്ധേ വിഷമം പ്രണീതേ ച ഗുദാവയവരുദ്ധത്വാന്ന യാതി| തഥാ ‘ന സുഖം നിരേതി’ ഇത്യാദിനാ ‘സുചിരാച്ച കേന’ ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരമ്| ന സുഖം നിരേതീതി ചിരേണ ദുഃഖം കൃത്വാ ചാഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| ദോഷാവൃത ഇതി ദോഷേണ ബലീയസാऽവരുദ്ധഃ| അല്പ ഇതി അല്പമാനഃ| അല്പവീര്യ ഇതി ഉഷ്ണലവണാദ്യഭാവാന്മൃദുവീര്യഃ||൫൫||-

Adhikarana 44 (56) · Śloka 57

പ്രാപ്തേ തു വര്ചോനിലമൂത്രവേഗേ വാതേऽതിവൃദ്ധേऽല്പബലേ ഗുദേ വാ||൫൬|| അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണശ്ച മൃദൌ ച കോഷ്ഠേ പ്രണീതമാത്രഃ പുനരേതി ബസ്തിഃ|൫൭|

പ്രാപ്തേ ചേത്യനേന ശീഘ്രാഗമനഹേതുമാഹ| വാതേऽതിവൃദ്ധേ സ്നേഹോ ഗുദേ വാതേന പ്രതിഹതത്വാന്ന യാത്യാശയം, തതഃ ശീഘ്രമാഗച്ഛതി; അല്പബലേ ഗുദേ സ്നേഹം ധാരയിതും ന ശക്നോതി പുരുഷഃ, അല്പബലത്വം ഗുദസ്യ സംവരണീവലീദാര്ബല്യാത്||൫൬||-

Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59

മേദഃകഫാഭ്യാമനിലോ നിരുദ്ധഃ ശൂലാങ്ഗസുപ്തിശ്വയഥൂന് കരോതി||൫൭|| സ്നേഹം തു യുഞ്ജന്നബുധസ്തു തസ്മൈ സംവര്ധയത്യേവ ഹി താന് വികാരാന്| രോഗാസ്തഥാऽന്യേऽപ്യവിതര്ക്യമാണാഃ പരസ്പരേണാവഗൃഹീതമാര്ഗാഃ||൫൮|| സന്ദൂഷിതാ ധാതുഭിരേവ ചാന്യൈഃ സ്വൈര്ഭേഷജൈര്നോപശമം വ്രജന്തി|൫൯|

‘സാധ്യാഃ’ ഇത്യാദി പ്രശ്നസ്യോത്തരം- മേദഃകഫാഭ്യാമിത്യാദി| മേദസാ കഫേന വേതി മേദഃ കഫാഭ്യാമ്| അത്ര ശൂലാദീന്നിരീക്ഷ്യ ശുദ്ധവാതഭ്രാന്ത്യാ സ്നേഹം പ്രയുങ്ക്തേ, നാവരണം ജാനാതി, അത ഏവ ‘അബുധഃ’ ഇതി കൃതമ്| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “കുപിതേ മാര്ഗസംരോധാന്മേദസാ വാ കഫേന വാ| അതിവൃദ്ധേऽനിലേ നാദൌ ശസ്തം സ്നേഹേന ബൃംഹണമ്” ഇതി| അവിതര്ക്യമാണാ ഇതി അസമ്യഗ്ജ്ഞായമാനാഃ| അസമ്യഗ്ജ്ഞായമാനത്വ ഏവ ഹേതുമാഹ- പരസ്പരേണേത്യാദി| രോഗശബ്ദേനാത്ര ദോഷോऽഭിപ്രേതഃ| പരസ്പരേണ പ്രതിബദ്ധമാര്ഗാ അതോ ദുര്ഗ്രഹാ ഭവന്തി, തഥാ ധാതുഭിശ്ച രക്താദിഭിഃ സന്ദൂഷിതാഃ സമ്മൂര്ച്ഛിതാഃ സന്തോ ദുര്ജ്ഞേയാ ഭവന്തി, അവിജ്ഞാതാശ്ച സ്വൈര്ഭേഷജൈര്ന പ്രശമം വ്രജന്തി; സ്വൈര്ഭേഷജൈരിതി മാര്ഗാവരോധാദികാരണദോഷധാത്വന്തരനിരപേക്ഷകൈരേകദോഷഭേഷജൈഃ; തദ്ധി തഥാഭൂതാനാം ഭേഷജം യൌഗികം ന ഭവത്യേവ, അതോऽനുപശമോ യുക്ത ഏവഃ ഏവം ച ദോഷാണാം പരസ്പരാവരോധാന് തഥാ ധാതുസമ്മൂര്ച്ഛനവിശേഷാംശ്ചാവഗമ്യൈവ വ്യാധൌ പ്രപഞ്ചോऽനുസരണീയഃ||൫൭-൫൮||-

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

സര്വം ച രോഗപ്രശമായ കര്മ ഹീനാതിമാത്രം വിപരീതകാലമ്||൫൯|| മിഥ്യോപചാരാച്ച ന തം വികാരം ശാന്തിം നയേത് പഥ്യമപി പ്രയുക്തമ്|൬൦|

അഥ വിജ്ഞാതേऽപി വ്യാധൌ ഭിഷജാऽസമ്യക്പ്രയോഗാദിഭിര്വര്ധമാനേऽസിദ്ധിമാഹ- സര്വം ചേത്യാദി| വിപരീതകാലമിതി അനുചിതകാലകൃതമ്| മിഥ്യോപചാരാച്ചേതി ഭേഷജാനാം തഥാऽകരണാത്, യഥാ- ഭേഷജസ്യ സമ്യക്പരിണാമേ സതി ഭോക്തവ്യമ്| യദ്യൌഗികം ഭേഷജം തത് സമ്യക് പ്രയുക്തം സിധ്യതീതി സിദ്ധാന്തഃ||൫൯||-

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

തത്ര ശ്ലോകഃ- പ്രശ്നാനിമാന് ദ്വാദശ പഞ്ചകര്മാണ്യുദ്ദിശ്യ സിദ്ധാവിഹ കല്പനായാമ്||൬൦|| പ്രജാഹിതാര്ഥം ഭഗവാന് മഹാര്ഥാന് സമ്യഗ്ജഗാദര്ഷിവരോऽത്രിപുത്രഃ||൬൧||

പ്രശ്നാനിത്യാദിനാऽധ്യായാര്ഥം സങ്ഗൃഹ്ണാതി| സങ്ഗ്രഹശ്ച വ്യക്തഃ||൬൦||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ കല്പനാസിദ്ധിര്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ കല്പനാസിദ്ധിര്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||