Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో నేత్రబస్తివ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
అథ నేత్రాణి బస్తీంశ్చ శృణు వర్జ్యాని కర్మసు|
నేత్రస్యాజ్ఞప్రణీతస్య వ్యాపదః సచికిత్సితాః||3||
View original
अथातो नेत्रबस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
अथ नेत्राणि बस्तींश्च शृणु वर्ज्यानि कर्मसु|
नेत्रस्याज्ञप्रणीतस्य व्यापदः सचिकित्सिताः||३||
స్నేహవ్యాపత్సిద్ధ్యభిధానప్రసంగాత్ స్నేహదానసాధననలికాదివ్యాపత్ప్రతీకారార్థా నేత్రబస్తివ్యాపత్సిద్ధిరుచ్యతే| నేత్రగతా తథా బస్తిపుటకగతా చ వ్యాపత్ తథా నేత్రాసమ్యక్ప్రణిధానజన్యా చ యా వ్యాపదస్తాసాం సిద్ధిః; తేన నేత్రబస్తివ్యాపత్సిద్ధిః దుష్టనేత్రబస్తిపుటకయోశ్చ వ్యాపత్సిద్ధిః తయోః సదోషత్వేన జ్ఞాత్వా పరివర్జనం||1-3||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
హ్రస్వం దీర్ఘం తను స్థూలం జీర్ణం శిథిలబంధనం|
పార్శ్వచ్ఛిద్రం తథా వక్రమష్టౌ నేత్రాణి వర్జయేత్||4||
అప్రాప్త్యతిగతిక్షోభకర్షణక్షణనస్రవాః|
గుదపీడా గతిర్జిహ్మా తేషాం దోషా యథాక్రమం||5||
View original
ह्रस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्णं शिथिलबन्धनम्|
पार्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्||४||
अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः|
गुदपीडा गतिर्जिह्मा तेषां दोषा यथाक्रमम्||५||
తదేవాహ- హ్రస్వమిత్యాది| నేత్రదోషకథనే అష్టావితిపదమనుక్తకర్కశత్వాదిదోషాణామత్రైవాంతర్భావోపదర్శనార్థం| కర్కశత్వస్య జీర్ణేన కర్తృత్వసామ్యాదగ్రహణం | ఏవమన్యత్రాపి సంఖ్యావచనే ప్రయోజనమిహ వర్ణనీయం| తను కృశం| అప్రాప్త్యాది యథాక్రమం హ్రస్వనేత్రాదిషు జ్ఞేయం| అతిగతిః దూరప్రవేశః| క్షోభః గుదప్రవిష్టస్యేతస్తతో గమనం| గుదపీడేతి పార్శ్వచ్ఛిద్రనిర్గతేన బస్తిద్రవేణ యోగాద్గుదపీడా| జిహ్మేతి కుటిలా||4-5||
Adhikarana 3 (6-7) · Śloka 7
విషమమాంసలచ్ఛిన్నస్థూలజాలికవాతలాః|
స్నిగ్ధః క్లిన్నశ్చ తానష్టౌ బస్తీన్ కర్మసు వర్జయేత్||6||
గతివైషమ్యవిస్రత్వస్రావదౌర్గ్రాహ్యనిస్రవాః|
ఫేనిలచ్యుత్యధార్యత్వం బస్తేః స్యుర్బస్తిదోషతః||7||
View original
विषममांसलच्छिन्नस्थूलजालिकवातलाः|
स्निग्धः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्||६||
गतिवैषम्यविस्रत्वस्रावदौर्ग्राह्यनिस्रवाः|
फेनिलच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||७||
విషమః విషమసంస్థానః, స్థులః అతిప్రమాణః, జాలికః సూక్ష్మానేకచ్ఛిద్రః, వాతలః వాతదుష్టః, స చాత్ర విహితస్నేహాదేః ఫేనిలత్వాదినా నిశ్చీయతే| స్నిగ్ధః అతిస్నిగ్ధః| క్లిన్నః శీర్ణావయవః| గతివైషమ్యాదయో యథాక్రమం విషమాదిష్వష్టౌ దోషాః| విస్రత్వం ఆమగంధతా, దౌర్గ్రాహ్యం దుర్గ్రహతా, చ్యుతిః హస్తాద్భ్రంశః, అధార్యత్వం బస్తేరితి క్లిన్నత్వాద్ధి ధారణాయోగ్యత్వం బస్తిపుటకస్య||6-7||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
సవాతాతిద్రుతోత్క్షిప్తతిర్యగుల్లుప్తకంపితాః|
అతిబాహ్యగమందాతివేగదోషాః ప్రణేతృతః||8||
View original
सवातातिद्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः|
अतिबाह्यगमन्दातिवेगदोषाः प्रणेतृतः||८||
సవాతేత్యాదయః ప్రణేతృదోషజనితాః ప్రణేతృదోషా ఉచ్యంతే| తత్ర సవాతతా అనుచ్ఛ్వాస్య బద్ధే బస్తౌ తథా నిఃశేషం చ దత్తే భవతి| అతిద్రుతత్వమపి ప్రణయనే నిర్గమనేన| ఉత్క్షిప్తత్వం ఊర్ధ్వక్షిప్తత్వం| తిర్యగితి తిర్యక్ప్రణిధానం| ఉల్లుప్తత్వమిహ పీడనదోషో యః పీడనవిచ్ఛేదం కృత్వా పునః పీడ్యతే స జ్ఞేయః| కంపితత్వం నేత్రస్య| అతీతి అతిప్రణయనం నేత్రస్య| బాహ్యగం గుదే న ప్రవిష్టమౌషధం| మందత్వం చ పక్వాశయాప్రాప్తత్వం, ఏతద్ధి మందపీడనాద్భవతి| అతివేగః దూరప్రవేశాద్భవతి, స చాతిపీడనకృతః||8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 10
అనుచ్ఛ్వాస్య చ బద్ధే వా దత్తే నిఃశేష ఏవ వా|
ప్రవిశ్య కుపితో వాయుః శూలతోదకరో భవేత్||9||
తత్రాభ్యంగో గుదే స్వేదో వాతఘ్నాన్యశనాని చ|10|
View original
अनुच्छ्वास्य च बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा|
प्रविश्य कुपितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्||९||
तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च|१०|
ఏతద్వ్యాపదాం చికిత్సితాని ప్రత్యేకమాహ- అనుచ్ఛ్వాస్యేత్యాది| ఏతే చానుచ్ఛ్వాసనాదయో యద్యపి పూర్వమేవ నిషిద్ధాః “సుబద్ధముచ్ఛ్వాస్య చ నిర్వలీకం” (సి.అ.3) ఇత్యాదినైవ, తథాఽపి ప్రమాదాత్తథాప్రయోగే సతి జాతవ్యాపదాం చికిత్సాభిధానార్థమస్మిన్ ప్రకరణే పునరుక్తాః||9||-
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
ద్రుతం ప్రణీతే నిష్కృష్టే సహసోత్క్షిప్త ఏవ వా||10||
స్యాత్ కటీగుదజంఘార్తిబస్తిస్తంభోరువేదనాః |
భోజనం తత్ర వాతఘ్నం స్నేహాః స్వేదాః సబస్తయః||11||
View original
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा||१०||
स्यात् कटीगुदजङ्घार्तिबस्तिस्तम्भोरुवेदनाः |
भोजनं तत्र वातघ्नं स्नेहाः स्वेदाः सबस्तयः||११||
ద్రుతమిత్యాది| ఉత్క్షిప్తమపి సమానవ్యాపత్తికరతయైకగ్రంథేనైవ పఠ్యతే| నిష్కృష్టే సహసేతి చ్ఛేదః, ఉత్క్షేపస్త్వసహసాఽపి వ్యాపత్తికర ఏవ| బస్తేర్మూత్రాశయస్య స్తంభో బస్తిస్తంభః| సబస్తయ ఇతి వాతహరబస్తియుక్తాః||10-11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
తిర్యగ్వల్యావృతద్వారే బద్ధే వాఽపి న గచ్ఛతి|
నేత్రే తదృజు నిష్కృష్య సంశోధ్య చ ప్రవేశయేత్||12||
View original
तिर्यग्वल्यावृतद्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति|
नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च प्रवेशयेत्||१२||
తిర్యక్ప్రణిధానదోషేఽభిధాతవ్యే నలికాముఖరోధి ద్రవ్యాంతరం తత్సమానవ్యాపత్తికరత్వాదుచ్యతే| తిర్యగ్వల్యావృతద్వారే బద్ధే వాఽపీతి తిర్యక్ప్రణిహితే నేత్రే వల్యావృతద్వారే సతి తథా బస్తిద్రవ్యగతసూత్రద్రవ్యాదినా విబద్ధే నేత్రే బస్తిద్రవ్యం న యాతి; తన్నేత్రం తిర్యక్ప్రణిహితం నిష్కృష్య ఋజు ప్రవేశయేత్, బద్ధద్వారం చ సంశోధ్య ప్రవేశయేదితి యోజ్యం||12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 15
పీడ్యమానేఽంతరా ముక్తే గుదే ప్రతిహతోఽనిలః|
ఉరఃశిరోర్తిమూర్వోశ్చ సదనం జనయేద్బలీ||13||
బస్తిః స్యాత్తత్ర బిల్వాదిఫలశ్యామాదిమూత్రవాన్|
స్యాద్దాహో దవథుః శోఫః కంపనాభిహతే గుదే||14||
కషాయమధురాః శీతాః సేకాస్తత్ర సబస్తయః|15|
View original
पीड्यमानेऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः|
उरःशिरोर्तिमूर्वोश्च सदनं जनयेद्बली||१३||
बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान्|
स्याद्दाहो दवथुः शोफः कम्पनाभिहते गुदे||१४||
कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः|१५|
అంతరా ముక్తే మధ్యే విచ్ఛేదే కృతే| గుదే ప్రతిహతోఽనిల ఇతి పీడనవిచ్ఛేదజనితో వాయుర్గుదాత్ ప్రత్యాహతః| బిల్వాది దశమూలం; శ్యామాది శ్యామాత్రివృదాదివిరేచనద్రవ్యం||13-14||-
Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16
అతిమాత్రప్రణీతేన నేత్రేణ క్షణనాద్వలేః||15||
స్యాత్ సార్తి దాహనిస్తోదగుదవర్చఃప్రవర్తనం|
తత్ర సర్పిః పిచుః క్షీరం పిచ్ఛాబస్తిశ్చ శస్యతే||16||
View original
अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः||१५||
स्यात् सार्ति दाहनिस्तोदगुदवर्चःप्रवर्तनम्|
तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||१६||
అతిమాత్రప్రణీతేనేతి పునః పునః ప్రణీతేన; అన్యే తు దుష్ప్రవేశనమతిమాత్రప్రణీతమాహుః ; అతిప్రణయనం యద్యపి గ్రథితకర్ణికాయా ఉపరి న భవతి, తథాఽపి కర్ణికాపీడయా గుదపీడనాదతిప్రవేశో జ్ఞేయః| పిచ్ఛాబస్తిః వక్ష్యమాణః||15-16||
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
న భావయతి మందస్తు బాహ్యస్త్వాశు నివర్తతే|
స్నేహస్తత్ర పునః సమ్యక్ ప్రణేయః సిద్ధిమిచ్ఛతా||17||
అతిప్రపీడితః కోష్ఠే తిష్ఠత్యాయాతి వా గలం|
తత్ర బస్తిర్విరేకశ్చ గలపీడాది కర్మ చ||18||
View original
न भावयति मन्दस्तु बाह्यस्त्वाशु निवर्तते|
स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक् प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||१७||
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम्|
तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च||१८||
న భావయతీతి పక్వాశయం న ప్రాప్నోతి| అతిపీడనే కోష్ఠే వా తిష్ఠతీతి పక్షః మందాదతిపీడనాద్వాతావరణాచ్చ జ్ఞేయః; గలగమనం తు తీవ్రాతిపీడనాదనావరణాచ్చ భవతి| ఇయం చ వ్యాపత్ పూర్వాధ్యాయే ఆహారం వినా దత్తానువాసనవిషయతయోక్తా, ఇహ తు నిరూహస్యానువాసనస్య చాతిపీడనజన్యతయా బోధ్యత ఇతి విశేషః| ఇహ బస్తిర్విరేకో వా కోష్ఠస్థేఽప్రవర్తమానే, కంఠపీడనాది తు గలగతే జ్ఞేయం||17-18||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
తత్ర శ్లోకః- నేత్రబస్తిప్రణేతౄణాం దోషానేతాన్ సభేషజాన్|
వేత్తి యస్తేన మతిమాన్ బస్తికర్మాణి కారయేత్||19||
View original
तत्र श्लोकः- नेत्रबस्तिप्रणेतॄणां दोषानेतान् सभेषजान्|
वेत्ति यस्तेन मतिमान् बस्तिकर्माणि कारयेत्||१९||
సంగ్రహే తేనేతి యథోక్తభేషజాభిజ్ఞభిషజా||19||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే నేత్రబస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने नेत्रबस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తప్రణీతాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే నేత్రబస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||