Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ snēhavyāpatsiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः स्नेहव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvasiddhau bilvatailādīnyabhyaṅgasēvānuvāsanārthaṁ nirdiṣṭāni, tadabhidhāyikā cēyaṁ siddhirityanantaraṁ snēhavyāpatsiddhirucyatē; snēhānāmānuvāsanikānāṁ tadvyāpadāṁ ca bhēṣajānāmabhidhāyikā siddhiḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
snēhabastīnnibōdhēmān vātapittakaphāpahān| mithyāpraṇihitānāṁ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||3||
स्नेहबस्तीन्निबोधेमान् वातपित्तकफापहान्| मिथ्याप्रणिहितानां च व्यापदः सचिकित्सिताः||३||
🔊 Audio coming soon
adhyāyavaktavyamāha- snēhabastīnityādi| bastiprayōjyāḥ snēhā ētacchlōkābhihitā ityarthaḥ; prapañcānabhidhēyā yē tvaparē'trārthāḥ “snēhabastiṁ nirūhaṁ ca” ityādinā vaktavyāḥ, tē na prapañcavācyā iti tē na pratijñātāḥ||3||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
daśamūlaṁ balāṁ rāsnāmaśvagandhāṁ punarnavām| guḍūcyēraṇḍabhūtīkabhārgīvr̥ṣakarōhiṣam||4|| śatāvarīṁ sahacaraṁ kākanāsāṁ palāṁśikam | yavamāṣātasīkōlakulatthān prasr̥tōnmitān||5|| caturdrōṇē'mbhasaḥ paktvā drōṇaśēṣēṇa tēna ca| tailāḍhakaṁ samakṣīraṁ jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ||6|| anuvāsanamētaddhi sarvavātavikāranut| ānūpānāṁ vasā tadvajjīvanīyōpasādhitā||7||
दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्| गुडूच्येरण्डभूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्||४|| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशिकम् | यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्||५|| चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च| तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः||६|| अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्| आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता||७||
🔊 Audio coming soon
daśamūlamityādau bhūtīkaṁ kattr̥ṇaṁ yavānikā vā; kākanāsā vāyasīphalam, anyē tu vāsāphalaṁ ‘kāyuyāṭuṭī’ iti khyātaṁ dravyāntaramēvāhuḥ| ētad daśamūlasthitabilvēna bilvatailamiti vadanti||4-7||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṁ tailaṁ samīraṇē| saindhavēnāgnitaptēna taptaṁ cānilanuddhr̥tam||8||
शताह्वायवबिल्वाम्लैः सिद्धं तैलं समीरणे| सैन्धवेनाग्नितप्तेन तप्तं चानिलनुद्धृतम्||८||
🔊 Audio coming soon
ānūpānāmityādau tadvaditi pūrvakvāthēna sādhitā| śatāhvētyādi yōgāntaram| saindhavēnētyapi yōgāntaram||8||
Adhikarana 5 (9-12) · Śloka 12
jīvantīṁ madanaṁ mēdāṁ śrāvaṇīṁ madhukaṁ balām| śatāhvarṣabhakau kr̥ṣṇāṁ kākanāsāṁ śatāvarīm||9|| svaguptāṁ kṣīrakākōlīṁ karkaṭākhyāṁ śaṭīṁ vacām| piṣṭvā tailaṁ ghr̥taṁ kṣīrē sādhayēttaccaturguṇē||10|| br̥ṁhaṇaṁ vātapittaghnaṁ balaśukrāgnivardhanam| mūtrarētōrajōdōṣān harēttadanuvāsanam||11|| lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam| tailapādaṁ ghr̥taṁ siddhaṁ pittaghnamanuvāsanam||12||
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्||९|| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शटीं वचाम्| पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे||१०|| बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्| मूत्ररेतोरजोदोषान् हरेत्तदनुवासनम्||११|| लाभतश्चन्दनाद्यैश्च पिष्टैः क्षीरचतुर्गुणम्| तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
jīvantīmityādinā yamakamanuvāsanam| ētadyamakaṁ pūrvādhyāyē jīvanīyasañjñayā vyāpadiṣṭam| lābhata iti yathālābham| candanādyaṁ jvaracikitsitōktam| tailaṁ pādaṁ yasmin tat tailapādam||9-12||
Adhikarana 6 (13-17) · Śloka 17
saindhavaṁ madanaṁ kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ niculaṁ vacām | hrīvēraṁ madhukaṁ bhārgīṁ dēvadāru sakaṭphalam||13|| nāgaraṁ puṣkaraṁ mēdāṁ cavikāṁ citrakaṁ śaṭīm| viḍaṅgātiviṣē śyāmāṁ harēṇuṁ nīlinīṁ sthirām||14|| bilvājamōdē kr̥ṣṇāṁ ca dantīṁ rāsnāṁ ca pēṣayēt| sādhyamēraṇḍajaṁ tailaṁ tailaṁ vā kapharōganut||15|| vradhnōdāvartagulmārśaḥplīhamēhāḍhyamārutān| ānāhamaśmarīṁ caiva hanyāttadanuvāsanāt||16|| madanairvā'mlasaṁyuktairbilvādyēna gaṇēna vā| tailaṁ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṁ kalpayēdbhiṣak||17||
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वां निचुलं वचाम् | ह्रीवेरं मधुकं भार्गीं देवदारु सकट्फलम्||१३|| नागरं पुष्करं मेदां चविकां चित्रकं शटीम्| विडङ्गातिविषे श्यामां हरेणुं नीलिनीं स्थिराम्||१४|| बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीं रास्नां च पेषयेत्| साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफरोगनुत्||१५|| व्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्| आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात्||१६|| मदनैर्वाऽम्लसंयुक्तैर्बिल्वाद्येन गणेन वा| तैलं कफहरैर्वाऽपि कफघ्नं कल्पयेद्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
madanairvā'mlasaṁyuktairityatra madanasya kalkatvam, kāñjikādīnāmamlānāṁ dravatvam| ētacca madanatailamiti khyātam| bilvādyō gaṇaḥ daśamūlaṁ; daśamūlaṁ cātra kvāthakalkābhyāmapi dēyam| uktaṁ hi- “kvāthakalkāvanirdēśē gaṇāttasmāt samāvapēt” iti| kaphaharairiti pūrvōdhyāyōktakaphaharabhēṣajaiḥ, kiṁvā trikaṭukapañcakōlādibhiḥ||13-17||
Adhikarana 7 (18-24) · Śloka 24
viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭōlatriphalāmr̥tāḥ| jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhuparṇikāḥ||18|| nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ| ēṣāṁ kvāthēna vipacēttailamēbhiśca kalkitaiḥ||19|| phalabilvatrivr̥tkr̥ṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ| saptaparṇavacōśīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ||20|| latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcōrakapauṣkaraiḥ | tat kuṣṭhāni krimīn mēhānarśāṁsi grahaṇīgadam||21|| klībatāṁ viṣamāgnitvaṁ malaṁ dōṣatrayaṁ tathā| prayuktaṁ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||22|| vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirōjasām| kṣīṇaśukrasya cātīva snēhavastirbalapradaḥ||23|| pādajaṅghōrupr̥ṣṭhāṁsakaṭīnāṁ sthiratāṁ parām| janayēdaprajānāṁ ca prajāṁ strīṇāṁ tathā nr̥ṇām||24||
विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृताः| जातीप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखुपर्णिकाः||१८|| निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकाः| एषां क्वाथेन विपचेत्तैलमेभिश्च कल्कितैः||१९|| फलबिल्वत्रिवृत्कृष्णारास्नाभूनिम्बदारुभिः| सप्तपर्णवचोशीरदार्वीकुष्ठकलिङ्गकैः||२०|| लतागौरीशताह्वाग्निशटीचोरकपौष्करैः | तत् कुष्ठानि क्रिमीन् मेहानर्शांसि ग्रहणीगदम्||२१|| क्लीबतां विषमाग्नित्वं मलं दोषत्रयं तथा| प्रयुक्तं प्रणुदत्याशु पानाभ्यङ्गानुवासनैः||२२|| व्याधिव्यायामकर्माध्वक्षीणाबलनिरोजसाम्| क्षीणशुक्रस्य चातीव स्नेहवस्तिर्बलप्रदः||२३|| पादजङ्घोरुपृष्ठांसकटीनां स्थिरतां पराम्| जनयेदप्रजानां च प्रजां स्त्रीणां तथा नृणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
viḍaṅgētyādau ēbhiśca kalkitairiti vakṣyamāṇaiḥ| latā mañjiṣṭhā, gaurī haridrā| snēhabastirbalaprada iti ētaistailaiḥ kr̥taḥ snēhabastirityarthaḥ||18-24||
Adhikarana 8 (25) · Śloka 25
vātapittakaphātyannapurīṣairāvr̥tasya ca| abhuktē ca praṇītasya snēhabastēḥ ṣaḍāpadaḥ||25||
वातपित्तकफात्यन्नपुरीषैरावृतस्य च| अभुक्ते च प्रणीतस्य स्नेहबस्तेः षडापदः||२५||
🔊 Audio coming soon
vātapittētyādinā snēhabastērvyāpadaḥ prāha| ētāśca vyāpadō mithyāyōgēna snēhasya kriyamāṇā ucyantē; pratijñātaṁ hi ‘mithyāpraṇihitānāṁ ca vyāpada’ iti, tēna snēhāyōgātiyōgajanyavyāpadāmihānavasara ēva; anuvāsanāyōgātiyōgajanyāśca vyāpadaḥ kalpanāsiddhāvēvōktāḥ; tadbhēṣajaṁ cātisnēhitē śōdhanabastiḥ, asnēhitē punaḥ snēhabastidānamēva jñēyam| ētacca “tasmānnirūḍhaḥ saṁsnēhyō nirūhyaścānuvāsitaḥ” ityādinōktatvāt prasaṅgēnēhōktam ||25||
Adhikarana 9 (26-28) · Śloka 28
śītō'lpō vā'dhikē vātē pittē'tyuṣṇaḥ kaphē mr̥duḥ| atibhuktē gururvarcaḥsañcayē'lpabalastathā||26|| dattastairāvr̥taḥ snēhō na yātyabhibhavādapi | abhuktē'nāvr̥tatvācca yātyūrdhvaṁ tasya lakṣaṇam||27|| aṅgamardajvarādhmānaśītastambhōrupīḍanaiḥ | pārśvarugvēṣṭanairvidyāt snēhaṁ vātāvr̥taṁ bhiṣak||28||
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२६|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो न यात्यभिभवादपि | अभुक्तेऽनावृतत्वाच्च यात्यूर्ध्वं तस्य लक्षणम्||२७|| अङ्गमर्दज्वराध्मानशीतस्तम्भोरुपीडनैः | पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्यात् स्नेहं वातावृतं भिषक्||२८||
🔊 Audio coming soon
yathākramaṁ ṣaḍvyāpadāṁ hētumāha- śīta ityādi| gururiti gurutvayuktaḥ | varcaḥsañcayē'lpabala iti sañcitē malē sati alpabalō varcaḥsañcayapravartanākṣama ityarthaḥ| tairāvr̥ta iti padaṁ pratyēkaṁ vātādiṣu pañcasu yōjanīyam| abhibhavādapīti vātādinā''vr̥tamārgatvānna yāti; tathā tēna vātādinōlbaṇēnābhibhūtaguṇatvācca na āyāti| anāvr̥tatvāditi annēnōrdhvamārgasyāpihitatvāt| tasya lakṣaṇamiti yathākramaṁ vātādyāvr̥tasya lakṣaṇaṁ vakṣyamāṇamaṅgamardādi| vēṣṭanairiti pārśvavēṣṭanairēva| ētē ca stambhādayō vātāvr̥tasnēhamahimnaiva jāyantē, tēna snēhaprayōgāt pūrvaṁ na bhavantyēva||26-28||
Adhikarana 10 (29-31) · Śloka 31
snigdhāmlalavaṇōṣṇaistaṁ rāsnāpītadrutailikaiḥ | sauvīrakasurākōlakulatthayavasādhitaiḥ||29|| nirūhairnirharēt samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmēva ca tailābhyāṁ sāyaṁ bhuktē'nuvāsayēt||30|| dāharāgatr̥ṣāmōhatamakajvaradūṣaṇaiḥ| vidyāt pittāvr̥taṁ svādutiktaistaṁ bastibhirharēt||31||
स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः | सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः||२९|| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||३०|| दाहरागतृषामोहतमकज्वरदूषणैः| विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
rāsnātailaṁ “rāsnāsahasraniryūhē” (ci.a.28) ityādinā vihitaṁ vātavyādhāvuktam| pītadrutailaṁ ca pītadru-sauvīrakādidravēṇa sādhyamiti bruvatē| tābhyāmiti rāsnāpītadrutailābhyām||29-31||
Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33
tandrāśītajvarālasyaprasēkārucigauravaiḥ| sammūrcchāglānibhirvidyācchlēṣmaṇā snēhamāvr̥tam||32|| kaṣāyakaṭutīkṣṇōṣṇaiḥ surāmūtrōpasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṁ vinirharēt||33||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्||३२|| कषायकटुतीक्ष्णोष्णैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
phalatailaṁ pūrvavyāhr̥tamēva jñēyam||32-33||
Adhikarana 12 (34-35) · Śloka 35
chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ | āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṁ vidyādatyaśanāvr̥tam||34|| kaṭūnāṁ lavaṇānāṁ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| virēkō mr̥duratrāmavihitā ca kriyā hitā||35||
छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः | आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्||३४|| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| विरेको मृदुरत्रामविहिता च क्रिया हिता||३५||
🔊 Audio coming soon
āmaliṅgairiti āmalakṣaṇairālasyādibhiḥ| āmavihitā kriyēti “āmaṁ praduṣṭamannābhibhūtaṁ punarullikhēt” (vi.a.2) ityādinā vihitā'nusartavyā||34-35||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahr̥dgrahaiḥ| snēhaṁ viḍāvr̥taṁ jñātvā snēhasvēdaiḥ savartibhiḥ||36|| śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| nirharēdvidhinā samyagudāvartaharēṇa ca||37||
विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः||३६|| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च||३७||
🔊 Audio coming soon
snēhaṁ viḍāvr̥tamityādau vartibhiriti phalavartibhiḥ, kēcittu ‘bastibhiḥ’ iti paṭhanti| śyāmābilvādīni ca śyāmā ca bilvādīni daśamūlāni ca śyāmābilvādīni; kiṁvā, śyāmādīnyapyatra kalpōktāni nava gr̥hyantē; tairnirūhasya tathā'nuvāsanasya ca sādhanamiha jñēyam| udāvartaharēṇēti trimarmīyōktōdāvartacikitsitēna||36-37||
Adhikarana 14 (38-40) · Śloka 40
abhuktē śūnyapāyau vā vēgāt snēhō'tipīḍitaḥ| dhāvatyūrdhvaṁ tataḥ kaṇṭhādūrdhvēbhyaḥ khēbhya ētyapi||38|| mūtraśyāmātrivr̥tsiddhō yavakōlakulatthavān| tatsiddhataila iṣṭō'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ||39|| kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirēcanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṁ nivartanam||40||
अभुक्ते शून्यपायौ वा वेगात् स्नेहोऽतिपीडितः| धावत्यूर्ध्वं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||३८|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैल इष्टोऽत्र निरूहः सानुवासनः||३९|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कार्यं निवर्तनम्||४०||
🔊 Audio coming soon
abhuktē ityādihētutrayaṁ snēhabastērūrdhvagamanakāraṇaṁ jñēyaṁ; pūrvaṁ ca yadyapyabhōjanadānamēva kāraṇaṁ pratiśrutaṁ, tathā'pyēkakāryatayā cikitsitasāmānyācca śūnyapāyutvātipīḍanē apyatra hētutvēnōktē; śūnyapāyutvaṁ cādhōnirōdhākartr̥tayā snēhamūrdhvaṁ nayati| ūrdhvēbhyaḥ khēbhya iti mukhanāsādibhyaḥ| ētīti nirgacchati| apiśabdānmukhādinirgamanasya kādācitkatvaṁ darśayati| tatsiddhataila iti mūtraśyāmādisādhitatailēna yuktaḥ| sānuvāsana iti tatsiddhatailēna cānuvāsanaṁ dēyam| āgacchata iti āgamanasamaya ēva stambhādi kartavyam| stambhaḥ vyajanaśītajalasēkādinā; kaṇṭhagrahaḥ ūrdhvagamanapratiṣēdhārthaṁ kaṇṭhapīḍanam| chardighnīḥ kriyāḥ chardiścikitsitē “manō'bhighātē tu manō'nukūlāḥ” ityādinā “sukha ēva jētum” (ci.a.20) ityantēnōktā ihābhiprētā jñēyāḥ||38-40||
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
yasya nōpadravaṁ kuryāt snēhabastiraniḥsr̥taḥ| sarvē'lpō vā''vr̥tō raukṣyādupēkṣyaḥ sa vijānatā||41||
यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः| सर्वेऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता||४१||
🔊 Audio coming soon
vātādyāvr̥tasnēhapravartanamabhidhāya apravartanīyasnēhamāha- yasya nōpadravamityādi| nōpadravaṁ kuryāditi aniḥsr̥tō'pi stambharugādīnūrdhvōktānna kuryāt| alpō vā''vr̥ta iti stōkaniḥsr̥taḥ, stōkaśca vr̥taḥ| vr̥tasyāpi stambhādyupadravākaraṇē hētumāha- raukṣyāditi| tadā'tyartharūkṣatayā śarīrasya tiṣṭhannapi snēhō na vyāpadamāvahatītyarthaḥ; upēkṣya iti na tatra yathōktavātāvr̥tasnēhacikitsā kartavyētyarthaḥ; anyatrāpyuktam- “ahōrātrādapi snēhaḥ pratyāgacchanna dūṣyati| kuryādbastiguṇāṁścāpi jīrṇastvalpaguṇō bhavēt” (su.ci.a.37) iti||41||
Adhikarana 16 (42-45) · Śloka 45
yuktasnēhaṁ dravōṣṇaṁ ca laghupathyōpasēvanam| bhuktavān mātrayā bhōjyamanuvāsyastryahāttryahāt||42|| dhānyanāgarasiddhaṁ hi tōyaṁ dadyādvicakṣaṇaḥ| vyuṣitāya niśāṁ kalyamuṣṇaṁ vā kēvalaṁ jalam||43|| snēhājīrṇaṁ jarayati ślēṣmāṇaṁ tadbhinatti ca| mārutasyānulōmyaṁ ca kuryāduṣṇōdakaṁ nr̥ṇām||44|| vamanē ca virēkē ca nirūhē sānuvāsanē| tasmāduṣṇōdakaṁ dēyaṁ vātaślēṣmōpaśāntayē||45||
युक्तस्नेहं द्रवोष्णं च लघुपथ्योपसेवनम्| भुक्तवान् मात्रया भोज्यमनुवास्यस्त्र्यहात्त्र्यहात्||४२|| धान्यनागरसिद्धं हि तोयं दद्याद्विचक्षणः| व्युषिताय निशां कल्यमुष्णं वा केवलं जलम्||४३|| स्नेहाजीर्णं जरयति श्लेष्माणं तद्भिनत्ति च| मारुतस्यानुलोम्यं च कुर्यादुष्णोदकं नृणाम्||४४|| वमने च विरेके च निरूहे सानुवासने| तस्मादुष्णोदकं देयं वातश्लेष्मोपशान्तये||४५||
🔊 Audio coming soon
utpannavyāpatpratīkāramabhidhāyāvyāpannānuvāsanānuguṇaṁ bhōjanamāha- yuktasnēhamityādi| yuktasnēhamiti avyāpannasnēhamiti bhāvaḥ| upasēvanaṁ bhōjanam| tryahāditi vidhānaṁ prāyikam| dhānyētyādau ṣaḍaṅgavidhinā tōyaṁ sādhanīyam| kalyamiti prabhātē| snēhājīrṇamiti snēhasyājīrṇaṁ kōṣṭhōpalēpakamaṁśam||42-45||
Adhikarana 17 (46-47) · Śloka 47
rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī mārutāmayī| vaṅkṣaṇaśrōṇyudāvr̥ttavātāścārhā dinē dinē||46|| ēṣāṁ cāśu jarāṁ snēhō yātyambu sikatāsviva| atō'nyēṣāṁ tryahātprāyaḥ snēhaṁ pacati pāvakaḥ||47||
रूक्षनित्यस्तु दीप्ताग्निर्व्यायामी मारुतामयी| वङ्क्षणश्रोण्युदावृत्तवाताश्चार्हा दिने दिने||४६|| एषां चाशु जरां स्नेहो यात्यम्बु सिकतास्विव| अतोऽन्येषां त्र्यहात्प्रायः स्नेहं पचति पावकः||४७||
🔊 Audio coming soon
pratyahānuvāsanīyānāha- rūkṣanityastvityādi| vaṅkṣaṇaśrōṇigataśca tathōdāvr̥ttaśca vātō yēṣāṁ tē vaṅkṣaṇaśrōṇyudāvr̥ttavātāḥ| arhā iti anuvāsanārhāḥ| uktaṁ cānyatra- “rūkṣasya bahuvātasya snēhabastiṁ dinē dinē| dadyādvaidyastatō'nyēṣāmagnyābādhabhayāttryahāt” (su.ci.a.37) iti| pratyahadānatryahadānōpapattimāha- ēṣāmityādi| tryahāt snēhaṁ pacatīti pakvāśayōpalēpakaṁ snēhaṁ bahirniḥsr̥tēnōṣmaṇā pacati; yadyapyatrāgninōrdhvasthitēna tādr̥śaḥ sambandhaḥ snēhasya nāsti, tathā'pi jāṭharasyaiva vimiśritairavayavaistatpākō vaktavyaḥ| prāyaḥśabdēna pañcāhapākamapi darśayati, tēna pañcāhadānamapyanuvāsanē mandāgniṁ prati prāguktaṁ jñēyam, uktaṁ hi- “paratastryahē vā dvyahē'nuvāsyō'hani pañcamē vā” (si.a.10) iti||46-47||
Adhikarana 18 (48-49) · Śloka 49
na tvāmaṁ praṇayēt snēhaṁ sa hyabhiṣyandayēdgudam| sāvaśēṣaṁ ca kurvīta vāyuḥ śēṣē hi tiṣṭhati||48|| na caiva gudakaṇṭhābhyāṁ dadyāt snēhamanantaram| ubhayasmāt samaṁ gacchan vātamagniṁ ca dūṣayēt||49||
न त्वामं प्रणयेत् स्नेहं स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम्| सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||४८|| न चैव गुदकण्ठाभ्यां दद्यात् स्नेहमनन्तरम्| उभयस्मात् समं गच्छन् वातमग्निं च दूषयेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
āmamiti apakvam| praṇayēditi anuvāsanaṁ dadyāt| sāvaśēṣaṁ kurvītēti na niḥśēṣaṁ dadyāt| gudakaṇṭhābhyāmiti anuvāsanapānābhyām| anantaramiti ēkakālam| vātamagniṁ ca dūṣayēditi atra vātadūṣaṇamajīrṇajanakatayā vātāvaraṇācca jñēyam||48-49||
Adhikarana 19 (50-51) · Śloka 51
snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvātiśīlayēt| utklēśāgnivadhau snēhānnirūhāt pavanādbhayam||50|| tasmānnirūḍhaḥ saṁsnēhyō nirūhyaścānuvāsitaḥ| snēhaśōdhanayuktyaivaṁ bastikarma tridōṣanut||51||
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्||५०|| तस्मान्निरूढः संस्नेह्यो निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषनुत्||५१||
🔊 Audio coming soon
nirūhānuvāsanayōḥ parasparāvyavadhānadānē dōṣamāha- snēhavastiṁ nirūhaṁ vētyādi| ēkamēviti parasparānantaritam| utklēśaḥ kaphapittōtklēśaḥ| nirūhāt pavanādbhayamiti nirantaranirūhēṇa śarīrasya śōdhanātiyōgāt pavanādbhayaṁ bhavati| nirūḍhaḥ saṁsnēhya iti nirūhēṇa srōtaḥsu śōdhitēṣu kaphapittajayē kr̥tē snēhavastirabhyasyaḥ; tathā'nuvāsitaśca samyaganuvāsanēna hi snigdhaḥ sannirūhya ēva| ēvaṁ prayujyamānasnēhanirūhayōstridōṣahantr̥tvaṁ snēhēna vātajayānnirūhēṇa kaphapittajayādbhavatītyāha- snēhaśōdhanētyādi| śōdhanamiha nirūhō'bhiprētaḥ||50-51||
Adhikarana 20 (52-54) · Śloka 54
karmavyāyāmabhārādhvayā(pā)nastrīkarṣitēṣu ca| durbalē vātabhagnē ca mātrābastiḥ sadā mataḥ||52|| yathēṣṭāhāracēṣṭasya sarvakālaṁ niratyayaḥ| hrasvāyāḥ snēhamātrāyā mātrābastiḥ samō bhavēt||53|| balyaṁ sukhōpacaryaṁ ca sukhaṁ sr̥ṣṭapurīṣakr̥t| snēhamātrāvidhānaṁ hi br̥ṁhaṇaṁ vātarōganut||54||
कर्मव्यायामभाराध्वया(पा)नस्त्रीकर्षितेषु च| दुर्बले वातभग्ने च मात्राबस्तिः सदा मतः||५२|| यथेष्टाहारचेष्टस्य सर्वकालं निरत्ययः| ह्रस्वायाः स्नेहमात्राया मात्राबस्तिः समो भवेत्||५३|| बल्यं सुखोपचर्यं च सुखं सृष्टपुरीषकृत्| स्नेहमात्राविधानं हि बृंहणं वातरोगनुत्||५४||
🔊 Audio coming soon
anuvāsanaviśēṣasya mātrābastērviṣayaṁ pramāṇaṁ guṇāṁśca yathākramamāha- karmētyādi| karmātra kandukacālanādi , vyāyāmaḥ dhanurākarṣaṇādiḥ| vātabhagnē vātēna pīḍitē| sadēti pratyaham| hrasvāyā iti ardhāhaḥpariṇamanīyāyāḥ; uktaṁ hi- “ahōrātramahaḥ kr̥tsnaṁ dinārdhaṁ ca pratīkṣatē| uttamā madhyamā hrasvā snēhamātrā jarāṁ prati” (sū.a.13) iti| tantrāntarē snēhamātrātrayaṁ pramāṇairēvōktaṁ; yathā- “ṣaṭpalī tu bhavējjyēṣṭhā, madhyamā tripalī bhavēt| kanīyasī sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsanē” iti| suśrutēnāpi bastipramāṇamuktaṁ; yathā anuvāsanē- “tasyāpi vikalpō'rdhārdhamātrāvakr̥ṣṭō'parihāryō mātrābastiḥ” (su.ci.a.35) iti| anēna ca sārdhapalamānō mātrābastiruktō bhavati; tatra hi ṣaṭpalaḥ snēhabastiruktaḥ, anuvāsanaṁ tu tripalam| sukhōpacaryamiti cēṣṭāhāraniyamābhāvādēva||52-54||
Adhikarana 21 (55-56) · Śloka 56
tatra ślōkau- vātādīnāṁ śamāyōktāḥ pravarāḥ snēhabastayaḥ| tēṣāṁ cājñaprayuktānāṁ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||55|| prāgbhōjyaṁ snēhabastēryad dhruvaṁ yē'rhāstryahācca yē snēhabastividhiścōktō mātrābastividhistathā||56||
तत्र श्लोकौ- वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः| तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः||५५|| प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्यहाच्च ये स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा||५६||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē bhōjyagrahaṇēna dhānyanāgarajalādyapi saṅgrāhyam| dhruvaṁ yē'rhā iti pratyahamanuvāsanīyāḥ| vidhiścōkta iti ‘na tvāmaṁ praṇayēt’ ityādigranthōktō'rthaḥ||55-56||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē snēhavyāpatsiddhirnāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē snēhavyāpatsiddhirnāma caturthō'dhyāyaḥ||4||