4. snēhavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વસિદ્ધૌ બિલ્વતૈલાદીન્યભ્યઙ્ગસેવાનુવાસનાર્થં નિર્દિષ્ટાનિ, તદભિધાયિકા ચેયં સિદ્ધિરિત્યનન્તરં સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિરુચ્યતે; સ્નેહાનામાનુવાસનિકાનાં તદ્વ્યાપદાં ચ ભેષજાનામભિધાયિકા સિદ્ધિઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્નેહબસ્તીન્નિબોધેમાન્ વાતપિત્તકફાપહાન્| મિથ્યાપ્રણિહિતાનાં ચ વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ||૩||

અધ્યાયવક્તવ્યમાહ- સ્નેહબસ્તીનિત્યાદિ| બસ્તિપ્રયોજ્યાઃ સ્નેહા એતચ્છ્લોકાભિહિતા ઇત્યર્થઃ; પ્રપઞ્ચાનભિધેયા યે ત્વપરેઽત્રાર્થાઃ “સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં ચ” ઇત્યાદિના વક્તવ્યાઃ, તે ન પ્રપઞ્ચવાચ્યા ઇતિ તે ન પ્રતિજ્ઞાતાઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7

દશમૂલં બલાં રાસ્નામશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્| ગુડૂચ્યેરણ્ડભૂતીકભાર્ગીવૃષકરોહિષમ્||૪|| શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશિકમ્ | યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્||૫|| ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પક્ત્વા દ્રોણશેષેણ તેન ચ| તૈલાઢકં સમક્ષીરં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૬|| અનુવાસનમેતદ્ધિ સર્વવાતવિકારનુત્| આનૂપાનાં વસા તદ્વજ્જીવનીયોપસાધિતા||૭||

દશમૂલમિત્યાદૌ ભૂતીકં કત્તૃણં યવાનિકા વા; કાકનાસા વાયસીફલમ્, અન્યે તુ વાસાફલં ‘કાયુયાટુટી’ ઇતિ ખ્યાતં દ્રવ્યાન્તરમેવાહુઃ| એતદ્ દશમૂલસ્થિતબિલ્વેન બિલ્વતૈલમિતિ વદન્તિ||૪-૭||

Adhikarana 4 (8) · Śloka 8

શતાહ્વાયવબિલ્વામ્લૈઃ સિદ્ધં તૈલં સમીરણે| સૈન્ધવેનાગ્નિતપ્તેન તપ્તં ચાનિલનુદ્ધૃતમ્||૮||

આનૂપાનામિત્યાદૌ તદ્વદિતિ પૂર્વક્વાથેન સાધિતા| શતાહ્વેત્યાદિ યોગાન્તરમ્| સૈન્ધવેનેત્યપિ યોગાન્તરમ્||૮||

Adhikarana 5 (9-12) · Śloka 12

જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્| શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્||૯|| સ્વગુપ્તાં ક્ષીરકાકોલીં કર્કટાખ્યાં શટીં વચામ્| પિષ્ટ્વા તૈલં ઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત્તચ્ચતુર્ગુણે||૧૦|| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલશુક્રાગ્નિવર્ધનમ્| મૂત્રરેતોરજોદોષાન્ હરેત્તદનુવાસનમ્||૧૧|| લાભતશ્ચન્દનાદ્યૈશ્ચ પિષ્ટૈઃ ક્ષીરચતુર્ગુણમ્| તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં પિત્તઘ્નમનુવાસનમ્||૧૨||

જીવન્તીમિત્યાદિના યમકમનુવાસનમ્| એતદ્યમકં પૂર્વાધ્યાયે જીવનીયસઞ્જ્ઞયા વ્યાપદિષ્ટમ્| લાભત ઇતિ યથાલાભમ્| ચન્દનાદ્યં જ્વરચિકિત્સિતોક્તમ્| તૈલં પાદં યસ્મિન્ તત્ તૈલપાદમ્||૯-૧૨||

Adhikarana 6 (13-17) · Śloka 17

સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વાં નિચુલં વચામ્ | હ્રીવેરં મધુકં ભાર્ગીં દેવદારુ સકટ્ફલમ્||૧૩|| નાગરં પુષ્કરં મેદાં ચવિકાં ચિત્રકં શટીમ્| વિડઙ્ગાતિવિષે શ્યામાં હરેણું નીલિનીં સ્થિરામ્||૧૪|| બિલ્વાજમોદે કૃષ્ણાં ચ દન્તીં રાસ્નાં ચ પેષયેત્| સાધ્યમેરણ્ડજં તૈલં તૈલં વા કફરોગનુત્||૧૫|| વ્રધ્નોદાવર્તગુલ્માર્શઃપ્લીહમેહાઢ્યમારુતાન્| આનાહમશ્મરીં ચૈવ હન્યાત્તદનુવાસનાત્||૧૬|| મદનૈર્વાઽમ્લસંયુક્તૈર્બિલ્વાદ્યેન ગણેન વા| તૈલં કફહરૈર્વાઽપિ કફઘ્નં કલ્પયેદ્ભિષક્||૧૭||

મદનૈર્વાઽમ્લસંયુક્તૈરિત્યત્ર મદનસ્ય કલ્કત્વમ્, કાઞ્જિકાદીનામમ્લાનાં દ્રવત્વમ્| એતચ્ચ મદનતૈલમિતિ ખ્યાતમ્| બિલ્વાદ્યો ગણઃ દશમૂલં; દશમૂલં ચાત્ર ક્વાથકલ્કાભ્યામપિ દેયમ્| ઉક્તં હિ- “ક્વાથકલ્કાવનિર્દેશે ગણાત્તસ્માત્ સમાવપેત્” ઇતિ| કફહરૈરિતિ પૂર્વોધ્યાયોક્તકફહરભેષજૈઃ, કિંવા ત્રિકટુકપઞ્ચકોલાદિભિઃ||૧૩-૧૭||

Adhikarana 7 (18-24) · Śloka 24

વિડઙ્ગૈરણ્ડરજનીપટોલત્રિફલામૃતાઃ| જાતીપ્રવાલનિર્ગુણ્ડીદશમૂલાખુપર્ણિકાઃ||૧૮|| નિમ્બપાઠાસહચરશમ્પાકકરવીરકાઃ| એષાં ક્વાથેન વિપચેત્તૈલમેભિશ્ચ કલ્કિતૈઃ||૧૯|| ફલબિલ્વત્રિવૃત્કૃષ્ણારાસ્નાભૂનિમ્બદારુભિઃ| સપ્તપર્ણવચોશીરદાર્વીકુષ્ઠકલિઙ્ગકૈઃ||૨૦|| લતાગૌરીશતાહ્વાગ્નિશટીચોરકપૌષ્કરૈઃ | તત્ કુષ્ઠાનિ ક્રિમીન્ મેહાનર્શાંસિ ગ્રહણીગદમ્||૨૧|| ક્લીબતાં વિષમાગ્નિત્વં મલં દોષત્રયં તથા| પ્રયુક્તં પ્રણુદત્યાશુ પાનાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ||૨૨|| વ્યાધિવ્યાયામકર્માધ્વક્ષીણાબલનિરોજસામ્| ક્ષીણશુક્રસ્ય ચાતીવ સ્નેહવસ્તિર્બલપ્રદઃ||૨૩|| પાદજઙ્ઘોરુપૃષ્ઠાંસકટીનાં સ્થિરતાં પરામ્| જનયેદપ્રજાનાં ચ પ્રજાં સ્ત્રીણાં તથા નૃણામ્||૨૪||

વિડઙ્ગેત્યાદૌ એભિશ્ચ કલ્કિતૈરિતિ વક્ષ્યમાણૈઃ| લતા મઞ્જિષ્ઠા, ગૌરી હરિદ્રા| સ્નેહબસ્તિર્બલપ્રદ ઇતિ એતૈસ્તૈલૈઃ કૃતઃ સ્નેહબસ્તિરિત્યર્થઃ||૧૮-૨૪||

Adhikarana 8 (25) · Śloka 25

વાતપિત્તકફાત્યન્નપુરીષૈરાવૃતસ્ય ચ| અભુક્તે ચ પ્રણીતસ્ય સ્નેહબસ્તેઃ ષડાપદઃ||૨૫||

વાતપિત્તેત્યાદિના સ્નેહબસ્તેર્વ્યાપદઃ પ્રાહ| એતાશ્ચ વ્યાપદો મિથ્યાયોગેન સ્નેહસ્ય ક્રિયમાણા ઉચ્યન્તે; પ્રતિજ્ઞાતં હિ ‘મિથ્યાપ્રણિહિતાનાં ચ વ્યાપદ’ ઇતિ, તેન સ્નેહાયોગાતિયોગજન્યવ્યાપદામિહાનવસર એવ; અનુવાસનાયોગાતિયોગજન્યાશ્ચ વ્યાપદઃ કલ્પનાસિદ્ધાવેવોક્તાઃ; તદ્ભેષજં ચાતિસ્નેહિતે શોધનબસ્તિઃ, અસ્નેહિતે પુનઃ સ્નેહબસ્તિદાનમેવ જ્ઞેયમ્| એતચ્ચ “તસ્માન્નિરૂઢઃ સંસ્નેહ્યો નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ” ઇત્યાદિનોક્તત્વાત્ પ્રસઙ્ગેનેહોક્તમ્ ||૨૫||

Adhikarana 9 (26-28) · Śloka 28

શીતોઽલ્પો વાઽધિકે વાતે પિત્તેઽત્યુષ્ણઃ કફે મૃદુઃ| અતિભુક્તે ગુરુર્વર્ચઃસઞ્ચયેઽલ્પબલસ્તથા||૨૬|| દત્તસ્તૈરાવૃતઃ સ્નેહો ન યાત્યભિભવાદપિ | અભુક્તેઽનાવૃતત્વાચ્ચ યાત્યૂર્ધ્વં તસ્ય લક્ષણમ્||૨૭|| અઙ્ગમર્દજ્વરાધ્માનશીતસ્તમ્ભોરુપીડનૈઃ | પાર્શ્વરુગ્વેષ્ટનૈર્વિદ્યાત્ સ્નેહં વાતાવૃતં ભિષક્||૨૮||

યથાક્રમં ષડ્વ્યાપદાં હેતુમાહ- શીત ઇત્યાદિ| ગુરુરિતિ ગુરુત્વયુક્તઃ | વર્ચઃસઞ્ચયેઽલ્પબલ ઇતિ સઞ્ચિતે મલે સતિ અલ્પબલો વર્ચઃસઞ્ચયપ્રવર્તનાક્ષમ ઇત્યર્થઃ| તૈરાવૃત ઇતિ પદં પ્રત્યેકં વાતાદિષુ પઞ્ચસુ યોજનીયમ્| અભિભવાદપીતિ વાતાદિનાઽઽવૃતમાર્ગત્વાન્ન યાતિ; તથા તેન વાતાદિનોલ્બણેનાભિભૂતગુણત્વાચ્ચ ન આયાતિ| અનાવૃતત્વાદિતિ અન્નેનોર્ધ્વમાર્ગસ્યાપિહિતત્વાત્| તસ્ય લક્ષણમિતિ યથાક્રમં વાતાદ્યાવૃતસ્ય લક્ષણં વક્ષ્યમાણમઙ્ગમર્દાદિ| વેષ્ટનૈરિતિ પાર્શ્વવેષ્ટનૈરેવ| એતે ચ સ્તમ્ભાદયો વાતાવૃતસ્નેહમહિમ્નૈવ જાયન્તે, તેન સ્નેહપ્રયોગાત્ પૂર્વં ન ભવન્ત્યેવ||૨૬-૨૮||

Adhikarana 10 (29-31) · Śloka 31

સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈસ્તં રાસ્નાપીતદ્રુતૈલિકૈઃ | સૌવીરકસુરાકોલકુલત્થયવસાધિતૈઃ||૨૯|| નિરૂહૈર્નિર્હરેત્ સમ્યક્ સમૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈઃ| તાભ્યામેવ ચ તૈલાભ્યાં સાયં ભુક્તેઽનુવાસયેત્||૩૦|| દાહરાગતૃષામોહતમકજ્વરદૂષણૈઃ| વિદ્યાત્ પિત્તાવૃતં સ્વાદુતિક્તૈસ્તં બસ્તિભિર્હરેત્||૩૧||

રાસ્નાતૈલં “રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે” (ચિ.અ.૨૮) ઇત્યાદિના વિહિતં વાતવ્યાધાવુક્તમ્| પીતદ્રુતૈલં ચ પીતદ્રુ-સૌવીરકાદિદ્રવેણ સાધ્યમિતિ બ્રુવતે| તાભ્યામિતિ રાસ્નાપીતદ્રુતૈલાભ્યામ્||૨૯-૩૧||

Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33

તન્દ્રાશીતજ્વરાલસ્યપ્રસેકારુચિગૌરવૈઃ| સમ્મૂર્ચ્છાગ્લાનિભિર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્મણા સ્નેહમાવૃતમ્||૩૨|| કષાયકટુતીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ| ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિસ્તં વિનિર્હરેત્||૩૩||

ફલતૈલં પૂર્વવ્યાહૃતમેવ જ્ઞેયમ્||૩૨-૩૩||

Adhikarana 12 (34-35) · Śloka 35

છર્દિમૂર્ચ્છારુચિગ્લાનિશૂલનિદ્રાઙ્ગમર્દનૈઃ | આમલિઙ્ગૈઃ સદાહૈસ્તં વિદ્યાદત્યશનાવૃતમ્||૩૪|| કટૂનાં લવણાનાં ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનમ્| વિરેકો મૃદુરત્રામવિહિતા ચ ક્રિયા હિતા||૩૫||

આમલિઙ્ગૈરિતિ આમલક્ષણૈરાલસ્યાદિભિઃ| આમવિહિતા ક્રિયેતિ “આમં પ્રદુષ્ટમન્નાભિભૂતં પુનરુલ્લિખેત્” (વિ.અ.૨) ઇત્યાદિના વિહિતાઽનુસર્તવ્યા||૩૪-૩૫||

Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37

વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગાર્તિગુરુત્વાધ્માનહૃદ્ગ્રહૈઃ| સ્નેહં વિડાવૃતં જ્ઞાત્વા સ્નેહસ્વેદૈઃ સવર્તિભિઃ||૩૬|| શ્યામાબિલ્વાદિસિદ્ધૈશ્ચ નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| નિર્હરેદ્વિધિના સમ્યગુદાવર્તહરેણ ચ||૩૭||

સ્નેહં વિડાવૃતમિત્યાદૌ વર્તિભિરિતિ ફલવર્તિભિઃ, કેચિત્તુ ‘બસ્તિભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| શ્યામાબિલ્વાદીનિ ચ શ્યામા ચ બિલ્વાદીનિ દશમૂલાનિ ચ શ્યામાબિલ્વાદીનિ; કિંવા, શ્યામાદીન્યપ્યત્ર કલ્પોક્તાનિ નવ ગૃહ્યન્તે; તૈર્નિરૂહસ્ય તથાઽનુવાસનસ્ય ચ સાધનમિહ જ્ઞેયમ્| ઉદાવર્તહરેણેતિ ત્રિમર્મીયોક્તોદાવર્તચિકિત્સિતેન||૩૬-૩૭||

Adhikarana 14 (38-40) · Śloka 40

અભુક્તે શૂન્યપાયૌ વા વેગાત્ સ્નેહોઽતિપીડિતઃ| ધાવત્યૂર્ધ્વં તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય એત્યપિ||૩૮|| મૂત્રશ્યામાત્રિવૃત્સિદ્ધો યવકોલકુલત્થવાન્| તત્સિદ્ધતૈલ ઇષ્ટોઽત્ર નિરૂહઃ સાનુવાસનઃ||૩૯|| કણ્ઠાદાગચ્છતઃ સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહવિરેચનૈઃ| છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તસ્ય કાર્યં નિવર્તનમ્||૪૦||

અભુક્તે ઇત્યાદિહેતુત્રયં સ્નેહબસ્તેરૂર્ધ્વગમનકારણં જ્ઞેયં; પૂર્વં ચ યદ્યપ્યભોજનદાનમેવ કારણં પ્રતિશ્રુતં, તથાઽપ્યેકકાર્યતયા ચિકિત્સિતસામાન્યાચ્ચ શૂન્યપાયુત્વાતિપીડને અપ્યત્ર હેતુત્વેનોક્તે; શૂન્યપાયુત્વં ચાધોનિરોધાકર્તૃતયા સ્નેહમૂર્ધ્વં નયતિ| ઊર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય ઇતિ મુખનાસાદિભ્યઃ| એતીતિ નિર્ગચ્છતિ| અપિશબ્દાન્મુખાદિનિર્ગમનસ્ય કાદાચિત્કત્વં દર્શયતિ| તત્સિદ્ધતૈલ ઇતિ મૂત્રશ્યામાદિસાધિતતૈલેન યુક્તઃ| સાનુવાસન ઇતિ તત્સિદ્ધતૈલેન ચાનુવાસનં દેયમ્| આગચ્છત ઇતિ આગમનસમય એવ સ્તમ્ભાદિ કર્તવ્યમ્| સ્તમ્ભઃ વ્યજનશીતજલસેકાદિના; કણ્ઠગ્રહઃ ઊર્ધ્વગમનપ્રતિષેધાર્થં કણ્ઠપીડનમ્| છર્દિઘ્નીઃ ક્રિયાઃ છર્દિશ્ચિકિત્સિતે “મનોઽભિઘાતે તુ મનોઽનુકૂલાઃ” ઇત્યાદિના “સુખ એવ જેતુમ્” (ચિ.અ.૨૦) ઇત્યન્તેનોક્તા ઇહાભિપ્રેતા જ્ઞેયાઃ||૩૮-૪૦||

Adhikarana 15 (41) · Śloka 41

યસ્ય નોપદ્રવં કુર્યાત્ સ્નેહબસ્તિરનિઃસૃતઃ| સર્વેઽલ્પો વાઽઽવૃતો રૌક્ષ્યાદુપેક્ષ્યઃ સ વિજાનતા||૪૧||

વાતાદ્યાવૃતસ્નેહપ્રવર્તનમભિધાય અપ્રવર્તનીયસ્નેહમાહ- યસ્ય નોપદ્રવમિત્યાદિ| નોપદ્રવં કુર્યાદિતિ અનિઃસૃતોઽપિ સ્તમ્ભરુગાદીનૂર્ધ્વોક્તાન્ન કુર્યાત્| અલ્પો વાઽઽવૃત ઇતિ સ્તોકનિઃસૃતઃ, સ્તોકશ્ચ વૃતઃ| વૃતસ્યાપિ સ્તમ્ભાદ્યુપદ્રવાકરણે હેતુમાહ- રૌક્ષ્યાદિતિ| તદાઽત્યર્થરૂક્ષતયા શરીરસ્ય તિષ્ઠન્નપિ સ્નેહો ન વ્યાપદમાવહતીત્યર્થઃ; ઉપેક્ષ્ય ઇતિ ન તત્ર યથોક્તવાતાવૃતસ્નેહચિકિત્સા કર્તવ્યેત્યર્થઃ; અન્યત્રાપ્યુક્તમ્- “અહોરાત્રાદપિ સ્નેહઃ પ્રત્યાગચ્છન્ન દૂષ્યતિ| કુર્યાદ્બસ્તિગુણાંશ્ચાપિ જીર્ણસ્ત્વલ્પગુણો ભવેત્” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇતિ||૪૧||

Adhikarana 16 (42-45) · Śloka 45

યુક્તસ્નેહં દ્રવોષ્ણં ચ લઘુપથ્યોપસેવનમ્| ભુક્તવાન્ માત્રયા ભોજ્યમનુવાસ્યસ્ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્||૪૨|| ધાન્યનાગરસિદ્ધં હિ તોયં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ| વ્યુષિતાય નિશાં કલ્યમુષ્ણં વા કેવલં જલમ્||૪૩|| સ્નેહાજીર્ણં જરયતિ શ્લેષ્માણં તદ્ભિનત્તિ ચ| મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ કુર્યાદુષ્ણોદકં નૃણામ્||૪૪|| વમને ચ વિરેકે ચ નિરૂહે સાનુવાસને| તસ્માદુષ્ણોદકં દેયં વાતશ્લેષ્મોપશાન્તયે||૪૫||

ઉત્પન્નવ્યાપત્પ્રતીકારમભિધાયાવ્યાપન્નાનુવાસનાનુગુણં ભોજનમાહ- યુક્તસ્નેહમિત્યાદિ| યુક્તસ્નેહમિતિ અવ્યાપન્નસ્નેહમિતિ ભાવઃ| ઉપસેવનં ભોજનમ્| ત્ર્યહાદિતિ વિધાનં પ્રાયિકમ્| ધાન્યેત્યાદૌ ષડઙ્ગવિધિના તોયં સાધનીયમ્| કલ્યમિતિ પ્રભાતે| સ્નેહાજીર્ણમિતિ સ્નેહસ્યાજીર્ણં કોષ્ઠોપલેપકમંશમ્||૪૨-૪૫||

Adhikarana 17 (46-47) · Śloka 47

રૂક્ષનિત્યસ્તુ દીપ્તાગ્નિર્વ્યાયામી મારુતામયી| વઙ્ક્ષણશ્રોણ્યુદાવૃત્તવાતાશ્ચાર્હા દિને દિને||૪૬|| એષાં ચાશુ જરાં સ્નેહો યાત્યમ્બુ સિકતાસ્વિવ| અતોઽન્યેષાં ત્ર્યહાત્પ્રાયઃ સ્નેહં પચતિ પાવકઃ||૪૭||

પ્રત્યહાનુવાસનીયાનાહ- રૂક્ષનિત્યસ્ત્વિત્યાદિ| વઙ્ક્ષણશ્રોણિગતશ્ચ તથોદાવૃત્તશ્ચ વાતો યેષાં તે વઙ્ક્ષણશ્રોણ્યુદાવૃત્તવાતાઃ| અર્હા ઇતિ અનુવાસનાર્હાઃ| ઉક્તં ચાન્યત્ર- “રૂક્ષસ્ય બહુવાતસ્ય સ્નેહબસ્તિં દિને દિને| દદ્યાદ્વૈદ્યસ્તતોઽન્યેષામગ્ન્યાબાધભયાત્ત્ર્યહાત્” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇતિ| પ્રત્યહદાનત્ર્યહદાનોપપત્તિમાહ- એષામિત્યાદિ| ત્ર્યહાત્ સ્નેહં પચતીતિ પક્વાશયોપલેપકં સ્નેહં બહિર્નિઃસૃતેનોષ્મણા પચતિ; યદ્યપ્યત્રાગ્નિનોર્ધ્વસ્થિતેન તાદૃશઃ સમ્બન્ધઃ સ્નેહસ્ય નાસ્તિ, તથાઽપિ જાઠરસ્યૈવ વિમિશ્રિતૈરવયવૈસ્તત્પાકો વક્તવ્યઃ| પ્રાયઃશબ્દેન પઞ્ચાહપાકમપિ દર્શયતિ, તેન પઞ્ચાહદાનમપ્યનુવાસને મન્દાગ્નિં પ્રતિ પ્રાગુક્તં જ્ઞેયમ્, ઉક્તં હિ- “પરતસ્ત્ર્યહે વા દ્વ્યહેઽનુવાસ્યોઽહનિ પઞ્ચમે વા” (સિ.અ.૧૦) ઇતિ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 18 (48-49) · Śloka 49

ન ત્વામં પ્રણયેત્ સ્નેહં સ હ્યભિષ્યન્દયેદ્ગુદમ્| સાવશેષં ચ કુર્વીત વાયુઃ શેષે હિ તિષ્ઠતિ||૪૮|| ન ચૈવ ગુદકણ્ઠાભ્યાં દદ્યાત્ સ્નેહમનન્તરમ્| ઉભયસ્માત્ સમં ગચ્છન્ વાતમગ્નિં ચ દૂષયેત્||૪૯||

આમમિતિ અપક્વમ્| પ્રણયેદિતિ અનુવાસનં દદ્યાત્| સાવશેષં કુર્વીતેતિ ન નિઃશેષં દદ્યાત્| ગુદકણ્ઠાભ્યામિતિ અનુવાસનપાનાભ્યામ્| અનન્તરમિતિ એકકાલમ્| વાતમગ્નિં ચ દૂષયેદિતિ અત્ર વાતદૂષણમજીર્ણજનકતયા વાતાવરણાચ્ચ જ્ઞેયમ્||૪૮-૪૯||

Adhikarana 19 (50-51) · Śloka 51

સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્| ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાત્ પવનાદ્ભયમ્||૫૦|| તસ્માન્નિરૂઢઃ સંસ્નેહ્યો નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ| સ્નેહશોધનયુક્ત્યૈવં બસ્તિકર્મ ત્રિદોષનુત્||૫૧||

નિરૂહાનુવાસનયોઃ પરસ્પરાવ્યવધાનદાને દોષમાહ- સ્નેહવસ્તિં નિરૂહં વેત્યાદિ| એકમેવિતિ પરસ્પરાનન્તરિતમ્| ઉત્ક્લેશઃ કફપિત્તોત્ક્લેશઃ| નિરૂહાત્ પવનાદ્ભયમિતિ નિરન્તરનિરૂહેણ શરીરસ્ય શોધનાતિયોગાત્ પવનાદ્ભયં ભવતિ| નિરૂઢઃ સંસ્નેહ્ય ઇતિ નિરૂહેણ સ્રોતઃસુ શોધિતેષુ કફપિત્તજયે કૃતે સ્નેહવસ્તિરભ્યસ્યઃ; તથાઽનુવાસિતશ્ચ સમ્યગનુવાસનેન હિ સ્નિગ્ધઃ સન્નિરૂહ્ય એવ| એવં પ્રયુજ્યમાનસ્નેહનિરૂહયોસ્ત્રિદોષહન્તૃત્વં સ્નેહેન વાતજયાન્નિરૂહેણ કફપિત્તજયાદ્ભવતીત્યાહ- સ્નેહશોધનેત્યાદિ| શોધનમિહ નિરૂહોઽભિપ્રેતઃ||૫૦-૫૧||

Adhikarana 20 (52-54) · Śloka 54

કર્મવ્યાયામભારાધ્વયા(પા)નસ્ત્રીકર્ષિતેષુ ચ| દુર્બલે વાતભગ્ને ચ માત્રાબસ્તિઃ સદા મતઃ||૫૨|| યથેષ્ટાહારચેષ્ટસ્ય સર્વકાલં નિરત્યયઃ| હ્રસ્વાયાઃ સ્નેહમાત્રાયા માત્રાબસ્તિઃ સમો ભવેત્||૫૩|| બલ્યં સુખોપચર્યં ચ સુખં સૃષ્ટપુરીષકૃત્| સ્નેહમાત્રાવિધાનં હિ બૃંહણં વાતરોગનુત્||૫૪||

અનુવાસનવિશેષસ્ય માત્રાબસ્તેર્વિષયં પ્રમાણં ગુણાંશ્ચ યથાક્રમમાહ- કર્મેત્યાદિ| કર્માત્ર કન્દુકચાલનાદિ , વ્યાયામઃ ધનુરાકર્ષણાદિઃ| વાતભગ્ને વાતેન પીડિતે| સદેતિ પ્રત્યહમ્| હ્રસ્વાયા ઇતિ અર્ધાહઃપરિણમનીયાયાઃ; ઉક્તં હિ- “અહોરાત્રમહઃ કૃત્સ્નં દિનાર્ધં ચ પ્રતીક્ષતે| ઉત્તમા મધ્યમા હ્રસ્વા સ્નેહમાત્રા જરાં પ્રતિ” (સૂ.અ.૧૩) ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે સ્નેહમાત્રાત્રયં પ્રમાણૈરેવોક્તં; યથા- “ષટ્પલી તુ ભવેજ્જ્યેષ્ઠા, મધ્યમા ત્રિપલી ભવેત્| કનીયસી સાર્ધપલા ત્રિધા માત્રાઽનુવાસને” ઇતિ| સુશ્રુતેનાપિ બસ્તિપ્રમાણમુક્તં; યથા અનુવાસને- “તસ્યાપિ વિકલ્પોઽર્ધાર્ધમાત્રાવકૃષ્ટોઽપરિહાર્યો માત્રાબસ્તિઃ” (સુ.ચિ.અ.૩૫) ઇતિ| અનેન ચ સાર્ધપલમાનો માત્રાબસ્તિરુક્તો ભવતિ; તત્ર હિ ષટ્પલઃ સ્નેહબસ્તિરુક્તઃ, અનુવાસનં તુ ત્રિપલમ્| સુખોપચર્યમિતિ ચેષ્ટાહારનિયમાભાવાદેવ||૫૨-૫૪||

Adhikarana 21 (55-56) · Śloka 56

તત્ર શ્લોકૌ- વાતાદીનાં શમાયોક્તાઃ પ્રવરાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| તેષાં ચાજ્ઞપ્રયુક્તાનાં વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ||૫૫|| પ્રાગ્ભોજ્યં સ્નેહબસ્તેર્યદ્ ધ્રુવં યેઽર્હાસ્ત્ર્યહાચ્ચ યે સ્નેહબસ્તિવિધિશ્ચોક્તો માત્રાબસ્તિવિધિસ્તથા||૫૬||

સઙ્ગ્રહે ભોજ્યગ્રહણેન ધાન્યનાગરજલાદ્યપિ સઙ્ગ્રાહ્યમ્| ધ્રુવં યેઽર્હા ઇતિ પ્રત્યહમનુવાસનીયાઃ| વિધિશ્ચોક્ત ઇતિ ‘ન ત્વામં પ્રણયેત્’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તોઽર્થઃ||૫૫-૫૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||