5. nētrabastivyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો નેત્રબસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| અથ નેત્રાણિ બસ્તીંશ્ચ શૃણુ વર્જ્યાનિ કર્મસુ| નેત્રસ્યાજ્ઞપ્રણીતસ્ય વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ||૩||

સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધ્યભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ સ્નેહદાનસાધનનલિકાદિવ્યાપત્પ્રતીકારાર્થા નેત્રબસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિરુચ્યતે| નેત્રગતા તથા બસ્તિપુટકગતા ચ વ્યાપત્ તથા નેત્રાસમ્યક્પ્રણિધાનજન્યા ચ યા વ્યાપદસ્તાસાં સિદ્ધિઃ; તેન નેત્રબસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિઃ દુષ્ટનેત્રબસ્તિપુટકયોશ્ચ વ્યાપત્સિદ્ધિઃ તયોઃ સદોષત્વેન જ્ઞાત્વા પરિવર્જનમ્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

હ્રસ્વં દીર્ઘં તનુ સ્થૂલં જીર્ણં શિથિલબન્ધનમ્| પાર્શ્વચ્છિદ્રં તથા વક્રમષ્ટૌ નેત્રાણિ વર્જયેત્||૪|| અપ્રાપ્ત્યતિગતિક્ષોભકર્ષણક્ષણનસ્રવાઃ| ગુદપીડા ગતિર્જિહ્મા તેષાં દોષા યથાક્રમમ્||૫||

તદેવાહ- હ્રસ્વમિત્યાદિ| નેત્રદોષકથને અષ્ટાવિતિપદમનુક્તકર્કશત્વાદિદોષાણામત્રૈવાન્તર્ભાવોપદર્શનાર્થમ્| કર્કશત્વસ્ય જીર્ણેન કર્તૃત્વસામ્યાદગ્રહણમ્ | એવમન્યત્રાપિ સઙ્ખ્યાવચને પ્રયોજનમિહ વર્ણનીયમ્| તનુ કૃશમ્| અપ્રાપ્ત્યાદિ યથાક્રમં હ્રસ્વનેત્રાદિષુ જ્ઞેયમ્| અતિગતિઃ દૂરપ્રવેશઃ| ક્ષોભઃ ગુદપ્રવિષ્ટસ્યેતસ્તતો ગમનમ્| ગુદપીડેતિ પાર્શ્વચ્છિદ્રનિર્ગતેન બસ્તિદ્રવેણ યોગાદ્ગુદપીડા| જિહ્મેતિ કુટિલા||૪-૫||

Adhikarana 3 (6-7) · Śloka 7

વિષમમાંસલચ્છિન્નસ્થૂલજાલિકવાતલાઃ| સ્નિગ્ધઃ ક્લિન્નશ્ચ તાનષ્ટૌ બસ્તીન્ કર્મસુ વર્જયેત્||૬|| ગતિવૈષમ્યવિસ્રત્વસ્રાવદૌર્ગ્રાહ્યનિસ્રવાઃ| ફેનિલચ્યુત્યધાર્યત્વં બસ્તેઃ સ્યુર્બસ્તિદોષતઃ||૭||

વિષમઃ વિષમસંસ્થાનઃ, સ્થુલઃ અતિપ્રમાણઃ, જાલિકઃ સૂક્ષ્માનેકચ્છિદ્રઃ, વાતલઃ વાતદુષ્ટઃ, સ ચાત્ર વિહિતસ્નેહાદેઃ ફેનિલત્વાદિના નિશ્ચીયતે| સ્નિગ્ધઃ અતિસ્નિગ્ધઃ| ક્લિન્નઃ શીર્ણાવયવઃ| ગતિવૈષમ્યાદયો યથાક્રમં વિષમાદિષ્વષ્ટૌ દોષાઃ| વિસ્રત્વમ્ આમગન્ધતા, દૌર્ગ્રાહ્યં દુર્ગ્રહતા, ચ્યુતિઃ હસ્તાદ્ભ્રંશઃ, અધાર્યત્વં બસ્તેરિતિ ક્લિન્નત્વાદ્ધિ ધારણાયોગ્યત્વં બસ્તિપુટકસ્ય||૬-૭||

Adhikarana 4 (8) · Śloka 8

સવાતાતિદ્રુતોત્ક્ષિપ્તતિર્યગુલ્લુપ્તકમ્પિતાઃ| અતિબાહ્યગમન્દાતિવેગદોષાઃ પ્રણેતૃતઃ||૮||

સવાતેત્યાદયઃ પ્રણેતૃદોષજનિતાઃ પ્રણેતૃદોષા ઉચ્યન્તે| તત્ર સવાતતા અનુચ્છ્વાસ્ય બદ્ધે બસ્તૌ તથા નિઃશેષં ચ દત્તે ભવતિ| અતિદ્રુતત્વમપિ પ્રણયને નિર્ગમનેન| ઉત્ક્ષિપ્તત્વમ્ ઊર્ધ્વક્ષિપ્તત્વમ્| તિર્યગિતિ તિર્યક્પ્રણિધાનમ્| ઉલ્લુપ્તત્વમિહ પીડનદોષો યઃ પીડનવિચ્છેદં કૃત્વા પુનઃ પીડ્યતે સ જ્ઞેયઃ| કમ્પિતત્વં નેત્રસ્ય| અતીતિ અતિપ્રણયનં નેત્રસ્ય| બાહ્યગં ગુદે ન પ્રવિષ્ટમૌષધમ્| મન્દત્વં ચ પક્વાશયાપ્રાપ્તત્વમ્, એતદ્ધિ મન્દપીડનાદ્ભવતિ| અતિવેગઃ દૂરપ્રવેશાદ્ભવતિ, સ ચાતિપીડનકૃતઃ||૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 10

અનુચ્છ્વાસ્ય ચ બદ્ધે વા દત્તે નિઃશેષ એવ વા| પ્રવિશ્ય કુપિતો વાયુઃ શૂલતોદકરો ભવેત્||૯|| તત્રાભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદો વાતઘ્નાન્યશનાનિ ચ|૧૦|

એતદ્વ્યાપદાં ચિકિત્સિતાનિ પ્રત્યેકમાહ- અનુચ્છ્વાસ્યેત્યાદિ| એતે ચાનુચ્છ્વાસનાદયો યદ્યપિ પૂર્વમેવ નિષિદ્ધાઃ “સુબદ્ધમુચ્છ્વાસ્ય ચ નિર્વલીકં” (સિ.અ.૩) ઇત્યાદિનૈવ, તથાઽપિ પ્રમાદાત્તથાપ્રયોગે સતિ જાતવ્યાપદાં ચિકિત્સાભિધાનાર્થમસ્મિન્ પ્રકરણે પુનરુક્તાઃ||૯||-

Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11

દ્રુતં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્ત એવ વા||૧૦|| સ્યાત્ કટીગુદજઙ્ઘાર્તિબસ્તિસ્તમ્ભોરુવેદનાઃ | ભોજનં તત્ર વાતઘ્નં સ્નેહાઃ સ્વેદાઃ સબસ્તયઃ||૧૧||

દ્રુતમિત્યાદિ| ઉત્ક્ષિપ્તમપિ સમાનવ્યાપત્તિકરતયૈકગ્રન્થેનૈવ પઠ્યતે| નિષ્કૃષ્ટે સહસેતિ ચ્છેદઃ, ઉત્ક્ષેપસ્ત્વસહસાઽપિ વ્યાપત્તિકર એવ| બસ્તેર્મૂત્રાશયસ્ય સ્તમ્ભો બસ્તિસ્તમ્ભઃ| સબસ્તય ઇતિ વાતહરબસ્તિયુક્તાઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

તિર્યગ્વલ્યાવૃતદ્વારે બદ્ધે વાઽપિ ન ગચ્છતિ| નેત્રે તદૃજુ નિષ્કૃષ્ય સંશોધ્ય ચ પ્રવેશયેત્||૧૨||

તિર્યક્પ્રણિધાનદોષેઽભિધાતવ્યે નલિકામુખરોધિ દ્રવ્યાન્તરં તત્સમાનવ્યાપત્તિકરત્વાદુચ્યતે| તિર્યગ્વલ્યાવૃતદ્વારે બદ્ધે વાઽપીતિ તિર્યક્પ્રણિહિતે નેત્રે વલ્યાવૃતદ્વારે સતિ તથા બસ્તિદ્રવ્યગતસૂત્રદ્રવ્યાદિના વિબદ્ધે નેત્રે બસ્તિદ્રવ્યં ન યાતિ; તન્નેત્રં તિર્યક્પ્રણિહિતં નિષ્કૃષ્ય ઋજુ પ્રવેશયેત્, બદ્ધદ્વારં ચ સંશોધ્ય પ્રવેશયેદિતિ યોજ્યમ્||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 15

પીડ્યમાનેઽન્તરા મુક્તે ગુદે પ્રતિહતોઽનિલઃ| ઉરઃશિરોર્તિમૂર્વોશ્ચ સદનં જનયેદ્બલી||૧૩|| બસ્તિઃ સ્યાત્તત્ર બિલ્વાદિફલશ્યામાદિમૂત્રવાન્| સ્યાદ્દાહો દવથુઃ શોફઃ કમ્પનાભિહતે ગુદે||૧૪|| કષાયમધુરાઃ શીતાઃ સેકાસ્તત્ર સબસ્તયઃ|૧૫|

અન્તરા મુક્તે મધ્યે વિચ્છેદે કૃતે| ગુદે પ્રતિહતોઽનિલ ઇતિ પીડનવિચ્છેદજનિતો વાયુર્ગુદાત્ પ્રત્યાહતઃ| બિલ્વાદિ દશમૂલં; શ્યામાદિ શ્યામાત્રિવૃદાદિવિરેચનદ્રવ્યમ્||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16

અતિમાત્રપ્રણીતેન નેત્રેણ ક્ષણનાદ્વલેઃ||૧૫|| સ્યાત્ સાર્તિ દાહનિસ્તોદગુદવર્ચઃપ્રવર્તનમ્| તત્ર સર્પિઃ પિચુઃ ક્ષીરં પિચ્છાબસ્તિશ્ચ શસ્યતે||૧૬||

અતિમાત્રપ્રણીતેનેતિ પુનઃ પુનઃ પ્રણીતેન; અન્યે તુ દુષ્પ્રવેશનમતિમાત્રપ્રણીતમાહુઃ ; અતિપ્રણયનં યદ્યપિ ગ્રથિતકર્ણિકાયા ઉપરિ ન ભવતિ, તથાઽપિ કર્ણિકાપીડયા ગુદપીડનાદતિપ્રવેશો જ્ઞેયઃ| પિચ્છાબસ્તિઃ વક્ષ્યમાણઃ||૧૫-૧૬||

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

ન ભાવયતિ મન્દસ્તુ બાહ્યસ્ત્વાશુ નિવર્તતે| સ્નેહસ્તત્ર પુનઃ સમ્યક્ પ્રણેયઃ સિદ્ધિમિચ્છતા||૧૭|| અતિપ્રપીડિતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠત્યાયાતિ વા ગલમ્| તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિ કર્મ ચ||૧૮||

ન ભાવયતીતિ પક્વાશયં ન પ્રાપ્નોતિ| અતિપીડને કોષ્ઠે વા તિષ્ઠતીતિ પક્ષઃ મન્દાદતિપીડનાદ્વાતાવરણાચ્ચ જ્ઞેયઃ; ગલગમનં તુ તીવ્રાતિપીડનાદનાવરણાચ્ચ ભવતિ| ઇયં ચ વ્યાપત્ પૂર્વાધ્યાયે આહારં વિના દત્તાનુવાસનવિષયતયોક્તા, ઇહ તુ નિરૂહસ્યાનુવાસનસ્ય ચાતિપીડનજન્યતયા બોધ્યત ઇતિ વિશેષઃ| ઇહ બસ્તિર્વિરેકો વા કોષ્ઠસ્થેઽપ્રવર્તમાને, કણ્ઠપીડનાદિ તુ ગલગતે જ્ઞેયમ્||૧૭-૧૮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

તત્ર શ્લોકઃ- નેત્રબસ્તિપ્રણેતૄણાં દોષાનેતાન્ સભેષજાન્| વેત્તિ યસ્તેન મતિમાન્ બસ્તિકર્માણિ કારયેત્||૧૯||

સઙ્ગ્રહે તેનેતિ યથોક્તભેષજાભિજ્ઞભિષજા||૧૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને નેત્રબસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તપ્રણીતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને નેત્રબસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||