Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પ્રાસૃતયોગીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः प्रासृतयोगीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ બસ્તિવ્યાપત્પ્રશમકબસ્ત્યભિધાયકતયૈવ પ્રાસૃતયોગીયા સિદ્ધિરુચ્યતે| પ્રસૃતોપલક્ષિતા યે યોગાઃ તાનધિકૃત્ય કૃતા સિદ્ધિઃ; તેન પ્રસૃતાલક્ષિતા અપ્યત્ર યોગા વક્તવ્યા એવ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
અથેમાન્ સુકુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહનાન્ મૃદૂન્| કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્||૩||
अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्| कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्||३||
🔊 Audio coming soon
ઇમાનિતિ અગ્રે વક્ષ્યમાણાન્| તેનાધ્યાયશેષવક્તવ્યાનાં નાવશ્યં પ્રસૃતોપલક્ષિતવિધાનમ્| સુકુમારાણામિતિ તન્વાદિગુણસમ્બદ્ધં ભવતિ||૩||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
ક્ષીરાદ્દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૌ મધુતૈલઘૃતાત્ત્રયઃ| ખજેન મથિતો બસ્તિર્વાતઘ્નો બલવર્ણકૃત્||૪|| એકૈકઃ પ્રસૃતસ્તૈલપ્રસન્નાક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| બિલ્વાદિમૂલક્વાથાદ્દ્વૌ કૌલત્થાદ્દ્વૌ સ વાતનુત્||૫|| પઞ્ચમૂલરસાત્ પઞ્ચ દ્વૌ તૈલાત્ ક્ષૌદ્રસર્પિષોઃ| એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ સ્નેહનીયોઽનિલાપહઃ||૬||
क्षीराद्द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः| खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्||४|| एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्| बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातनुत्||५|| पञ्चमूलरसात् पञ्च द्वौ तैलात् क्षौद्रसर्पिषोः| एकैकः प्रसृतो बस्तिः स्नेहनीयोऽनिलापहः||६||
🔊 Audio coming soon
પ્રસૃતં પલદ્વયમ્| મધુતૈલઘૃતાત્ત્રય ઇતિ મિલિતાત્| અત્ર ચ યથોક્તૈરેવ દ્રવ્યૈર્બસ્તિર્દેયઃ; તેન નેતરબસ્તિન્યાયેનાનુક્તકલ્કાદિકલ્પના; યત્ર નિયતમાનદ્રવ્યવિભાગેન બસ્ત્યભિધાનં, તત્ર સામાન્યબસ્તિદ્રવ્યમાનાનવકાશઃ; યત્ર ત્વેકદેશકથનં, તત્ર નિરૂહયોગિતયોક્તદ્રવ્યમાનાધિકારઃ; સૈન્ધવપ્રવેશસ્ત્વત્યાજ્ય એવ| બિલ્વાદિમૂલં દશમૂલમ્| સ વાતનુદિતિ સ બસ્તિર્વાતં હન્તીતિ||૪-૬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
સૈન્ધવાર્ધાક્ષ એકૈકઃ ક્ષૌદ્રતૈલપયોઘૃતાત્| પ્રસૃતો હપુષાકર્ષો નિરૂહઃ શુક્રકૃત્ પરમ્||૭||
सैन्धवार्धाक्ष एकैकः क्षौद्रतैलपयोघृतात्| प्रसृतो हपुषाकर्षो निरूहः शुक्रकृत् परम्||७||
🔊 Audio coming soon
હપુષાકર્ષઃ||૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
પટોલનિમ્બભૂનિમ્બરાસ્નાસપ્તચ્છદામ્ભસઃ| ચત્વારઃ પ્રસૃતા એકો ઘૃતાત્ સર્ષપકલ્કિતઃ||૮|| નિરૂહઃ પઞ્ચતિક્તોઽયં મેહાભિષ્યન્દકુષ્ઠનુત્ |૯|
पटोलनिम्बभूनिम्बरास्नासप्तच्छदाम्भसः| चत्वारः प्रसृता एको घृतात् सर्षपकल्कितः||८|| निरूहः पञ्चतिक्तोऽयं मेहाभिष्यन्दकुष्ठनुत् |९|
🔊 Audio coming soon
પટોલેત્યાદૌ અમ્ભસઃ ઇતિ ક્વાથાત્| સર્ષપકલ્કિત ઇતિ અત્ર યદ્યપિ કલ્કમાનં નોક્તં, તથાઽપિ દ્વાદશપ્રસૃતે નિરૂહે દ્વિપલકલ્કસ્ય વિહિતત્વાદિહ પઞ્ચપ્રસૃતે તદનુસારાત્ ષડ્ભાગોનં પલં ભવતિ; એવમન્યત્રાપ્યનુક્તમાનકલ્કવ્યવસ્થા||૮||-
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
વિડઙ્ગત્રિફલાશિગ્રુફલમુસ્તાખુપર્ણિજાત્||૯|| કષાયાત્ પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ તૈલાદેકો વિમથ્ય તાન્| વિડઙ્ગપિપ્પલીકલ્કો નિરૂહઃ ક્રિમિનાશનઃ||૧૦||
विडङ्गत्रिफलाशिग्रुफलमुस्ताखुपर्णिजात्||९|| कषायात् प्रसृताः पञ्च तैलादेको विमथ्य तान्| विडङ्गपिप्पलीकल्को निरूहः क्रिमिनाशनः||१०||
🔊 Audio coming soon
વિડઙ્ગેત્યાદૌ ફલં મદનફલમ્| આખુપર્ણી દન્તી||૧૦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
પયસ્યેક્ષુસ્થિરારાસ્નાવિદારીક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ કૃષ્ણાકલ્કો વૃષત્વકૃત્||૧૧|| ચત્વારસ્તૈલગોમૂત્રદધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકાત્| પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ કલ્કૈર્વિટ્સઙ્ગાનાહભેદનઃ ||૧૨||
पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्| एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्||११|| चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्| प्रसृताः सर्षपैः कल्कैर्विट्सङ्गानाहभेदनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
પયસ્યેત્યાદૌ યદ્યપિ પયસ્યાદીનાં ક્વાથો ન શ્રૂયતે, તથાઽપિ દ્રવાન્તરૈઃ સમમેકૈકપ્રસૃતવિધાનાત્ પ્રત્યેકં પયસ્યાદિક્વાથસ્ય પ્રસૃતમાનત્વમ્| વૃષત્વકૃદિતિ શુક્રવૃદ્ધિકૃત્||૧૧-૧૨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદેરણ્ડરસાત્તૈલાત્ સુરાસવાત્| પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ યષ્ટ્યાહ્વકૌન્તીમાગધિકાસિતાઃ||૧૩|| કલ્કઃ સ્યાન્મૂત્રકૃચ્છ્રે તુ સાનાહે બસ્તિરુત્તમઃ| એતે સલવણાઃ કોષ્ણા નિરૂહાઃ પ્રસૃતૈર્નવ||૧૪||
श्वदंष्ट्राश्मभिदेरण्डरसात्तैलात् सुरासवात्| प्रसृताः पञ्च यष्ट्याह्वकौन्तीमागधिकासिताः||१३|| कल्कः स्यान्मूत्रकृच्छ्रे तु सानाहे बस्तिरुत्तमः| एते सलवणाः कोष्णा निरूहाः प्रसृतैर्नव||१४||
🔊 Audio coming soon
શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદૌ શ્વદંષ્ટ્રાદિદ્રવ્યત્રયક્વાથસ્ય પ્રત્યેકં પ્રસૃતમાનત્વમ્, એવં તૈલસુરાસવપ્રસૃતાભ્યાં સહ પઞ્ચપ્રસૃતાઃ પૂરણીયાઃ; સુરાકૃત આસવઃ સુરાસવઃ||૧૩-૧૪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
મૃદુબસ્તિજડીભૂતે તીક્ષ્ણોઽન્યો બસ્તિરિષ્યતે| તીક્ષ્ણૈર્વિકર્ષિતે સ્વાદુ પ્રત્યાસ્થાપનમિષ્યતે ||૧૫||
मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते| तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्वादु प्रत्यास्थापनमिष्यते ||१५||
🔊 Audio coming soon
એતદુક્તમૃદુબસ્તિપ્રયોગાનામન્તે કર્તવ્યમાહ- મૃદ્વિત્યાદિ| સ્વાદુ પ્રત્યાસ્થાપનમિષ્યત ઇત્યત્ર સ્વાદુ દ્રાક્ષાદિદ્રવ્યકૃતમ્| કેચિત્તદહરેવ પ્રત્યાસ્થાપનમિચ્છન્તિ| આસ્થાપનં લક્ષ્યીકૃત્ય દીયત ઇતિ પ્રત્યાસ્થાપનમ્||૧૫||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
વાતોપસૃષ્ટસ્યોષ્ણૈઃ સ્યુર્ગુદદાહાદયો યદિ| દ્રાક્ષામ્બુના ત્રિવૃત્કલ્કં દદ્યાદ્દોષાનુલોમનમ્||૧૬|| તદ્ધિ પિત્તશકૃદ્વાતાન્ હૃત્વા દાહાદિકાઞ્જયેત્| શુદ્ધશ્ચાપિ પિબેચ્છીતાં યવાગૂં શર્કરાયુતામ્||૧૭||
वातोपसृष्टस्योष्णैः स्युर्गुददाहादयो यदि| द्राक्षाम्बुना त्रिवृत्कल्कं दद्याद्दोषानुलोमनम्||१६|| तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकाञ्जयेत्| शुद्धश्चापि पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्||१७||
🔊 Audio coming soon
વાતોપસૃષ્ટસ્યેત્યાદૌ ઉષ્ણૈરિતિ બસ્તિવિશેષણમ્| દાહાદયો દાહમોહતૃડાદયો વાતપિત્તજન્યાઃ| દ્રાક્ષામ્બુના ત્રિવૃત્પાનસ્ય દાહાદિકારકે પિત્તે વાતે ચ હિતત્વં દર્શયન્નાહ- તદ્ધીત્યાદિ||૧૬-૧૭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
અથવાઽતિવિરિક્તઃ સ્યાત્ ક્ષીણવિટ્કઃ સ ભક્ષયેત્| માષયૂષેણ કુલ્માષાન્ પિબેન્મધ્વથવા સુરામ્||૧૮||
अथवाऽतिविरिक्तः स्यात् क्षीणविट्कः स भक्षयेत्| माषयूषेण कुल्माषान् पिबेन्मध्वथवा सुराम्||१८||
🔊 Audio coming soon
કુલ્માષા ઇતિ અર્ધસ્વિન્નયવાદિમયા ભક્ષ્યાઃ||૧૮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
સામં ચેત્ કુણપં શૂલૈરુપવિશેદરોચકી| સ ઘનાતિવિષાકુષ્ઠનતદારુવચાઃ પિબેત્||૧૯||
सामं चेत् कुणपं शूलैरुपविशेदरोचकी| स घनातिविषाकुष्ठनतदारुवचाः पिबेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
બસ્તિમિથ્યાપ્રયોગોદીરિતાનામતીસારભેદાનાં ચિકિત્સિતમાહ- સામં ચેદિત્યાદિ| સામં યથા સ્યાત્ તથોપવિશેદિતિ; તેન મલાદિવ્યતિરિક્તામમાત્રોપવેશરૂપોઽયમતીસારઃ કેવલામશકૃદ્વાતરક્તપિત્તકફજન્યાનામિહ ષણ્ણામતીસારાણાં વક્તવ્યાનાં પ્રથમ ઉક્તો ભવતિ| કુણપમિતિ શવગન્ધમ્| શૂલૈઃ ‘યુક્ત’ ઇતિ શેષઃ| ઘનં મુસ્તકમ્||૧૯||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
શકૃદ્વાતમસૃક્ પિત્તં કફં વા યોઽતિસાર્યતે| પક્વં , તત્ર સ્વવર્ગીયૈર્બસ્તિઃ શ્રેષ્ઠં ભિષગ્જિતમ્||૨૦||
शकृद्वातमसृक् पित्तं कफं वा योऽतिसार्यते| पक्वं , तत्र स्ववर्गीयैर्बस्तिः श्रेष्ठं भिषग्जितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
કેવલશકૃદાદિજન્યાંશ્ચાતિસારાનાહ- શકૃદ્વાતમિત્યાદિ| પક્વમિતિ નિરામમ્| આમશબ્દેનેહાગ્નિદૌર્બલ્યાદવિપક્વાહારરસ એવ કોષ્ઠોપલેપક આમો ગૃહ્યતે; યદુક્તમન્યત્ર- “આમાશયસ્થઃ કાયાગ્નેર્દૌર્બલ્યાદવિપાચિતઃ| આદ્ય આહારધાતુર્યઃ સ આમ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ” ઇતિ| સ્વવર્ગીયૈરિતિ પુરીષસઙ્ગ્રહણવાતઘ્નશોણિતાસ્થાપનપિત્તકફહરભેષજવર્ગૈઃ; કિંવા ઉત્તરત્ર પ્રત્યેકં શકૃદાદિવક્ષ્યમાણભેષજૈઃ||૨૦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ષણ્ણામેષાં દ્વિસંસર્ગાત્ ત્રિંશદ્ભેદા ભવન્તિ તુ| કેવલૈઃ સહ ષટ્ત્રિંશદ્વિદ્યાત્ સોપદ્રવાનપિ||૨૧||
षण्णामेषां द्विसंसर्गात् त्रिंशद्भेदा भवन्ति तु| केवलैः सह षट्त्रिंशद्विद्यात् सोपद्रवानपि||२१||
🔊 Audio coming soon
અતીસારભેદાનાહ- ષણ્ણામિત્યાદિ| એષામિતિ એતદભિહિતાનામ્| અન્યે તુ બસ્તિવિભ્રંશજાઃ ષટ્સઙ્ખ્યા ભવન્તીતિ વદન્તિ; પૂર્વવ્યાખ્યાનમેવ સાધુ||૨૧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
શૂલપ્રવાહિકાધ્માનપરિકર્ત્યરુચિજ્વરાન્| તૃષ્ણોષ્ણદાહમૂર્ચ્છાદીંશ્ચૈષાં વિદ્યાદુપદ્રવાન્||૨૨||
शूलप्रवाहिकाध्मानपरिकर्त्यरुचिज्वरान्| तृष्णोष्णदाहमूर्च्छादींश्चैषां विद्यादुपद्रवान्||२२||
🔊 Audio coming soon
ઉપદ્રવાનેષામાહ- શૂલેત્યાદિ||૨૨||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
તત્રામેઽન્તરપાનં સ્યાત્ વ્યોષામ્લલવણૈર્યુતમ્| પાચનં શસ્યતે બસ્તિરામે હિ પ્રતિષિધ્યતે||૨૩||
तत्रामेऽन्तरपानं स्यात् व्योषाम्ललवणैर्युतम्| पाचनं शस्यते बस्तिरामे हि प्रतिषिध्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
યથોક્તાતીસારેષુ ચિકિત્સામાહ- તત્રામે ઇત્યાદિ| અન્તરપાનં પાચનમાહુઃ| પાચનમિત્યનેન ચેહ પૂર્વં ‘સ ઘનાતિવિષા’ ઇત્યાદ્યુક્તં પાચનં ગૃહ્યતે| વ્યોષામ્લલવણૈર્યુતમિતિ વ્યોષામ્લલવણયોગેન કૃતમ્||૨૩||
Adhikarana 17 (24) · Śloka 24
વાતઘ્નૈર્ગ્રાહિવર્ગીયૈર્બસ્તિઃ શકૃતિ શસ્યતે|૨૪|
वातघ्नैर्ग्राहिवर्गीयैर्बस्तिः शकृति शस्यते|२४|
🔊 Audio coming soon
વાતઘ્નૈરિત્યાદૌ વાતઘ્નં દશમૂલં; ગ્રાહિવર્ગશ્ચ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્ત એવ| અત્ર જતૂકર્ણઃ- “શકૃતિ શોફઘ્નગ્રાહિભિર્બસ્તિઃ” ઇત્યાહ; શોફઘ્નં ચ દશમૂલમેવ|૨૪|
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
સ્વાદ્વમ્લલવણૈઃ શસ્તઃ સ્નેહબસ્તિઃ સમીરણે||૨૪||
स्वाद्वम्ललवणैः शस्तः स्नेहबस्तिः समीरणे||२४||
🔊 Audio coming soon
સ્વાદ્વમ્લલવણૈઃ શસ્તઃ સ્નેહબસ્તિરિતિ સ્વાદ્વમ્લલવણદ્રવ્યસાધિતસ્નેહકૃતમનુવાસનમિત્યર્થઃ| સમીરણે ઇતિ કેવલવાતાતીસારે||૨૪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
રક્તે રક્તેન, પિત્તે તુ કષાયસ્વાદુતિક્તકૈઃ| સાર્યમાણે કફે બસ્તિઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ||૨૫||
रक्ते रक्तेन, पित्ते तु कषायस्वादुतिक्तकैः| सार्यमाणे कफे बस्तिः कषायकटुतिक्तकैः||२५||
🔊 Audio coming soon
રક્તે રક્તેનેતિ સરક્તેઽતીસાર્યમાણે રક્તેન બસ્તિર્દેયઃ| પિત્તે ત્વિતિ પિત્તેઽતીસાર્યમાણે કષાયાદિકૃતો બસ્તિરેવ||૨૫||
Adhikarana 20 (26-33) · Śloka 33
શકૃતા વાયુના વાઽઽમે તેન વર્ચસ્યથાનિલે| સંસૃષ્ટેઽન્તરપાનં સ્યાદ્ વ્યોષામ્લલવણૈર્યુતમ્||૨૬|| પિત્તેનામેઽસૃજા વાઽપિ તયોરામેન વા પુનઃ| સંસૃષ્ટયોર્ભવેત્ પાનં સવ્યોષસ્વાદુતિક્તકમ્||૨૭|| તથાઽઽમે કફસંસૃષ્ટે કષાયવ્યોષતિક્તકમ્| આમેન તુ કફે વ્યોષકષાયલવણૈર્યુતમ્||૨૮|| વાતેન વિશિ પિત્તે વા વિટ્પિત્તાભ્યાં તથાઽનિલે| મધુરામ્લકષાયઃ સ્યાત્ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ||૨૯|| શકૃચ્છોણિતયોઃ પિત્તશકૃતો રક્તપિત્તયોઃ| બસ્તિરન્યોન્યસંસર્ગે કષાયસ્વાદુતિક્તકઃ||૩૦|| કફેન વિશિ પિત્તે વા કફે વિટ્પિત્તશોણિતૈઃ| વ્યોષતિક્તકષાયઃ સ્યાત્ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ||૩૧|| સ્યાદ્બસ્તિર્વ્યોષતિક્તામ્લઃ સંસૃષ્ટે વાયુના કફે| મધુરવ્યોષતિક્તસ્તુ રક્તે કફવિમૂર્ચ્છિતે||૩૨|| મારુતે કફસંસૃષ્ટે વ્યોષામ્લલવણો ભવેત્| બસ્તિર્વાતેન પિત્તે તુ કાર્યઃ સ્વાદ્વમ્લતિક્તકઃ||૩૩||
शकृता वायुना वाऽऽमे तेन वर्चस्यथानिले| संसृष्टेऽन्तरपानं स्याद् व्योषाम्ललवणैर्युतम्||२६|| पित्तेनामेऽसृजा वाऽपि तयोरामेन वा पुनः| संसृष्टयोर्भवेत् पानं सव्योषस्वादुतिक्तकम्||२७|| तथाऽऽमे कफसंसृष्टे कषायव्योषतिक्तकम्| आमेन तु कफे व्योषकषायलवणैर्युतम्||२८|| वातेन विशि पित्ते वा विट्पित्ताभ्यां तथाऽनिले| मधुराम्लकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः||२९|| शकृच्छोणितयोः पित्तशकृतो रक्तपित्तयोः| बस्तिरन्योन्यसंसर्गे कषायस्वादुतिक्तकः||३०|| कफेन विशि पित्ते वा कफे विट्पित्तशोणितैः| व्योषतिक्तकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः||३१|| स्याद्बस्तिर्व्योषतिक्ताम्लः संसृष्टे वायुना कफे| मधुरव्योषतिक्तस्तु रक्ते कफविमूर्च्छिते||३२|| मारुते कफसंसृष्टे व्योषाम्ललवणो भवेत्| बस्तिर्वातेन पित्ते तु कार्यः स्वाद्वम्लतिक्तकः||३३||
🔊 Audio coming soon
સંસર્ગે ચિકિત્સામાહ- શકૃતેત્યાદિ| શકૃતાઽઽમે પ્રધાને સંસૃષ્ટે, તથા વાયુના વાઽઽમે સંસૃષ્ટે; તેનેત્યામેનાપ્રધાનેન વર્ચસિ અનિલે ચ પૃથક્ સંસૃષ્ટે, અત્ર તેનેતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| અત્ર સંસૃષ્ટેષુ તૃતીયાનિર્દિષ્ટમલ્પમાનતયાઽપ્રધાનં, સપ્તમીનિર્દિષ્ટં બહુમાનત્વાત્ પ્રધાનં જ્ઞેયમ્| તયોરિતિ પિત્તાસૃજોઃ| સંસૃષ્ટયોરિતિ એકમાનેન યુક્તયોઃ| કફે વ્યોષકષાયલવણૈર્યુતમિત્યન્તં યાવત્ ‘અન્તરપાનં’ ઇત્યનુવર્તતે| વાતેન વિશીત્યાદૌ મધુરામ્લકષાયો બસ્તિરિતિ મધુરાદિદ્રવ્યક્વાથાદિકૃતો બસ્તિર્દેય ઇત્યર્થઃ| શકૃચ્છોણિતયોરિત્યાદૌ અન્યોન્યસંસર્ગે સતિ શકૃતા શોણિતે શોણિતેન વા શકૃતિ સંસૃષ્ટે; એવં પિત્તશકૃતોઃ રક્તપિત્તયોશ્ચ દ્વિવિધઃ સંસર્ગો વ્યાખ્યેયઃ| વિટ્પિત્તશોણિતૈરિતિ પ્રત્યેકં વિડાદિભિઃ કફે સંસૃષ્ટે| કફવિમૂર્ચ્છિતે ઇતિ કફેનાપ્રધાનેન સંસૃષ્ટે ઇત્યર્થઃ||૨૬-૩૩||
Adhikarana 21 (34) · Śloka 34
ત્રિચતુઃપઞ્ચસંસર્ગાનેવમેવ વિકલ્પયેત્| યુક્તિશ્ચૈષાતિસારોક્તા સર્વરોગેષ્વપિ સ્મૃતા||૩૪||
त्रिचतुःपञ्चसंसर्गानेवमेव विकल्पयेत्| युक्तिश्चैषातिसारोक्ता सर्वरोगेष्वपि स्मृता||३४||
🔊 Audio coming soon
અનુક્તસંસર્ગચિકિત્સાં સૂત્રયન્નાહ- ત્રિચતુરિત્યાદિ| ત્રિચતુઃપઞ્ચસંસર્ગાનિતિ આમાદીનાં ત્રિક-ચતુષ્ક-પઞ્ચકરૂપાન્ સંસર્ગાન્| એવમેવ વિકલ્પયેદિતિ પ્રધાનાદિમેલકેન વિકલ્પયેત્, તથા ભેષજમપિ તેષાં યથોક્તભેષજાનુસારેણ કલ્પયેદિત્યર્થઃ| એતે ચ ભેદા લિખ્યમાના અતિબહુપ્રભેદતયા ગ્રન્થગૌરવમાપાદયન્તિ, સ્વયં ચ બુદ્ધિમતા સુકરવિભાગા એવેતિ ન લિખ્યન્તે| એવમાદિસંસર્ગકૃતં રોગભેદમન્યત્રાપિ બુદ્ધ્યા કર્તવ્યતયાઽતિદિશન્નાહ- સર્વરોગેષ્વપિ સ્મૃતેતિ| ઇયં વ્યવસ્થા સર્વરોગેષ્વેવયથાસમ્ભવમાચાર્યાનુમતેત્યર્થઃ| તત્ર ગ્રહણીગદે યત્ર તુ ષડપ્યામાદયઃ સમ્ભવન્તિ, તત્રૈવં સંસર્ગાઃ પ્રકલ્પ્યન્તે; યત્ર ચ ત્રયોદોષાઃ સમ્ભવન્તિ, શોણિતેન વા સમં ચત્વારઃ, તત્ર તેષામેવ પરસ્પરસંસર્ગો ભેષજવિભાગાર્થં કલ્પનીયઃ||૩૪||
Adhikarana 22 (35) · Śloka 35
યુગપત્ ષડ્રસં ષણ્ણાં સંસર્ગે પાચનં ભવેત્ | નિરામાણાં તુ પઞ્ચાનાં બસ્તિઃ ષાડ્રસિકો મતઃ||૩૫||
युगपत् षड्रसं षण्णां संसर्गे पाचनं भवेत् | निरामाणां तु पञ्चानां बस्तिः षाड्रसिको मतः||३५||
🔊 Audio coming soon
આમાદિષટ્કસમુદયરૂપસંસર્ગે કાર્યમાહ- યુગપદિત્યાદિ| યુગપદિતિ એકદૈવ મિલિતાનાં ષણ્ણામિતિ યાવત્| ષડ્રસમિતિ મિલિતષડ્રસકૃતમ્| નિરામાણામિતિ આમવર્જિતાનાં શકૃદાદીનાં પઞ્ચાનામ્| ષાડ્રસિક ઇતિ ષડ્રસમેલકેન કૃતઃ||૩૫||
Adhikarana 23 (36-42) · Śloka 42
ઉદુમ્બરશલાટૂનિ જમ્બ્વામ્રોદુમ્બરત્વચઃ| શઙ્ખં સર્જરસં લાક્ષાં કર્દમં ચ પલાંશિકમ્||૩૬|| પિષ્ટ્વા તૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્| અતીસારેષુ સર્વેષુ પેયમેતદ્યથાબલમ્||૩૭|| કચ્છુરાધાતકીબિલ્વસમઙ્ગારક્તશાલિભિઃ| મસૂરાશ્વત્થશુઙ્ગૈશ્ચ યવાગૂઃ સ્યાજ્જલે શૃતૈઃ||૩૮|| બાલોદુમ્બરકટ્વઙ્ગસમઙ્ગાપ્લક્ષપલ્લવૈઃ | મસૂરધાતકીપુષ્પબલાભિશ્ચ તથા ભવેત્||૩૯|| સ્થિરાદીનાં બલાદીનામિક્ષ્વાદીનામથાપિ વા| ક્વાથેષુ સમસૂરાણાં યવાગ્વઃ સ્યુઃ પૃથક્ પૃથક્||૪૦|| કચ્છુરામૂલશાલ્યાદિતણ્ડુલૈરુપસાધિતાઃ| દધિતક્રારનાલામ્લક્ષીરેષ્વિક્ષુરસેઽપિ વા||૪૧|| શીતાઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રાઃ સર્વાતિસારનાશનાઃ| સસર્પિર્મરિચાજાજ્યો મધુરા લવણાઃ શિવાઃ||૪૨||
उदुम्बरशलाटूनि जम्ब्वाम्रोदुम्बरत्वचः| शङ्खं सर्जरसं लाक्षां कर्दमं च पलांशिकम्||३६|| पिष्ट्वा तैः सर्पिषः प्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्| अतीसारेषु सर्वेषु पेयमेतद्यथाबलम्||३७|| कच्छुराधातकीबिल्वसमङ्गारक्तशालिभिः| मसूराश्वत्थशुङ्गैश्च यवागूः स्याज्जले शृतैः||३८|| बालोदुम्बरकट्वङ्गसमङ्गाप्लक्षपल्लवैः | मसूरधातकीपुष्पबलाभिश्च तथा भवेत्||३९|| स्थिरादीनां बलादीनामिक्ष्वादीनामथापि वा| क्वाथेषु समसूराणां यवाग्वः स्युः पृथक् पृथक्||४०|| कच्छुरामूलशाल्यादितण्डुलैरुपसाधिताः| दधितक्रारनालाम्लक्षीरेष्विक्षुरसेऽपि वा||४१|| शीताः सशर्कराक्षौद्राः सर्वातिसारनाशनाः| ससर्पिर्मरिचाजाज्यो मधुरा लवणाः शिवाः||४२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાતીસારસાધારણં ભેષજમાહ- ઉદુમ્બરેત્યાદિ| ‘રક્તશાલિભિઃ’ ઇત્યત્ર ‘રક્તમૂલિભિઃ’ ઇતિ પાઠે ‘રક્તમૂલી રક્તૈરણ્ડમ્’ ઇત્યપરે| જલે શૃતૈરિતિ ષડઙ્ગવિધાનેન જલે શૃતૈઃ| બાલોદુમ્બરમ્ ઉદુમ્બરશલાટુ| ભવેદિતિ યવાગૂર્ભવેત્| ઇક્ષ્વાદીનામિતિ તૃણપઞ્ચમૂલપઠિતાનાં શરવર્જિતાનામિક્ષુકુશકાશશાલિમૂલાનામ્| શાલ્યાદિતણ્ડુલૈરિતિ રક્તશાલિકલમાદિતણ્ડુલૈઃ| દધ્યાદિભિરત્ર જલસ્થાનીયૈર્યવાગૂઃ સાધનીયા||૩૬-૪૨||
Adhikarana 24 (43-45) · Śloka 45
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- સ્નિગ્ધામ્લલવણમધુરં પાનં બસ્તિશ્ચ મારુતે કોષ્ણઃ| શીતં તિક્તકષાયં મધુરં પિત્તે ચ રક્તે ચ||૪૩|| તિક્તોષ્ણકષાયકટુશ્લેષ્મણિ સઙ્ગ્રાહિ વાતનુચ્છકૃતિ| પાચનમામે પાનં પિચ્છાસૃગ્બસ્તયો રક્તે||૪૪|| અતિસારં પ્રત્યુક્તં મિશ્રં દ્વન્દ્વાદિયોગજેષ્વપિ ચ| તત્રોદ્રેકવિશેષાદ્દોષેષૂપક્રમઃ કાર્યઃ||૪૫||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- स्निग्धाम्ललवणमधुरं पानं बस्तिश्च मारुते कोष्णः| शीतं तिक्तकषायं मधुरं पित्ते च रक्ते च||४३|| तिक्तोष्णकषायकटुश्लेष्मणि सङ्ग्राहि वातनुच्छकृति| पाचनमामे पानं पिच्छासृग्बस्तयो रक्ते||४४|| अतिसारं प्रत्युक्तं मिश्रं द्वन्द्वादियोगजेष्वपि च| तत्रोद्रेकविशेषाद्दोषेषूपक्रमः कार्यः||४५||
🔊 Audio coming soon
પ્રપઞ્ચોક્તં ભેષજં સઙ્ગ્રહેણાભિદધાતિ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| પાનમિતિ પાચનપાનમ્| બસ્તિશ્ચેતિ સ્નિગ્ધામ્લલવણમધુર એવ બસ્તિઃ| મારુતે ઇતિ મારુતાતિસારે; એવમન્યત્રાપિ પિત્તે ઇત્યાદૌ પિત્તાદિજાતિસારે ઇતિ જ્ઞેયમ્| સઙ્ગ્રાહિ વાતનુદિત્યત્ર ‘ભેષજં’ ઇતિ શેષઃ; તચ્ચ ભેષજં યથોક્તબસ્ત્યાદિરૂપમેવ| પાચનમામે પાનમિતિ પાચનઘનાતિવિષાદિદ્રવ્યકૃતં પાનમિત્યર્થઃ| પિચ્છાબસ્તયોઽસૃગ્બસ્તયશ્ચેતિ પિચ્છાસૃગ્બસ્તયઃ| ઉક્તમિતિ સાક્ષાદતિદેશેન ચ ત્રિકાદિસંસર્ગે પ્રોક્તમ્| મિશ્રમિતિ એતદેવ પ્રત્યેકં મિશ્રીકૃતમ્| દ્વન્દ્વાદિયોગજેષ્વિતિ ત્રિચતુષ્કાદિસંસર્ગજેઽતિસારે| તત્રોદ્રેકાદિવિશેષાદિતિ સંસર્ગ એવ બલાબલવિશેષાદુપક્રમસ્યાપિ વિશેષો ભવતિ| એતદેવ બલાપેક્ષં બહુદુર્બલાઽપ્રત્યનીકં બસ્ત્યેકભેષજમિતિ શેષઃ(?)||૪૩-૪૫||
Adhikarana 25 (46) · Śloka 46
તત્ર શ્લોકઃ- પ્રાસૃતિકાઃ સવ્યાપત્ક્રિયા નિરૂહાસ્તથાઽતિસારહિતાઃ| રસકલ્પઘૃતયવાગ્વશ્ચોક્તા ગુરુણા પ્રસૃતસિદ્ધૌ||૪૬||
तत्र श्लोकः- प्रासृतिकाः सव्यापत्क्रिया निरूहास्तथाऽतिसारहिताः| रसकल्पघृतयवाग्वश्चोक्ता गुरुणा प्रसृतसिद्धौ||४६||
🔊 Audio coming soon
પ્રાસૃતિકા ઇત્યાદ્યધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ| સવ્યાપત્ક્રિયા ઇતિ વ્યાપદશ્ચ મૃદુબસ્તિકૃતજાડ્યાદિકા ઉક્તાઃ, તથા ક્રિયાશ્ચ તાસામેવ વ્યાપદામુક્તાઃ| નિરૂહાશ્ચાતિસારચિકિત્સિતે પ્રોક્તાઃ| રસકલ્પશ્ચાતીસારેષુ રસોદ્દેશચિકિત્સયા કૃતઃ| ઘૃતં ચોદુમ્બરેત્યાદિનોક્તમ્||૪૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને પ્રાસૃતયોગીયસિદ્ધિર્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने प्रासृतयोगीयसिद्धिर्नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તપ્રણીતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને પ્રાસૃતયોગીયસિદ્ધિર્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||