Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ നേത്രബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
അഥ നേത്രാണി ബസ്തീംശ്ച ശൃണു വര്ജ്യാനി കര്മസു|
നേത്രസ്യാജ്ഞപ്രണീതസ്യ വ്യാപദഃ സചികിത്സിതാഃ||൩||
View original
अथातो नेत्रबस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
अथ नेत्राणि बस्तींश्च शृणु वर्ज्यानि कर्मसु|
नेत्रस्याज्ञप्रणीतस्य व्यापदः सचिकित्सिताः||३||
സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധ്യഭിധാനപ്രസങ്ഗാത് സ്നേഹദാനസാധനനലികാദിവ്യാപത്പ്രതീകാരാര്ഥാ നേത്രബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിരുച്യതേ| നേത്രഗതാ തഥാ ബസ്തിപുടകഗതാ ച വ്യാപത് തഥാ നേത്രാസമ്യക്പ്രണിധാനജന്യാ ച യാ വ്യാപദസ്താസാം സിദ്ധിഃ; തേന നേത്രബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിഃ ദുഷ്ടനേത്രബസ്തിപുടകയോശ്ച വ്യാപത്സിദ്ധിഃ തയോഃ സദോഷത്വേന ജ്ഞാത്വാ പരിവര്ജനമ്||൧-൩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ഹ്രസ്വം ദീര്ഘം തനു സ്ഥൂലം ജീര്ണം ശിഥിലബന്ധനമ്|
പാര്ശ്വച്ഛിദ്രം തഥാ വക്രമഷ്ടൌ നേത്രാണി വര്ജയേത്||൪||
അപ്രാപ്ത്യതിഗതിക്ഷോഭകര്ഷണക്ഷണനസ്രവാഃ|
ഗുദപീഡാ ഗതിര്ജിഹ്മാ തേഷാം ദോഷാ യഥാക്രമമ്||൫||
View original
ह्रस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्णं शिथिलबन्धनम्|
पार्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्||४||
अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः|
गुदपीडा गतिर्जिह्मा तेषां दोषा यथाक्रमम्||५||
തദേവാഹ- ഹ്രസ്വമിത്യാദി| നേത്രദോഷകഥനേ അഷ്ടാവിതിപദമനുക്തകര്കശത്വാദിദോഷാണാമത്രൈവാന്തര്ഭാവോപദര്ശനാര്ഥമ്| കര്കശത്വസ്യ ജീര്ണേന കര്തൃത്വസാമ്യാദഗ്രഹണമ് | ഏവമന്യത്രാപി സങ്ഖ്യാവചനേ പ്രയോജനമിഹ വര്ണനീയമ്| തനു കൃശമ്| അപ്രാപ്ത്യാദി യഥാക്രമം ഹ്രസ്വനേത്രാദിഷു ജ്ഞേയമ്| അതിഗതിഃ ദൂരപ്രവേശഃ| ക്ഷോഭഃ ഗുദപ്രവിഷ്ടസ്യേതസ്തതോ ഗമനമ്| ഗുദപീഡേതി പാര്ശ്വച്ഛിദ്രനിര്ഗതേന ബസ്തിദ്രവേണ യോഗാദ്ഗുദപീഡാ| ജിഹ്മേതി കുടിലാ||൪-൫||
Adhikarana 3 (6-7) · Śloka 7
വിഷമമാംസലച്ഛിന്നസ്ഥൂലജാലികവാതലാഃ|
സ്നിഗ്ധഃ ക്ലിന്നശ്ച താനഷ്ടൌ ബസ്തീന് കര്മസു വര്ജയേത്||൬||
ഗതിവൈഷമ്യവിസ്രത്വസ്രാവദൌര്ഗ്രാഹ്യനിസ്രവാഃ|
ഫേനിലച്യുത്യധാര്യത്വം ബസ്തേഃ സ്യുര്ബസ്തിദോഷതഃ||൭||
View original
विषममांसलच्छिन्नस्थूलजालिकवातलाः|
स्निग्धः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्||६||
गतिवैषम्यविस्रत्वस्रावदौर्ग्राह्यनिस्रवाः|
फेनिलच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||७||
വിഷമഃ വിഷമസംസ്ഥാനഃ, സ്ഥുലഃ അതിപ്രമാണഃ, ജാലികഃ സൂക്ഷ്മാനേകച്ഛിദ്രഃ, വാതലഃ വാതദുഷ്ടഃ, സ ചാത്ര വിഹിതസ്നേഹാദേഃ ഫേനിലത്വാദിനാ നിശ്ചീയതേ| സ്നിഗ്ധഃ അതിസ്നിഗ്ധഃ| ക്ലിന്നഃ ശീര്ണാവയവഃ| ഗതിവൈഷമ്യാദയോ യഥാക്രമം വിഷമാദിഷ്വഷ്ടൌ ദോഷാഃ| വിസ്രത്വമ് ആമഗന്ധതാ, ദൌര്ഗ്രാഹ്യം ദുര്ഗ്രഹതാ, ച്യുതിഃ ഹസ്താദ്ഭ്രംശഃ, അധാര്യത്വം ബസ്തേരിതി ക്ലിന്നത്വാദ്ധി ധാരണായോഗ്യത്വം ബസ്തിപുടകസ്യ||൬-൭||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
സവാതാതിദ്രുതോത്ക്ഷിപ്തതിര്യഗുല്ലുപ്തകമ്പിതാഃ|
അതിബാഹ്യഗമന്ദാതിവേഗദോഷാഃ പ്രണേതൃതഃ||൮||
View original
सवातातिद्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः|
अतिबाह्यगमन्दातिवेगदोषाः प्रणेतृतः||८||
സവാതേത്യാദയഃ പ്രണേതൃദോഷജനിതാഃ പ്രണേതൃദോഷാ ഉച്യന്തേ| തത്ര സവാതതാ അനുച്ഛ്വാസ്യ ബദ്ധേ ബസ്തൌ തഥാ നിഃശേഷം ച ദത്തേ ഭവതി| അതിദ്രുതത്വമപി പ്രണയനേ നിര്ഗമനേന| ഉത്ക്ഷിപ്തത്വമ് ഊര്ധ്വക്ഷിപ്തത്വമ്| തിര്യഗിതി തിര്യക്പ്രണിധാനമ്| ഉല്ലുപ്തത്വമിഹ പീഡനദോഷോ യഃ പീഡനവിച്ഛേദം കൃത്വാ പുനഃ പീഡ്യതേ സ ജ്ഞേയഃ| കമ്പിതത്വം നേത്രസ്യ| അതീതി അതിപ്രണയനം നേത്രസ്യ| ബാഹ്യഗം ഗുദേ ന പ്രവിഷ്ടമൌഷധമ്| മന്ദത്വം ച പക്വാശയാപ്രാപ്തത്വമ്, ഏതദ്ധി മന്ദപീഡനാദ്ഭവതി| അതിവേഗഃ ദൂരപ്രവേശാദ്ഭവതി, സ ചാതിപീഡനകൃതഃ||൮||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 10
അനുച്ഛ്വാസ്യ ച ബദ്ധേ വാ ദത്തേ നിഃശേഷ ഏവ വാ|
പ്രവിശ്യ കുപിതോ വായുഃ ശൂലതോദകരോ ഭവേത്||൯||
തത്രാഭ്യങ്ഗോ ഗുദേ സ്വേദോ വാതഘ്നാന്യശനാനി ച|൧൦|
View original
अनुच्छ्वास्य च बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा|
प्रविश्य कुपितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्||९||
तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च|१०|
ഏതദ്വ്യാപദാം ചികിത്സിതാനി പ്രത്യേകമാഹ- അനുച്ഛ്വാസ്യേത്യാദി| ഏതേ ചാനുച്ഛ്വാസനാദയോ യദ്യപി പൂര്വമേവ നിഷിദ്ധാഃ “സുബദ്ധമുച്ഛ്വാസ്യ ച നിര്വലീകം” (സി.അ.൩) ഇത്യാദിനൈവ, തഥാऽപി പ്രമാദാത്തഥാപ്രയോഗേ സതി ജാതവ്യാപദാം ചികിത്സാഭിധാനാര്ഥമസ്മിന് പ്രകരണേ പുനരുക്താഃ||൯||-
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
ദ്രുതം പ്രണീതേ നിഷ്കൃഷ്ടേ സഹസോത്ക്ഷിപ്ത ഏവ വാ||൧൦||
സ്യാത് കടീഗുദജങ്ഘാര്തിബസ്തിസ്തമ്ഭോരുവേദനാഃ |
ഭോജനം തത്ര വാതഘ്നം സ്നേഹാഃ സ്വേദാഃ സബസ്തയഃ||൧൧||
View original
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा||१०||
स्यात् कटीगुदजङ्घार्तिबस्तिस्तम्भोरुवेदनाः |
भोजनं तत्र वातघ्नं स्नेहाः स्वेदाः सबस्तयः||११||
ദ്രുതമിത്യാദി| ഉത്ക്ഷിപ്തമപി സമാനവ്യാപത്തികരതയൈകഗ്രന്ഥേനൈവ പഠ്യതേ| നിഷ്കൃഷ്ടേ സഹസേതി ച്ഛേദഃ, ഉത്ക്ഷേപസ്ത്വസഹസാऽപി വ്യാപത്തികര ഏവ| ബസ്തേര്മൂത്രാശയസ്യ സ്തമ്ഭോ ബസ്തിസ്തമ്ഭഃ| സബസ്തയ ഇതി വാതഹരബസ്തിയുക്താഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
തിര്യഗ്വല്യാവൃതദ്വാരേ ബദ്ധേ വാऽപി ന ഗച്ഛതി|
നേത്രേ തദൃജു നിഷ്കൃഷ്യ സംശോധ്യ ച പ്രവേശയേത്||൧൨||
View original
तिर्यग्वल्यावृतद्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति|
नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च प्रवेशयेत्||१२||
തിര്യക്പ്രണിധാനദോഷേऽഭിധാതവ്യേ നലികാമുഖരോധി ദ്രവ്യാന്തരം തത്സമാനവ്യാപത്തികരത്വാദുച്യതേ| തിര്യഗ്വല്യാവൃതദ്വാരേ ബദ്ധേ വാऽപീതി തിര്യക്പ്രണിഹിതേ നേത്രേ വല്യാവൃതദ്വാരേ സതി തഥാ ബസ്തിദ്രവ്യഗതസൂത്രദ്രവ്യാദിനാ വിബദ്ധേ നേത്രേ ബസ്തിദ്രവ്യം ന യാതി; തന്നേത്രം തിര്യക്പ്രണിഹിതം നിഷ്കൃഷ്യ ഋജു പ്രവേശയേത്, ബദ്ധദ്വാരം ച സംശോധ്യ പ്രവേശയേദിതി യോജ്യമ്||൧൨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 15
പീഡ്യമാനേऽന്തരാ മുക്തേ ഗുദേ പ്രതിഹതോऽനിലഃ|
ഉരഃശിരോര്തിമൂര്വോശ്ച സദനം ജനയേദ്ബലീ||൧൩||
ബസ്തിഃ സ്യാത്തത്ര ബില്വാദിഫലശ്യാമാദിമൂത്രവാന്|
സ്യാദ്ദാഹോ ദവഥുഃ ശോഫഃ കമ്പനാഭിഹതേ ഗുദേ||൧൪||
കഷായമധുരാഃ ശീതാഃ സേകാസ്തത്ര സബസ്തയഃ|൧൫|
View original
पीड्यमानेऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः|
उरःशिरोर्तिमूर्वोश्च सदनं जनयेद्बली||१३||
बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान्|
स्याद्दाहो दवथुः शोफः कम्पनाभिहते गुदे||१४||
कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः|१५|
അന്തരാ മുക്തേ മധ്യേ വിച്ഛേദേ കൃതേ| ഗുദേ പ്രതിഹതോऽനില ഇതി പീഡനവിച്ഛേദജനിതോ വായുര്ഗുദാത് പ്രത്യാഹതഃ| ബില്വാദി ദശമൂലം; ശ്യാമാദി ശ്യാമാത്രിവൃദാദിവിരേചനദ്രവ്യമ്||൧൩-൧൪||-
Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16
അതിമാത്രപ്രണീതേന നേത്രേണ ക്ഷണനാദ്വലേഃ||൧൫||
സ്യാത് സാര്തി ദാഹനിസ്തോദഗുദവര്ചഃപ്രവര്തനമ്|
തത്ര സര്പിഃ പിചുഃ ക്ഷീരം പിച്ഛാബസ്തിശ്ച ശസ്യതേ||൧൬||
View original
अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः||१५||
स्यात् सार्ति दाहनिस्तोदगुदवर्चःप्रवर्तनम्|
तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||१६||
അതിമാത്രപ്രണീതേനേതി പുനഃ പുനഃ പ്രണീതേന; അന്യേ തു ദുഷ്പ്രവേശനമതിമാത്രപ്രണീതമാഹുഃ ; അതിപ്രണയനം യദ്യപി ഗ്രഥിതകര്ണികായാ ഉപരി ന ഭവതി, തഥാऽപി കര്ണികാപീഡയാ ഗുദപീഡനാദതിപ്രവേശോ ജ്ഞേയഃ| പിച്ഛാബസ്തിഃ വക്ഷ്യമാണഃ||൧൫-൧൬||
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
ന ഭാവയതി മന്ദസ്തു ബാഹ്യസ്ത്വാശു നിവര്തതേ|
സ്നേഹസ്തത്ര പുനഃ സമ്യക് പ്രണേയഃ സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൧൭||
അതിപ്രപീഡിതഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠത്യായാതി വാ ഗലമ്|
തത്ര ബസ്തിര്വിരേകശ്ച ഗലപീഡാദി കര്മ ച||൧൮||
View original
न भावयति मन्दस्तु बाह्यस्त्वाशु निवर्तते|
स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक् प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||१७||
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम्|
तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च||१८||
ന ഭാവയതീതി പക്വാശയം ന പ്രാപ്നോതി| അതിപീഡനേ കോഷ്ഠേ വാ തിഷ്ഠതീതി പക്ഷഃ മന്ദാദതിപീഡനാദ്വാതാവരണാച്ച ജ്ഞേയഃ; ഗലഗമനം തു തീവ്രാതിപീഡനാദനാവരണാച്ച ഭവതി| ഇയം ച വ്യാപത് പൂര്വാധ്യായേ ആഹാരം വിനാ ദത്താനുവാസനവിഷയതയോക്താ, ഇഹ തു നിരൂഹസ്യാനുവാസനസ്യ ചാതിപീഡനജന്യതയാ ബോധ്യത ഇതി വിശേഷഃ| ഇഹ ബസ്തിര്വിരേകോ വാ കോഷ്ഠസ്ഥേऽപ്രവര്തമാനേ, കണ്ഠപീഡനാദി തു ഗലഗതേ ജ്ഞേയമ്||൧൭-൧൮||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
തത്ര ശ്ലോകഃ- നേത്രബസ്തിപ്രണേതൃൗണാം ദോഷാനേതാന് സഭേഷജാന്|
വേത്തി യസ്തേന മതിമാന് ബസ്തികര്മാണി കാരയേത്||൧൯||
View original
तत्र श्लोकः- नेत्रबस्तिप्रणेतॄणां दोषानेतान् सभेषजान्|
वेत्ति यस्तेन मतिमान् बस्तिकर्माणि कारयेत्||१९||
സങ്ഗ്രഹേ തേനേതി യഥോക്തഭേഷജാഭിജ്ഞഭിഷജാ||൧൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ നേത്രബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने नेत्रबस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തപ്രണീതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ നേത്രബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||