Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਪ੍ਰਾਸਤਯੋਗੀਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਜਰੋਗਾਸ਼੍ਰਯਿਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਬਸ੍ਤਿਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗਾਧਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ; ਕਿਂਵਾ, ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਿਕਤਾ, ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਾਦਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਜਾ ਅਪਿ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤੇਸਾਂ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਤਦਧ੍ਯਾਯਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗਦਾਸ੍ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਧ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਾਃ, ਤ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਮਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਰ੍ਮਗਤਾ ਗਦਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਨਧਿਕਤਾ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਸਿਦ੍ਧਿਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਮਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਾਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼!|
ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮਪੀਡਾਯਾਂ ਸਮਧਿਕਾ ਪੀਡਾ ਭਵਤਿ, ਚੇਤਨਾਨਿਬਨ੍ਧਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍|
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇਭ੍ਯੋ ਮਰ੍ਮਭ੍ਯਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਗਰੀਯਾਂਸਿ, ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤੇਭ੍ਯੋਪਿ ਹਦ੍ਵਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਤਨ੍ਮੂਲਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ||੩||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतमस्मिञ्छरीरे स्कन्धशाखासमाश्रितमग्निवेश!|
तेषामन्यतमपीडायां समधिका पीडा भवति, चेतनानिबन्धवैशेष्यात्|
तत्र शाखाश्रितेभ्यो मर्मभ्यः स्कन्धाश्रितानि गरीयांसि, शाखानां तदाश्रितत्वात्; स्कन्धाश्रितेभ्योऽपि हृद्वस्तिशिरांसि, तन्मूलत्वाच्छरीरस्य||३||
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭਿਹਿਤਂ; ਤਚ੍ਚ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ ਨਿਵਿਸ੍ਟਮ੍| ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਨਨ੍ਤਰਾਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਸ਼ਾਖੇਵ ਸ਼ਾਖੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯਂ ਜਙ੍ਘਾਦ੍ਵਯਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ; ਨੇਹ ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇਪਿ, ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਸ਼ੇਸਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਤੇਸਾਮੇਕਾਦਸ਼ੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਉਦਰੋਰਸੋਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਪਸ੍ਠੇ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍” (ਸੁ.ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤਿ; ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਿਭਾਗ ਉਕ੍ਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਵ “ਤਲਹਦਯ” (ਸੁ.ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤੋਨੁਸਰਣੀਯਃ| ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਮਰ੍ਮਣਾਮਮਰ੍ਮਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਵਿਲਕ੍ਸਣਂ ਧਰ੍ਮਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਨਾਨਿਬਨ੍ਧਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰ੍ਮਸੁ ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਚੇਤਨਾਨਿਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਦਸ੍ਟਕਤ ਏਵ ਮਰ੍ਮਪੀਡਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਪੀਡਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਖਾ ਅਪਿ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇਭ੍ਯਃ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਮਰ੍ਮ ਗਰੀਯੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋਪਘਾਤੇਨ ਤਦੁਪਘਾਤਾਤ੍, ਤਥਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨੇਨੈਵ ਰਸਾਦਿਨਾ ਤਤ੍ਪੋਸਣਾਤ੍; ਕਿਞ੍ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ਯੇਵ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ, ਨ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ; ਤੇਨ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨ੍ਯਧਿਪਤਿਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗੁਦਮ੍| ਹਦਯਂ ਬਸ੍ਤਿਨਾਭੀ ਚ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਯੋ ਹਤਾਨਿ ਵੈ” (ਸੁ.ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਹਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਗਰੀਯਾਂਸੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤਦ੍ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਨ੍ਮੂਲਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯੇਤਿ| ਤਨ੍ਮੂਲਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਚ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ‘ਤਤ੍ਰ ਹਦਯੇ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਨਾਭ੍ਯਾਮਰਾ ਇਵ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਮਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ; ਯਥਾ ‘ਦਸ਼ੈਵਾਯਤਨਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ| ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਮਰ੍ਮਤ੍ਰਯਂ ਕਣ੍ਠੋ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੀ ਗੁਦਮ੍’ (ਸੂ.ਅ.੨੯) ਇਤ੍ਯਨੇਨ, ਤਥਾਪਿ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦੀਨਿ ਨ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤਾਨਿ ਯਥਾ ਹਦਯਾਦੀਨਿ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਤ੍ਵੇ ਸਮਾਨੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਹ ਹਦਯਾਦੀਨਾਮੇਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਞ੍ਚ, ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਪਿ ਯਥਾ ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ ਨ ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦੀਨਾਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ “ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਧਿਕਤ੍ਯ ਤੇਸੁ| ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਬਸ੍ਤਿਂ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਨ੍ਯਸਯੋ ਵਦਨ੍ਤਿ|| ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਤਾਨਪਿ ਪੀਡਯਨ੍ਤੋ ਵਾਤਾਦਯੋਸੂਨਪਿ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ” (ਸੁ.ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦਿਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਹਦਯਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚਾਮੂਲਤ੍ਵਾਦੁਪੇਕ੍ਸਿਤਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਹਦਯੇ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਚ ਨਾਭ੍ਯਾਮਰਾ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਨਿ, ਸ਼ਿਰਸਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨਿ ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸੂਰ੍ਯਮਿਵ ਗਭਸ੍ਤਯਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ, ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਗੁਦਮੁਸ੍ਕਸੇਵਨੀਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਨੀਨਾਂ ਨਾਡੀ(ਲੀ)ਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਮੂਤ੍ਰਧਾਰੋਮ੍ਬੁਵਹਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਮੁਦਧਿਰਿਵਾਪਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾ , ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮੂਲੈਰ੍ਮਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕੈਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਰ੍ਗਗਨਮਿਵ ਦਿਨਕਰਕਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍||੪||
ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯਾਪਿ ਭੇਦਾਦਾਸ਼੍ਵੇਵ ਸ਼ਰੀਰਭੇਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਆਸ਼੍ਰਯਨਾਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਨਾਸ਼ਃ; ਤਦੁਪਘਾਤਾਤ੍ਤੁ ਘੋਰਤਰਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ ਬਾਹ੍ਯਾਭਿਘਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚ||੫||
View original
तत्र हृदये दश धमन्यः प्राणापानौ मनो बुद्धिश्चेतना महाभूतानि च नाभ्यामरा इव प्रतिष्ठितानि, शिरसि इन्द्रियाणि इन्द्रियप्राणवहानि च स्रोतांसि सूर्यमिव गभस्तयः संश्रितानि, बस्तिस्तु स्थूलगुदमुष्कसेवनीशुक्रमूत्रवाहिनीनां नाडी(ली)नां मध्ये मूत्रधारोऽम्बुवहानां सर्वस्रोतसामुदधिरिवापगानां प्रतिष्ठा , बहुभिश्च तन्मूलैर्मर्मसञ्ज्ञकैः स्रोतोभिर्गगनमिव दिनकरकरैर्व्याप्तमिदं शरीरम्||४||
तेषां त्रयाणामन्यतमस्यापि भेदादाश्वेव शरीरभेदः स्यात्, आश्रयनाशादाश्रितस्यापि विनाशः; तदुपघातात्तु घोरतरव्याधिप्रादुर्भावः; तस्मादेतानि विशेषेण रक्ष्याणि बाह्याभिघाद्वातादिभ्यश्च||५||
ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯ ਇਤਿ ਓਜੋਵਹਾ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯਃ, “ਅਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ ਮਹਾਮੂਲਾਃ ਸਮਾਸਕ੍ਤਾਃ” (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵਿਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਸ਼੍ਵਾਸੌ, ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਯਥੋਕ੍ਤਾਵੇਵ ਵਾਤੌ ਪ੍ਰਾਹੁਃ; ਤਤ੍ਰਾਪਾਨੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਮੇਢ੍ਰਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਥਾਪਿ ਹਦਯਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਮਨਃ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਮਹਚ੍ਛਬ੍ਦਾਭਿਲਪ੍ਯਾ| ਚੇਤਨਾ ਬੁਦ੍ਧਿਵਤ੍ਤਿਭੇਦਃ| ਮਹਾਭੂਤਾਨੀਤਿ ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਹਾਭੂਤਾਨਿ| ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਚ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਮਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਰ੍ਥਪਞ੍ਚਕਮ੍| ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਸਗੁਣਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਹਦਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਇਤਿ; ਤੇਰ੍ਥਾ ਏਤਚ੍ਛ੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਾਃ, ਅਧਿਕਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇਸ੍ਵੇਵਾਵਰੋਧੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਇਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦ੍ਧਾਰੇਣਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਯਥਾ ਹਦਯੇ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ, ਤਦ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਨਾਭ੍ਯਾਮਰਾ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਨੀਤਿ; ਨਾਭਿਃ ਚਕ੍ਰਨਾਭਿਃ, ਅਰਾਃ ਚਕ੍ਰਨੇਮਿਮਧ੍ਯਸ੍ਥਕਾਸ੍ਠਾਨਿ, ਯਥਾ- ਚਕ੍ਰਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ, ਅਰਾਸ੍ਤਦੁਪਘਾਤਾਦੁਪਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਨ੍ਮੂਲਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਵਂ ਧਮਨ੍ਯਾਦਯੋਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਨਾਭ੍ਯਾਮਪਰਾ’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ, ਤੇਨ ਗਰ੍ਭਨਾਭ੍ਯਾਮਪਰਾ ਇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ (ਅਰਾ ਇਵ ਅਪਰੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ)| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿਨਾਮਪਿ ਧਮਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਸ਼ਿਰਸ ਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਸ਼ਿਰਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ , ਤਥਾਪਿ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੈਵੈਤਾਨਿ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਾਨੀਤਿ ਸੂਰ੍ਯਮਿਵ ਗਭਸ੍ਤਯ ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ਿਰਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਦੁਪਘਾਤੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋਪਘਾਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਬਸ੍ਤੇਃ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਾਹੁ- ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥੂਲਗੁਦਾਦਿਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇਨਾਸ੍ਯ ਸ੍ਥੂਲਗੁਦਾਦੀਨਾਂ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਮ੍ਬੁਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠੇਤਿ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਉਦਧਿਰ੍ਯਥਾਪਗਾਨਾਂ ਪੂਰਣੀਯਸ੍ਥਾਨਂ, ਤਥਾ ਬਸ੍ਤਿਰਪ੍ਯਮ੍ਬੁਵਹਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਨ੍ਮੂਲੈਰਿਤਿ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਦ੍ਧੈਰ੍ਮਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕੈਃ; ਨਹਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਰ੍ਮਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਸ੍ਰੋਤੋਮਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਕਿਂਵਾ ਮਰ੍ਮਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਮਰ੍ਮਪੋਸਕਾਣਿ ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਮਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਆਸ਼੍ਰਯਨਾਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ ਇਤਿ ਆਸ਼੍ਰਯਨਾਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਾਚ੍ਛਰੀਰਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭਕਪ੍ਰਧਾਨਦਸ਼ਧਮਨ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਪਘਾਤਾਦਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੈਕਤਾਤ੍||੪-੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਹਦ੍ਯਭਿਹਤੇ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਬਲਕ੍ਸਯਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸਕ੍ਲੋਮਾਕਰ੍ਸਣਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਗਮਮੁਖਤਾਲੁਸ਼ੋਸਾਪਸ੍ਮਾਰੋਨ੍ਮਾਦਪ੍ਰਲਾਪਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ; ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਭਿਹਤੇ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਦਿਤਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਮੋਹੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਚੇਸ੍ਟਾਨਾਸ਼ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਨੁਗ੍ਰਹਮੂਕਗਦ੍ਗਦਤ੍ਵਾਕ੍ਸਿਨਿਮੀਲਨ- ਗਣ੍ਡਸ੍ਪਨ੍ਦਨਜਮ੍ਭਣਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਸ੍ਵਰਹਾਨਿਵਦਨਜਿਹ੍ਮਤ੍ਵਾਦੀਨਿ, ਬਸ੍ਤੌ ਤੁ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚੋਨਿਗ੍ਰਹਵਙ੍ਕ੍ਸਣਮੇਹਨਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਕੁਣ੍ਡਲੋਦਾਵਰ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਨਿਲਾਸ੍ਠੀਲੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਭਿਕੁਕ੍ਸਿਗੁਦਸ਼੍ਰੋਣਿਗ੍ਰਹਾਦਯਃ ; ਵਾਤਾਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਸਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ||੬||
View original
तत्र हृद्यभिहते कासश्वासबलक्षयकण्ठशोषक्लोमाकर्षणजिह्वानिर्गममुखतालुशोषापस्मारोन्मादप्रलापचित्तनाशादयः स्युः; शिरस्यभिहते मन्यास्तम्भार्दितचक्षुर्विभ्रममोहोद्वेष्टनचेष्टानाशकासश्वासहनुग्रहमूकगद्गदत्वाक्षिनिमीलन- गण्डस्पन्दनजृम्भणलालास्रावस्वरहानिवदनजिह्मत्वादीनि, बस्तौ तु वातमूत्रवर्चोनिग्रहवङ्क्षणमेहनबस्तिशूलकुण्डलोदावर्तगुल्मानिलाष्ठीलोपस्तम्भनाभिकुक्षिगुदश्रोणिग्रहादयः ; वाताद्युपसृष्टानां त्वेषां लिङ्गानि चिकित्सिते सक्रियाविधीन्युक्तानि||६||
ਹਦਯਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਭਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਲੋਮਾਪਕਰ੍ਸਣਂ ਕ੍ਲੋਮਾਪਕਰ੍ਸਣਾਕਾਰਾ ਵੇਦਨਾ| ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵੇਸ੍ਟਨਾਕਾਰਾ ਵੇਦਨਾ| ਕੁਣ੍ਡਲਂ ਬਸ੍ਤੌ ਕੁਣ੍ਡਲਰੂਪਾ ਵੇਦਨਾ| ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਬਸ੍ਤੇਰੇਵ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ| ਸਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਨੀਤਿ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਧਾਨਾਨਿ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋਨਿਲਾਦ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ, ਅਨਿਲੋ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮੁਦੀਰਣੇ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਾਣਮੂਲਂ ਚ, ਸ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮਸਾਧ੍ਯਤਮਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਬਸ੍ਤਿਸਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਮਰ੍ਮਪਰਿਪਾਲਨਮਸ੍ਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਸਡਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮਾਨੇ ਦ੍ਵੌ ਚਾਨੁਵਾਸਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵਿਹ ਚ ਵਿਹਿਤਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਮਹਾਮਰ੍ਮਪਰਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ||੭||
View original
किन्त्वेतानि विशेषतोऽनिलाद्रक्ष्याणि, अनिलो हि पित्तकफसमुदीरणे हेतुः प्राणमूलं च, स बस्तिकर्मसाध्यतमः, तस्मान्न बस्तिसमं किञ्चित् कर्म मर्मपरिपालनमस्ति|
तत्र षडास्थापनस्कन्धान् विमाने द्वौ चानुवासनस्कन्धाविह च विहितान् बस्तीन् बुद्ध्या विचार्य महामर्मपरिपालनार्थं प्रयोजयेद्वातव्याधिचिकित्सां च||७||
ਮਰ੍ਮਪਰਿਪਾਲਨੇ ਬਸ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਕਮਾਹ- ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਕ੍ਰਿਯਯੋਰੀਰਣੇਨਿਲ ਏਵ ਹੇਤੁਃ, ਤੇਨ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜੇਪਿ ਵਿਕਾਰੇ ਵਾਯੁਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਵਾਤਜਵਿਕਾਰੇਪਿ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰ ਏਵ ਕਾਰਣਮ੍, ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰੇਸੁ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਰਕ੍ਸਯਤਾ ਤਤ੍ਕਾਰਣਾਦਨਿਲਾਦੇਵ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਰਕ੍ਸਣੀਯਾਨਿ| ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣਮੂਲਂ ਚੇਤਿ ਜੀਵਿਤਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਵਿਕਤੋ ਵਾਯੁਃ, ਵਿਕਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੋਪਘਾਤਕਃ; ਤੇਨ ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਣਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵਾਤਾਦ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ| ਬਸ੍ਤਿਸਾਧ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਇਤਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਸਾਧ੍ਯਤਮਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਹਰਾਣਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ| ਦ੍ਵੌ ਚਾਨੁਵਾਸਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ “ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹ ਏਵ, ਸ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਜਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚ” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤੌ ਦ੍ਵਾਵਨੁਵਾਸਨਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਜ੍ਞੇਯੌ| ਇਹੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯੇਤਿ ਦੋਸੌਸਧਾਦੀਨਿ ਦਸ਼ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯ, ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟੇ ਹਿਙ੍ਗੁਚੂਰ੍ਣਂ ਲਵਣਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਚੂਰ੍ਣਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰਸੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਮ੍ਲੇਨ ਹਦ੍ਯੇਨ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਰਸਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਃ ਪਾਨਾਰ੍ਥਂ, ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲਰਸਸਿਦ੍ਧਾ ਚ ਯਵਾਗੂਃ, ਹਦ੍ਰੋਗਵਿਹਿਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮ; ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੁ ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟੇਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਨੋਪਨਾਹਸ੍ਨੇਹਪਾਨਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਾਵਪੀਡਨਧੂਮਾਦੀਨਿ; ਬਸ੍ਤੌ ਤੁ ਕੁਮ੍ਭੀਸ੍ਵੇਦਃ, ਵਰ੍ਤਯਃ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਦਿਭਿਰ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਨਿਰੂਹਃ, ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸੁਰਾਸਿਦ੍ਧਃ, ਸ਼ਰਕਾਸ਼ੇਕ੍ਸੁਦਰ੍ਭਗੋਕ੍ਸੁਰਕਮੂਲਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਖਰਾਸ਼੍ਵਾਬੀਜਯਵਰ੍ਸਭਕਵਦ੍ਧਿਕਲ੍ਕਿਤੋ ਨਿਰੂਹਃ, ਪੀਤਦਾਰੁਸਿਦ੍ਧਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਨਂ, ਤੈਲ੍ਵਕਂ ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ, ਸ਼ਤਾਵਰੀਗੋਕ੍ਸੁਰਕਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਗੁਡੂਚੀਪੁਨਰ੍ਨਵੋਸ਼ੀਰਮਧੁਕਦ੍ਵਿਸਾਰਿਵਾਲੋਧ੍ਰਸ਼੍ਰੇਯਸੀਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਮੂਲਕਸਾਯਕ੍ਸੀਰਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਬਲਾਵਸਰ੍ਸਭਕਖਰਾਸ਼੍ਵੋਪਕੁਞ੍ਚਿਕਾਵਤ੍ਸਕਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜਸ਼ਿਤਿਵਾਰਕਮਧੁਕਵਚਾਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਸ਼੍ਮਭੇਦਕਵਰ੍ਸਾਭੂਮਦਨਫਲਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਮੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰੂਹੋ ਵਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਮੂਤ੍ਰਵਿਕਾਰਹਰ ਇਤਿ||੮||
View original
भूयश्च हृद्युपसृष्टे हिङ्गुचूर्णं लवणानामन्यतमचूर्णसंयुक्तं मातुलुङ्गस्य रसेनान्येन वाऽम्लेन हृद्येन वा पाययेत्, स्थिरादिपञ्चमूलीरसः सशर्करः पानार्थं, बिल्वादिपञ्चमूलरससिद्धा च यवागूः, हृद्रोगविहितं च कर्म; मूर्ध्नि तु वातोपसृष्टेऽभ्यङ्गस्वेदनोपनाहस्नेहपाननस्तःकर्मावपीडनधूमादीनि; बस्तौ तु कुम्भीस्वेदः, वर्तयः, श्यामादिभिर्गोमूत्रसिद्धो निरूहः, बिल्वादिभिश्च सुरासिद्धः, शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरकमूलशृतक्षीरैश्च त्रपुसैर्वारुखराश्वाबीजयवर्षभकवृद्धिकल्कितो निरूहः, पीतदारुसिद्धतैलेनानुवासनं, तैल्वकं च सर्पिर्विरेकार्थं, शतावरीगोक्षुरकबृहतीकण्टकारिकागुडूचीपुनर्नवोशीरमधुकद्विसारिवालोध्रश्रेयसीकुशकाशमूलकषायक्षीरचतुर्गुणं बलावृषर्षभकखराश्वोपकुञ्चिकावत्सकत्रपुसैर्वारुबीजशितिवारकमधुकवचाशतपुष्पाश्मभेदकवर्षाभूमदनफलकल्कसिद्धं तैलमुत्तरबस्तिर्निरूहो वा शुद्धस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिशूलमूत्रविकारहर इति||८||
ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਰ੍ਮਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ - ਭੂਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟੇ ‘ਵਾਤੇਨ” ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਲਵਣਾਨਾਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਅਨ੍ਯ ਏਵ ਅਨ੍ਯਤਮਃ, ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮ ਇਤਿ| ਹਦ੍ਯੇਨੇਤਿ ਮਨੋਨੁਕੂਲੇਨ; ਯਦ੍ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਰਸਸ੍ਯ ਹਦਹਿਤਤਯਾਹਦ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਤਨ੍ਮਨੋਨਨੁਕੂਲਤ੍ਵਮੇਵ| ਹਦ੍ਰੋਗਵਿਹਿਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ| ਧੂਮਾਦੀਨੀਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਰਿਸੇਕੋਪਨਾਹਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਬਸ੍ਤੌ ਤ੍ਵਿਤਿ ‘ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇ ਵਾਤੇਨ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ; ਪਿਤ੍ਤਕਫਦੁਸ੍ਟੌ ਚ ਵਾਯੁਰੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ; ਤੇਨ ਕਫਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਵਰ੍ਤਯ ਇਤਿ ਫਲਵਰ੍ਤਯਃ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਦਿਭਿਰਿਤਿ “ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਤਿਲ੍ਵਕਮਹਾਵਕ੍ਸਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਨਾਮ੍” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਦਿਃ| ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਰਿਤਿ ਬਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ; ਕਿਂਵਾ “ਬਿਲ੍ਵਮੂਲਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਾਰੁਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਵਾਨ੍” (ਸਿ.ਅ.੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤੋ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ਼ਰਾਦਿਮੂਲਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਹਪੁਸਾਦਿਕਲ੍ਕੋਪਰਃ| ਖਰਾਸ਼੍ਵਾ ਅਜਮੋਦਾ| ਪੀਤਦਾਰੁਸਿਦ੍ਧਤੈਲੇਨ ਸਾਧਿਤਮਨੁਵਾਸਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਰੂਹੇ ਸ ਤਥਾ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸਰਲਸਾਰਾਕਸ੍ਟਤੈਲਂ ਪੀਤਦਾਰੁਸਿਦ੍ਧਤੈਲਮਾਹੁਃ| ਤੈਲ੍ਵਕਸਰ੍ਪਿਃ ਤਿਲ੍ਵਕਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ਤਾਵਰੀਤ੍ਯਾਦੌ ਦ੍ਵਿਸਾਰਿਵੇਤਿ ਅਨਨ੍ਤਮੂਲਸ਼੍ਯਾਮੇ| ਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਰਾਸ੍ਨਾ| ਉਪਕੁਞ੍ਚਿਕਾ ਕਸ੍ਣਜੀਰਕਮ੍| ਸ਼ਿਤਿਵਾਰਕਃ ਸ਼ਾਲਿਞ੍ਚਃ| ਅਸ਼੍ਮਭੇਦਕਃ ਪਾਸਾਣਭੇਦਕਃ| ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਾਦ੍ਦੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰੂਹਃ ਨਿਰੂਹਸ੍ਥਾਨੇ ਦੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਹਦਯੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਨਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ|
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਸਦਾ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਰਿਪਾਲਨੇ||੯||
ਆਬਾਧਵਰ੍ਜਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍|
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਰ੍ਤਿਵਿਘਾਤਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਪਰਿਪਾਲਨਮ੍||੧੦||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- हृदये मूर्ध्नि बस्तौ च नृणां प्राणाः प्रतिष्ठिताः|
तस्मात्तेषां सदा यत्नं कुर्वीत परिपालने||९||
आबाधवर्जनं नित्यं स्वस्थवृत्तानुवर्तनम्|
उत्पन्नार्तिविघातश्च मर्मणां परिपालनम्||१०||
ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਧਿਕਮਪ੍ਯਾਹ- ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਹਦਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਆਬਾਧਵਰ੍ਜਨਮਿਤਿ ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤਕਹੇਤੁਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਚ ਹਦਯਾਦਿਪੋਸਕਤਯੈਵ ਪਾਲਕਂ ਭਵਤਿ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਰ੍ਤਿਵਿਘਾਤ ਇਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਰ੍ਮਰੋਗਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ||੯-੧੦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਅਤ ਉਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਕਾਰਾ ਯੇ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ|
ਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਰ੍ਮਜਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸੌਸਧਾਨ੍||੧੧||
View original
अत उर्ध्वं विकारा ये त्रिमर्मीये चिकित्सिते|
न प्रोक्ता मर्मजास्तेषां कांश्चिद्वक्ष्यामि सौषधान्||११||
ਮਰ੍ਮਪਰਿਪਾਲਕਬਸ੍ਤਿਕਥਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਨੁਕ੍ਤਮਰ੍ਮਗਤਰੋਗਾਨ੍ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੧||
Adhikarana 9 (12-15) · Śloka 15
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|
ਪੀਡਯਨ੍ ਹਦਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਨ੍||੧੨||
ਧਨੁਰ੍ਵਨ੍ਨਮਯੇਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪੇਨ੍ਮੋਹਯੇਤ੍ਤਥਾ|
(ਨਮਯੇਚ੍ਚਾਕ੍ਸਿਪੇਚ੍ਚਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚ)|
ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਚਾਪ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋਥ ਨਿਮੀਲਕਃ ||੧੩||
ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ|
ਦਸ੍ਟਿਂ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਹਤ੍ਵਾ ਕਣ੍ਠੇਨ ਕੂਜਤਿ||੧੪||
ਹਦਿ ਮੁਕ੍ਤੇ ਨਰਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਮੋਹਂ ਵਤੇ ਪੁਨਃ|
ਵਾਯੁਨਾ ਦਾਰੁਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਕੇ ਤਮਪਤਾਨਕਮ੍||੧੫||
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते|
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्||१२||
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तथा|
(नमयेच्चाक्षिपेच्चाङ्गान्युच्छ्वासं निरुणद्धि च)|
कृच्छ्रेण चाप्युच्छ्वसिति स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः ||१३||
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः|
दृष्टिं संस्तम्भ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति||१४||
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः|
वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्||१५||
ਹਦ੍ਰੋਗਮਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮਾਹ- ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋਥ ਨਿਮੀਲਨ ਇਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋ ਵਾ ਭਵਤਿ ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਵੇਗਕਾਲੇ ਦਸ੍ਟਿਂ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਹਤ੍ਵਾ ਕਣ੍ਠੇਨ ਕੂਜਤਿ, ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਮੋਹਂ ਵਤੇ ਪੁਨਰਿਤਿ ਹਦਯੇ ਵਤੇ ਪੁਨਰ੍ਵਾਯੁਨਾ ਮੋਹਂ ਯਾਤਿ; ਵਾਯੁਨੇਤਿ ਕਫਯੁਕ੍ਤੇਨ; ਏਕੇ ਤਮਪਤਾਨਕਮੇਵਾਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮਾਹੁਃ| ਅਤ੍ਰ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਹਚ੍ਛਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖਪੀਡਨਾਨਮਨਾਙ੍ਗਾਕ੍ਸੇਪਪ੍ਰਮੋਹਾਕ੍ਸਿਸ੍ਤਮ੍ਭਾਨਿਮੀਲਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕੂਜਨਾਨ੍ਯਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕੇ”ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ- ਵਾਤਾਤ੍, ਕਫਾਚ੍ਚ ; ਤਤ੍ਰ ‘ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕਫਜ ਉਚ੍ਯਤੇ; ‘ਵਾਯੁਨਾ ਦਾਰੁਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਜਨਿਤਮਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮੇਵਾਪਤਾਨਕਮਾਹੁਃ| ਤਸ੍ਯ ਦਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਦਾਰੁਣਵਾਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਥੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ ਪਠਿਤਃ||੧੨-੧੫||
Adhikarana 10 (16-20) · Śloka 20
ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਰੁਦ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍|
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਧਮਨੈਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਤਾਸੁ ਮੁਕ੍ਤਾਸੁ ਵਿਨ੍ਦਤਿ||੧੬||
ਮਰਿਚਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਬੀਜਾਨਿ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਚ ਫਣਿਜ੍ਝਕਮ੍|
ਏਤਾਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛੀਰ੍ਸਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੭||
ਤੁਮ੍ਬੁਰੂਣ੍ਯਭਯਾ ਹਿਙ੍ਗੁ ਪੌਸ੍ਕਰਂ ਲਵਣਤ੍ਰਯਮ੍|
ਯਵਕ੍ਵਾਥਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪੇਯਂ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚਾਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕੇ ||੧੮||
ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਂ ਸਸੌਵਰ੍ਚਲਦਾਡਿਮਮ੍|
ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਤਕਫਘ੍ਨਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਹਦ੍ਰੋਗਨੁਦ੍ਧਿਤਮ੍||੧੯||
ਸ਼ੋਧਨਾ ਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਨ ਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ|
ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਭਯਾਵ੍ਯੋਸੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਸ੍ਮੈ ਘਤਂ ਹਿਤਮ੍||੨੦||
View original
श्वसनं कफवाताभ्यां रुद्धं तस्य विमोक्षयेत्|
तीक्ष्णैः प्रधमनैः सञ्ज्ञां तासु मुक्तासु विन्दति||१६||
मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गं च फणिज्झकम्|
एतानि सूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचनम्||१७||
तुम्बुरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्|
यवक्वाथाम्बुना पेयं हृद्ग्रहे चापतन्त्रके ||१८||
हिङ्ग्वम्लवेतसं शुण्ठीं ससौवर्चलदाडिमम्|
पिबेद्वातकफघ्नं च कर्म हृद्रोगनुद्धितम्||१९||
शोधना बस्तयस्तीक्ष्णा न हितास्तस्य कृत्स्नशः|
सौवर्चलाभयाव्योषैः सिद्धं तस्मै घृतं हितम्||२०||
ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ ਚੇਤਨਾਵਹਾਸੁ ਧਮਨੀਸੁ| ਯਵਕ੍ਵਾਥਾਮ੍ਬੁਨੇਤਿ ਯਵੈਃ ਸਡਙ੍ਗਵਿਧਿਨਾ ਸ਼ਤਪਾਨੀਯੇਨ| ਹਦ੍ਰੋਗਨੁਦ੍ ਵਾਤਕਫਘ੍ਨਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਧਿਤਮਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕੇ| ਸ਼ੋਧਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦੌ “ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਸ਼ੋਧਨਾ ਨ ਹਿਤਾਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਸ੍ਤੋਕਨਿਰੂਹਦਾਨਂ, ਭੂਰਿਸ਼ੋਧਨਨਿਰੂਹਦਾਨੇ ਤੁ ਵਾਤਕ੍ਸੋਭਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ||੧੬-੨੦||
Adhikarana 11 (21-24) · Śloka 24
ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਸੇਵਨਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਨਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍ |
ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨੁਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਯੁਨੋਦੀਰਿਤਃ ਕਫਃ||੨੧||
ਯਦਾਸੌ ਸਮਵਸ੍ਕਨ੍ਦ੍ਯ ਹਦਯਂ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍|
ਸਮਾਵਣੋਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਂਸ੍ਤਦਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰੋਪਜਾਯਤੇ||੨੨||
ਹਦਯੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭਾਵੋ ਵਾਕ੍ਚੇਸ੍ਟੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੌਰਵਮ੍|
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮਤਮ੍||੨੩||
ਕਫਘ੍ਨਂ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ|
ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਭੋਜ੍ਯਂ ਚ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਮ੍||੨੪||
View original
मधुरस्निग्धगुर्वन्नसेवनाच्चिन्तनाच्छ्रमात् |
शोकाद्व्याध्यनुषङ्गाच्च वायुनोदीरितः कफः||२१||
यदाऽसौ समवस्कन्द्य हृदयं हृदयाश्रयान्|
समावृणोति ज्ञानादींस्तदा तन्द्रोपजायते||२२||
हृदये व्याकुलीभावो वाक्चेष्टेन्द्रियगौरवम्|
मनोबुद्ध्यप्रसादश्च तन्द्राया लक्षणं मतम्||२३||
कफघ्नं तत्र कर्तव्यं शोधनं शमनानि च|
व्यायामो रक्तमोक्षश्च भोज्यं च कटुतिक्तकम्||२४||
ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੧-੨੪||
Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26
ਮੂਤ੍ਰੌਕਸਾਦੋ ਜਠਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਸਙ੍ਕ੍ਸਯੌ|
ਮੂਤ੍ਰਾਤੀਤੋਨਿਲਾਸ੍ਠੀਲਾ ਵਾਤਬਸ੍ਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਾਰੁਤੌ||੨੫||
ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਿਡ੍ਘਾਤੋ ਬਸ੍ਤਿਕੁਣ੍ਡਲਮ੍|
ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੈਤੇ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੋਸਾਸ੍ਤਾਁਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤਃ ਸ਼ਣੁ||੨੬||
View original
मूत्रौकसादो जठरं कृच्छ्रमुत्सङ्गसङ्क्षयौ|
मूत्रातीतोऽनिलाष्ठीला वातबस्त्युष्णमारुतौ||२५||
वातकुण्डलिका ग्रन्थिर्विड्घातो बस्तिकुण्डलम्|
त्रयोदशैते मूत्रस्य दोषास्ताँल्लिङ्गतः शृणु||२६||
ਹਦ੍ਰੋਗਮਭਿਧਾਯ ਬਸ੍ਤਿਰੋਗਾਨਾਹ- ਮੂਤ੍ਰੌਕਸਾਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਚ ਮੂਤ੍ਰਦੋਸਾ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾ ਏਵੇਤਿ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍||੨੫-੨੬||
Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28
ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਵਾ ਬਸ੍ਤੌ ਸਂਹਨ੍ਯਤੇ ਯਦਾ|
ਮਾਰੁਤੇਨ ਤਦਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਘਨਂ ਸਜੇਤ੍||੨੭||
ਸਦਾਹਂ ਸ਼੍ਵੇਤਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਤਮ੍|
ਮੂਤ੍ਰੌਕਸਾਦਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੈਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੮||
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा बस्तौ संहन्यते यदा|
मारुतेन तदा मूत्रं रक्तं पीतं घनं सृजेत्||२७||
सदाहं श्वेतसान्द्रं वा सर्वैर्वा लक्षणैर्युतम्|
मूत्रौकसादं तं विद्यात् पित्तश्लेष्महरैर्जयेत्||२८||
ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮੂਤ੍ਰੌਕਸਾਦਮਾਹ| ਅਯਂ ਚ ਵਾਤਕਫ-ਪਿਤ੍ਤਵਾਤ-ਤ੍ਰਿਦੋਸੈਰ੍ਜਨ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸਂਹਨ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਂਹਤੇ ਰਕ੍ਤਪੀਤਵਰ੍ਣਤਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਤਾ ਕਫੇਨ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਵਾਯੁਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗਤ ਏਵ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਕਤ ਏਵ ਕੋਪਃ; ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ ‘ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੈਰ੍ਜਯੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ, ਵਾਯੋਸ੍ਤ੍ਵਾਵਰਣਜਯਾਦੇਵ ਜਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੨੭-੨੮||
Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31
ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਵਾਤੋਦਾਵਰ੍ਤਿਤਂ ਯਦਾ|
ਪੂਰਯਤ੍ਯੁਦਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਤਦਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਕ੍||੨੯||
ਅਪਕ੍ਤਿਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗੈਸ੍ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਜਠਰਂ ਵਦੇਤ੍|
ਮੂਤ੍ਰਵੈਰੇਚਨੀਂ ਤਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੩੦||
ਹਿਙ੍ਗੁਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍|
ਹਨ੍ਯਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰੋਦਰਾਨਾਹਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਗੁਦਮੇਢ੍ਰਯੋਃ||੩੧||
View original
विधारणात् प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा|
पूरयत्युदरं मूत्रं तदा तदनिमित्तरुक्||२९||
अपक्तिमूत्रविट्सङ्गैस्तन्मूत्रजठरं वदेत्|
मूत्रवैरेचनीं तत्र चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्||३०||
हिङ्गुद्विरुत्तरं चूर्णं त्रिमर्मीये प्रकीर्तितम्|
हन्यान्मूत्रोदरानाहमाध्मानं गुदमेढ्रयोः||३१||
ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਗਿਤਿ ਅਲਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਕ੍| ਮੂਤ੍ਰਵੈਰੇਚਨੀਮਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰੇਚਨੀਯਦਸ਼ਕਪ੍ਰਯੋਗਰੂਪਾਮ੍| ਹਿਙ੍ਗੁਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਂ ਤੁ ‘ਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਵਚਾ’ (ਚਿ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ, ਹਿਙ੍ਗੁ ਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਦ੍ਧਿਙ੍ਗੁਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਮ੍||੨੯-੩੧||
Adhikarana 15 (32-48) · Śloka 49
ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਾਤ੍ਤੁ ਰੇਤੋ ਵਾਤੋਦ੍ਧਤਂ ਚ੍ਯੁਤਮ੍|
ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||੩੨||
ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਨਿਲਾਕ੍ਸੇਪੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਤਿਸ੍ਠਤਿ|
ਮਣਿਸਨ੍ਧੌ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਦਰੁਗ੍ਵਾਥ ਚਾਤਿਰੁਕ੍||੩੩||
ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੁਚ੍ਛੇਸਗੁਰੁਸ਼ੇਫਸਃ |
ਵਾਤਾਕਤਿਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵਾਤਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ||੩੪||
ਚਿਰਂ ਧਾਰਯਤੋ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਮੇਹਮਾਨਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਾਤੀਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੩੫||
ਆਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਗੁਦਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਲੋਨ੍ਨਤਾਮ੍|
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਮਸ੍ਠੀਲਾਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਣ੍ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਿਨੀਮ੍||੩੬||
ਮੂਤ੍ਰਂ ਧਾਰਯਤੋ ਬਸ੍ਤੌ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍|
ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਾਰ੍ਤਿਕਣ੍ਡੂਭਿਰ੍ਵਾਤਬਸ੍ਤਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੩੭||
ਉਸ੍ਮਣਾ ਸੋਸ੍ਮਕਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੋਸਯਨ੍ ਰਕ੍ਤਪੀਤਕਮ੍|
ਉਸ੍ਣਵਾਤਃ ਸਜੇਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਰ੍ਤਿਦਾਹਵਾਨ੍||੩੮||
ਗਤਿਸਙ੍ਗਾਦੁਦਾਵਤ੍ਤਃ ਸ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਾਰ੍ਗਯੋਃ|
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਗੁਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਭਗ੍ਨਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਕੁਣ੍ਡਲੀ||੩੯||
ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਹਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਭਙ੍ਗਗੌਰਵਵੇਸ੍ਟਨੈਃ|
ਤੀਵ੍ਰਰੁਙ੍ਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗੈਰ੍ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕੇਤਿ ਸਾ||੪੦||
ਰਕ੍ਤਂ ਵਾਤਕਫਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਂ ਬਸ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰੇ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍|
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਜੇਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾਵਤਮ੍||੪੧||
ਅਸ਼੍ਮਰੀਸਮਸ਼ੂਲਂ ਤਂ ਰਕ੍ਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ|
ਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਯੋਰ੍ਵਾਤੇਨੋਦਾਵਤ੍ਤਂ ਸ਼ਕਦ੍ਯਦਾ||੪੨||
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇਤ ਵਿਟ੍ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਤਦਾ ਨਰਃ|
ਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਡ੍ਵਿਘਾਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||੪੩||
ਦ੍ਰੁਤਾਧ੍ਵਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਾਦਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍|
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਵਸ੍ਤਿਰੁਦ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਗਰ੍ਭਵਤ੍||੪੪||
ਸ਼ੂਲਸ੍ਪਨ੍ਦਨਦਾਹਾਰ੍ਤੋ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ|
ਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ ਸਜੇਦ੍ਧਾਰਾਂ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍||੪੫||
ਬਸ੍ਤਿਕੁਣ੍ਡਲਮਾਹੁਸ੍ਤਂ ਘੋਰਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸੋਪਮਮ੍|
ਪਵਨਪ੍ਰਬਲਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਮਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ||੪੬||
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਣਤਾ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਘਨਂ ਸਿਤਮ੍||੪੭||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧਬਿਲੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤੋਦੀਰ੍ਣੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ|
ਅਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬਿਲਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਤੁ ਯਃ ਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤਃ||੪੮||
ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਸ੍ਤੌ ਕੁਣ੍ਡਲੀਭੂਤੇ ਹਨ੍ਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਵ ਚ|੪੯|
View original
मूत्रितस्य व्यवायात्तु रेतो वातोद्धतं च्युतम्|
पूर्वं मूत्रस्य पश्चाद्वा स्रवेत् कृच्छ्रं तदुच्यते||३२||
खवैगुण्यानिलाक्षेपैः किञ्चिन्मूत्रं च तिष्ठति|
मणिसन्धौ स्रवेत् पश्चात्तदरुग्वाऽथ चातिरुक्||३३||
मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नमुच्छेषगुरुशेफसः |
वाताकृतिर्भवेद्वातान्मूत्रे शुष्यति सङ्क्षयः||३४||
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते|
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते||३५||
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम्|
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम्||३६||
मूत्रं धारयतो बस्तौ वायुः क्रुद्धो विधारणात्|
मूत्ररोधार्तिकण्डूभिर्वातबस्तिः स उच्यते||३७||
उष्मणा सोष्मकं मूत्रं शोषयन् रक्तपीतकम्|
उष्णवातः सृजेत् कृच्छ्राद्बस्त्युपस्थार्तिदाहवान्||३८||
गतिसङ्गादुदावृत्तः स मूत्रस्थानमार्गयोः|
मूत्रस्य विगुणो वायुर्भग्नव्याविद्धकुण्डली||३९||
मूत्रं विहन्ति संस्तम्भभङ्गगौरववेष्टनैः|
तीव्ररुङ्मूत्रविट्सङ्गैर्वातकुण्डलिकेति सा||४०||
रक्तं वातकफाद्दुष्टं बस्तिद्वारे सुदारुणम्|
ग्रन्थिं कुर्यात् स कृच्छ्रेण सृजेन्मूत्रं तदावृतम्||४१||
अश्मरीसमशूलं तं रक्तग्रन्थिं प्रचक्षते|
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा||४२||
मूत्रस्रोतः प्रपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः|
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत्||४३||
द्रुताध्वलङ्घनायासादभिघातात् प्रपीडनात्|
स्वस्थानाद्वस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत्||४४||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि|
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान्||४५||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम्|
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः||४६||
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता|
श्लेष्मणा गौरवं शोफः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम्||४७||
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति|
अविभ्रान्तबिलः साध्यो न तु यः कुण्डलीकृतः||४८||
स्याद्वस्तौ कुण्डलीभूते हृन्मोहः श्वास एव च|४९|
ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਗਤਸ੍ਯ, ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਮ੍| ਵਾਤੋਦ੍ਧਤਮਿਤਿ ਵਾਤਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍| ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ; ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮਿਤੋਨ੍ਯਦੇਵ, ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਸ੍ਤੋਕਮ੍| ਉਚ੍ਛੇਸਗੁਰੁਸ਼ੇਫਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਾਵਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਥਿਤੇਨ ਗੁਰੁਸ਼ੇਫਸ ਇਤਿ| ਵਾਤਾਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਵਾਤਾਕਤਿਰਿਤਿ ਵਾਤਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ| ਵਿਧਾਰਣਾਦਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਰੋਧਾਤ੍| ਊਸ੍ਮਣੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਣਾ| ਸ਼ੋਸਯਨ੍ਨਿਤਿ ਊਸ੍ਮਣਾ ਸਹਿਤੋ ਵਾਤ ਏਵ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੋਸਯਨ੍| ਗਤਿਸਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਮਾਹ| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗਤਿਸਙ੍ਗਾਦੁਦਾਵਤ੍ਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਾਰ੍ਗਯੋਰ੍ਭਗ੍ਨਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਕੁਣ੍ਡਲੀ ਮੂਤ੍ਰਯਤਿ; ਭਗ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ, ਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਃ ਵਕ੍ਰੀ, ਕੁਣ੍ਡਲੀਤਿ ਆਵਰ੍ਤਮਾਨਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ; ਈਦਸ਼ਂ ਵਾਯੋਰੁਪਸ੍ਥਾਨਂ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਙ੍ਗਃ ਭਙ੍ਗਾਕਾਰਵੇਦਨਾ| ਰਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਸ੍ਟਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਿਡ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਘਾਤੋ ਵਿਡ੍ਵਿਘਾਤਃ| ਦ੍ਰੁਤਾਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਸ੍ਤਿਕੁਣ੍ਡਲਮਾਹ| ਉਦ੍ਵਤ੍ਤ ਇਤਿ ਪਰਾਵਤ੍ਤਮੁਖਃ| ਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਹਸ੍ਤਾਦਿਭਿਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧਬਿਲੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤੋਦੀਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਅਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬਿਲ ਇਤਿ ਅਰੁਦ੍ਧਦ੍ਵਾਰਃ| ਕੁਣ੍ਡਲੀਕਤ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤੁਲੀਕਤਃ| ਵਰ੍ਤੁਲੀਕਤਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੨-੪੮||-
Adhikarana 16 (49) · Śloka 50
ਦੋਸਾਧਿਕ੍ਯਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯੈਤਾਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਹਰੈਰ੍ਜਯੇਤ੍||੪੯||
ਬਸ੍ਤਿਮੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦਾਪਯੇਤ੍|੫੦|
View original
दोषाधिक्यमवेक्ष्यैतान् मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत्||४९||
बस्तिमुत्तरबस्तिं च सर्वेषामेव दापयेत्|५०|
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਦੋਸਾਧਿਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਹਰੈਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਦੋਸਾਧਿਕ੍ਯਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੯||-
Adhikarana 17 (50-57) · Śloka 57
ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਂ ਤੁ ਹੈਮਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮੌਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਕਮ੍||੫੦||
ਜਾਤ੍ਯਸ਼੍ਵਹਨਵਨ੍ਤੇਨ ਸਮਂ ਗੋਪੁਚ੍ਛਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍|
ਰੌਪ੍ਯਂ ਵਾ ਸਰ੍ਸਪਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍||੫੧||
ਤੇਨਾਜਬਸ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪਲਂ ਨਯੇਤ੍|
ਯਥਾਵਯੋਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਵਾ||੫੨||
ਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸੇਨ ਪਯਸਾਪਿ ਵਾ|
ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਸ੍ਯ ਪੀਠੇ ਜਾਨੁਸਮੇ ਮਦੌ||੫੩||
ਜੋਃ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਹਸ੍ਟੇ ਮੇਢ੍ਰੇ ਘਤਾਕ੍ਤਯਾ|
ਸ਼ਲਾਕਯਾਨ੍ਵਿਸ੍ਯ ਗਤਿਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਵ੍ਰਜੇਤ੍||੫੪||
ਤਤਃ ਸ਼ੇਫਃਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍|
ਗੁਦਵਨ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪ੍ਰਣਯੇਦਨੁ ਸੇਵਨੀਮ੍||੫੫||
ਹਿਂਸ੍ਯਾਦਤਿਗਤਂ ਬਸ੍ਤਿਮੂਨੇ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ|
ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਨਿਸ੍ਕਮ੍ਪਂ ਨਿਸ੍ਕਰ੍ਸੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰਮੇਵ ਚ||੫੬||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚ ਤਤੀਯਂ ਚ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍|
ਅਨਾਗਚ੍ਛਨ੍ਨੁਪੇਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਤੁ ਰਜਨੀਵ੍ਯੁਸਿਤਸ੍ਯ ਚ||੫੭||
View original
पुष्पनेत्रं तु हैमं स्याच्छ्लक्ष्णमौत्तरबस्तिकम्||५०||
जात्यश्वहनवृन्तेन समं गोपुच्छसंस्थितम्|
रौप्यं वा सर्षपच्छिद्रं द्विकर्णं द्वादशाङ्गुलम्||५१||
तेनाजबस्तियुक्तेन स्नेहस्यार्धपलं नयेत्|
यथावयोविशेषेण स्नेहमात्रां विकल्प्य वा||५२||
स्नातस्य भुक्तभक्तस्य रसेन पयसाऽपि वा|
सृष्टविण्मूत्रवेगस्य पीठे जानुसमे मृदौ||५३||
ऋजोः सुखोपविष्टस्य हृष्टे मेढ्रे घृताक्तया|
शलाकयाऽन्विष्य गतिं यद्यप्रतिहता व्रजेत्||५४||
ततः शेफःप्रमाणेन पुष्पनेत्रं प्रवेशयेत्|
गुदवन्मूत्रमार्गेण प्रणयेदनु सेवनीम्||५५||
हिंस्यादतिगतं बस्तिमूने स्नेहो न गच्छति|
सुखं प्रपीड्य निष्कम्पं निष्कर्षेन्नेत्रमेव च||५६||
प्रत्यागते द्वितीयं च तृतीयं च प्रदापयेत्|
अनागच्छन्नुपेक्ष्यस्तु रजनीव्युषितस्य च||५७||
ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਂ ਦਾਪਯੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਮਾਹ- ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਉਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਦੀਯਮਾਨਤਯਾ, ਕਿਂਵਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਗੁਣਤਯਾ ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਃ| ਜਾਤ੍ਯਸ਼੍ਵਹਨਵਨ੍ਤੇਨ ਸਮਮਿਤਿ ਜਾਤੇਰਸ਼੍ਵਹਨਸ੍ਯ ਚ ਪੁਸ੍ਪਯੋਰ੍ਵਨ੍ਤੇਨਾਗ੍ਰਸਮਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਹਾਰੀਤੇ “ਕੁਨ੍ਦਸ੍ਯ ਵਨ੍ਤਪ੍ਰਤਿਮਂ ਤਥਾਗ੍ਰੇ” ਇਤਿ; ਅਸ਼੍ਵਹਨਃ ਕਰਵੀਰਃ| ਸਰ੍ਸਪਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਿਤਿ ਸਰ੍ਸਪਵਾਹਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਣਿਕਮਿਤਿ ਨੇਤ੍ਰੇ ਬਸ੍ਤਿਬਨ੍ਧਨਾਰ੍ਥਮੇਕਤਃ ਕਰ੍ਣਿਕਾ, ਅਪਰਾਗ੍ਰੇ ਸ਼ੇਫਃਪ੍ਰਮਾਣਸਡਙ੍ਗੁਲਾਦੌ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਤ੍ਰਿਕਰ੍ਣਿਕਮ੍’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ| ਯਥਾਵਯੋਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚੇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਸ੍ਯ, ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਗ੍ਵਯੋਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪੇਨਾਪਕਰ੍ਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਾਣਾਮਰ੍ਵਾਗ੍ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੭) ਇਤਿ| ਹਸ੍ਟੇ ਇਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਛਲਾਕਾ, ਤਤ੍ਰ ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ੇਫਃਪ੍ਰਮਾਣਸਮਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨੀਯਮ੍| ਸ਼ਲਾਕਯਾ ਪ੍ਰਥਮਮਨ੍ਵੇਸਣਂ ਮਾਰ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਗੁਦਵਦਿਤਿ ਗੁਦੇ ਯਥਾ ਨੇਤ੍ਰਾਕਮ੍ਪਨਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਮੇਢ੍ਰੇਪਿ| ਅਤਿਗਤਂ ਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਰੇਕਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਊਨੇ ਇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਮਾਨਸ੍ਤੋਕਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇ||੫੦-੫੭||
Adhikarana 18 (58-61) · Śloka 61
ਪਿਪ੍ਪਲੀਲਵਣਾਗਾਰਧੂਮਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸਰ੍ਸਪੈਃ|
ਵਾਰ੍ਤਾਕੁਰਸਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਸ਼ਮ੍ਪਾਕੈਃ ਸਸਹਾਚਰੈਃ||੫੮||
ਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸਗੁਡੈਰ੍ਵਰ੍ਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍|
ਅਗ੍ਰੇ ਤੁ ਸਰ੍ਸਪਾਕਾਰਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਧੇ ਮਾਸਸਮ੍ਮਿਤਾਮ੍||੫੯||
ਨੇਤ੍ਰਦੀਰ੍ਘਾਂ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਸੁਕੁਮਾਰਾਮਭਙ੍ਗੁਰਾਮ੍|
ਨੇਤ੍ਰਵਨ੍ਮੂਤ੍ਰਨਾਡ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਯੌ ਚਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮ੍ਮਿਤਾਮ੍||੬੦||
ਸ੍ਨੇਹੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਤਾਭ੍ਯਾਮਾਨੁਵਾਸਨਿਕੋ ਵਿਧਿਃ|
ਪਰਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਸਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਸਸਮ੍ਯਗ੍ਦਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ||੬੧||
View original
पिप्पलीलवणागारधूमापामार्गसर्षपैः|
वार्ताकुरसनिर्गुण्डीशम्पाकैः ससहाचरैः||५८||
मूत्राम्लपिष्टैः सगुडैर्वर्तिं कृत्वा प्रवेशयेत्|
अग्रे तु सर्षपाकारां पश्चार्धे माषसम्मिताम्||५९||
नेत्रदीर्घां घृताभ्यक्तां सुकुमारामभङ्गुराम्|
नेत्रवन्मूत्रनाड्यां तु पायौ चाङ्गुष्ठसम्मिताम्||६०||
स्नेहे प्रत्यागते ताभ्यामानुवासनिको विधिः|
परिहारश्च सव्यापत् ससम्यग्दत्तलक्षणः||६१||
ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵ੍ਯੁਸਿਤੇਪ੍ਯਨਾਗਚ੍ਛਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾਂ ਵਰ੍ਤਿਮਾਹ| ਇਯਂ ਚ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਗੁਡਪਾਕੇਨ ਕਠਿਨਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯਥਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਭਵਤਿ| ਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਧੇ ਇਤਿ ਮੂਲੇ; ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਨ੍ਨਿਭਾਮਿਤਿ ਪਾਯੌ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੀਯਮਾਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮਾਨਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਮੇਢ੍ਰਗੁਦਾਭ੍ਯਾਂ ਦਤ੍ਤਵਰ੍ਤਿਭ੍ਯਾਮ੍| ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤੇਰਨੁਵਾਸਨਵਤ੍ ਸੇਵ੍ਯਪਰਿਹਾਰਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਨੁਵਾਸਨਿਕੋ ਵਿਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫੮-੬੧||
Adhikarana 19 (62-64) · Śloka 65
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਕਾਲੇ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਤਦਾਚਰੇਤ੍|
ਗਰ੍ਭਾਸਨਾ ਸੁਖਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਤਦਾਦਤ੍ਤੇ ਹ੍ਯਪਾਵਤਾ||੬੨||
ਗਰ੍ਭਂ ਯੋਨਿਸ੍ਤਦਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਿਤੇ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਮਾਰੁਤੇ|
ਬਸ੍ਤਿਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਯੋਨਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਜੇਸੁ ਚ||੬੩||
ਯੋਨਿਸ਼ੂਲੇਸੁ ਤੀਵ੍ਰੇਸੁ ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸ੍ਵਸਗ੍ਦਰੇ|
ਅਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤਿ ਮੂਤ੍ਰੇ ਚ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ||੬੪||
ਵਿਦਧ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਸਂਸ੍ਕਤਮ੍ |੬੫|
View original
स्त्रीणामार्तवकाले तु प्रतिकर्म तदाचरेत्|
गर्भासना सुखं स्नेहं तदाऽऽदत्ते ह्यपावृता||६२||
गर्भं योनिस्तदा शीघ्रं जिते गृह्णाति मारुते|
बस्तिजेषु विकारेषु योनिविभ्रंशजेषु च||६३||
योनिशूलेषु तीव्रेषु योनिव्यापत्स्वसृग्दरे|
अप्रस्रवति मूत्रे च बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि||६४||
विदध्यादुत्तरं बस्तिं यथास्वौषधसंस्कृतम् |६५|
ਆਰ੍ਤਵਕਾਲੇ ਤ੍ਵੌਤ੍ਸਰ੍ਗਿਕਤਯੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਦਾਨਮਾਰ੍ਤਵਕਾਲੇ ਵਿਧਤ੍ਤੇ| ਆਰ੍ਤਵਕਾਲਦਾਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਗਰ੍ਭਾਸਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰ੍ਭਾਸਨਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋਨਿਮਾਹੁਃ| ਆਦਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਅਪਾਵਤੇਤਿ ਅਪਗਤਸਞ੍ਚਿਤਰਜੋਰੂਪਾਵਰਣਾ||੬੨-੬੪||-
Adhikarana 20 (65-69) · Śloka 70
ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮਦਾਨਾਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍||੬੫||
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃਪਰੀਣਾਹਂ ਮੁਦ੍ਗਸ੍ਰੋਤੋਨੁਵਾਹਿ ਚ|
ਅਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗੇ ਨਾਰੀਣਾਂ ਵਿਧੇਯਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮ੍||੬੬||
ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇ ਤੁ ਬਾਲਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਮਙ੍ਗੁਲਮ੍|
ਉਤ੍ਤਾਨਾਯਾਃ ਸ਼ਯਾਨਾਯਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਸਕ੍ਥਿਨੀ||੬੭||
ਅਥਾਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਣਯੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰਮਨੁਵਂਸ਼ਗਤਂ ਸੁਖਮ੍|
ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਨਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍||੬੮||
ਬਸ੍ਤੌ , ਬਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰਣੀਤੇ ਚ ਵਰ੍ਤਿਃ ਪੀਨਤਰਾ ਭਵੇਤ੍|
ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍||੬੯||
ਅਨੇਨੈਵ ਵਿਧਾਨੇਨ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍|੭੦|
View original
पुष्पनेत्रप्रमाणं तु प्रमदानां दशाङ्गुलम्||६५||
मूत्रस्रोतःपरीणाहं मुद्गस्रोतोऽनुवाहि च|
अपत्यमार्गे नारीणां विधेयं चतुरङ्गुलम्||६६||
द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु बालायास्त्वेकमङ्गुलम्|
उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी||६७||
अथास्याः प्रणयेन्नेत्रमनुवंशगतं सुखम्|
द्विस्त्रिश्चतुरिति स्नेहानहोरात्रेण योजयेत्||६८||
बस्तौ , बस्तौ प्रणीते च वर्तिः पीनतरा भवेत्|
त्रिरात्रं कर्म कुर्वीत स्नेहमात्रां विवर्धयेत्||६९||
अनेनैव विधानेन कर्म कुर्यात् पुनस्त्र्यहात्|७०|
ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਦ੍ਗਸ੍ਰੋਤੋਨੁਵਾਹੀਤਿ ਮੂਦ੍ਗਵਾਹਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਅਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗੇ ਵਿਧੇਯਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਿਤਿ ਅਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗੇ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤਵ੍ਯੇ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੌਵਨਾਨਾਮੇਵ ਨਾਰੀਣਾਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤਵ੍ਯੇ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੌਵਨਾਨਾਮੇਵ ਨਾਰੀਣਾਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਬਾਲਾਯਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਤਯਾ ਏਕਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮੇਵ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਬਾਲਾਨਾਂ ਤ੍ਵਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗੇ ਨ ਦੀਯਤ ਏਵ, ਤਾਸਾਮਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਰ੍ਤਿਃ ਪੀਨਤਰਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਨਾਰ੍ਥਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਪੀਨਤਰਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਤ੍ਰ “ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲੀਮੂਲਸਮ੍ਮਿਤਮ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ||੬੫-੬੯||-
Adhikarana 21 (70-73) · Śloka 73
ਅਤਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੭੦||
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾ ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਵਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ|
ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਦਾਹਰਾਗਂ ਹਿ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਦਾਰੁਣਮ੍||੭੧||
ਸ ਸ਼ਿਰੋ ਵਿਸਵਦ੍ਵੇਗੀ ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਸ਼ੁ ਗਲਂ ਤਥਾ|
ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ਙ੍ਖਕੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ||੭੨||
ਪਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਜ੍ਜੀਵਤਿ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍|
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਸੇਕਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਵੀਸਰ੍ਪਨੁਚ੍ਚ ਯਤ੍||੭੩||
View original
अतः शिरोविकाराणां कश्चिद्भेदः प्रवक्ष्यते||७०||
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः|
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोफं कुर्वन्ति दारुणम्||७१||
स शिरो विषवद्वेगी निरुध्याशु गलं तथा|
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नाम नामतः||७२||
परं त्र्यहाज्जीवति चेत् प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्|
शिरोविरेकसेकादि सर्वं वीसर्पनुच्च यत्||७३||
ਕ੍ਰਮਾਗਤਸ਼ਿਰੋਵਿਕਾਰਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਾਵਿਸ੍ਤਤਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣ ਇਤਿ ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ| ਪਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਜ੍ਜੀਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿਕਃ ਪ੍ਰਭਾਵੋਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਕਸ੍ਯ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਸ੍ਯ||੭੦-੭੩||
Adhikarana 22 (74-78) · Śloka 78
ਰੂਕ੍ਸਾਤ੍ਯਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਵਾਤਾਵਸ਼੍ਯਾਯਮੈਥੁਨੈਃ|
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਯਾਸਵ੍ਯਾਯਾਮੈਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ||੭੪||
ਕੇਵਲਃ ਸਕਫੋ ਵਾਰ੍ਧਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤਤਃ|
ਮਨ੍ਯਾਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਲਲਾਟਾਰ੍ਧੇਤਿਵੇਦਨਾਮ੍||੭੫||
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਰਣਿਨਿਭਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਸੋਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਃ|
ਨਯਨਂ ਵਾਥਵਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤਿਵਦ੍ਧੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍||੭੬||
ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਿਰਃਕਾਯਵਿਰੇਚਨਮ੍|
ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦੋ ਘਤਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮਾਨੁਵਾਸਨਮ੍||੭੭||
ਉਪਨਾਹਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਹਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|
ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਯਚ੍ਚੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੭੮||
View original
रूक्षात्यध्यशनात् पूर्ववातावश्यायमैथुनैः|
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः||७४||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसस्ततः|
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम्||७५||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः|
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत्||७६||
चतुःस्नेहोत्तमा मात्रा शिरःकायविरेचनम्|
नाडीस्वेदो घृतं जीर्णं बस्तिकर्मानुवासनम्||७७||
उपनाहः शिरोबस्तिर्दहनं चात्र शस्यते|
प्रतिश्याये शिरोरोगे यच्चोद्दिष्टं चिकित्सितम्||७८||
ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਮਾਹ| ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਃ ਹਿਮਃ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਰਣਿਨਿਭਾਮਿਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛੇਦਾਰਣਿਮਨ੍ਥਨਨਿਭਾਮ੍; ਅਰਣਿਃ ਅਗ੍ਨ੍ਯੁਤ੍ਥਾਪਨਕਾਸ੍ਠਂ; ਕਿਂਵਾ ਅਰਣਿਨਾ ਕਾਰਣੇਨਾਗ੍ਨਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ; ਉਤ੍ਤਮਾ ਚ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਪਰਿਣਮਨੀਯਾ| ਜੀਰ੍ਣਂ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਥਿਤਂ ਘਤਮ੍| ਉਪਨਾਹਂ ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਰੋਬਸ੍ਤਿਭੇਦਮਾਹੁਃ, ਯੋ ਮਾਸ੍ਤਿਸ੍ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਹਿ ਮਾਸ੍ਤਿਸ੍ਕ ਉਪਨਾਹਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰ ਉਕ੍ਤਃ- “ਮਾਸ੍ਤਿਸ੍ਕੇਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਂ ਪਟ੍ਟਂ ਬਸ੍ਤੌ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਯਥਾ- “ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਚਰ੍ਮਪਟ੍ਟਂ ਸ਼ਿਰਃਸਮਮ੍| ਆਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਨਸ੍ਥਾਨੇ ਲਲਾਟੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਵੇਸ੍ਟਿਤੇ|| ਚੇਲਵੇਣਿਕਯਾ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਮਾਸਕਲ੍ਕੇਨ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਤਤੋ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਕੋਸ੍ਣਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕੇਸ਼ਭੁਵੋ ਯਾਵਦਙ੍ਗੁਲਂ ਧਾਰਯੇਚ੍ਚ ਤਮ੍| ਆਵਕ੍ਰਨਾਸਿਕਾਕ੍ਲੇਦਾਦ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਟੌ ਸਡ੍ਵਾਤਾਦਿਸੁ|| ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਰੁਜੇ ਹ੍ਯੇਕਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਿ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਰਮਂ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਤਸ੍ਯ ਸੇਵਨਮ੍” ਇਤਿ; ਤਥਾ “ਆਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਾਯਤਂ ਚਰ੍ਮ ਕਤ੍ਵਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਮ੍| ਤੇਨਾਵੇਸ੍ਟ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਧਸ੍ਤਾਨ੍ਮਾਸਕਲ੍ਕੇਨ ਲੇਪਯੇਤ੍|| ਨਿਸ਼੍ਚਲਸ੍ਯੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤੈਲੈਃ ਕੋਸ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਧਾਰਯੇਦਾਰੁਜਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਯਾਮਂ ਯਾਮਾਰ੍ਧਮੇਵ ਵਾ|| ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਰ੍ਜਯਤ੍ਯੇਸ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਂ ਮਰੁਦ੍ਭਵਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹਨਂ ਵਾਸ੍ਯੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਲਲਾਟਸ਼ਙ੍ਖਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਾਦਿਨਾ ਦਹਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਚ੍ਚੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੭੪-੭੮||
Adhikarana 23 (79-83) · Śloka 83
ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਂ ਰਕ੍ਤਮਾਰੁਤੌ|
ਦੁਸ੍ਟੌ ਦੂਸਯਤਸ੍ਤਚ੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮ੍||੭੯||
ਸੂਰ੍ਯੋਦਯੇਂਸ਼ੁਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਦ੍ਰਵਂ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਸ਼ਨੈਃ|
ਤਤੋ ਦਿਨੇ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਦਿਨਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ||੮੦||
ਦਿਨਕ੍ਸਯੇ ਤਤਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੇ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ ਸ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰੌਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਮ੍||੮੧||
ਸ਼ਿਰਃਕਾਯਵਿਰੇਕੌ ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਤ੍ਰਿਸ੍ਨੇਹਧਾਰਣਮ੍ |
ਜਾਙ੍ਗਲੈਰੁਪਨਾਹਸ਼੍ਚ ਘਤਕ੍ਸੀਰੈਸ਼੍ਚ ਸੇਚਨਮ੍ ||੮੨||
ਬਰ੍ਹਿਤਿਤ੍ਤਿਰਿਲਾਵਾਦਿਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਘਤਮ੍|
ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਵਨਂ ਜੀਵਨੀਯਕ੍ਸੀਰਾਸ੍ਟਗੁਣਸਾਧਿਤਮ੍||੮੩||
View original
सन्धारणादजीर्णाद्यैर्मस्तिष्कं रक्तमारुतौ|
दुष्टौ दूषयतस्तच्च दुष्टं ताभ्यां विमूर्च्छितम्||७९||
सूर्योदयेंऽशुसन्तापाद्द्रवं विष्यन्दते शनैः|
ततो दिने शिरःशूलं दिनवृद्ध्या विवर्धते||८०||
दिनक्षये ततः स्त्याने मस्तिष्के सम्प्रशाम्यति|
सूर्यावर्तः स तत्र स्यात् सर्पिरौत्तरभक्तिकम्||८१||
शिरःकायविरेकौ च मूर्ध्ना त्रिस्नेहधारणम् |
जाङ्गलैरुपनाहश्च घृतक्षीरैश्च सेचनम् ||८२||
बर्हितित्तिरिलावादिशृतक्षीरोत्थितं घृतम्|
स्यान्नावनं जीवनीयक्षीराष्टगुणसाधितम्||८३||
ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਂ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥੋ ਮਜ੍ਜਾ| ਦ੍ਰਵਮਿਤਿ ਦ੍ਰਵਂ ਸਤ੍| ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਇਤਿ ਚ੍ਯਵਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਯੋਰ੍ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਦ੍ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਨਾਨ੍ਯਵਿਕਾਰ ਏਵਮ੍ਭੂਤੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਵੇਦਨਾ ਸੂਰ੍ਯਤਾਪੇ ਏਵਾਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਤੇ ਨਾਗ੍ਨਿਤਾਪੇ, ਇਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਸ੍ਨੇਹਧਾਰਣਮਿਤਿ ਪਾਠਾਤ੍ ਤੈਲਘਤਵਸਾਧਾਰਣਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਲਾਵਾਦਯੋ ਵਿਸ੍ਕਿਰਾ ਅਨ੍ਨਪਾਨੋਕ੍ਤਾਃ||੭੯-੮੩||
Adhikarana 24 (84-87) · Śloka 87
(ਉਪਵਾਸਾਤਿਸ਼ੋਕਾਤਿਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾਲ੍ਪਭੋਜਨੈਃ )|
ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਨ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਘਾਟਾਸੁ ਵੇਦਨਾਮ੍||੮੪||
ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਾ ਚਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵਵਤਿਸ੍ਠਤੇ|
ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਗਣ੍ਡਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਂ ਹਨੁਗ੍ਰਹਮ੍||੮੫||
ਸੋਨਨ੍ਤਵਾਤਸ੍ਤਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਰ੍ਕਾਵਰ੍ਤਨਾਸ਼ਨੈਃ|
ਵਾਤੋ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਮੁਦੀਰਯੇਤ੍||੮੬||
ਤਤ੍ਰਾਮਤਾਬਲਾਰਾਸ੍ਨਾਮਹਾਸ਼੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਕੈਃ|
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਤਰ੍ਪਣਮ੍||੮੭||
View original
(उपवासातिशोकातिरूक्षशीताल्पभोजनैः )|
दुष्टा दोषास्त्रयो मन्यापश्चाद्घाटासु वेदनाम्||८४||
तीव्रां कुर्वन्ति सा चाक्षिभ्रूशङ्खेष्ववतिष्ठते|
स्पन्दनं गण्डपार्श्वस्य नेत्ररोगं हनुग्रहम्||८५||
सोऽनन्तवातस्तं हन्यात् सिरार्कावर्तनाशनैः|
वातो रूक्षादिभिः क्रुद्धः शिरःकम्पमुदीरयेत्||८६||
तत्रामृताबलारास्नामहाश्वेताश्वगन्धकैः|
स्नेहस्वेदादि वातघ्नं शस्तं नस्यं च तर्पणम्||८७||
ਮਨ੍ਯਾ ਗ੍ਰੀਵਾਸਿਰਾਦ੍ਵਯਂ, ਘਾਟਾ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗਃ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਸ੍ਠਮ੍| ਸਾ ਚਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵਵਤਿਸ੍ਠਤ ਇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਾ ਭਵਤਿ| ਅਨਨ੍ਤਵਾਤਮੇਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਅਨ੍ਯਤੋਵਾਤਮਾਹੁਃ| ਸਿਰਾਰ੍ਕਾਵਰ੍ਤਨਾਸ਼ਨੈਰਿਤਿ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੈਃ, ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨਾਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜੈਃ||੮੪-੮੭||
Adhikarana 25 (88) · Śloka 88
ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍|
ਦ੍ਵਾਰਂ ਹਿ ਸ਼ਿਰਸੋ ਨਾਸਾ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਹਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍||੮੮||
View original
नस्तःकर्म च कुर्वीत शिरोरोगेषु शास्त्रविद्|
द्वारं हि शिरसो नासा तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्||८८||
ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮ ਚੇਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸਾਧਾਰਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਸੁ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਕਰਣੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਦ੍ਵਾਰਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨ ਨਾਸਾਰੂਪੇਣ ਮਾਰ੍ਗੇਣ| ਤਦਿਤਿ ਨਸ੍ਤੋ ਦਤ੍ਤਮੌਸਧਮ੍| ਵ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ਿਰੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ| ਤਾਨਿਤਿ ਸ਼ਿਰੋਗਦਾਨ੍||੮੮||
Adhikarana 26 (89-92) · Śloka 92
ਨਾਵਨਂ ਚਾਵਪੀਡਸ਼੍ਚ ਧ੍ਮਾਪਨਂ ਧੂਮ ਏਵ ਚ|
ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮ ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ||੮੯||
ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਨਾਵਨਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|
ਸ਼ੋਧਨਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਵਪੀਡੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਮਤਃ ||੯੦||
ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਪਨਂ ਤਦ੍ਧਿ ਦੇਹਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ |
ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਧੂਮਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਮਨਾਦਿਕਃ||੯੧||
ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨਿਰ੍ਦੋਸ ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍|
ਏਵਂ ਤਦ੍ਰੇਚਨਂ ਕਰ੍ਮ ਤਰ੍ਪਣਂ ਸ਼ਮਨਂ ਤ੍ਰਿਧਾ||੯੨||
View original
नावनं चावपीडश्च ध्मापनं धूम एव च|
प्रतिमर्शश्च विज्ञेयं नस्तःकर्म तु पञ्चधा||८९||
स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं स्मृतम्|
शोधनः स्तम्भनश्च स्यादवपीडो द्विधा मतः ||९०||
चूर्णस्याध्मापनं तद्धि देहस्रोतोविशोधनम् |
विज्ञेयस्त्रिविधो धूमः प्रागुक्तः शमनादिकः||९१||
प्रतिमर्शो भवेत् स्नेहो निर्दोष उभयार्थकृत्|
एवं तद्रेचनं कर्म तर्पणं शमनं त्रिधा||९२||
ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਗਤਾਨਵਸ਼੍ਯਵਕ੍ਤਵ੍ਯਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਭੇਦਾਨਾਹ- ਨਾਵਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਵਨਾਦਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਧੂਮਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਂ- “ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਪਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਸ੍ਯਂ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ, ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਅਵਪੀਡਃ, ਪ੍ਰਧਮਨਂ ਚ” (ਚਿ.ਅ.੪੦)| ਇਤਿ; ਇਹ ਤੁ ਨਾਵਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮਪਿ ਗਹੀਤਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚੈਵ ਨਾਵਨਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮਤਮ੍” ਇਤਿ; ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੋਪ੍ਯਰ੍ਥੋ ਗਹੀਤ ਏਵ| ਸ਼ੋਧਨਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਵਪੀਡ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਮਨਮਪ੍ਯਵਪੀਡਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੇ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍| ਅਵਪੀਡ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਾਦੀਨਿ ਦੀਯਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਵਪੀਡਃ; ਅਨੇਨ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ ਦੀਯਮਾਨਸੈਨ੍ਧਵਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯਵਰੋਧਃ| ਧ੍ਮਾਪਨਂ ਤਦ੍ਧਿ ਦੇਹਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ ਧ੍ਮਾਪਨਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਪ੍ਰਯੋਜਨਕਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ਮਨਾਦਿਕ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਮਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਸ੍ਨੈਹਿਕਵੈਰੇਚਨਿਕਧੂਮਾਨਾਂ ਨਾਸਾਦੀਯਮਾਨਾਨਾਮਿਹ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਮੁਖਪੇਯਸ੍ਤੁ ਧੁਮੋ ਨ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਦਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਕਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਗ੍ਰੇ “ਨਸ੍ਤਃਸ੍ਨੇਹਾਙ੍ਗੁਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਪਞ੍ਚਵਿਧਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮ| ਸ਼ਮਨੇਨ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਤਰ੍ਪਣੇ ਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਯੇ ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਭੇਦਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਸ੍ਤੇਪ੍ਯਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ||੮੯-੯੨||
Adhikarana 27 (93-95) · Śloka 96
ਸ੍ਤਮ੍ਭਸੁਪ੍ਤਿਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾ ਯੇ ਸ਼ਿਰੋਗਦਾਃ|
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਤੇਸੁ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੯੩||
ਯੇ ਚ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਾਰ੍ਦਿਤਾਦਯਃ|
ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਤੇਸੁ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੯੪||
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ਮਨਂ ਨਸ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ|
ਧ੍ਮਾਪਨਂ ਧੂਮਪਾਨਂ ਚ ਤਥਾ ਯੋਗ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੯੫||
(ਦੋਸਾਦਿਕਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੈਵ ਭਿਸਕ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍)|੯੬|
View original
स्तम्भसुप्तिगुरुत्वाद्याः श्लैष्मिका ये शिरोगदाः|
शिरोविरेचनं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते||९३||
ये च वातात्मका रोगाः शिरःकम्पार्दितादयः|
शिरसस्तर्पणं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते ||९४||
रक्तपित्तादिरोगेषु शमनं नस्यमिष्यते|
ध्मापनं धूमपानं च तथा योग्येषु शस्यते ||९५||
(दोषादिकं समीक्ष्यैव भिषक् सम्यक् च कारयेत्)|९६|
ਵਿਰੇਚਨਾਦਿਕਰ੍ਮਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ- ਸ੍ਤਮ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰ੍ਪਣਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਤਥਾ ਯੋਗ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਧ੍ਮਾਪਨਧੂਮਯੋਗ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਧੂਮਯੋਗ੍ਯਾਃ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਃ, ਧ੍ਮਾਪਨਯੋਗ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਧ੍ਮਾਪਨਗੁਣਕਥਨੇ ‘ਦੇਹਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍’ ਇਤਿਪਦੇਨ ਯੇਭਿਨ੍ਯਾਸਾਪਸ੍ਮਾਰਾਦਯਃ ਸ਼ੋਧਨੀਯਸ੍ਰੋਤਸ ਉਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੯੩-੯੫||-
Adhikarana 28 (96-97) · Śloka 98
ਫਲਾਦਿਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਯਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੯੬||
ਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਤੇਨ ਪਚੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍|
ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭੇਸਜਂ ਤੇਨ ਤਰ੍ਪਣਮ੍||੯੭||
ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਭਿਸਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ ਨਸ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਾਨਵਿਤ੍|੯੮|
View original
फलादिभेषजं प्रोक्तं शिरसो यद्विरेचनम्||९६||
तच्चूर्णं कल्पयेत्तेन पचेत् स्नेहं विरेचनम्|
यदुक्तं मधुरस्कन्धे भेषजं तेन तर्पणम्||९७||
साधयित्वा भिषक् स्नेहं नस्तः कुर्याद्विधानवित्|९८|
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਧਿਂ ਚਾਹ- ਫਲਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਾਦਿਭੇਸਜਮਿਤਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੋਕ੍ਤਂ ਫਲਪਤ੍ਰਮੂਲਕਨ੍ਦਪੁਸ੍ਪਨਿਰ੍ਯਾਸਤ੍ਵਗ੍ਭੇਦਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਵਿਧਮੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਧਮਨਾਰ੍ਥਮਵਪੀਡਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧੋਪਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯ ਏਵੋਕ੍ਤਃ||੯੬-੯੭||-
Adhikarana 29 (98-110) · Śloka 110
ਪ੍ਰਾਕ੍ਸੂਰ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਸੂਰ੍ਯੇ ਵਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਾਵਸ਼੍ਯਕਸ੍ਯ ਚ||੯੮||
ਉਤ੍ਤਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਤੇ ਸੁਖਮ੍|
ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਸ਼ਿਰਸਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਾਦੋਨ੍ਨਤਸ੍ਯ ਚ||੯੯||
ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਾਸਾਪੁਟੇ ਸ੍ਨੇਹਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍|
ਅਨਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਸੋ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੧੦੦||
ਅਤ੍ਯਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਸੋ ਨਸ੍ਯਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗੇਵਤਿਸ੍ਠਤਿ|
ਅਤ ਏਵਂਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਛਿਰਃ||੧੦੧||
ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਨਾਸਾਮੁਨ੍ਨਮ੍ਯ ਵਾਮੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪਰ੍ਵਣਾ|
ਹਸ੍ਤੇਨ ਦਕ੍ਸਿਣੇਨਾਥ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਭਯਤਃ ਸਮਮ੍||੧੦੨||
ਪ੍ਰਣਾਡ੍ਯਾ ਪਿਚੁਨਾ ਵਾਪਿ ਨਸ੍ਤਃਸ੍ਨੇਹਂ ਯਥਾਵਿਧਿ|
ਕਤੇ ਚ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦ੍ਭੂਯ ਆਕਰ੍ਸੇਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ||੧੦੩||
ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸਾਕਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਤਿਸ੍ਠਤਿ|
ਸ੍ਵੇਦੇਨੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ||੧੦੪||
ਭੂਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਯਤੇ ਤਤਃ|
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਨ੍ਯਾਗਲਾਦ੍ਯੇਸੁ ਵਿਕਾਰਾਯ ਸ ਕਲ੍ਪਤੇ||੧੦੫||
ਤਤੋ ਨਸ੍ਤਃਕਤੇ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਫਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ |
ਹਿਤਾਨ੍ਨਭੁਙ੍ਨਿਵਾਤੋਸ੍ਣਸੇਵੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ||੧੦੬||
ਵਿਧਿਰੇਸੋਵਪੀਡਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਨਸ੍ਯ ਤੁ|
ਤਤ੍ ਸਡਙ੍ਗੁਲਯਾ ਨਾਡ੍ਯਾ ਧਮੇਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਮੁਖੇਨ ਤੁ||੧੦੭||
ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ਼ਿਰਸਂ ਤੂਸ੍ਣਂ ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾਮ੍ਬੁ ਭੋਜਯੇਤ੍|
ਲਘੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ||੧੦੮||
ਵਿਰੇਕਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕੋਪਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸੇਵਤੇ|
ਸ ਦੋਸੋ ਵਿਚਰਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍||੧੦੯||
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਹਿਤਾਂ ਤੇਸੁ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ|
ਅਕਾਲਕਤਜਾਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਰੂਪਤਃ||੧੧੦||
View original
प्राक्सूर्ये मध्यसूर्ये वा प्राक्कृतावश्यकस्य च||९८||
उत्तानस्य शयानस्य शयने स्वास्तृते सुखम्|
प्रलम्बशिरसः किञ्चित् किञ्चित् पादोन्नतस्य च||९९||
दद्यान्नासापुटे स्नेहं तर्पणं बुद्धिमान् भिषक्|
अनवाक्शिरसो नस्यं न शिरः प्रतिपद्यते||१००||
अत्यवाक्शिरसो नस्यं मस्तुलुङ्गेऽवतिष्ठति|
अत एवंशयानस्य शुद्ध्यर्थं स्वेदयेच्छिरः||१०१||
संस्वेद्य नासामुन्नम्य वामेनाङ्गुष्ठपर्वणा|
हस्तेन दक्षिणेनाथ कुर्यादुभयतः समम्||१०२||
प्रणाड्या पिचुना वाऽपि नस्तःस्नेहं यथाविधि|
कृते च स्वेदयेद्भूय आकर्षेच्च पुनः पुनः||१०३||
तं स्नेहं श्लेष्मणा साकं तथा स्नेहो न तिष्ठति|
स्वेदेनोत्क्लेशितः श्लेष्मा नस्तःकर्मण्युपस्थितः ||१०४||
भूयः स्नेहस्य शैत्येन शिरसि स्त्यायते ततः|
श्रोत्रमन्यागलाद्येषु विकाराय स कल्पते||१०५||
ततो नस्तःकृते धूमं पिबेत् कफविनाशनम् |
हितान्नभुङ्निवातोष्णसेवी स्यान्नियतेन्द्रियः||१०६||
विधिरेषोऽवपीडस्य कार्यः प्रध्मापनस्य तु|
तत् षडङ्गुलया नाड्या धमेच्चूर्णं मुखेन तु||१०७||
विरिक्तशिरसं तूष्णं पाययित्वाऽम्बु भोजयेत्|
लघु त्रिष्वविरुद्धं च निवातस्थमतन्द्रितः||१०८||
विरेकशुद्धो दोषस्य कोपनं यस्य सेवते|
स दोषो विचरंस्तत्र करोति स्वान् गदान् बहून्||१०९||
यथास्वं विहितां तेषु क्रियां कुर्याद्विचक्षणः|
अकालकृतजातानां रोगाणामनुरूपतः||११०||
ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਵਿਧਿਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਕ੍ਸੂਰ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸੂਰ੍ਯੇ, ਸ਼ੀਤੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਸੂਰ੍ਯੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਾਵਸ਼੍ਯਕਸ੍ਯ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਾਵਸ਼੍ਯਕਰਣੀਯਮਲਵਿਸਰ੍ਗਾਦਿਕਸ੍ਯ| ਏਵਂ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਵਨਤਸ਼ਿਰਸ੍ਕਤਯਾ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ| ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਭਯਤਃ ਸਮਮਿਤਿ ਉਭਯਨਾਸਾਪੁਟੇਨਾਪਿ ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਣਾਡੀ ਨਸ੍ਯਦਾਨਨਲਿਕਾ| ਯਥਾਵਿਧੀਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਦਿਦੋਸਰਹਿਤਮ੍| ਕਤਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਧੁਮਪਾਨੋਪਪਤ੍ਤਿਵਰ੍ਣਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਧੂਮਪਾਨਮਾਹ- ਸ੍ਵੇਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਨਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼੍ਚ ‘ਸਡਙ੍ਗੁਲਯਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ਼ਿਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਵਿਰੇਚਨਸਾਧਾਰਣਮ੍| ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਸੁ| ਵਿਰੇਕਸ਼ੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਸ਼ੁਦ੍ਧਃ| ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕੋਪਨਂ ਸੇਵਤੇ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਕਾਲਕਤਜਾਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਰੂਪਤ ਇਤਿ ਅਕਾਲਕਤਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਜਾਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਰੂਪਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੮-੧੧੦||
Adhikarana 30 (111-115) · Śloka 115
ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਤੋਯੇ ਪੀਤੇਥ ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ|
ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਨਵੇ ਸ੍ਨਾਤੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੇਨੁਵਾਸਨੇ||੧੧੧||
ਨਾਵਨਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍|
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਦਿਰ੍ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ||੧੧੨||
ਕ੍ਸਾਮੇ ਵਿਰੇਚਿਤੇ ਗਰ੍ਭੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਭਿਹਤੇ ਤਸਿ|
ਵਾਤੋ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਨਸ੍ਯੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਾਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਗਦਾਨ੍||੧੧੩||
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਹਰਃ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਨੇਹਨਬਂਹਣਃ|
ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਃ, ਸ੍ਯਾਦ੍ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧੧੪||
ਜ੍ਵਰਸ਼ੋਕਾਤਿਤਪ੍ਤਾਨਾਂ ਤਿਮਿਰਂ ਮਦ੍ਯਪਸ੍ਯ ਤੁ|
ਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸ਼ੀਤਾਞ੍ਜਨੈਰ੍ਲੇਪੈਃ ਪੁਟਪਾਕੈਸ਼੍ਚ ਸਾਧਯੇਤ੍ ||੧੧੫||
View original
अजीर्णे भोजने भुक्ते तोये पीतेऽथ दुर्दिने|
प्रतिश्याये नवे स्नाते स्नेहपानेऽनुवासने||१११||
नावनं स्नेहनं रोगान् करोति श्लैष्मिकान् बहून्|
तत्र श्लेष्महरः सर्वस्तीक्ष्णोष्णादिर्विधिर्हितः||११२||
क्षामे विरेचिते गर्भे व्यायामाभिहते तृषि|
वातो रूक्षेण नस्येन क्रुद्धः स्वाञ्जनयेद्गदान्||११३||
तत्र वातहरः सर्वो विधिः स्नेहनबृंहणः|
स्वेदादिः, स्याद्घृतं क्षीरं गर्भिण्यास्तु विशेषतः||११४||
ज्वरशोकातितप्तानां तिमिरं मद्यपस्य तु|
रूक्षैः शीताञ्जनैर्लेपैः पुटपाकैश्च साधयेत् ||११५||
ਨਾਵਨਂ ਸ੍ਨੇਹਨਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਂ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਮਿਤਿ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਵਾਤਜਯਾਰ੍ਥਂ ਗਰ੍ਭਪੁਸ੍ਟਯੇ ਚ| ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਾਦਿਤਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਨਾਵਨਂ ਤਿਮਿਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਪਸ੍ਯ ਤਿਮਿਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਰੂਕ੍ਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਾਞ੍ਜਨਂ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਮਞ੍ਜਨਂ ਸ਼ੀਤਾਞ੍ਜਨਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- “ਲੇਖਨਂ ਰੋਪਣਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਾਦਨਮਥਾਪਿ ਚ| ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਰੋਪਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਮਧੁਰੇਣ ਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍|| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਲੇਖਨਂ ਕਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ| ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍ਤਿਕ੍ਤੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਪਯਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮ੍” ਇਤਿ| ਰੂਕ੍ਸੈਰਿਤ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਲੇਪਃ ਨਯਨਾਲੇਪਃ ; ਪੁਟਪਾਕਃ ਅਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਜਵਿਕਾਰਹਰਲੇਖਨਃ ਸ਼ਮਨੋ ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਪੁਟਪਾਕੋ ਹਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਸ੍ਨੇਹਨ-ਲੇਖਨ-ਪ੍ਰਸਾਦਨਭੇਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਉਕ੍ਤਃ; ਤਦ੍ਵਿਧਿਸ਼੍ਚੇਹਾਨ੍ਯਾਧਿਕਾਰਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਃ||੧੧੧-੧੧੫||
Adhikarana 31 (116-117) · Śloka 117
ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਨਾਵਨਂ ਮਤਮ੍|
ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤਿ ਨ ਚ ਦੋਸਾਵਾਨ੍||੧੧੬||
ਨਸ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਙ੍ਗੁਲਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨਿਸ਼ਿ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ|
ਨ ਚੋਚ੍ਛਿਙ੍ਘੇਦਰੋਗਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਸ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਤ੍||੧੧੭||
View original
स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं मतम्|
प्रतिमर्शस्तु नस्यार्थं करोति न च दोषावान्||११६||
नस्तः स्नेहाङ्गुलिं दद्यात् प्रातर्निशि च सर्वदा|
न चोच्छिङ्घेदरोगाणां प्रतिमर्शः स दार्ढ्यकृत्||११७||
ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨਾਵਨਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯੋਭਯਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਨਾਵਨਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮਨੂਦ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਨੇਹਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ, ਸਰ੍ਵਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਣਾਮੇਵੈਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਦ੍ਵਯਮਨੂਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਚ ਸ੍ਨੇਹਨਸ਼ਮਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਵਰੋਧ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚ| ਨ ਚ ਦੋਸਵਾਨਿਤਿ ਨ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਵਿਧਿਮਾਹ- ਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਙ੍ਗੁਲਿਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰਿਤਾਮਙ੍ਗੁਲਿਮ੍| ਸਰ੍ਵਦੇਤਿ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸੁ| ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਦਿਤਿ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾਦਿਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਤ੍| ਅਯਂ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਮਾਣੋਨੁਚ੍ਛਿਙ੍ਘਨਸ਼੍ਚ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਯਸ੍ਤੁ ਭੂਰਿਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰੋ ਨਾਸੌ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍ “ਈਸਦੁਚ੍ਛਿਙ੍ਘਨਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਾਵਾਨ੍ ਵਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਨਸ੍ਤੋ ਨਿਸਿਕ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ” ਇਤਿ; ਤਥਾ “ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਂ ਤੁ ਨ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਰਾਵਭਯਾਨ੍ਨਰਃ| ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਵ੍ਰਜੇਦਾਸ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਤਸ੍ਯ ਤੁ” ਇਤਿ||੧੧੬-੧੧੭||
Adhikarana 32 (118-119) · Śloka 119
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਤ੍ਰੀਣਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਭਿਹਤੇਸੁ ਚ|
ਤੇਸੁ ਲਿਙ੍ਗਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ ਰੋਗਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਸੌਸਧਾਃ||੧੧੮||
ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਵਿਧਿਸ੍ਤਥਾ|
ਸਵ੍ਯਾਪਦ੍ਭੇਸਜਂ ਸਿਦ੍ਧੌ ਮਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍||੧੧੯||
View original
तत्र श्लोकौ- त्रीणि यस्मात् प्रधानानि मर्माण्यभिहतेषु च|
तेषु लिङ्गं चिकित्सां च रोगभेदाश्च सौषधाः||११८||
विधिरुत्तरबस्तेश्च नस्तःकर्मविधिस्तथा|
सव्यापद्भेषजं सिद्धौ मर्माख्यायां प्रकीर्तितम्||११९||
ਤ੍ਰੀਣੀਤ੍ਯਾਦਿਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਰ੍ਥਃ||੧੧੮-੧੧੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਢਬਲਸਮ੍ਪੂਰਿਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने त्रिमर्मीयसिद्धिर्नाम नवमोऽध्यायः||९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||