Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ snēhavyāpatsiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातः स्नेहव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. snēhavyāpatsiddhiḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
snēhabastīnnibōdhēmān vātapittakaphāpahān| mithyāpraṇihitānāṁ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||3||
View original
स्नेहबस्तीन्निबोधेमान् वातपित्तकफापहान्| मिथ्याप्रणिहितानां च व्यापदः सचिकित्सिताः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
daśamūlaṁ balāṁ rāsnāmaśvagandhāṁ punarnavām| guḍūcyēraṇḍabhūtīkabhārgīvr̥ṣakarōhiṣam||4|| śatāvarīṁ sahacaraṁ kākanāsāṁ palāṁśikam | yavamāṣātasīkōlakulatthān prasr̥tōnmitān||5|| caturdrōṇē'mbhasaḥ paktvā drōṇaśēṣēṇa tēna ca| tailāḍhakaṁ samakṣīraṁ jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ||6|| anuvāsanamētaddhi sarvavātavikāranut| ānūpānāṁ vasā tadvajjīvanīyōpasādhitā||7||
View original
दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्| गुडूच्येरण्डभूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्||४|| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशिकम् | यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्||५|| चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च| तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः||६|| अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्| आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṁ tailaṁ samīraṇē| saindhavēnāgnitaptēna taptaṁ cānilanuddhr̥tam||8||
View original
शताह्वायवबिल्वाम्लैः सिद्धं तैलं समीरणे| सैन्धवेनाग्नितप्तेन तप्तं चानिलनुद्धृतम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9-12) · Śloka 12
jīvantīṁ madanaṁ mēdāṁ śrāvaṇīṁ madhukaṁ balām| śatāhvarṣabhakau kr̥ṣṇāṁ kākanāsāṁ śatāvarīm||9|| svaguptāṁ kṣīrakākōlīṁ karkaṭākhyāṁ śaṭīṁ vacām| piṣṭvā tailaṁ ghr̥taṁ kṣīrē sādhayēttaccaturguṇē||10|| br̥ṁhaṇaṁ vātapittaghnaṁ balaśukrāgnivardhanam| mūtrarētōrajōdōṣān harēttadanuvāsanam||11|| lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam| tailapādaṁ ghr̥taṁ siddhaṁ pittaghnamanuvāsanam||12||
View original
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्||९|| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शटीं वचाम्| पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे||१०|| बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्| मूत्ररेतोरजोदोषान् हरेत्तदनुवासनम्||११|| लाभतश्चन्दनाद्यैश्च पिष्टैः क्षीरचतुर्गुणम्| तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (13-17) · Śloka 17
saindhavaṁ madanaṁ kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ niculaṁ vacām | hrīvēraṁ madhukaṁ bhārgīṁ dēvadāru sakaṭphalam||13|| nāgaraṁ puṣkaraṁ mēdāṁ cavikāṁ citrakaṁ śaṭīm| viḍaṅgātiviṣē śyāmāṁ harēṇuṁ nīlinīṁ sthirām||14|| bilvājamōdē kr̥ṣṇāṁ ca dantīṁ rāsnāṁ ca pēṣayēt| sādhyamēraṇḍajaṁ tailaṁ tailaṁ vā kapharōganut||15|| vradhnōdāvartagulmārśaḥplīhamēhāḍhyamārutān| ānāhamaśmarīṁ caiva hanyāttadanuvāsanāt||16|| madanairvā'mlasaṁyuktairbilvādyēna gaṇēna vā| tailaṁ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṁ kalpayēdbhiṣak||17||
View original
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वां निचुलं वचाम् | ह्रीवेरं मधुकं भार्गीं देवदारु सकट्फलम्||१३|| नागरं पुष्करं मेदां चविकां चित्रकं शटीम्| विडङ्गातिविषे श्यामां हरेणुं नीलिनीं स्थिराम्||१४|| बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीं रास्नां च पेषयेत्| साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफरोगनुत्||१५|| व्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्| आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात्||१६|| मदनैर्वाऽम्लसंयुक्तैर्बिल्वाद्येन गणेन वा| तैलं कफहरैर्वाऽपि कफघ्नं कल्पयेद्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (18-24) · Śloka 24
viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭōlatriphalāmr̥tāḥ| jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhuparṇikāḥ||18|| nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ| ēṣāṁ kvāthēna vipacēttailamēbhiśca kalkitaiḥ||19|| phalabilvatrivr̥tkr̥ṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ| saptaparṇavacōśīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ||20|| latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcōrakapauṣkaraiḥ | tat kuṣṭhāni krimīn mēhānarśāṁsi grahaṇīgadam||21|| klībatāṁ viṣamāgnitvaṁ malaṁ dōṣatrayaṁ tathā| prayuktaṁ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||22|| vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirōjasām| kṣīṇaśukrasya cātīva snēhavastirbalapradaḥ||23|| pādajaṅghōrupr̥ṣṭhāṁsakaṭīnāṁ sthiratāṁ parām| janayēdaprajānāṁ ca prajāṁ strīṇāṁ tathā nr̥ṇām||24||
View original
विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृताः| जातीप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखुपर्णिकाः||१८|| निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकाः| एषां क्वाथेन विपचेत्तैलमेभिश्च कल्कितैः||१९|| फलबिल्वत्रिवृत्कृष्णारास्नाभूनिम्बदारुभिः| सप्तपर्णवचोशीरदार्वीकुष्ठकलिङ्गकैः||२०|| लतागौरीशताह्वाग्निशटीचोरकपौष्करैः | तत् कुष्ठानि क्रिमीन् मेहानर्शांसि ग्रहणीगदम्||२१|| क्लीबतां विषमाग्नित्वं मलं दोषत्रयं तथा| प्रयुक्तं प्रणुदत्याशु पानाभ्यङ्गानुवासनैः||२२|| व्याधिव्यायामकर्माध्वक्षीणाबलनिरोजसाम्| क्षीणशुक्रस्य चातीव स्नेहवस्तिर्बलप्रदः||२३|| पादजङ्घोरुपृष्ठांसकटीनां स्थिरतां पराम्| जनयेदप्रजानां च प्रजां स्त्रीणां तथा नृणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (25) · Śloka 25
vātapittakaphātyannapurīṣairāvr̥tasya ca| abhuktē ca praṇītasya snēhabastēḥ ṣaḍāpadaḥ||25||
View original
वातपित्तकफात्यन्नपुरीषैरावृतस्य च| अभुक्ते च प्रणीतस्य स्नेहबस्तेः षडापदः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (26-28) · Śloka 28
śītō'lpō vā'dhikē vātē pittē'tyuṣṇaḥ kaphē mr̥duḥ| atibhuktē gururvarcaḥsañcayē'lpabalastathā||26|| dattastairāvr̥taḥ snēhō na yātyabhibhavādapi | abhuktē'nāvr̥tatvācca yātyūrdhvaṁ tasya lakṣaṇam||27|| aṅgamardajvarādhmānaśītastambhōrupīḍanaiḥ | pārśvarugvēṣṭanairvidyāt snēhaṁ vātāvr̥taṁ bhiṣak||28||
View original
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२६|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो न यात्यभिभवादपि | अभुक्तेऽनावृतत्वाच्च यात्यूर्ध्वं तस्य लक्षणम्||२७|| अङ्गमर्दज्वराध्मानशीतस्तम्भोरुपीडनैः | पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्यात् स्नेहं वातावृतं भिषक्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (29-31) · Śloka 31
snigdhāmlalavaṇōṣṇaistaṁ rāsnāpītadrutailikaiḥ | sauvīrakasurākōlakulatthayavasādhitaiḥ||29|| nirūhairnirharēt samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmēva ca tailābhyāṁ sāyaṁ bhuktē'nuvāsayēt||30|| dāharāgatr̥ṣāmōhatamakajvaradūṣaṇaiḥ| vidyāt pittāvr̥taṁ svādutiktaistaṁ bastibhirharēt||31||
View original
स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः | सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः||२९|| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||३०|| दाहरागतृषामोहतमकज्वरदूषणैः| विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33
tandrāśītajvarālasyaprasēkārucigauravaiḥ| sammūrcchāglānibhirvidyācchlēṣmaṇā snēhamāvr̥tam||32|| kaṣāyakaṭutīkṣṇōṣṇaiḥ surāmūtrōpasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṁ vinirharēt||33||
View original
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्||३२|| कषायकटुतीक्ष्णोष्णैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (34-35) · Śloka 35
chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ | āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṁ vidyādatyaśanāvr̥tam||34|| kaṭūnāṁ lavaṇānāṁ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| virēkō mr̥duratrāmavihitā ca kriyā hitā||35||
View original
छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः | आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्||३४|| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| विरेको मृदुरत्रामविहिता च क्रिया हिता||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahr̥dgrahaiḥ| snēhaṁ viḍāvr̥taṁ jñātvā snēhasvēdaiḥ savartibhiḥ||36|| śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| nirharēdvidhinā samyagudāvartaharēṇa ca||37||
View original
विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः||३६|| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (38-40) · Śloka 40
abhuktē śūnyapāyau vā vēgāt snēhō'tipīḍitaḥ| dhāvatyūrdhvaṁ tataḥ kaṇṭhādūrdhvēbhyaḥ khēbhya ētyapi||38|| mūtraśyāmātrivr̥tsiddhō yavakōlakulatthavān| tatsiddhataila iṣṭō'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ||39|| kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirēcanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṁ nivartanam||40||
View original
अभुक्ते शून्यपायौ वा वेगात् स्नेहोऽतिपीडितः| धावत्यूर्ध्वं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||३८|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैल इष्टोऽत्र निरूहः सानुवासनः||३९|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कार्यं निवर्तनम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
yasya nōpadravaṁ kuryāt snēhabastiraniḥsr̥taḥ| sarvē'lpō vā''vr̥tō raukṣyādupēkṣyaḥ sa vijānatā||41||
View original
यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः| सर्वेऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (42-45) · Śloka 45
yuktasnēhaṁ dravōṣṇaṁ ca laghupathyōpasēvanam| bhuktavān mātrayā bhōjyamanuvāsyastryahāttryahāt||42|| dhānyanāgarasiddhaṁ hi tōyaṁ dadyādvicakṣaṇaḥ| vyuṣitāya niśāṁ kalyamuṣṇaṁ vā kēvalaṁ jalam||43|| snēhājīrṇaṁ jarayati ślēṣmāṇaṁ tadbhinatti ca| mārutasyānulōmyaṁ ca kuryāduṣṇōdakaṁ nr̥ṇām||44|| vamanē ca virēkē ca nirūhē sānuvāsanē| tasmāduṣṇōdakaṁ dēyaṁ vātaślēṣmōpaśāntayē||45||
View original
युक्तस्नेहं द्रवोष्णं च लघुपथ्योपसेवनम्| भुक्तवान् मात्रया भोज्यमनुवास्यस्त्र्यहात्त्र्यहात्||४२|| धान्यनागरसिद्धं हि तोयं दद्याद्विचक्षणः| व्युषिताय निशां कल्यमुष्णं वा केवलं जलम्||४३|| स्नेहाजीर्णं जरयति श्लेष्माणं तद्भिनत्ति च| मारुतस्यानुलोम्यं च कुर्यादुष्णोदकं नृणाम्||४४|| वमने च विरेके च निरूहे सानुवासने| तस्मादुष्णोदकं देयं वातश्लेष्मोपशान्तये||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (46-47) · Śloka 47
rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī mārutāmayī| vaṅkṣaṇaśrōṇyudāvr̥ttavātāścārhā dinē dinē||46|| ēṣāṁ cāśu jarāṁ snēhō yātyambu sikatāsviva| atō'nyēṣāṁ tryahātprāyaḥ snēhaṁ pacati pāvakaḥ||47||
View original
रूक्षनित्यस्तु दीप्ताग्निर्व्यायामी मारुतामयी| वङ्क्षणश्रोण्युदावृत्तवाताश्चार्हा दिने दिने||४६|| एषां चाशु जरां स्नेहो यात्यम्बु सिकतास्विव| अतोऽन्येषां त्र्यहात्प्रायः स्नेहं पचति पावकः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (48-49) · Śloka 49
na tvāmaṁ praṇayēt snēhaṁ sa hyabhiṣyandayēdgudam| sāvaśēṣaṁ ca kurvīta vāyuḥ śēṣē hi tiṣṭhati||48|| na caiva gudakaṇṭhābhyāṁ dadyāt snēhamanantaram| ubhayasmāt samaṁ gacchan vātamagniṁ ca dūṣayēt||49||
View original
न त्वामं प्रणयेत् स्नेहं स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम्| सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||४८|| न चैव गुदकण्ठाभ्यां दद्यात् स्नेहमनन्तरम्| उभयस्मात् समं गच्छन् वातमग्निं च दूषयेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (50-51) · Śloka 51
snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvātiśīlayēt| utklēśāgnivadhau snēhānnirūhāt pavanādbhayam||50|| tasmānnirūḍhaḥ saṁsnēhyō nirūhyaścānuvāsitaḥ| snēhaśōdhanayuktyaivaṁ bastikarma tridōṣanut||51||
View original
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्||५०|| तस्मान्निरूढः संस्नेह्यो निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषनुत्||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (52-54) · Śloka 54
karmavyāyāmabhārādhvayā(pā)nastrīkarṣitēṣu ca| durbalē vātabhagnē ca mātrābastiḥ sadā mataḥ||52|| yathēṣṭāhāracēṣṭasya sarvakālaṁ niratyayaḥ| hrasvāyāḥ snēhamātrāyā mātrābastiḥ samō bhavēt||53|| balyaṁ sukhōpacaryaṁ ca sukhaṁ sr̥ṣṭapurīṣakr̥t| snēhamātrāvidhānaṁ hi br̥ṁhaṇaṁ vātarōganut||54||
View original
कर्मव्यायामभाराध्वया(पा)नस्त्रीकर्षितेषु च| दुर्बले वातभग्ने च मात्राबस्तिः सदा मतः||५२|| यथेष्टाहारचेष्टस्य सर्वकालं निरत्ययः| ह्रस्वायाः स्नेहमात्राया मात्राबस्तिः समो भवेत्||५३|| बल्यं सुखोपचर्यं च सुखं सृष्टपुरीषकृत्| स्नेहमात्राविधानं हि बृंहणं वातरोगनुत्||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (55-56) · Śloka 56
tatra ślōkau- vātādīnāṁ śamāyōktāḥ pravarāḥ snēhabastayaḥ| tēṣāṁ cājñaprayuktānāṁ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||55|| prāgbhōjyaṁ snēhabastēryad dhruvaṁ yē'rhāstryahācca yē snēhabastividhiścōktō mātrābastividhistathā||56||
View original
तत्र श्लोकौ- वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः| तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः||५५|| प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्यहाच्च ये स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē snēhavyāpatsiddhirnāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon