Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రాసృతయోగీయాం సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः प्रासृतयोगीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి బస్తివ్యాపత్ప్రశమకబస్త్యభిధాయకతయైవ ప్రాసృతయోగీయా సిద్ధిరుచ్యతే| ప్రసృతోపలక్షితా యే యోగాః తానధికృత్య కృతా సిద్ధిః; తేన ప్రసృతాలక్షితా అప్యత్ర యోగా వక్తవ్యా ఏవ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అథేమాన్ సుకుమారాణాం నిరూహాన్ స్నేహనాన్ మృదూన్| కర్మణా విప్లుతానాం చ వక్ష్యామి ప్రసృతైః పృథక్||3||
अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्| कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्||३||
🔊 Audio coming soon
ఇమానితి అగ్రే వక్ష్యమాణాన్| తేనాధ్యాయశేషవక్తవ్యానాం నావశ్యం ప్రసృతోపలక్షితవిధానం| సుకుమారాణామితి తన్వాదిగుణసంబద్ధం భవతి||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
క్షీరాద్ద్వౌ ప్రసృతౌ కార్యౌ మధుతైలఘృతాత్త్రయః| ఖజేన మథితో బస్తిర్వాతఘ్నో బలవర్ణకృత్||4|| ఏకైకః ప్రసృతస్తైలప్రసన్నాక్షౌద్రసర్పిషాం| బిల్వాదిమూలక్వాథాద్ద్వౌ కౌలత్థాద్ద్వౌ స వాతనుత్||5|| పంచమూలరసాత్ పంచ ద్వౌ తైలాత్ క్షౌద్రసర్పిషోః| ఏకైకః ప్రసృతో బస్తిః స్నేహనీయోఽనిలాపహః||6||
क्षीराद्द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः| खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्||४|| एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्| बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातनुत्||५|| पञ्चमूलरसात् पञ्च द्वौ तैलात् क्षौद्रसर्पिषोः| एकैकः प्रसृतो बस्तिः स्नेहनीयोऽनिलापहः||६||
🔊 Audio coming soon
ప్రసృతం పలద్వయం| మధుతైలఘృతాత్త్రయ ఇతి మిలితాత్| అత్ర చ యథోక్తైరేవ ద్రవ్యైర్బస్తిర్దేయః; తేన నేతరబస్తిన్యాయేనానుక్తకల్కాదికల్పనా; యత్ర నియతమానద్రవ్యవిభాగేన బస్త్యభిధానం, తత్ర సామాన్యబస్తిద్రవ్యమానానవకాశః; యత్ర త్వేకదేశకథనం, తత్ర నిరూహయోగితయోక్తద్రవ్యమానాధికారః; సైంధవప్రవేశస్త్వత్యాజ్య ఏవ| బిల్వాదిమూలం దశమూలం| స వాతనుదితి స బస్తిర్వాతం హంతీతి||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
సైంధవార్ధాక్ష ఏకైకః క్షౌద్రతైలపయోఘృతాత్| ప్రసృతో హపుషాకర్షో నిరూహః శుక్రకృత్ పరం||7||
सैन्धवार्धाक्ष एकैकः क्षौद्रतैलपयोघृतात्| प्रसृतो हपुषाकर्षो निरूहः शुक्रकृत् परम्||७||
🔊 Audio coming soon
హపుషాకర్షః||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
పటోలనింబభూనింబరాస్నాసప్తచ్ఛదాంభసః| చత్వారః ప్రసృతా ఏకో ఘృతాత్ సర్షపకల్కితః||8|| నిరూహః పంచతిక్తోఽయం మేహాభిష్యందకుష్ఠనుత్ |9|
पटोलनिम्बभूनिम्बरास्नासप्तच्छदाम्भसः| चत्वारः प्रसृता एको घृतात् सर्षपकल्कितः||८|| निरूहः पञ्चतिक्तोऽयं मेहाभिष्यन्दकुष्ठनुत् |९|
🔊 Audio coming soon
పటోలేత్యాదౌ అంభసః ఇతి క్వాథాత్| సర్షపకల్కిత ఇతి అత్ర యద్యపి కల్కమానం నోక్తం, తథాఽపి ద్వాదశప్రసృతే నిరూహే ద్విపలకల్కస్య విహితత్వాదిహ పంచప్రసృతే తదనుసారాత్ షడ్భాగోనం పలం భవతి; ఏవమన్యత్రాప్యనుక్తమానకల్కవ్యవస్థా||8||-
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
విడంగత్రిఫలాశిగ్రుఫలముస్తాఖుపర్ణిజాత్||9|| కషాయాత్ ప్రసృతాః పంచ తైలాదేకో విమథ్య తాన్| విడంగపిప్పలీకల్కో నిరూహః క్రిమినాశనః||10||
विडङ्गत्रिफलाशिग्रुफलमुस्ताखुपर्णिजात्||९|| कषायात् प्रसृताः पञ्च तैलादेको विमथ्य तान्| विडङ्गपिप्पलीकल्को निरूहः क्रिमिनाशनः||१०||
🔊 Audio coming soon
విడంగేత్యాదౌ ఫలం మదనఫలం| ఆఖుపర్ణీ దంతీ||10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
పయస్యేక్షుస్థిరారాస్నావిదారీక్షౌద్రసర్పిషాం| ఏకైకః ప్రసృతో బస్తిః కృష్ణాకల్కో వృషత్వకృత్||11|| చత్వారస్తైలగోమూత్రదధిమండామ్లకాంజికాత్| ప్రసృతాః సర్షపైః కల్కైర్విట్సంగానాహభేదనః ||12||
पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्| एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्||११|| चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्| प्रसृताः सर्षपैः कल्कैर्विट्सङ्गानाहभेदनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
పయస్యేత్యాదౌ యద్యపి పయస్యాదీనాం క్వాథో న శ్రూయతే, తథాఽపి ద్రవాంతరైః సమమేకైకప్రసృతవిధానాత్ ప్రత్యేకం పయస్యాదిక్వాథస్య ప్రసృతమానత్వం| వృషత్వకృదితి శుక్రవృద్ధికృత్||11-12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
శ్వదంష్ట్రాశ్మభిదేరండరసాత్తైలాత్ సురాసవాత్| ప్రసృతాః పంచ యష్ట్యాహ్వకౌంతీమాగధికాసితాః||13|| కల్కః స్యాన్మూత్రకృచ్ఛ్రే తు సానాహే బస్తిరుత్తమః| ఏతే సలవణాః కోష్ణా నిరూహాః ప్రసృతైర్నవ||14||
श्वदंष्ट्राश्मभिदेरण्डरसात्तैलात् सुरासवात्| प्रसृताः पञ्च यष्ट्याह्वकौन्तीमागधिकासिताः||१३|| कल्कः स्यान्मूत्रकृच्छ्रे तु सानाहे बस्तिरुत्तमः| एते सलवणाः कोष्णा निरूहाः प्रसृतैर्नव||१४||
🔊 Audio coming soon
శ్వదంష్ట్రేత్యాదౌ శ్వదంష్ట్రాదిద్రవ్యత్రయక్వాథస్య ప్రత్యేకం ప్రసృతమానత్వం, ఏవం తైలసురాసవప్రసృతాభ్యాం సహ పంచప్రసృతాః పూరణీయాః; సురాకృత ఆసవః సురాసవః||13-14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
మృదుబస్తిజడీభూతే తీక్ష్ణోఽన్యో బస్తిరిష్యతే| తీక్ష్ణైర్వికర్షితే స్వాదు ప్రత్యాస్థాపనమిష్యతే ||15||
मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते| तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्वादु प्रत्यास्थापनमिष्यते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఏతదుక్తమృదుబస్తిప్రయోగానామంతే కర్తవ్యమాహ- మృద్విత్యాది| స్వాదు ప్రత్యాస్థాపనమిష్యత ఇత్యత్ర స్వాదు ద్రాక్షాదిద్రవ్యకృతం| కేచిత్తదహరేవ ప్రత్యాస్థాపనమిచ్ఛంతి| ఆస్థాపనం లక్ష్యీకృత్య దీయత ఇతి ప్రత్యాస్థాపనం||15||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
వాతోపసృష్టస్యోష్ణైః స్యుర్గుదదాహాదయో యది| ద్రాక్షాంబునా త్రివృత్కల్కం దద్యాద్దోషానులోమనం||16|| తద్ధి పిత్తశకృద్వాతాన్ హృత్వా దాహాదికాంజయేత్| శుద్ధశ్చాపి పిబేచ్ఛీతాం యవాగూం శర్కరాయుతాం||17||
वातोपसृष्टस्योष्णैः स्युर्गुददाहादयो यदि| द्राक्षाम्बुना त्रिवृत्कल्कं दद्याद्दोषानुलोमनम्||१६|| तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकाञ्जयेत्| शुद्धश्चापि पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्||१७||
🔊 Audio coming soon
వాతోపసృష్టస్యేత్యాదౌ ఉష్ణైరితి బస్తివిశేషణం| దాహాదయో దాహమోహతృడాదయో వాతపిత్తజన్యాః| ద్రాక్షాంబునా త్రివృత్పానస్య దాహాదికారకే పిత్తే వాతే చ హితత్వం దర్శయన్నాహ- తద్ధీత్యాది||16-17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
అథవాఽతివిరిక్తః స్యాత్ క్షీణవిట్కః స భక్షయేత్| మాషయూషేణ కుల్మాషాన్ పిబేన్మధ్వథవా సురాం||18||
अथवाऽतिविरिक्तः स्यात् क्षीणविट्कः स भक्षयेत्| माषयूषेण कुल्माषान् पिबेन्मध्वथवा सुराम्||१८||
🔊 Audio coming soon
కుల్మాషా ఇతి అర్ధస్విన్నయవాదిమయా భక్ష్యాః||18||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
సామం చేత్ కుణపం శూలైరుపవిశేదరోచకీ| స ఘనాతివిషాకుష్ఠనతదారువచాః పిబేత్||19||
सामं चेत् कुणपं शूलैरुपविशेदरोचकी| स घनातिविषाकुष्ठनतदारुवचाः पिबेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
బస్తిమిథ్యాప్రయోగోదీరితానామతీసారభేదానాం చికిత్సితమాహ- సామం చేదిత్యాది| సామం యథా స్యాత్ తథోపవిశేదితి; తేన మలాదివ్యతిరిక్తామమాత్రోపవేశరూపోఽయమతీసారః కేవలామశకృద్వాతరక్తపిత్తకఫజన్యానామిహ షణ్ణామతీసారాణాం వక్తవ్యానాం ప్రథమ ఉక్తో భవతి| కుణపమితి శవగంధం| శూలైః ‘యుక్త’ ఇతి శేషః| ఘనం ముస్తకం||19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
శకృద్వాతమసృక్ పిత్తం కఫం వా యోఽతిసార్యతే| పక్వం , తత్ర స్వవర్గీయైర్బస్తిః శ్రేష్ఠం భిషగ్జితం||20||
शकृद्वातमसृक् पित्तं कफं वा योऽतिसार्यते| पक्वं , तत्र स्ववर्गीयैर्बस्तिः श्रेष्ठं भिषग्जितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
కేవలశకృదాదిజన్యాంశ్చాతిసారానాహ- శకృద్వాతమిత్యాది| పక్వమితి నిరామం| ఆమశబ్దేనేహాగ్నిదౌర్బల్యాదవిపక్వాహారరస ఏవ కోష్ఠోపలేపక ఆమో గృహ్యతే; యదుక్తమన్యత్ర- “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమ ఇతి సంజ్ఞితః” ఇతి| స్వవర్గీయైరితి పురీషసంగ్రహణవాతఘ్నశోణితాస్థాపనపిత్తకఫహరభేషజవర్గైః; కింవా ఉత్తరత్ర ప్రత్యేకం శకృదాదివక్ష్యమాణభేషజైః||20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
షణ్ణామేషాం ద్విసంసర్గాత్ త్రింశద్భేదా భవంతి తు| కేవలైః సహ షట్త్రింశద్విద్యాత్ సోపద్రవానపి||21||
षण्णामेषां द्विसंसर्गात् त्रिंशद्भेदा भवन्ति तु| केवलैः सह षट्त्रिंशद्विद्यात् सोपद्रवानपि||२१||
🔊 Audio coming soon
అతీసారభేదానాహ- షణ్ణామిత్యాది| ఏషామితి ఏతదభిహితానాం| అన్యే తు బస్తివిభ్రంశజాః షట్సంఖ్యా భవంతీతి వదంతి; పూర్వవ్యాఖ్యానమేవ సాధు||21||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
శూలప్రవాహికాధ్మానపరికర్త్యరుచిజ్వరాన్| తృష్ణోష్ణదాహమూర్చ్ఛాదీంశ్చైషాం విద్యాదుపద్రవాన్||22||
शूलप्रवाहिकाध्मानपरिकर्त्यरुचिज्वरान्| तृष्णोष्णदाहमूर्च्छादींश्चैषां विद्यादुपद्रवान्||२२||
🔊 Audio coming soon
ఉపద్రవానేషామాహ- శూలేత్యాది||22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
తత్రామేఽంతరపానం స్యాత్ వ్యోషామ్లలవణైర్యుతం| పాచనం శస్యతే బస్తిరామే హి ప్రతిషిధ్యతే||23||
तत्रामेऽन्तरपानं स्यात् व्योषाम्ललवणैर्युतम्| पाचनं शस्यते बस्तिरामे हि प्रतिषिध्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
యథోక్తాతీసారేషు చికిత్సామాహ- తత్రామే ఇత్యాది| అంతరపానం పాచనమాహుః| పాచనమిత్యనేన చేహ పూర్వం ‘స ఘనాతివిషా’ ఇత్యాద్యుక్తం పాచనం గృహ్యతే| వ్యోషామ్లలవణైర్యుతమితి వ్యోషామ్లలవణయోగేన కృతం||23||
Adhikarana 17 (24) · Śloka 24
వాతఘ్నైర్గ్రాహివర్గీయైర్బస్తిః శకృతి శస్యతే|24|
वातघ्नैर्ग्राहिवर्गीयैर्बस्तिः शकृति शस्यते|२४|
🔊 Audio coming soon
వాతఘ్నైరిత్యాదౌ వాతఘ్నం దశమూలం; గ్రాహివర్గశ్చ షడ్విరేచనశతాశ్రితీయోక్త ఏవ| అత్ర జతూకర్ణః- “శకృతి శోఫఘ్నగ్రాహిభిర్బస్తిః” ఇత్యాహ; శోఫఘ్నం చ దశమూలమేవ|24|
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
స్వాద్వమ్లలవణైః శస్తః స్నేహబస్తిః సమీరణే||24||
स्वाद्वम्ललवणैः शस्तः स्नेहबस्तिः समीरणे||२४||
🔊 Audio coming soon
స్వాద్వమ్లలవణైః శస్తః స్నేహబస్తిరితి స్వాద్వమ్లలవణద్రవ్యసాధితస్నేహకృతమనువాసనమిత్యర్థః| సమీరణే ఇతి కేవలవాతాతీసారే||24||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
రక్తే రక్తేన, పిత్తే తు కషాయస్వాదుతిక్తకైః| సార్యమాణే కఫే బస్తిః కషాయకటుతిక్తకైః||25||
रक्ते रक्तेन, पित्ते तु कषायस्वादुतिक्तकैः| सार्यमाणे कफे बस्तिः कषायकटुतिक्तकैः||२५||
🔊 Audio coming soon
రక్తే రక్తేనేతి సరక్తేఽతీసార్యమాణే రక్తేన బస్తిర్దేయః| పిత్తే త్వితి పిత్తేఽతీసార్యమాణే కషాయాదికృతో బస్తిరేవ||25||
Adhikarana 20 (26-33) · Śloka 33
శకృతా వాయునా వాఽఽమే తేన వర్చస్యథానిలే| సంసృష్టేఽంతరపానం స్యాద్ వ్యోషామ్లలవణైర్యుతం||26|| పిత్తేనామేఽసృజా వాఽపి తయోరామేన వా పునః| సంసృష్టయోర్భవేత్ పానం సవ్యోషస్వాదుతిక్తకం||27|| తథాఽఽమే కఫసంసృష్టే కషాయవ్యోషతిక్తకం| ఆమేన తు కఫే వ్యోషకషాయలవణైర్యుతం||28|| వాతేన విశి పిత్తే వా విట్పిత్తాభ్యాం తథాఽనిలే| మధురామ్లకషాయః స్యాత్ సంసృష్టే బస్తిరుత్తమః||29|| శకృచ్ఛోణితయోః పిత్తశకృతో రక్తపిత్తయోః| బస్తిరన్యోన్యసంసర్గే కషాయస్వాదుతిక్తకః||30|| కఫేన విశి పిత్తే వా కఫే విట్పిత్తశోణితైః| వ్యోషతిక్తకషాయః స్యాత్ సంసృష్టే బస్తిరుత్తమః||31|| స్యాద్బస్తిర్వ్యోషతిక్తామ్లః సంసృష్టే వాయునా కఫే| మధురవ్యోషతిక్తస్తు రక్తే కఫవిమూర్చ్ఛితే||32|| మారుతే కఫసంసృష్టే వ్యోషామ్లలవణో భవేత్| బస్తిర్వాతేన పిత్తే తు కార్యః స్వాద్వమ్లతిక్తకః||33||
शकृता वायुना वाऽऽमे तेन वर्चस्यथानिले| संसृष्टेऽन्तरपानं स्याद् व्योषाम्ललवणैर्युतम्||२६|| पित्तेनामेऽसृजा वाऽपि तयोरामेन वा पुनः| संसृष्टयोर्भवेत् पानं सव्योषस्वादुतिक्तकम्||२७|| तथाऽऽमे कफसंसृष्टे कषायव्योषतिक्तकम्| आमेन तु कफे व्योषकषायलवणैर्युतम्||२८|| वातेन विशि पित्ते वा विट्पित्ताभ्यां तथाऽनिले| मधुराम्लकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः||२९|| शकृच्छोणितयोः पित्तशकृतो रक्तपित्तयोः| बस्तिरन्योन्यसंसर्गे कषायस्वादुतिक्तकः||३०|| कफेन विशि पित्ते वा कफे विट्पित्तशोणितैः| व्योषतिक्तकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः||३१|| स्याद्बस्तिर्व्योषतिक्ताम्लः संसृष्टे वायुना कफे| मधुरव्योषतिक्तस्तु रक्ते कफविमूर्च्छिते||३२|| मारुते कफसंसृष्टे व्योषाम्ललवणो भवेत्| बस्तिर्वातेन पित्ते तु कार्यः स्वाद्वम्लतिक्तकः||३३||
🔊 Audio coming soon
సంసర్గే చికిత్సామాహ- శకృతేత్యాది| శకృతాఽఽమే ప్రధానే సంసృష్టే, తథా వాయునా వాఽఽమే సంసృష్టే; తేనేత్యామేనాప్రధానేన వర్చసి అనిలే చ పృథక్ సంసృష్టే, అత్ర తేనేతి పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| అత్ర సంసృష్టేషు తృతీయానిర్దిష్టమల్పమానతయాఽప్రధానం, సప్తమీనిర్దిష్టం బహుమానత్వాత్ ప్రధానం జ్ఞేయం| తయోరితి పిత్తాసృజోః| సంసృష్టయోరితి ఏకమానేన యుక్తయోః| కఫే వ్యోషకషాయలవణైర్యుతమిత్యంతం యావత్ ‘అంతరపానం’ ఇత్యనువర్తతే| వాతేన విశీత్యాదౌ మధురామ్లకషాయో బస్తిరితి మధురాదిద్రవ్యక్వాథాదికృతో బస్తిర్దేయ ఇత్యర్థః| శకృచ్ఛోణితయోరిత్యాదౌ అన్యోన్యసంసర్గే సతి శకృతా శోణితే శోణితేన వా శకృతి సంసృష్టే; ఏవం పిత్తశకృతోః రక్తపిత్తయోశ్చ ద్వివిధః సంసర్గో వ్యాఖ్యేయః| విట్పిత్తశోణితైరితి ప్రత్యేకం విడాదిభిః కఫే సంసృష్టే| కఫవిమూర్చ్ఛితే ఇతి కఫేనాప్రధానేన సంసృష్టే ఇత్యర్థః||26-33||
Adhikarana 21 (34) · Śloka 34
త్రిచతుఃపంచసంసర్గానేవమేవ వికల్పయేత్| యుక్తిశ్చైషాతిసారోక్తా సర్వరోగేష్వపి స్మృతా||34||
त्रिचतुःपञ्चसंसर्गानेवमेव विकल्पयेत्| युक्तिश्चैषातिसारोक्ता सर्वरोगेष्वपि स्मृता||३४||
🔊 Audio coming soon
అనుక్తసంసర్గచికిత్సాం సూత్రయన్నాహ- త్రిచతురిత్యాది| త్రిచతుఃపంచసంసర్గానితి ఆమాదీనాం త్రిక-చతుష్క-పంచకరూపాన్ సంసర్గాన్| ఏవమేవ వికల్పయేదితి ప్రధానాదిమేలకేన వికల్పయేత్, తథా భేషజమపి తేషాం యథోక్తభేషజానుసారేణ కల్పయేదిత్యర్థః| ఏతే చ భేదా లిఖ్యమానా అతిబహుప్రభేదతయా గ్రంథగౌరవమాపాదయంతి, స్వయం చ బుద్ధిమతా సుకరవిభాగా ఏవేతి న లిఖ్యంతే| ఏవమాదిసంసర్గకృతం రోగభేదమన్యత్రాపి బుద్ధ్యా కర్తవ్యతయాఽతిదిశన్నాహ- సర్వరోగేష్వపి స్మృతేతి| ఇయం వ్యవస్థా సర్వరోగేష్వేవయథాసంభవమాచార్యానుమతేత్యర్థః| తత్ర గ్రహణీగదే యత్ర తు షడప్యామాదయః సంభవంతి, తత్రైవం సంసర్గాః ప్రకల్ప్యంతే; యత్ర చ త్రయోదోషాః సంభవంతి, శోణితేన వా సమం చత్వారః, తత్ర తేషామేవ పరస్పరసంసర్గో భేషజవిభాగార్థం కల్పనీయః||34||
Adhikarana 22 (35) · Śloka 35
యుగపత్ షడ్రసం షణ్ణాం సంసర్గే పాచనం భవేత్ | నిరామాణాం తు పంచానాం బస్తిః షాడ్రసికో మతః||35||
युगपत् षड्रसं षण्णां संसर्गे पाचनं भवेत् | निरामाणां तु पञ्चानां बस्तिः षाड्रसिको मतः||३५||
🔊 Audio coming soon
ఆమాదిషట్కసముదయరూపసంసర్గే కార్యమాహ- యుగపదిత్యాది| యుగపదితి ఏకదైవ మిలితానాం షణ్ణామితి యావత్| షడ్రసమితి మిలితషడ్రసకృతం| నిరామాణామితి ఆమవర్జితానాం శకృదాదీనాం పంచానాం| షాడ్రసిక ఇతి షడ్రసమేలకేన కృతః||35||
Adhikarana 23 (36-42) · Śloka 42
ఉదుంబరశలాటూని జంబ్వామ్రోదుంబరత్వచః| శంఖం సర్జరసం లాక్షాం కర్దమం చ పలాంశికం||36|| పిష్ట్వా తైః సర్పిషః ప్రస్థం క్షీరద్విగుణితం పచేత్| అతీసారేషు సర్వేషు పేయమేతద్యథాబలం||37|| కచ్ఛురాధాతకీబిల్వసమంగారక్తశాలిభిః| మసూరాశ్వత్థశుంగైశ్చ యవాగూః స్యాజ్జలే శృతైః||38|| బాలోదుంబరకట్వంగసమంగాప్లక్షపల్లవైః | మసూరధాతకీపుష్పబలాభిశ్చ తథా భవేత్||39|| స్థిరాదీనాం బలాదీనామిక్ష్వాదీనామథాపి వా| క్వాథేషు సమసూరాణాం యవాగ్వః స్యుః పృథక్ పృథక్||40|| కచ్ఛురామూలశాల్యాదితండులైరుపసాధితాః| దధితక్రారనాలామ్లక్షీరేష్విక్షురసేఽపి వా||41|| శీతాః సశర్కరాక్షౌద్రాః సర్వాతిసారనాశనాః| ససర్పిర్మరిచాజాజ్యో మధురా లవణాః శివాః||42||
उदुम्बरशलाटूनि जम्ब्वाम्रोदुम्बरत्वचः| शङ्खं सर्जरसं लाक्षां कर्दमं च पलांशिकम्||३६|| पिष्ट्वा तैः सर्पिषः प्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्| अतीसारेषु सर्वेषु पेयमेतद्यथाबलम्||३७|| कच्छुराधातकीबिल्वसमङ्गारक्तशालिभिः| मसूराश्वत्थशुङ्गैश्च यवागूः स्याज्जले शृतैः||३८|| बालोदुम्बरकट्वङ्गसमङ्गाप्लक्षपल्लवैः | मसूरधातकीपुष्पबलाभिश्च तथा भवेत्||३९|| स्थिरादीनां बलादीनामिक्ष्वादीनामथापि वा| क्वाथेषु समसूराणां यवाग्वः स्युः पृथक् पृथक्||४०|| कच्छुरामूलशाल्यादितण्डुलैरुपसाधिताः| दधितक्रारनालाम्लक्षीरेष्विक्षुरसेऽपि वा||४१|| शीताः सशर्कराक्षौद्राः सर्वातिसारनाशनाः| ससर्पिर्मरिचाजाज्यो मधुरा लवणाः शिवाः||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాతీసారసాధారణం భేషజమాహ- ఉదుంబరేత్యాది| ‘రక్తశాలిభిః’ ఇత్యత్ర ‘రక్తమూలిభిః’ ఇతి పాఠే ‘రక్తమూలీ రక్తైరండం’ ఇత్యపరే| జలే శృతైరితి షడంగవిధానేన జలే శృతైః| బాలోదుంబరం ఉదుంబరశలాటు| భవేదితి యవాగూర్భవేత్| ఇక్ష్వాదీనామితి తృణపంచమూలపఠితానాం శరవర్జితానామిక్షుకుశకాశశాలిమూలానాం| శాల్యాదితండులైరితి రక్తశాలికలమాదితండులైః| దధ్యాదిభిరత్ర జలస్థానీయైర్యవాగూః సాధనీయా||36-42||
Adhikarana 24 (43-45) · Śloka 45
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- స్నిగ్ధామ్లలవణమధురం పానం బస్తిశ్చ మారుతే కోష్ణః| శీతం తిక్తకషాయం మధురం పిత్తే చ రక్తే చ||43|| తిక్తోష్ణకషాయకటుశ్లేష్మణి సంగ్రాహి వాతనుచ్ఛకృతి| పాచనమామే పానం పిచ్ఛాసృగ్బస్తయో రక్తే||44|| అతిసారం ప్రత్యుక్తం మిశ్రం ద్వంద్వాదియోగజేష్వపి చ| తత్రోద్రేకవిశేషాద్దోషేషూపక్రమః కార్యః||45||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- स्निग्धाम्ललवणमधुरं पानं बस्तिश्च मारुते कोष्णः| शीतं तिक्तकषायं मधुरं पित्ते च रक्ते च||४३|| तिक्तोष्णकषायकटुश्लेष्मणि सङ्ग्राहि वातनुच्छकृति| पाचनमामे पानं पिच्छासृग्बस्तयो रक्ते||४४|| अतिसारं प्रत्युक्तं मिश्रं द्वन्द्वादियोगजेष्वपि च| तत्रोद्रेकविशेषाद्दोषेषूपक्रमः कार्यः||४५||
🔊 Audio coming soon
ప్రపంచోక్తం భేషజం సంగ్రహేణాభిదధాతి- భవంతి చాత్రేత్యాది| పానమితి పాచనపానం| బస్తిశ్చేతి స్నిగ్ధామ్లలవణమధుర ఏవ బస్తిః| మారుతే ఇతి మారుతాతిసారే; ఏవమన్యత్రాపి పిత్తే ఇత్యాదౌ పిత్తాదిజాతిసారే ఇతి జ్ఞేయం| సంగ్రాహి వాతనుదిత్యత్ర ‘భేషజం’ ఇతి శేషః; తచ్చ భేషజం యథోక్తబస్త్యాదిరూపమేవ| పాచనమామే పానమితి పాచనఘనాతివిషాదిద్రవ్యకృతం పానమిత్యర్థః| పిచ్ఛాబస్తయోఽసృగ్బస్తయశ్చేతి పిచ్ఛాసృగ్బస్తయః| ఉక్తమితి సాక్షాదతిదేశేన చ త్రికాదిసంసర్గే ప్రోక్తం| మిశ్రమితి ఏతదేవ ప్రత్యేకం మిశ్రీకృతం| ద్వంద్వాదియోగజేష్వితి త్రిచతుష్కాదిసంసర్గజేఽతిసారే| తత్రోద్రేకాదివిశేషాదితి సంసర్గ ఏవ బలాబలవిశేషాదుపక్రమస్యాపి విశేషో భవతి| ఏతదేవ బలాపేక్షం బహుదుర్బలాఽప్రత్యనీకం బస్త్యేకభేషజమితి శేషః(?)||43-45||
Adhikarana 25 (46) · Śloka 46
తత్ర శ్లోకః- ప్రాసృతికాః సవ్యాపత్క్రియా నిరూహాస్తథాఽతిసారహితాః| రసకల్పఘృతయవాగ్వశ్చోక్తా గురుణా ప్రసృతసిద్ధౌ||46||
तत्र श्लोकः- प्रासृतिकाः सव्यापत्क्रिया निरूहास्तथाऽतिसारहिताः| रसकल्पघृतयवाग्वश्चोक्ता गुरुणा प्रसृतसिद्धौ||४६||
🔊 Audio coming soon
ప్రాసృతికా ఇత్యాద్యధ్యాయార్థసంగ్రహః| సవ్యాపత్క్రియా ఇతి వ్యాపదశ్చ మృదుబస్తికృతజాడ్యాదికా ఉక్తాః, తథా క్రియాశ్చ తాసామేవ వ్యాపదాముక్తాః| నిరూహాశ్చాతిసారచికిత్సితే ప్రోక్తాః| రసకల్పశ్చాతీసారేషు రసోద్దేశచికిత్సయా కృతః| ఘృతం చోదుంబరేత్యాదినోక్తం||46||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే ప్రాసృతయోగీయసిద్ధిర్నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने प्रासृतयोगीयसिद्धिर्नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తప్రణీతాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే ప్రాసృతయోగీయసిద్ధిర్నామాష్టమోఽధ్యాయః||8||