1. kalpanāsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః కల్పనాసిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

కల్పస్థానానంతరం పారిశేష్యాదేవ సిద్ధిస్థానమభిధీయతే| సిద్ధేరభిధాయకం స్థానం సిద్ధిస్థానం| సిద్ధిశబ్దేన చేహ వమనాదీనాం వమనాద్యసమ్యగ్యోగజన్యానాం వ్యాపదాం భేషజస్య సాధ్యతారూపా సిద్ధిరుచ్యతే, ఏవంభూతసిద్ధికారణాభిధాయకతయా చైతత్ సిద్ధిస్థానముచ్యతే; కింవా కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్ సిద్ధిశబ్దేనేహ సిద్ధికారణాన్యేవ వమనాదీన్యుచ్యంతే, ఉక్తం హి “సమ్యక్ప్రయోగం చైవ కర్మణాం వ్యాపన్నానాం చ వ్యాపత్సాధనాని సిద్ధిషూపదేక్ష్యామః” (సూ.అ.4) ఇతి| న చైవం సిద్ధిస్థానసంజ్ఞావ్యుత్పత్త్యా చికిత్సాస్థానాదీనామపి సిద్ధిస్థానసంజ్ఞాప్రసక్తిరుద్భావనీయా, యత ఇయం సంజ్ఞాఽత్రైవ యోగరూఢ్యా వర్తతే నాన్యత్ర||1-2||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 6

కా కల్పనా పంచసు కర్మసూక్తా, క్రమశ్చ కః, కిం చ కృతాకృతేషు| లిడ్గం తథైవాతికృతేషు, సంఖ్యా కా, కింగుణః, కేషు చ కశ్చ బస్తిః||3|| కిం వర్జనీయం ప్రతికర్మకాలే, కృతే కియాన్ వా పరిహారకాలః| ప్రణీయమానశ్చ న యాతి కేన, కేనైతి శీఘ్రం, సుచిరాచ్చ బస్తిః||4|| సాధ్యా గదాః స్వైః శమనైశ్చ కేచిత్ కస్మాత్ ప్రయుక్తైర్న శమం వ్రజంతి| ప్రచోదితః శిష్యవరేణ సమ్యగిత్యగ్నివేశేన భిషగ్వరిష్ఠః||5|| పునర్వసుస్తంత్రవిదాహ తస్మై సర్వప్రజానాం హితకామ్యయేదం|6|

సిద్ధిస్థానాభిధానేఽపి సకలసిద్ధిస్థానాపేక్షణీయపంచకర్మకల్పనాద్యభిధాయకతయా ప్రాధాన్యాదాదౌ కల్పనాసిద్ధిరేవోచ్యతే| అత్ర ‘కా కల్పనా’ ఇత్యాదీన్ శిష్యస్య ద్వాదశప్రశ్నానభినివేశ్య తాన్ యథాక్రమం వ్యాచష్టే ప్రశ్నానుగుణగురుబుద్ధిప్రకాశార్థం| యదుక్తం భరద్వాజేన- “అప్రదుష్టేన భావేన ప్రసన్నేనాంతరాత్మనా| శిష్యేణ సమ్యక్ పృష్టస్య గురోర్బుద్ధిః ప్రకాశతే” ఇతి| అత్ర ‘కా కల్పనా పంచసు కర్మసూక్తా’ ఇతి ప్రథమః ప్రశ్నః, ‘క్రమశ్చ కః’ ఇతి ద్వితీయః, ‘కించ కృతాకృతేషు లింగం తథైవాతికృతేషు’ ఇతి తృతీయః, ‘సంఖ్యా కా’ ఇతి చతుర్థః, ‘కింగుణో బస్తిః’ ఇతి పంచమః, ‘కేషు చ కశ్చ బస్తిః’ ఇతి షష్ఠః, ‘కిం వర్జనీయం ప్రతికర్మకాలే’ ఇతి సప్తమః, ‘కృతే కియాన్ వా పరిహారకాలః’ ఇత్యష్టమః, ‘ప్రణీయమానశ్చ న యాతి కేన బస్తిః’ ఇతి నవమః, ‘కేనైతి శీఘ్రం’ ఇతి దశమః, ‘సుచిరాచ్చ కేనైతి’ ఇత్యేకాదశః, ‘సాధ్యాః’ ఇత్యాదికో ద్వాదశః| సాధ్యా ఇత్యాదిప్రశ్నస్య యద్యప్యవకాశో నాస్తి, యతో హి నాసాధ్యా గదాః ప్రోక్తేన యథాస్వం క్రియమాణేన భేషజేన ప్రశామ్యంతి, తథాఽప్యసమ్యగ్భేషజే ఏవ యథాస్వం భేషజాభిధానాదయం ప్రశ్నోబోద్ధవ్యః||3-5||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

త్ర్యహావరం సప్తదినం పరం తు స్నిగ్ధో నరః స్వేదయితవ్య ఉక్తః ||6|| నాతః పరం స్నేహనమాదిశంతి సాత్మ్యీభవేత్ సప్తదినాత్ పరం తు|7|

కల్పనాశబ్దేనేహ పంచకర్మాంగకల్పనోచ్యతే, తేన పంచకర్మాంగస్నేహస్వేదప్రయోగమేవ ప్రాగాహ| త్ర్యహావరమిత్యాది ప్రథమప్రశ్నస్యోత్తరం| త్ర్యహావరమితి త్ర్యహేణ త్ర్యహం వా వ్యాప్య క్రియమాణస్నేహనేన అవరం యథా భవతీతి త్ర్యహావరం స్నిగ్ధః| సప్తదినమితి సప్తదినం వ్యాప్య స్నిగ్ధః| పరమితి స్నేహప్రకర్షకాలావధినా సప్తదినం వ్యాప్య స్నిగ్ధః| తతశ్చ కాలోత్కర్షాత్ క్రియమాణశోధనాంగస్నేహనపక్షే సప్తదినం యావత్ స్నిగ్ధః, కాలాప్రకర్షపక్షే తు త్ర్యహం స్నిగ్ధః సంస్వేదయితవ్య ఇత్యర్థః| ఉక్తసప్తదినస్నేహనకాలానతిక్రమం సోపపత్తికమాహ- నాతః పరమిత్యాది| అతః పరమితి సప్తదినాత్ పరం| కుతో నాదిశంతీత్యాహ- సాత్మ్యీభవేదిత్యాది| సప్తదినాత్ పరేణ క్రియమాణస్నేహః సప్తరాత్రప్రయోగేణ సాత్మ్యీభూతత్వాన్న స్నేహనమధికం శరీరే కరోతీత్యర్థః; తేన యావన్మాత్రస్నేహప్రయోగేణ సప్తదినోపయుక్తేన స్నేహనం వృతం, సా మాత్రా సాత్మ్యీభూతైవ; అధికమాత్రా యా సాత్మ్యతాం న గతా సా సప్తరాత్రాత్ పరేణాపి కర్తవ్యైవ; వేద్యాస్తు సప్తరాత్రాదస్నిగ్ధే పురుషే కించిద్విశ్రామం కృత్వా పునరధికమాత్రయా స్నేహం ప్రయుంజతే| ఏతచ్చ త్ర్యహస్నేహనం సప్తరాత్రస్నేహనం చ మృదుక్రూరకోష్ఠవిషయభేదేన| యదుక్తం- “మృదుకోష్ఠస్త్రిరాత్రేణ స్నిహ్యత్యచ్ఛోపసేవయా| స్నిహ్యతి క్రూరకోష్ఠస్తు సప్తరాత్రేణ మానవః” (సూ.అ.13) ఇతి| నను యది క్రూరకోష్ఠస్తు సప్తరాత్రేణ స్నిహ్యతీతి వ్యవస్థా, తత్ కథమిహ ‘నాతః పరం స్నేహనమాదిశంతి’ ఇత్యనేన సప్తరాత్రేణాప్యస్నేహనముచ్యతే; బ్రూమః- సత్యం, క్రూరకోష్ఠః సప్తరాత్రేణైవ స్నిహ్యతి, పరం క్రూరకోష్ఠతామపేక్ష్య కృతయా స్నేహమాత్రయా స్నిహ్యతి, యదా తు హీనమాత్రా ప్రయుజ్యతే, తదా సప్తరాత్రేణాపి న స్నిహ్యతి| యత్తు తంత్రాంతరే- “త్రిషట్కనవరాత్రేణ స్నేహపానం విధీయతే” ఇత్యనేన సప్తరాత్రాదూర్ధ్వమపి స్నేహనం విహితం, తదాచార్యానభిమతమేవ; కింవా, సప్తరాత్రాదూర్ధ్వమసాత్మ్యీభూతాధికమాత్రాప్రయోగాభిప్రాయేణ తద్వర్ణనీయం| అత్ర చ సప్తరాత్రాదూర్ధ్వం స్నేహప్రయోగస్య నిషేధాత్, త్ర్యహాదర్వాక్ ప్రయోగస్య వా నిషేధాత్, సద్యః స్నేహప్రయోగేణైకదినేనాపి స్నేహనమనుజానీత ఇతి బ్రువతే| మధ్యకోష్ఠాంతరం ప్రతి స్నేహనప్రకర్షకాలో యద్యపి నోక్తః, తథాఽపి మధ్యవిధయా పంచదినేన మధ్యకోష్ఠస్య స్నేహనం జ్ఞేయం| యత్తు కైశ్చిత్ ‘మృదుకోష్ఠం ప్రతి త్ర్యహాదూర్ధ్వం న స్నేహనం కర్తవ్యం సాత్మ్యీభావాదితి చార్థో లభ్యతే’ ఇతి వ్యాఖ్యాయతే, తన్న నః ప్రీణాతి; యతః సాత్మ్యీభావః సప్తదిననిర్వర్త్యతయైవాచార్యేణోక్తః , తేనాత్యల్పమాత్రాప్రయుక్తేన స్నేహేన త్ర్యహాద్యది న స్నిహ్యతి మృదుకోష్ఠస్తదాఽధికదినాన్యపి తత్ర స్నేహః కర్తవ్యః||6||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

స్నేహోఽనిలం హంతి మృదూకరోతి దేహం మలానాం వినిహంతి సంగం||7||

సంశోధనాంగస్నేహఫలమాహ- స్నేహోఽనిలం హంతీత్యాది||7||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

స్నిగ్ధస్య సూక్ష్మేష్వయనేషు లీనం స్వేదస్తు దోషం నయతి ద్రవత్వం|8|

స్నేహపూర్వకస్వేదఫలమాహ- స్నిగ్ధస్యేత్యాది| సూక్ష్మేష్వితి సూక్ష్మేష్వపి|8|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

గ్రామ్యౌదకానూపరసైః సమాంసైరుత్క్లేశనీయః పయసా చ వమ్యః||8|| రసైస్తథా జాంగలజైః సయూషైః స్నిగ్ధైః కఫావృద్ధికరైర్విరేచ్యః|9|

సంప్రతి స్నిగ్ధస్య వామనీయస్య వమనానుగుణం విరేచనీయస్య చ విరేచనానుగుణం భోజనం పృథగాహ- గ్రామ్యౌదకేత్యాది| రసైస్తథేత్యాదినా విరేచనీయస్యాహారవిధానం| అత్ర చ ఉత్క్లేశనీయ ఇతి యదా సంబంధో భవేత్తదా ఉత్క్లేశనం పిత్తస్యైవ జ్ఞేయం; కింవా ‘ఉత్క్లేశనీయః’ ఇతి నానువర్తత ఏవ, తేన కఫావృద్ధికరై రసైర్యూషైశ్చ ‘భోజనీయ’ ఇతి శేషః| ఏతద్విరేచనార్థం ప్రతిభోజనం త్ర్యహం జ్ఞేయం, వమనార్థం తు ప్రతిభోజనమేకాహమేవ; ఉక్తం హి ‘స్నేహాత్ ప్రస్కందనం జంతుస్త్రిరాత్రోపరతః పిబేత్| స్నేహవద్ద్రవముష్ణం చ త్ర్యహం భుక్త్వా రసౌదనం| ఏకాహోపరతస్తద్వద్భుక్త్వా ప్రచ్ఛర్దనం పిబేత్” (సూ.అ.13) ఇతి||8||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

శ్లేష్మోత్తరశ్ఛర్దయతి హ్యదుఃఖం విరిచ్యతే మందకఫస్తు సమ్యక్||9|| అధః కఫేఽల్పే వమనం విరేచయేద్విరేచనం వృద్ధకఫే తథోర్ధ్వం|10|

వామనీయస్య శ్లేష్మోత్తరత్వే కర్తవ్యే విరేచనీయస్య చాల్పకఫత్వే సంపాద్యే ఉపపత్తిమాహ- శ్లేష్మోత్తర ఇత్యాది| ఉక్తవిపర్యయే హేతుమాహ- అధ ఇత్యాది| కఫేఽల్పే సతి వమనం పీతం వమనమకృత్వైవాధో యాతి; వృద్ధే కఫే తు విరేచనం ప్రయుక్తమూర్ధ్వం యాతి, వమనాయ సంపద్యత ఇత్యర్థః||9||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

స్నిగ్ధాయ దేయం వమనం యథోక్తం వాంతస్య పేయాదిరనుక్రమశ్చ||10|| స్నిగ్ధస్య సుస్విన్నతనోర్యథావద్విరేచనం యోగ్యతమం ప్రయోజ్యం |11|

సంప్రతి క్రమశ్చ క ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరమాహ- స్నిగ్ధాయ దేయం వమనమితి; వమనపానదినేఽభ్యంగేన స్నిగ్ధాయ వమనం దేయమిత్యర్థః, పానజనితస్నేహస్తు పూర్వమేవోక్తత్వాన్న పునరభిధానమర్హతి, అన్యే తు ‘ఉపజాతస్నేహగుణాయ ’ ఇతి వదంతి| యథోక్తమితి మదనకల్పోక్తవిధినా దేయం| వమనానంతరం కర్తవ్యమాహ- వాంతస్యేత్యాది| పేయాదిః “పేయాం విలేపీ” ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణః| వమనక్రమమభిధాయ విరేచనక్రమమాహ- స్నిగ్ధస్యేత్యాది| సుస్విన్నతనోరితి సమ్యక్స్విన్నదేహస్య| అయం చ విరేచనాంగః స్నేహస్వేదక్రమో వమనానంతరభావివిరేచనేఽపి పేయాదిక్రమోత్తరకాలం కర్తవ్యః; యదుక్తం- ‘విలేప్యాః క్రమాగతం చైనం పునరేవ స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాద్య విరేచయేత్’ ఇతి| స్నేహానంతరం చ యత్త్ర్యహం విరేచనార్థం ప్రతిభోజనం, తదుపక్రమాభిధానానుషంగప్రతిపాదితమేవేతి న పునరిహ ప్రతిపాద్యతే| యథావదితి కల్పస్థనోక్తవిధినా| యోగ్యతమమితి శరీరదోషాద్యపేక్షయా యద్విరేచనం యౌగికం భవతి తద్దేయం||10||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం రసం త్రిర్ద్విరథైకశశ్చ||11|| క్రమేణ సేవేత విశుద్ధకాయః ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః|12|

వమనవిరేచనోత్తరభావిపేయాదిక్రమమాహ- పేయాం విలేపీమిత్యాది| యవాగూః బహుసిక్థా| విలేపీ విరలద్రవా| ఉక్తం హి- ‘సిక్థకై రహితో మండః, పేయా సిక్థసమన్వితా| యవాగూర్బహుసిక్థా స్యాద్విలేపీ విరలద్రవా’ ఇతి| అత్ర అకృతయూషః స్నేహలవణాద్యసంస్కృతః, కృతయూషః స్నేహలవణాదిసంస్కృతః; ఏవం రసేఽపి కృతాకృతవ్యవస్థా| యదుక్తం సూదశాస్త్రే ‘అస్నేహలవణం సర్వమకృతం కటుకైర్వినా| విజ్ఞేయం లవణస్నేహకటుకైః సంస్కృతం కృతం” ఇతి| త్రిరితి అన్నకాలత్రయం వ్యాప్య, ద్విరితి అన్నకాలద్వయం, ఏకశ ఇతి ఏకాన్నకాలం; ఏతచ్చ త్రిరిత్యాది ప్రత్యేకం పేయాదిభిః సంబధ్యతే| ఏతచ్చ త్రిరిత్యాది పక్షత్రయం ప్రధానశుద్ధిశుద్ధాద్యపేక్షయా యథాక్రమం జ్ఞేయం| తేన, ప్రధానశుద్ధిశుద్ధే ప్రత్యేకం త్రిః పేయాది కర్తవ్యం, తేనాన్నకాలత్రయే పేయా, తతః పరేణాన్నకాలత్రయే విలేపీ, తతః పరేణాన్నకాలత్రయే కృతాకృతయూషసహితమన్నం , తతోఽపి చ పరేణ కృతాకృతరసేనాన్నమన్నకాలత్రయే దేయం; ఏవం ద్వాదశభిరన్నకాలైర్వమనదినసాయాహ్నాత్ ప్రభృతి సప్తరాత్రేణ పేయాదిక్రమః | అయమేవ క్రమ ఉపకల్పనీయేఽపి- “తతః సాయాహ్నే లోహితశాలితండులానాం” ఇత్యాదినా, యావత్ “ద్వాదశే చాన్నకాలే” (సూ.అ.15) ఇత్యనేనోక్తః | అత్ర యూషరసయోస్తు యద్యపి కాలవిభాగో న ప్రతిపాదితస్తథాఽపి యూషకాలత్రయే రసకాలత్రయే చ ప్రథమమకృతస్య ఉత్తరకాలే చ కృతస్య యూషస్య, ఏవం రసస్యాపి కాలవిభాగః కథనీయః| ఏవం ద్విఃపేయాదిక్రమస్తథా ఏకశశ్చ పేయాదిక్రమో వర్ణనీయ ఇతి| ఏకకాలే తు పేయాదిక్రమే యద్యపి కృతాకృతయూషరసయోః కాలవిభాగో న ప్రాప్యతే, తథాఽప్యేకస్మిన్నేవ కాలే స్తోకసంస్కారేణ యూషరసయోస్తత్ర కృతాకృతత్వం జ్ఞేయం| ప్రధానశుద్ధే భూరిదోషగమనక్షోభాదగ్నిమాంద్యం సంభవతి, తేన తత్ర పేయాదిక్రమశ్చిరం క్రియత ఇతి జ్ఞేయం| ప్రధానశుద్ధ్యాదిలక్షణం చాగ్రే వక్ష్యమాణం||11||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

యథాఽణురగ్నిస్తృణగోమయాద్యైః సంధుక్ష్యమాణో భవతి క్రమేణ||12|| మహాన్ స్థిరః సర్వపచస్తథైవ శుద్ధస్య పేయాదిభిరంతరగ్నిః|13|

పేయాదిక్రమస్య విశోధనమందీకృతాగ్నేర్దీపకత్వం దృష్టాంతేన దర్శయన్నాహ- యథేత్యాది||12||-

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

జఘన్యమధ్యప్రవరే తు వేగాశ్చత్వార ఇష్టా వమనే షడష్టౌ||13|| దశైవ తే ద్విత్రిగుణా విరేకే ప్రస్థస్తథా ద్విత్రిచతుర్గుణశ్చ| పిత్తాంతమిష్టం వమనం విరేకాదర్ధం కఫాంతం చ విరేకమాహుః||14|| ద్విత్రాన్ సవిట్కానపనీయ వేగాన్మేయం విరేకే వమనే తు పీతం|15|

ప్రధానశుద్ధ్యాదిలక్షణం ప్రాహ- జఘన్యేత్యాది| చతుర్భిర్వేగైర్యచ్ఛోధనం వమనం తజ్జఘన్యం, యత్తు షడ్భిస్తన్మధ్యమం, యత్త్వష్టభిస్తత్ ప్రవరం| విరేకే జఘన్యే దశ, మధ్యే తు విరేచనే ద్విగుణా దశవింశతిరిత్యర్థః, ప్రవరే తు విరేచనే త్రిగుణా దశ త్రింశదిత్యర్థః| వేగసంఖ్యావిభేదేన జఘన్యాదిభేదమభిధాయ దోషమానభేదేనాపి విరేచనస్య జఘన్యమధ్యప్రవరతాం యథాక్రమమాహ- ప్రస్థస్తథేత్యాది| ద్విగుణః ప్రస్థో జఘన్యే విరేచనే, త్రిగుణశ్చ మధ్యమే, చతుర్గుణస్తు ప్రవరే| అత్ర చ ప్రస్థశబ్దేన సార్ధత్రయోదశపలాన్యుచ్యంతే; ఉక్తం హి తంత్రాంతరే “వమనే చ విరేకే చ తథా శోణితమోక్షణే| సార్ధత్రయోదశపలం ప్రస్థమాహుర్మనీషిణః” ఇతి| పిత్తాంతమిష్టం వమనం విరేకాదర్ధమితి విరేకే యన్మానం జఘన్యమధ్యప్రవరవిభాగే ప్రోక్తం యథాక్రమం తథా వమనేఽపి జఘన్యమధ్యప్రవరవిభాగే తదర్ధం జ్ఞేయం, పరం తు యత్ పిత్తాంతత్వం వమనస్య, కఫాంతత్వం విరేకస్య, తత్ త్రివిధశుద్ధావర్థాగతం జ్ఞేయం| యదా చతుర్భిర్వేగైః ప్రస్థమానే దోషే గతే పిత్తాంతత్వం సమ్యగ్వమనశుద్ధిజలక్షణముపలభ్యతే తదా జఘన్యా శుద్ధిః, యదా చ విరేకే దశభిర్వేగేర్ద్విప్రస్థమానదోషగమనే కఫాంతత్వం విరేచనసమ్యగ్యోగలక్షణముపలభ్యతే తదా విరేచనస్య జఘన్యా శుద్ధిర్భవతి; ఏవం మధ్యప్రవరశుద్ధావపి వమనే పిత్తాంతత్వం, విరేచనే కఫాంతత్వం, సమ్యగ్యోగలక్షణం జ్ఞేయం| వేగసంఖ్యాదోషమానాభిధానానంతరం సమ్యక్శుద్ధిలైంగికశుద్ధేః పిత్తాంతత్వాదిలక్షణప్రతిపాదనార్థమిహాభిధానం, తేన యదుచ్యతే ఆంతికీ, వైగికీ, మానికీ, లైంగికీ చేతి చతుర్విధా శుద్ధిరిహోచ్యతే వమనవిరేచనయోః, తదస్మాకమసమ్మతమేవ; కింతు లైంగికీ చైకా శుద్ధిః| తత్ర చ పిత్తాంతత్వం తథా ‘క్రమాత్కఫః’ ఇత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణం చ లింగం వమనే, విరేచనే చ కఫాంతత్వం తథా ‘స్రోతోవిశుద్ధీంద్రియ’ ఇత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణం చ లింగం జ్ఞేయం| తేన యదత్ర ఆషాఢవర్మణా “సమ్యగ్విశుద్ధిలింగం లక్షణతోఽథ మానాచ్చ వేగాచ్చ దోషాగమనాచ్చోక్తం, కిమిదం వ్యస్తం సమస్తం వా” ఇత్యాదినాఽఽక్షిప్తం, తదనభ్యుపగమనిరస్తమేవ| అన్యేషాం త్వత్ర పరిహారా విస్తరభయాన్న లిఖితాః| జఘన్యాదిశుద్ధిత్రైవిధ్యం చాత్ర జఘన్యమధ్యోత్కృష్టదోషవిషయతయా వ్యవస్థాపనీయం| జఘన్యాదిశుద్ధిలక్షణేఽపి యద్వేగేన జఘన్యాదిశుద్ధిలక్షణాభిధానం, తత్ ప్రాయోభావితయా జ్ఞేయం| దోషమానభేదేన జఘన్యాదిమానభేదః పారమార్థికః; తేన యత్ర వమనేఽష్టాభిర్వేగైర్ద్విప్రస్థదోషస్రుతిర్భవతి తత్ర ప్రవరైవ శుద్ధిః, యత్ర వమనే షడ్భిరేవ వేగైః సార్ధప్రస్థదోషస్రుతిర్భవతి తత్ర మధ్యైవ శుద్ధి;, యత్ర చ చతుర్భిరపి వేగైరేకప్రస్థదోషస్రుతిస్తత్ర జఘన్యశుద్ధిరేవ; ఏవం విరేచనేష్వప్యుదాహార్యం| పిత్తప్రవృత్తిరంతే యస్మిన్ తత్ పిత్తాంతం, ఏవం కఫాంతమపి వ్యాఖ్యేయం| తేన ‘క్రమాత్ కఫః పిత్తమథానిలశ్చ’ ఇత్యనేన యత్ సమ్యగ్వమనలక్షణం వక్తవ్యం, తథా ‘ప్రాప్తిశ్చ విట్పిత్తకఫానిలానాం’ ఇత్యనేన చ సమ్యగ్విరేచనలక్షణం యద్వక్తవ్యం, తదనేన సహావిరుద్ధం భవతి| తత్ర చ యదనిలాగమనమంతే వక్తవ్యం తత్ పిత్తాంతస్య కఫాంతస్య చ సూచకతయా జ్ఞేయం, నిఃశేషకృతే హ్యాశయగతే పిత్తే కఫే చ వాయుః కేవలః సరతి; తేన చ కేవలవాయుసరణేన పిత్తాంతతా కఫాంతతా చ జ్ఞాయతే| నను యది ‘క్రమాత్ కఫః” ఇత్యాదినైవ గ్రంథేనాయమర్థోఽభిహితస్తత్ కథమిహ పిత్తాంతం చ వమనం, కఫాంతం చ విరేకమాహురితి కృతం? బూమః- వేగసంఖ్యాదోషమానభేదప్రతిపాద్యమానజఘన్యాదిశుద్ధిత్రయే పిత్తాంతత్వాద్యనుగతిప్రతిపాదనార్థమిహాభిధానం; ఏవం తద్వమనవిరేచనసమ్యగ్యోగలక్షణానభిధానే హి శిష్యస్య ప్రబలదోషేఽపి పురుషేఽయోగశుద్ధావేవ జఘన్యశుద్ధిగతవేగమానోదయే సతి అథ పిత్తాంతత్వాద్యనుదయే జఘన్యశుద్ధిభ్రమః స్యాత్ ఏవమ్న్యదప్యుదాహార్యం| వమనే చ విరేకే చ యథా దోషమాపనం కర్తవ్యం తదాహ- ద్విత్రానిత్యాది| ద్విత్రానిత్యవ్యవస్థితభాషణేన మలభాగస్యామేయతాం దర్శయతి; వమనే తు పీతమితి వమనే పీతమౌషధం వర్జయిత్వా శేషో మేయః||13-14||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

క్రమాత్ కఫః పిత్తమథానిలశ్చ యస్యైతి సమ్యగ్వమితః స ఇష్టః||15|| హృత్పార్శ్వమూర్ధేంద్రియమార్గశుద్ధౌ తథా లఘుత్వేఽపి చ లక్ష్యమాణే|16|

సంప్రతి ‘కిం చ కృతాకృతేషు’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం యథాక్రమమాహ- క్రమాదిత్యాది| క్రమాదిత్యనేన వచనేన యథోక్తక్రమలంఘనేన కఫాద్యాగమనం న సమ్యగ్యోగలక్షణమితి దర్శయతి; యతః కఫాదూర్ధ్వం గతం యదా పిత్తం భవతి తదా తు పిత్తాగమనేఽపి సతి న శుద్ధిః, కింతు యదైవామాశయాధోభాగగతం పిత్తం వమనమానయతి తదైవ శుద్ధిః, తత్ పిత్తానయనం చ కఫానయనానంతరమేవ భవతి; ఏవం సమ్యక్కృతవిరేచనలక్షణేఽపి క్రమాదితిపదస్యార్థోఽత్ర వ్యాఖ్యేయః||15||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

దుశ్ఛర్దితే స్ఫోటకకోఠకండూహృత్ఖావిశుద్ధిర్గురుగాత్రతాం చ||16||

దుశ్ఛర్దితే ఇత్యాద్యయోగకృతవమనలక్షణం||16||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

తృణ్మోహమూర్చ్ఛానిలకోపనిద్రాబలాదిహానిర్వమనేఽతి చ స్యాత్|17|

తృణ్మోహేత్యాద్యతికృతవమనలింగం| అత్రాదిశబ్దేన వర్ణస్వరాదిగ్రహణం| నిద్రాహానిశ్చాత్రానిలకోపకృతైవ|17|

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

స్రోతోవిశుద్ధీంద్రియసంప్రసాదౌ లఘుత్వమూర్జోఽగ్నిరనామయత్వం||17|| ప్రాప్తిశ్చ విట్పిత్తకఫానిలానాం సమ్యగ్విరిక్తస్య భవేత్ క్రమేణ|18|

స్రోతోవిశుద్ధీత్యాది సమ్యగ్విరేచనలక్షణం| ఊర్జోఽగ్నిరితి పటురగ్నిః | అనామయత్వమితి విరేచనజేతవ్యదోషజనితవికారవ్యపగమః| ప్రాప్తిశ్చేత్యాదిగ్రంథార్థః స్థానాంతరే వ్యాఖ్యాత ఏవ||17||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

స్యాచ్ఛ్లేష్మపిత్తానిలసంప్రకోపః సాదస్తథాఽగ్నేర్గురుతా ప్రతిశ్యా||18|| తంద్రా తథా చ్ఛర్దిరరోచకశ్చ వాతానులోమ్యం న చ దుర్విరిక్తే|19|

స్యాదిత్యాద్యయోగకృతవిరేకలక్షణం| న చ వాతానులోమ్యమిత్యర్థః ||18||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

కఫాస్రపిత్తక్షయజానిలోత్థాః సుప్త్యంగమర్దక్లమవేపనాద్యాః||19|| నిద్రాబలాభావతమఃప్రవేశాః సోన్మాదహిక్కాశ్చ విరేచితేఽతి|20|

కఫాస్రేత్యాది విరేకాతియోగలక్షణం| క్షయశబ్దః కఫాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే||19||-

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

సంసృష్టభక్తం నవమేఽహ్ని సర్పిస్తం పాయయేతాప్యనువాసయేద్వా||20|| తైలాక్తగాత్రాయ తతో నిరూహం దద్యాత్ర్యహాన్నాతిబుభుక్షితాయ| ప్రస్యాగతే ధన్వరసేన భోజ్యః సమీక్ష్య వా దోషబలం యథార్హం||21|| నరస్తతో నిశ్యనువాసనార్హో నాత్యాశితః స్యాదనువాసనీయః |22|

వమనవిరేచనకల్పనాప్రస్తావాగతసమ్యగ్యోగాదిలక్షణమభిధాయ బస్తికల్పనామాహ- సంసృష్టభక్తమిత్యాది| సప్తభిర్దినైః కృతసంసర్జనక్రమస్యాష్టమే భుక్తముపయుక్తస్య నవమేఽహ్ని సర్పిఃపానమనువాసనం వా దేయం; అత్ర వికల్పద్వయే యది వమనానంతరం విరేచనం కర్తవ్యం తదా నవమేఽహ్ని సర్పిఃపానం, అథ విరేచనానంతరం యదా బస్తిర్దేయస్తదాఽనువాసనం నవమేఽహ్ని దేయమితి వ్యవస్థా| వమమానంతరం నవమదివసే సర్పిః పానం పూర్వం నోక్తం తేనేదానీం విరేచనానంతరకర్తవ్యనిరూహాంగానువాసనసమానకాలతయా సర్పిః పానమపి దర్శితం, తేన న నిరూహాంగతా సర్పిఃపానస్య కల్పనీయా| నవమశ్చ దివసోఽత్ర శోధనదినమారభ్యైవ జ్ఞేయః; ఉక్తం చ జతూకణ- ‘శోధనానంతరం నవమేఽహ్ని స్నేహపానమనువాసనం వా” ఇతి, తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “విరేచనాత్ సప్తరాత్రే గతే జాతబలాయ చ| కృతాన్నాయానువాస్యాయ సమ్యగ్దేయోఽనువాసనః” (సు.చి.అ.37) ఇతి| ఉత్తరబస్తిచికిత్సితే చ యః పేయాదిక్రమానంతరం రససంసర్జనక్రమ ఉక్తః, స సర్వకర్మావసానే ప్రకృతిభోజనగమనార్థం కర్తవ్యః, న వమనవిరేచనకర్మపరిసమాప్తావేవ, తేనేహాకృతరససంసర్గస్యైవ నవమే దినే సర్పిఃపానమనువాసనం చోపపన్నం| యత్తు భద్రశౌనకే- “సంసృష్టభక్తః సుమనాః స్నేహపీతో దృఢానలః| సంశుద్ధః పరతో మాసాదనువాస్యస్తతో నరః” ఇత్యుక్తం, తత్ ప్రాగనువాసనవిషయం రోగవిశేషవిషయం వేతి నైతద్విరుద్ధం భవతి; బహూని చాత్ర వ్యాఖ్యానాని టీకాకృతామంగిరి-సైంధవ-జేజ్జటేశ్వరసేనాదీనాం సంతి; అన్యైస్తు తద్వ్యాఖ్యానాని దోషోద్ధారాదేవ నిరస్తాని| తైలాక్తగాత్రాయేతి వచనమభ్యంగేనాపి స్నేహప్రయోగదర్శనార్థం| స్వేదస్త్వత్ర పంచకర్మపూర్వతయా విహితోఽనుక్తోఽప్యాయాత్యేవ; యదుక్తం ‘తాన్యుపస్థితదోషణాం స్నేహస్వేదోపపాదనైః| పంచకర్మాణి కుర్వీత” (సూ.అ.2) ఇతి| దద్యాత్ర్యహాదితి అనువాసనదినాదూర్ధ్వం త్ర్యహాత్, తేన యథావక్ష్యమాణక్రమేణ ఏకాహాద్ ద్వ్యహాదధికాద్వా స్నేహాత్తదహర్వా నిరూహో దేయః| నాతిబుభుక్షితాయేత్యనేన అతిబుభుక్షితస్య నిరూహోఽతియోగాయోర్ధ్వగమనాయ చ భవతీతి సూచయతి| తత్ర ధన్వరసేన ప్రతిభోజనం విరేచనవదగ్నిమాంద్యాభావాద్బలావహత్వాచ్చ యుక్తమేవ; యదుక్తం భోజే- “ఆమస్తకాద్విశుద్ధస్య నిరూహేణ రసాదికం| కిమర్థం విహితం భోజ్యం సంసర్గశ్చ విరిక్తవత్|| విరేకః పావకం హంతి తదధిష్ఠానసంప్లవాత్| న తు బస్తిస్తథా తస్మాద్యయోన్నయతి పావకం’ ఇతి| నిరూహ ఏవ దోషాగ్నిబలాపేక్షయా రసాదినా పేయాదినా వా భోజనం దర్శయన్నాహ- సమీక్ష్య వా దోషబలం యథార్హమితి; బలమితి అగ్నిబలం| నరస్తత ఇత్యాదినా నిరూఢస్యానువాసనమాహ| నిశీత్యనేన నిరూహానంతరం తద్దినే క్రియమాణమనువాసనం నిశ్యేవ కర్తవ్యమితి దర్శయతి, న శీతే వసంతే చ సద్యోనిరూఢస్య రాత్రావేవానువాసనం న దేయమితి అన్యే తు నిశీత్యనేన తదహరేవ నిరూఢాయ సాయమనువాసనం దేయమితి దర్శయతి, తేన యథావక్ష్యమాణవిభాగేన రాత్రౌ దివా వా దేయమిత్యాహుః| అనువాసనార్హ ఇతి వచనేన యది సామతా మందో వా పావకో భవతి తదా తదహరనువాసనం న దేయమితి సూచయతి| అత ఏవ జతూకర్ణే ద్వితీయదివస ఏవానువాసనముక్తం- “తతస్త్ర్యహాన్నిరూహే వ్యుషితే భుక్తవతోఽనువాసనం” ఇతి; హారీతేఽపి- “వ్యుష్టం రజన్యాం ప్రసమీక్ష్య తస్మాద్బలాబలం వాఽప్యనువాసనీయః” ఇత్యుక్తం| “సద్యో నిరూఢోఽనువాస్యః స్యాత్” ఇతి వచనం నిరూహజనితవాతక్షోభయుక్తపురుషవిషయం||20-21||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

శీతే వసంతే చ దివాఽనువాస్యో రాత్రౌ శరద్గ్రీష్మఘనాగమేషు||22|| తానేవ దోషాన్ పరిరక్షతా యే స్నేహస్య పానే పరికీర్తితాః ప్రాక్|23|

నిశీత్యనేన యన్నిశాసమీపేఽనువాసనం విహితం తదేవ కాలభేదేన భిన్నకాలం దర్శయన్నాహ- శీతే ఇత్యాది| శీతశబ్దేన శిశిరహేమంతయోరపి గ్రహణం| దివేతి నిశాసమీపే దివాభాగే, రాత్రావపి చ దినసమీపాయాం రాత్రౌ| దోషాన్ పరిరక్షతా దోషాన్ దృష్ట్వా, అంతరం చ దోషవర్జనేన పరిరక్షతా; యే స్నేహస్య పానే పరికీర్తితాః స్నేహాధ్యాయే- “శ్లేష్మాధికో దివా శీతే” (సూ.అ.13) ఇత్యాదినా గ్రంథేన, య ఏవాకాలపీతస్నేహదోషా భవంతి త ఏవ యథోక్తకాలవిపర్యయకృతానువాసనేఽపి దోషా భవంతీత్యుక్తం భవతి| స్నేహాధ్యాయే యద్వాతపిత్తాధికత్వాదివిశేషేణాపి రాత్రౌ దివా చ స్నేహపానం విహితం తదిహాపి సమానన్యాయత్వాదేకదేశాభిధానేనాపరైకదేశానుమానాచ్చ జ్ఞేయం||22||-

Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24

ప్రత్యాగతే చాప్యనువాసనీయే దివా ప్రదేయం వ్యుషితాయ భోజ్యం||23|| సాయం చ భోజ్యం పరతో ద్వ్యహే వా త్ర్యహేఽనువాస్యోఽహని పంచమే వా | త్ర్యహే త్ర్యహే వాఽప్యథ పంచమే వా దద్యాన్నిరూహాదనువాసనం చ||24||

ప్రత్యాగతే చేత్యాదౌ అనువాసనీయే ఇతి అనువాసనస్నేహే| వ్యుషితాయేతి నిర్వికారం రాత్రివ్యుషితాయ దివా భోజ్యం దేయం, తథా సాయం చ భోజ్యం దేయం| అనువాసనానంతరం పునరనువాసనకాలమాహ- త్ర్యహే వేత్యాది| అత్రాపి త్ర్యహపంచాహవ్యవస్థా పూర్వవత్; అయంచానువాసనకాలో నిరూహదిన ఏవ దాతవ్యానువాసనే పరిజ్ఞేయః| అన్యే తు పఠంతి యత్- ‘పరతో ద్వ్యహే వా త్ర్యహేఽనువాస్యోఽహని పంచమే వా’ ఇతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- పరతో ద్వ్యహే వా త్ర్యహేఽనువాస్యోఽహని పంచమే వేతి; అత్ర తు ద్వ్యహేఽనువాసనమతిప్రబలవాతస్య, అనతివృద్ధవాతస్య త్ర్యహే, పంచమే తు ప్రవృద్ధకఫపిత్తస్యేతి వ్యవస్థా| ద్వితీయదినానువాసనం హారీతేఽప్యుక్తం; వచనం హి- “దృష్ట్వాఽతివృద్ధం పవనస్య రూపం దినే దినే బస్తిముదాహరంతి” ఇతి; సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “రూక్షస్య బహువాతస్య స్నేహబస్తిం దినే దినే| దద్యాద్వైద్యస్తతోఽన్యేషామగ్న్యాబాధభయాత్ర్యహాత్” (సు.చి.అ.37) ఇతి| ఇహాపి ‘రూక్షనిత్యస్తు” ఇత్యాదినా, ‘వాతార్తాశ్చ దినే దినే” (సి.అ.4) ఇత్యంతేన ద్వ్యహే దానం విధాస్యతి, తేన ‘ద్వ్యహే వా త్ర్యహే వా’ ఇతి పాఠః సాధుః; ‘ద్వ్యహశబ్దేన చాత్ర దినద్వయసంబంధమాత్రముచ్యతే, న ద్వ్యహపూరణం; తేన ప్రథమదివసదత్తానువాసనాత్ ప్రభృతి పూర్ణే తృతీయే దివసేఽనువాసనం ప్రాప్నోతి’ ఇతి యదుచ్యతే, తన్నిరస్తం; ఏవం త్ర్యహేఽపి తృతీయాహసంబంధ ఏవ వివక్షితో జ్ఞేయ ఇతి||23-24||

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

ఏకం తథా త్రీన్ కఫజే వికారే పిత్తాత్మకే పంచ తు సప్త వాఽపి| వాతే నవైకాదశ వా పునర్వా బస్తీనయుగ్మాన్ కుశలో విదధ్యాత్||25||

సంప్రతి దోషభేదేనానువాసననియమమాహ- ఏకం తథా త్రీనిత్యాది| ఏతచ్చ ‘సంఖ్యాః కతి’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరం; అపరం సంఖ్యాప్రశ్నస్యోతరం ‘త్రింశన్మతాః కర్మసు ’ ఇత్యాదినా భవిష్యతి| కఫపిత్తయోశ్చ యద్యప్యనువాసనం న విహితం, తథాఽపి వాతానుగతకఫపిత్తవిషయతయైతద్బోద్ధవ్యం| పునర్వేత్యనేన వాతే నవ ఏకాదశ వా కుర్యాత్| అయుగ్మానిత్యనేన ద్విచతుఃషడాదిసంఖ్యయా యుగ్మదానం నిషేధయతి, అయుగ్మదానం ప్రభావాదేవాత్రోపకారీతి మహర్షివచనాద్బోధ్యం, యథా- “యుగ్మేష్వహఃసు పుత్రకామౌ సంవసేతాం” (శా.అ.8) ఇతి; ఉపపత్తిశ్చాత్రాతిప్రసంగభీత్యా న కథితాఽఽచార్యేణ| యత్తు- “త్రీన్ పంచ వాఽఽహుశ్చతురోఽథ షడ్ వా” ఇత్యాదినా యుగ్మబస్తిదానం వక్ష్యతి, తన్నిరూహాంగతయా స్నేహనార్థక్రియమాణానువాసనవిషయయుగ్మబస్తిదానం జ్ఞేయం, ఇహ తు ప్రధానతయా క్రియమాణానువాసనవిషయమయుగ్మదానమితి న విరోధః| ఏతేన, యదుక్తమాషాఢవర్మణా- “నిరూహకార్యకారణమయుగ్మదానమస్మిన్నోక్తం నిషిద్ధపూర్వ చ, యోగస్యాంతే క్రమాదేకం తథా త్రీనిత్యాదీన్ స్నేహాన్ ప్రాహ” (?) ఇతి, తన్నిరస్తం జ్ఞేయం| కించ, అయుగ్మానిత్యనేన పునర్వేత్యనేన చ యత్రానువృత్త్యాఽనువాసనం దేయం తత్రాయుగ్మకం నిరూహాంతరితం చ కర్తవ్యమిత్యర్థః, తేన యథోక్తసంఖ్యాకాన్నిరూహాన్ దత్త్వా యథోక్తసంఖ్యయా స్నేహో దేయః| విషమసంఖ్యోపాదానం తు మధ్యవిధయాఽపి ద్వ్యహచతురహాదిగ్రాహకం భవతి , తేనోత్తరత్ర వక్ష్యమాణసంఖ్యానువాసనం న విరోధీతి బ్రూతే| జతూకర్ణేఽప్యుక్తం- “నిరూహే వ్యుషితే భుక్తవతోఽనువాసనం పరం ద్వితీయేఽహని పంచమే వా తథైకాదశాహేఽపకర్షతో ద్విత్రిచతురాది(?) వాతాదిషూచ్యతే” ఇతి||25||

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

నరో విరిక్తస్తు నిరూహదానం వివర్జయేత్ సప్తదినాన్యవశ్యం| శుద్ధో నిరూహేణ విరేచనం చ తద్ధ్యస్య శూన్యం వికసేచ్ఛరీరం||26||

సంప్రతి నిరూహవిరేచనయోరంతరేఽవశ్యపరిహర్తవ్యకాలమాహ- నరో విరిక్తస్త్విత్యాది| అవశ్యమితి వచనాదేకాహసాధ్యేఽపి వ్యాధావవశ్యం సప్తదినచ్ఛేదః కర్తవ్య ఇతి దర్శయతి| యద్యపివిరేచనానంతరం నిషిద్ధ ఏవ నిరూహః పంచకర్మీయాయాం సిద్ధౌ, తథా నిరూఢస్య విరేచనం నిషిద్ధం, తథాఽపి తత్కాలమేవ స నిషేధః; తేన త్రిచతురాదిదినేఽపి ప్రసక్తినిరాసార్థమిదం వచనం| యత్తు విరేచనానంతరం నవమేఽహ్న్యనువాసనకాలాదుత్తరకాలమేవ నిరూహవిధానం, తేనార్వాగ్బస్తేః ప్రసక్తిరపి న స్యాదిత్యుచ్యతే; తన్న, యతోఽనువాసనశుద్ధ్యపేక్షసంసర్జనక్రమస్యేయం విధా, యదాఽవరశుద్ధ్యా త్ర్యహేణైవ పేయాదిక్రమః సమాప్యతే, తదా చతుర్థదినేఽనువాసనదానాత్ పంచమే షష్ఠే వా దినే నిరూహః ప్రసజ్జ్యేత, అతస్తన్నిరాసార్థమేతద్వచనం| నిరూహానంతరం తు సంసర్జనక్రమో నాస్త్యేవ, తేన త్ర్యహం స్నేహం దత్త్వా విరేచనప్రసక్తిరస్త్యేవ| సప్తాహాదర్వాక్ సప్తాహం యావచ్చ నిరూహవిరేచనవర్జనే హేతుమాహ- తద్ధ్యస్యేత్యాది| వికసేదితి హింస్యాత్| శూన్యమితి పూర్వశోధనశూన్యశరీరం పునః శోధనాద్ధింస్యాదితి భావః| యత్తు “ఆసప్తాహాద్విరేకో వా తతశ్చాపి నిరూహణం” ఇతి తంత్రాంతరే ప్రోక్తం, తచ్చ సంసర్గవిధయా క్రియమాణసంశోధనక్రమే జ్ఞేయం| తత్రాపి చ సప్తాహపూరణం సంసర్జనస్నేహాదీనామనుమతవికల్పపరిహారాద్ వ్యాఖ్యేయం||26||

Adhikarana 23 (27-28) · Śloka 28

బస్తిర్వయఃస్థాపయితా సుఖాయుర్బలాగ్నిమేధాస్వరవర్ణకృచ్చ| సర్వార్థకారీ శిశువృద్ధయూనాం నిరత్యయః సర్వగదాపహశ్చ||27|| విట్శ్లేష్మపిత్తానిలమూత్రకర్షీ దార్ఢ్యావహః శుక్రబలప్రదశ్చ| విశ్వక్స్థితం దోషచయం నిరస్య సర్వాన్ వికారాన్ శమయేన్నిరూహః||28||

‘కింగుణో బస్తిః’ ఇతిప్రశ్నస్యోత్తరం బస్తిర్వయఃస్థాపయితేత్యాది| అయం చాస్థాపనగుణః, అనువాసనస్య తు దేహే నిరూహేణ’ ఇత్యాదినా గ్రంథేన గుణాన్ వక్ష్యతి| వయః స్థాపయతీతి వయఃస్థాపయితా; వయఃస్థాపనత్వం చాస్య స్రోతఃశుద్ధికరత్వాత్| సర్వార్థకారీతి స్థిరత్వాపకర్షాదివిరుద్ధార్థస్యాపి భేషజవిశేషయోగాత్| శిశువృద్ధయూనాం నిరత్యయ ఇత్యనేన వమనవిరేచనాభ్యాముత్కర్ష ఉచ్యతే, తే హి శిశువృద్ధయోర్నిషిద్ధే| సర్వగదాపహత్వం సంశమనేన జ్ఞేయం, సర్వాన్ వికారాన్ శమయేదిత్యనేన దోషసంశోధనద్వారా సర్వగదాపహత్వముచ్యత ఇతి న పౌనరుక్త్యం; కింవా సర్వాన్ వికారానితి సర్వావస్థాన్ వికారానితి విశేషః||27-28||

Adhikarana 24 (29-31) · Śloka 31

దేహే నిరూహేణ విశుద్ధమార్గే సంస్నేహనం వర్ణబలప్రదం చ| న తైలదానాత్ పరమస్తి కించిద్ద్రవ్యం విశేషేణ సమీరణార్తే ||29|| స్నేహేన రౌక్ష్యం లఘుతాం గురుత్వాదౌష్ణ్యాచ్చ శైత్యం పవనస్య హత్వా| తైలం దదాత్యాశు మనఃప్రసాదం వీర్యం బలం వర్ణమథాగ్నిపుష్టిం ||30|| మూలే నిషిక్తో హి యథా ద్రుమః స్యాన్నీలచ్ఛదః కోమలపల్లవాగ్ర్యః| కాలే మహాన్ పుష్పఫలప్రదశ్చ తథా నరః స్యాదనువాసనేన||31||

దేహే ఇత్యాదినాఽనువాసనగుణమాహ| నిరూహేణ విశుద్ధమార్గే ఇతి వచనాన్నిరూహశోధిత ఏవ మార్గే సంసర్జదనువాసనం యథోక్తగుణకర్తృ భవతీతి దర్శయతి| న తైలదానాదిత్యత్ర తైలశబ్దేన స్నేహోపలక్షణేన కేచిద్ఘృతమపి గ్రాహయంతి, కింతు తైలమేవాత్ర వాతహరప్రధానతయా బ్రూతే ఇతి యుక్తం పశ్యామః; తథా హ్యత్ర ఔష్ణ్యాచ్ఛైత్యమిత్యుక్తం, ఔష్ణ్యం చ న సర్పిషీతి; స్నేహా మజ్జవర్జితా అనువాసనాధికృతా అప్యప్రధానత్వాన్నాత్ర ఘృతమనుమన్యతే| పరమస్తీత్యాదౌ ద్రవ్యమితి కారణం, తచ్చ కారణమనిలప్రశమనేన జ్ఞేయం, ‘నాన్వాసనాత్ కించిదిహాస్తి కర్మ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తైలకృత్యమేవ సకారణం వ్యాకరోతి- స్నేహేనేత్యాది| తైలం చానువాసనే పక్వమేవ జ్ఞేయం; అపక్వస్య తు ‘న చామం ప్రణయేత్ స్నేహం స హ్యభిష్యందయేద్గుదం’ (సి.అ.4) ఇత్యనేన నిషిద్ధత్వాత్| అత్ర తైలానిలయోర్విపరీతగుణయోర్మేలకే ద్రవ్యప్రభావాత్తైలమేవ వాతం హంతి, న వాతస్తైలం; అణుత్వం గుణో యద్యపి తైలే వాతే చాస్తి, తథాఽపీహ ప్రభావాద్వాతసూక్ష్మావయవసంబద్ధం తైలం స్నేహాదినా వాతం జయతి, తేన సమానమప్యణుత్వమిహ విరుద్ధార్థకార్యేవేతి| తైలస్య యథోక్తకార్యకర్తృత్వే దృష్టాంతమాహ- మూలే ఇత్యాది| మూలదృష్టాంతేన చానువాసనేన సాక్షాత్తర్పణీయస్య గుదస్య దేహమూలత్వం దర్శయతి, ఉక్తం హి పరాశరే- “మూలం గుదం శరీరస్య సిరాస్తత్ర ప్రతిష్ఠితాః| సర్వం శరీరం పుష్ణంతి మూర్ధానం యావదాశ్రితాః” ఇతి; తథాఽనువాసనాదపి నరో బలవీర్యాద్యుపేతోఽపత్యవాంశ్చ స్యాదిత్యర్థః||29-31||

Adhikarana 25 (32-34) · Śloka 34

స్తబ్ధాశ్చ యే సంకుచితాశ్చ యేఽపి యే పంగవో యేఽపి చ భగ్నరుగ్ణాః| యేషాం చ శాఖాసు చరంతి వాతాః శస్తో విశేషేణ హి తేషు బస్తిః||32|| ఆధ్మాపనే విగ్రథితే పురీషే శూలే చ భక్తానభినందనే చ| ఏవంప్రకారాశ్చ భవంతి కుక్షౌ యే చామయాస్తేషు చ బస్తిరిష్టః||33|| యాశ్చ స్త్రియో వాతకృతోపసర్గా గర్భం న గృహ్ణంతి నృభిః సమేతాః| క్షీణేంద్రియా యే చ నరాః కృశాశ్చ బస్తిః ప్రశస్తః పరమం చ తేషు||34||

సామాన్యేన నిరూహానువాసనయోర్గుణమాహ- స్తబ్ధాశ్చ యే ఇత్యాది| భగ్నా ఇతి భగ్నకాయాః ; రుగ్ణా ఇతి సంధిముక్తాః| భక్తానభినందనే అరోచకే| వాతకృతోపసర్గా ఇతి వాతకృతోపద్రవాః| క్షీణేంద్రియా ఇతి అతిక్షీణశుక్రాః| అత్ర శుద్ధవాతాదిష్వనువాసనం, భక్తానభినందనప్రకారేషు చ నిరూహ ఇత్యాద్యర్థోఽనుసరణీయః||32-34||

Adhikarana 26 (35) · Śloka 35

ఉష్ణాభిభూతేషు వదంతి శీతాంఛీతాభిభూతేషు తథా సుఖోష్ణాన్| తత్ప్రత్యనీకౌషధసంప్రయుక్తాన్ సర్వత్ర బస్తీన్ ప్రవిభజ్య యుంజ్యాత్ ||35||

సంప్రతి కేషు చ కశ్చ బస్తిరితి ప్రశ్నస్యోతరం- ఉష్ణాభిభూతేష్విత్యాది| ఉష్ణాభిభూతే తథా శీతాభిభూతే ఇతి వక్తవ్యే, యేన ‘సర్వత్ర’ ఇతి కరోతి, తేన స్నిగ్ధరూక్షగురులధ్వభిభూతేఽపి తద్విపరీతౌషధసంపాదితో వస్తిర్దేయ ఇతి దర్శయతి||35||

Adhikarana 27 (36) · Śloka 36

న బృంహణీయాన్ విదధీత బస్తీన్ విశోధనీయేషు గదేషు వైద్యః| కుష్ఠప్రమేహాదిషు మేదురేషు నరేషు యే చాపి విశోధనీయాః||36||

నిత్యవిశోధనీయగదానాహ- కుష్ఠప్రమేహాదిష్విత్యాది| అత్ర, ఆదిశబ్దేనారోచకతంద్రాశ్లీపదాదీనాం గ్రహణం| మేదురేష్వితి మేదస్విషు||36||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

క్షీణక్షతానాం న విశోధనీయాన్న శోషిణాం నో భృశదుర్బలానాం| న మూర్చ్ఛితానాం న విశోధితానాం యేషాం చ దోషేషు నిబద్ధమాయుః||37||

క్షీణక్షతానాం నేతి క్షీణా రాజయక్ష్మిప్రభృతయో జ్ఞేయాః| విశోధనీయానితి అపకర్షణకారకాన్| యేషాం చ దోషేషు నిబద్ధమాయురితి యే సంశోధనహరణమాత్రేణైవ ప్రాణాంజహతి||37||

Adhikarana 29 (38-39) · Śloka 40

శాఖాగతాః కోష్ఠగతాశ్చ రోగా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాశ్చ| యే సంతి తేషాం న హి కశ్చిదన్యో వాయోః పరం జన్మని హేతురస్తి||38|| విణ్మూత్రపిత్తాదిమలాశయానాం విక్షేపసంఘాతకరః స యస్మాత్| తస్యాతివృద్ధస్య శమాయ నాన్యద్బస్తిం వినా భేషజమస్తి కించిత్||39|| తస్మాచ్చికిత్సార్ధమితి బ్రువంతి సర్వాం చికిత్సామపి బస్తిమేకే|40|

బస్తేర్బహువిషయాం స్తుతిమాచక్షాణః ‘కింగుణో బస్తిః’ ఇతి ప్రశ్నస్యైవోత్తరం పునరాహ- శాఖాగతా ఇత్యాది| శాఖాకోష్ఠమర్మగతా ఇత్యనేన త్రివిధశాఖాదిరోగమర్గో గృహీతః; మర్మజశబ్దేన హి మధ్యమరోగమార్గాశ్రయిణాం సంధిజానామపి సాహచర్యాద్గ్రహణం; ఇహ మర్మాస్థిసంధయో హి మధ్యమో రోగమార్గ ఉక్తః| ఊర్ధ్వసర్వశబ్దేన చ ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్భేదాదప్యుక్తరోగమార్గత్రయగ్రహణం| సర్వావయవాంగజశబ్దేన చ ప్రాదేశికసర్వాంగభేదాదప్యుక్తగ్రహణం; వాయోః పరమితి వాయోః పరో న కశ్చిత్ శ్రేష్ఠ ఇతి యావత్| ఏతేన యద్యపి కఫపిత్తే అపి రోగకారణే భవతః, తథాఽపి వాయురేవ శ్రేష్ఠ ఇత్యుచ్యతే| వాయోః శ్రేష్ఠత్వ ఏవ హేతుమాహ- విణ్మూత్రేత్యాది| పిత్తాదీత్యత్రాదిశబ్దేన కఫస్య గ్రహణం, (న చ మలశబ్దేన కఫస్య గ్రహణం ,) మలశబ్దేన చేతరధాతుమలానాం ఖమలాదీనాం చ గ్రహణం| ఆశయశబ్దేన మలవ్యతిరిక్తప్రసాదాఖ్యానామాశయానాం ధాతూనాం చ గ్రహణం| విక్షేపసంఘాతకర ఇతి వియోగమేలకకరః; ఏతేన, యస్మాద్వాయురేవ దోషమలధాతూనాం సంయోగవిభాగౌ కరోతి, తేన దోషదూష్యవిణ్మలమేలకరూపనిఖిలవ్యాధికరణే వాయురేవ ప్రధానం భవతీతి భావః| కింవా ఆశయశబ్దః ప్రత్యేకం విడాదిభిః సంబధ్యతే, స్థానేన చ స్థానినో లభ్యంతే, విడాదిసంయోగవిభాగేనైవ చ సర్వవ్యాధికరణపరిగ్రహో భవతి| భవత్వేవం వాతస్య ప్రాధాన్యమతః కిమిత్యాహ- తస్యేత్యాది| భేషజమితి ప్రధానం భేషజం, యదుక్తం- ‘బస్తిర్వాతహరాణాం’ (సూ.అ.25) ఇతి| అతో బస్తావర్ధచికిత్సారూపతా తథా సర్వచికిత్సారూపతా చ యుక్తైవ||38-39||-

Adhikarana 30 (40) · Śloka 41

నాభిప్రదేశం కటిపార్శ్వకుక్షిం గత్వా శకృద్దోషచయం విలోడ్య ||40|| సంస్నేహ్య కాయం సపురీషదోషః సమ్యక్ సుఖేనైతి చ యః స బస్తిః |41|

తత్ర బస్తేః కృతాకృతలక్షణాని క్రమేణాహ- నాభీత్యాది| విలోడ్యేతి సంక్షోభ్య| సంస్నేహ్య కాయమితి వీర్యరూపేణ సారేణ కాయం వ్యాప్య, ఉక్తం హి- “వీర్యేణ బస్తిరాదత్తే దోషానాపాదమస్తకాత్” (సు.చి.అ.35) ఇతి| స్నేహశబ్దేన చ సారోఽభిధీయతే; యథా- “దేహః స్నేహపరిక్షయాత్” (చి.అ.8) ఇతి| సమ్యగితి నిరవశేషేణ| సుఖేనేతి వికారమకృత్వా||40||-

Adhikarana 31 (41) · Śloka 42

ప్రసృష్టవిణ్మూత్రసమీరణత్వం రుచ్యగ్నివృద్ధ్యాశయలాఘవాని||41|| రోగోపశాంతిః ప్రకృతిస్థతా చ బలం చ తత్ స్యాత్ సునిరూఢలింగం|42|

తాదాత్వికబస్తిసమ్యగ్యోగలక్షణమభిధాయోత్తరకాలభవమాహ- ప్రసృష్టేత్యాది| ‘ఆశయలాఘవాని’ ఇత్యత్ర ‘ఆమయలాఘవాని’ ఇతి పాఠే రోగోపశాంతిరిత్యనంతరం వాశబ్దో జ్ఞేయః, తేన రోగోపశాంతిరిహ నిరూహసాధ్యవికారాణాముపశాంతిః||41||-

Adhikarana 32 (42) · Śloka 43

స్యాద్రుక్ఛిరోహృద్గుదబస్తిలింగే శోఫః ప్రతిశ్యాయవికర్తికే చ||42|| హృల్లాసికా మారుతమూత్రసంగః శ్వాసో న సమ్యక్ చ నిరూహితే స్యుః|43|

స్యాదిత్యాది బస్త్యయోగలక్షణం| న సమ్యఙ్నిరూహితే ఇతి అయోగేన నిరూహితే||42||-

Adhikarana 33 (43) · Śloka 43

లింగం యదేవాతివిరేచితస్య భవేత్తదేవాతినిరూహితస్య||43||

బస్త్యతియోగలక్షణమతిదేశేనాహ- లింగమిత్యాది||43||

Adhikarana 34 (44) · Śloka 44

ప్రత్యేత్యసక్తం సశకృచ్చ తైలం రక్తాదిబుద్ధీంద్రియసంప్రసాదః | స్వప్నానువృత్తిర్లఘుతా బలం చ సృష్టాశ్చ వేగాః స్వనువాసితే స్యుః||44||

అనువాసనసమ్యగ్యోగలక్షణమాహ- ప్రత్యేతీత్యాది| అసక్తమితి సంగం వినా| రక్తాదయః ధాతవః| స్వప్నానువృతిః నిద్రానువృత్తిః| సృష్టా ఇతి అబద్ధాః||44||

Adhikarana 35 (45) · Śloka 46

అధఃశరీరోదరబాహుపృష్ఠపార్శ్వేషు రుగ్రూక్షఖరం చ గాత్రం | గ్రహశ్చ విణ్మూత్రసమీరణానామసమ్యగేతాన్యనువాసితస్య ||45|| హృల్లాసమోహక్లమసాదమూర్చ్ఛావికర్తికా చాత్యనువాసితస్య|46|

అధ ఇత్యాద్యనువాసనాయోగలక్షణం| రూక్షఖరతా చాత్ర శరీరస్యాస్నేహనాదేవ| హృల్లాసాది అతియోగలక్షణం||45||-

Adhikarana 36 (46) · Śloka 47

యస్యేహ యామాననువర్తతే త్రీన్ స్నేహో నరః స్యాత్ స విశుద్ధదేహః||46|| ఆశ్వాగతేఽన్యస్తు పునర్విధేయః స్నేహో న సంస్నేహయతి హ్యతిష్ఠన్|47|

ఉచితస్నేహప్రత్యాగమనకాలమాహ- యస్యేత్యాది| యామానితి ప్రహరాన్| స విశుద్ధదేహ ఇతి స అనువాసనప్రయోగసమ్యగ్యోగాదనువాసనవ్యాపత్తిరహిత ఇత్యర్థః| ఆశ్వాగతే ఇతి శీఘ్రం ప్రత్యాగతే, అన్యస్తు విధేయ ఇతి తదైవాన్యః స్నేహో దేయః| పునః స్నేహదానోపపత్తిమాహ- స్నేహో న సంస్నేహయతి హ్యతిష్ఠన్నితి||46||-

Adhikarana 37 (47-48) · Śloka 49

త్రింశన్మతాః కర్మ ను బస్తయో హి కాలస్తతోఽర్ధేన తతశ్చ యోగః||47|| సాన్వాసనా ద్వాదశ వై నిరూహాః ప్రాక్ స్నేహ ఏకః పరతశ్చ పంచ| కాలే త్రయోఽంతే పురతస్తథైకః స్నేహా నిరూహాంతరితాశ్చ షట్ స్యుః||48|| యోగే నిరూహాస్త్రయ ఏవ దేయాః స్నేహాశ్చ పంచైవ పరాదిమధ్యాః|49|

సంప్రతి సంఖ్యాప్రశ్నస్యోత్తరవిశేషమాహ- త్రింశదిత్యాది| కర్మకాలయోగసంజ్ఞా యథాక్రమం త్రింశత్షోడశాష్టబస్తిసముదయేషు జ్ఞేయా| కాలస్తతోఽర్ధేనేత్యత్ర అర్ధశబ్దో న సమప్రతివచనః ; తేన త్రింశదధ షోడశ భవంతి| సాన్వసనా ఇత్యాదినా కర్మాదీనాం నిరూహానువాసనవిభాగమాహ| ఏకమనువాసనం దత్త్వా దీయంత ఇతి సాన్వసనాః, ఏవమనువాసనేన ప్రత్యేకం యోగాద్ ద్వాదశ నిరూహాశ్చతుర్వింశతిర్బస్తయో భవంతి| ప్రాగితి ఆరమ్మే| పరత ఇతి ద్వాదశనిరూహోత్తరకాలే| నిరూహాంతరితాశ్చ షట్ స్యురితి నిరూహేణాంతరీ కృతాః, ఏవం చ ద్వాదశ బస్తయః పూరణీయాః| పంచైవ పరాదిమధ్యా ఇతి పంచ స్నేహా అంతే మధ్యే ఆదౌ చ యేషాం విభక్తాస్తే తథా; అత్ర చాదౌ స్నేహద్వయం, అంతే చ స్నేహద్వయం, నిరూహత్రయమధ్యే చైకమనువాసనం, ఏవం పంచ స్నేహా భవంతి| యే తు నిరూహదిన ఏవానువాసనం వదంతి తన్మతే ఆదావేక ఏవ, అంతేఽపి దినాంతరే ఏకః, ఏవం పంచ భవంతి; ఏవం కర్మకాలయోరపి నిరూహదిన ఏవ దినాంతరే వాఽనువాసనం వ్యాఖ్యేయం| అత్ర చైకస్నేహాంతరితానాం నిరూహాణాం దానే వాతక్షోభో నాశంకనీయః, కర్మాదిషు నిరూహా యాపనాబస్తిరూపా దీయంతే, తే స్నిగ్ధా ఏవేతి కృత్వా న వాతక్షోభకా భవంతి| ఏతే చ కర్మాదయో యద్యపి శాస్త్రప్రదేశేషు న వ్యవహ్రియంతే, తథాఽపి తద్విద్యవ్యవహారార్థమేవేయం కర్మాదిసంజ్ఞా, యథా యమకమహాచ్ఛపానాదిసంజ్ఞా; తేన కర్మాదిసంజ్ఞాయాః శాస్త్రే వ్యవహారాదర్శనాత్ కర్మాదిప్రతిపాదకో గ్రంథోఽనార్ష ఇతి యదుచ్యతే, తన్నిరస్తం| కర్మాదిసంజ్ఞా చ తంత్రాంతరేఽప్యస్తి| తథాహి జతూకర్ణః- “బస్తయస్త్రింశత్ షోడశాష్టౌ చ కర్మకలయోగాః; నిరూహాః స్నేహాంతరితా ద్వాదశ షట్ త్రయః; ఏకస్నేహారంభాః పంచత్ర్యేకాంతాః” ఇతి; హారీతేఽపి- “త్రింశకం కర్మ బుధా వదంతి” ఇత్యాద్యుక్తం| కర్మాదీనాం ప్రయోగం కేచిద్వాతాదిషు వదంతి||47-48||-

Adhikarana 38 (49) · Śloka 50

త్రీన్ పంచ వాఽఽహుశ్చతురోఽథ షడ్వా వాతాదికానామనువాసనీయాన్ ||49|| స్నేహాన్ ప్రదాయాశు భిషగ్విదధ్యాత్ స్రోతోవిశుద్యర్థమతో నిరూహాన్|50|

త్రీన్ పంచేత్యాదినా స్నేహనార్థమనువాసనమాహ| అత్ర యే ‘వాతాదికానాం’ ఇతి పఠంతి, తేషామాదిశబ్దేన పిత్తకఫయోరపి గ్రహణం; బహువచనం తు తద్గుణసంవిజ్ఞానబహువ్రీహిణా వాతస్య గ్రహణాద్బహుత్వసంఖ్యాయోగాదుపపన్నం| యథోక్తం కుష్ఠనిదానే- ‘వాతాదిషు ప్రదుష్టేషు” (ని.అ.5) ఇతి, తథా కియంతఃశిరసీయేఽపి “వాతాదీనాం రసాదీనాం” (సూ.అ.17) ఇతి బహుత్వం నిర్దిష్టం| అన్యే తు- ‘వాతాధికానాం’ ఇతి పఠంతి| అత్ర చతుర్ణాం షణ్ణాం చ స్నేహానాం యుగ్మరూపాణామపి దానమవిరుద్ధమేవ, ఏతదనువాసనస్య నిరూహాంగతయా స్నేహనార్థం క్రియమాణత్వాత్; అయుగ్మదానం తు ‘బస్తీనయుగ్మాన్’ ఇత్యనేన స్వప్రధానతయాఽనువాసనస్య విహితమితి భిన్నవిషయతయా న విరోధః; యతః స్నేహనప్రయోజనమనువాసనం స్నేహే భూత ఏవాయుగ్మదానేన నివర్తనీయం; కింవా, అయుగ్మా తంత్రతో వ్యాఖ్యానేన సంఖ్యైవోచ్యతే, తథాహి- త్రీన్, పంచ, త్రీన్ చతుర ఇతి సప్త, పంచ చతుర ఇతి నవ, పంచ షడిత్యేకాదశ, ఇతి పంచ వికల్పా ఇహ విధీయంతే| తంత్రాంతరే స్నేహస్య యుగ్మదానముక్తం, యథా- “రూక్షస్య బహువాతస్య ద్వౌ త్రీన్ వాఽప్యనువాసనాన్| దద్యాత్ స్నిగ్ధతనుం జ్ఞాత్వా తతః పశ్చాన్నిరూహయేత్” (సు.చి.అ.37) ఇతి| స్రోతఃశబ్దేన విబద్ధసిరాఽభిహితా||49||-

Adhikarana 39 (50-52) · Śloka 53

విశుద్ధదేహస్య తతః క్రమేణ స్నిగ్ధం తలస్వేదితముత్తమాంగం||50|| విరేచయేత్త్రిర్ద్విరథైకశో వా బలం సమీక్ష్య త్రివిధం మలానాం| ఉరఃశిరోలాఘవమింద్రియాచ్ఛ్యం స్రోతోవిశుద్ధిశ్చ భవేద్విశుద్ధే||51|| గలోపలేపః శిరసో గురుత్వం నిష్ఠీవనం చాప్యథ దుర్విరిక్తే| శిరోక్షిశంఖశ్రవణార్తితోదావత్యర్థశుద్ధే తిమిరం చ పశ్యేత్||52|| స్యాత్తర్పణం తత్ర మృదు ద్రవం చ స్నిగ్ధస్య తీక్ష్ణం తు పునర్న యోగే|53|

సంప్రతి క్రమాగతశిరోవిరేచనస్య కల్పనామసమ్యగ్యోగాయేగాతియోగలక్షణం చాహ- విశుద్ధేత్యాది| విశుద్ధదేహస్యేతి ఏతచ్చ పంచకర్మసంపాదనీయనృవిషయత్వం శుద్ధిపూర్వకత్వం శిరోవిరేచనస్యేహోచ్యతే; తేన వమనాదినాఽశుద్ధేఽపి శిరోవిరేచనైకసంపద్యి పురుషేఽయం క్రమోజ్ఞేయః| స్నిగ్ధమితి అభ్యంగశిరోబస్తిపానాదినా| తలస్వేదితమితి హస్తతలస్వేదితం| త్రిర్ద్విరథైకశ ఇతి తద్దిన ఏవ దోషాణాముత్కృష్టత్వాదిబలత్రైవిధ్యమపేక్ష్య యథాయోగ్యతయా యోజ్యం| ఇంద్రియాచ్ఛ్యమితి చక్షురాదీనాం స్వవిషయే పాటవం| తిమిరం చ పశ్యేదితి తమోవ్యాప్తం సర్వం పశ్యేదిత్యర్థః| తస్యాతియోగాయోగయోశ్చికిత్సితమను వక్తవ్యతయాఽనుషంగతామాహ- స్యాత్తర్పణమిత్యాది| మృదు ద్రవం చేత్యనేనాతియోగచికిత్సితం| తీక్ష్ణం తు పునర్న యోగే ఇతి అయోగే శిరోవిరేచనస్య పునస్తీక్ష్ణం శిరోవిరేచనం దేయం||50-52||-

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ఇత్యాతురస్వస్థసుఖః ప్రయోగో బలాయుషోర్వృద్ధికృదామయఘ్నః||53||

ఉక్తం పంచకర్మప్రయోగముపసంహరతి- ఇత్యాతురేత్యాది| ఆతురస్వస్థసుఖ ఇతి వచనేన ఆతురే ఆమయస్యాపహంతృతయా, స్వస్థే చ బలాయుర్వృద్ధికర్తృతయా యథోక్తపంచకర్మప్రయోగః సుఖహేతుర్భవతీతి జ్ఞేయం| స్వస్థే చ పంచకర్మప్రవృత్తిః “మాధవప్రథమే మాసి” (సూ.అ.7) ఇత్యాదినా సూత్రస్థానే ప్రోక్తైవ జ్ఞేయా||53||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

కాలస్తు బస్త్యాదిషు యాతి యావాంస్తావాన్ భవేద్ద్విః పరిహారకాలః|54|

‘కృతే కియాన్ వా పరిహారకాలః’ ఇత్యస్యోత్తరమాహ- కాలస్త్విత్యాది| తావాన్ భవేద్ద్విః పరిహారకాల ఇతి బస్త్యాదిప్రయోగే యావాన్ కాలో వ్యాప్యతే, తతః కాలాద్ద్విగుణం కాలం యావత్ పరిహార్యత్వేనోక్తం పరిహర్తవ్యం| అత్ర ఆదిశబ్దేన వమనవిరేచనశిరోవిరేచనానాం గ్రహణం, బస్తేస్త్వాదౌ వ్యుత్పాదనేన ప్రాధాన్యం దర్శయతి|54|

Adhikarana 42 (54) · Śloka 55

అత్యాసనస్థానవచాంసి యానం స్వప్నం దివా మైథునవేగరోధాన్||54|| శీతోపచారాతపశోకరోషాంస్త్యజేదకాలాహితభోజనం చ|55|

‘కిం వర్జనీయం’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరం- అత్యాసనేత్యాది| ఆసనం ఉపవిష్టావస్థానం| స్థానం ఊర్ధ్వతయా స్థానం| యానం రథాశ్వాదినా యానం| ఏత ఆవిష్కృతతమా ఇహోక్తాః; తేన క్రోధాతిచింతనాదయో యేఽప్యుపకల్పనీయాదౌ వమనాదిప్రయోగే నిషిద్ధాస్తేఽపి న సేవ్యా ఏవ||54||-

Adhikarana 43 (55) · Śloka 56

బద్ధే ప్రణీతే విషమం చ నేత్రే మార్గే తథాఽర్శఃకఫవిడ్విబద్ధే ||55|| న యాతి బస్తిర్న సుఖం నిరేతి దోషావృతోఽల్పో యది వాఽల్పవీర్యః|56|

‘ప్రణీయమానః’ ఇత్యాది ప్రశ్నస్యోత్తరం బద్ధే ఇత్యాది| నేత్రే బద్ధే విషమం ప్రణీతే చ గుదావయవరుద్ధత్వాన్న యాతి| తథా ‘న సుఖం నిరేతి’ ఇత్యాదినా ‘సుచిరాచ్చ కేన’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరం| న సుఖం నిరేతీతి చిరేణ దుఃఖం కృత్వా చాగచ్ఛతీత్యర్థః| దోషావృత ఇతి దోషేణ బలీయసాఽవరుద్ధః| అల్ప ఇతి అల్పమానః| అల్పవీర్య ఇతి ఉష్ణలవణాద్యభావాన్మృదువీర్యః||55||-

Adhikarana 44 (56) · Śloka 57

ప్రాప్తే తు వర్చోనిలమూత్రవేగే వాతేఽతివృద్ధేఽల్పబలే గుదే వా||56|| అత్యుష్ణతీక్ష్ణశ్చ మృదౌ చ కోష్ఠే ప్రణీతమాత్రః పునరేతి బస్తిః|57|

ప్రాప్తే చేత్యనేన శీఘ్రాగమనహేతుమాహ| వాతేఽతివృద్ధే స్నేహో గుదే వాతేన ప్రతిహతత్వాన్న యాత్యాశయం, తతః శీఘ్రమాగచ్ఛతి; అల్పబలే గుదే స్నేహం ధారయితుం న శక్నోతి పురుషః, అల్పబలత్వం గుదస్య సంవరణీవలీదార్బల్యాత్||56||-

Adhikarana 45 (57-58) · Śloka 59

మేదఃకఫాభ్యామనిలో నిరుద్ధః శూలాంగసుప్తిశ్వయథూన్ కరోతి||57|| స్నేహం తు యుంజన్నబుధస్తు తస్మై సంవర్ధయత్యేవ హి తాన్ వికారాన్| రోగాస్తథాఽన్యేఽప్యవితర్క్యమాణాః పరస్పరేణావగృహీతమార్గాః||58|| సందూషితా ధాతుభిరేవ చాన్యైః స్వైర్భేషజైర్నోపశమం వ్రజంతి|59|

‘సాధ్యాః’ ఇత్యాది ప్రశ్నస్యోత్తరం- మేదఃకఫాభ్యామిత్యాది| మేదసా కఫేన వేతి మేదః కఫాభ్యాం| అత్ర శూలాదీన్నిరీక్ష్య శుద్ధవాతభ్రాంత్యా స్నేహం ప్రయుంక్తే, నావరణం జానాతి, అత ఏవ ‘అబుధః’ ఇతి కృతం| అన్యత్రాప్యుక్తం- “కుపితే మార్గసంరోధాన్మేదసా వా కఫేన వా| అతివృద్ధేఽనిలే నాదౌ శస్తం స్నేహేన బృంహణం” ఇతి| అవితర్క్యమాణా ఇతి అసమ్యగ్జ్ఞాయమానాః| అసమ్యగ్జ్ఞాయమానత్వ ఏవ హేతుమాహ- పరస్పరేణేత్యాది| రోగశబ్దేనాత్ర దోషోఽభిప్రేతః| పరస్పరేణ ప్రతిబద్ధమార్గా అతో దుర్గ్రహా భవంతి, తథా ధాతుభిశ్చ రక్తాదిభిః సందూషితాః సమ్మూర్చ్ఛితాః సంతో దుర్జ్ఞేయా భవంతి, అవిజ్ఞాతాశ్చ స్వైర్భేషజైర్న ప్రశమం వ్రజంతి; స్వైర్భేషజైరితి మార్గావరోధాదికారణదోషధాత్వంతరనిరపేక్షకైరేకదోషభేషజైః; తద్ధి తథాభూతానాం భేషజం యౌగికం న భవత్యేవ, అతోఽనుపశమో యుక్త ఏవః ఏవం చ దోషాణాం పరస్పరావరోధాన్ తథా ధాతుసమ్మూర్చ్ఛనవిశేషాంశ్చావగమ్యైవ వ్యాధౌ ప్రపంచోఽనుసరణీయః||57-58||-

Adhikarana 46 (59) · Śloka 60

సర్వం చ రోగప్రశమాయ కర్మ హీనాతిమాత్రం విపరీతకాలం||59|| మిథ్యోపచారాచ్చ న తం వికారం శాంతిం నయేత్ పథ్యమపి ప్రయుక్తం|60|

అథ విజ్ఞాతేఽపి వ్యాధౌ భిషజాఽసమ్యక్ప్రయోగాదిభిర్వర్ధమానేఽసిద్ధిమాహ- సర్వం చేత్యాది| విపరీతకాలమితి అనుచితకాలకృతం| మిథ్యోపచారాచ్చేతి భేషజానాం తథాఽకరణాత్, యథా- భేషజస్య సమ్యక్పరిణామే సతి భోక్తవ్యం| యద్యౌగికం భేషజం తత్ సమ్యక్ ప్రయుక్తం సిధ్యతీతి సిద్ధాంతః||59||-

Adhikarana 47 (60) · Śloka 61

తత్ర శ్లోకః- ప్రశ్నానిమాన్ ద్వాదశ పంచకర్మాణ్యుద్దిశ్య సిద్ధావిహ కల్పనాయాం||60|| ప్రజాహితార్థం భగవాన్ మహార్థాన్ సమ్యగ్జగాదర్షివరోఽత్రిపుత్రః||61||

ప్రశ్నానిత్యాదినాఽధ్యాయార్థం సంగృహ్ణాతి| సంగ్రహశ్చ వ్యక్తః||60||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే కల్పనాసిద్ధిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే కల్పనాసిద్ధిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||