9. trimarmīyā siddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಸ್ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಪ್ರಾಸೃತಯೋಗೀಯಾನನ್ತರಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಾ ಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ, ತ್ರಿಮರ್ಮಜರೋಗಾಶ್ರಯಿವ್ಯಾಪದಾಂ ಬಸ್ತಿರೂಪಚಿಕಿತ್ಸೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರತೀಕಾರಾನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗಾಧಿಕಾರಶ್ಚ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದನುವರ್ತತೇ ; ಕಿಂವಾ, ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದಿಕೃತಾ, ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪಾದಾಚ್ಚ ತ್ರಿಮರ್ಮಜಾ ಅಪಿ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಚಿಕಿತ್ಸೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ| ಏತದಧ್ಯಾಯವಕ್ತವ್ಯಾಶ್ಚ ಗದಾಸ್ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಧ್ಯಾಯವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನೋಕ್ತಾಃ, ತ ಇಹ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರಾಪಿ ಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಮರ್ಮಗತಾ ಗದಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ತಾನಧಿಕೃತಾ ಸಿದ್ಧಿಸ್ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಸಪ್ತೋತ್ತರಂ ಮರ್ಮಶತಮಸ್ಮಿಞ್ಛರೀರೇ ಸ್ಕನ್ಧಶಾಖಾಸಮಾಶ್ರಿತಮಗ್ನಿವೇಶ!| ತೇಷಾಮನ್ಯತಮಪೀಡಾಯಾಂ ಸಮಧಿಕಾ ಪೀಡಾ ಭವತಿ, ಚೇತನಾನಿಬನ್ಧವೈಶೇಷ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಶಾಖಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯೋ ಮರ್ಮಭ್ಯಃ ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತಾನಿ ಗರೀಯಾಂಸಿ, ಶಾಖಾನಾಂ ತದಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್; ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಹೃದ್ವಸ್ತಿಶಿರಾಂಸಿ, ತನ್ಮೂಲತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ||೩||

ಸಪ್ತೋತ್ತರಂ ಮರ್ಮಶತಮಿತಿ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಭಿಹಿತಂ; ತಚ್ಚ ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು ನಿವಿಷ್ಟಮ್| ಸ್ಕನ್ಧಶಬ್ದೇನಾನನ್ತರಾಧಿರುಚ್ಯತೇ; ಶಾಖಾಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ಶಾಖೇವ ಶಾಖೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಬಾಹುದ್ವಯಂ ಜಙ್ಘಾದ್ವಯಂ ಚೋಚ್ಯತೇ; ನೇಹ ಶಾಖಾಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಾದಿಧಾತೂನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ರಕ್ತಾದಿಧಾತೂನಾಂ ಸ್ಕನ್ಧೇಽಪಿ, ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಶಾಖಾಶ್ರಿತಾನಿ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶನ್ಮರ್ಮಾಣಿ, ಶೇಷಂ ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ತೇಷಾಮೇಕಾದಶೈಕಸ್ಮಿನ್ ಸಕ್ಥಿ ಭವನ್ತಿ, ಏತೇನೇತರಸಕ್ಥಿ ಬಾಹೂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೌ; ಉದರೋರಸೋರ್ದ್ವಾದಶ, ಚತುರ್ದಶ ಪೃಷ್ಠೇ, ಗ್ರೀವಾಂ ಪ್ರತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶತ್” (ಸು.ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ; ಏತೇಷಾಂ ಚ ಮರ್ಮಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಿಭಾಗ ಉಕ್ತಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಏವ “ತಲಹೃದಯ” (ಸು.ಶಾ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಪಞ್ಚತೋಽನುಸರಣೀಯಃ| ಸಪ್ತೋತ್ತರಶತಮರ್ಮಣಾಮಮರ್ಮಶರೀರದೇಶವಿಲಕ್ಷಣಂ ಧರ್ಮಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇತನಾನಿಬನ್ಧವೈಶೇಷ್ಯಾದಿತಿ ಯಸ್ಮಾನ್ಮರ್ಮಸು ಚೇತನಾಧಾತುರ್ವಿಶೇಷೇಣ ನಿಬದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಚೇತನಾನಿಬನ್ಧಶ್ಚ ಮರ್ಮಸ್ವದೃಷ್ಟಕೃತ ಏವ ಮರ್ಮಪೀಡಯಾ ವಿಶೇಷಪೀಡಾದರ್ಶನಾದುನ್ನೀಯತೇ| ಶಾಖಾನಾಂ ತದಾಶ್ರಿತತ್ವಾದಿತಿ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛಾಖಾ ಅಪಿ ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತಾಃ, ತೇನ ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತಶಾಖಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತಂ ಮರ್ಮ ಗರೀಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಚ ಶಾಖಾನಾಂ ಸ್ಕನ್ಧೋಪಘಾತೇನ ತದುಪಘಾತಾತ್, ತಥಾ ಸ್ಕನ್ಧನಿಷ್ಪನ್ನೇನೈವ ರಸಾದಿನಾ ತತ್ಪೋಷಣಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ಸ್ಕನ್ಧಾಶ್ರಿತಾನ್ಯೇವ ಮರ್ಮಾಣಿ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ, ನ ಶಾಖಾಶ್ರಯಾಣಿ; ತೇನ ಚ ಸ್ಕನ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಶೃಙ್ಗಾಟಕಾನ್ಯಧಿಪತಿಃ ಶಙ್ಖೌ ಕಣ್ಠಶಿರೋಗುದಮ್| ಹೃದಯಂ ಬಸ್ತಿನಾಭೀ ಚ ಘ್ನನ್ತಿ ಸದ್ಯೋ ಹತಾನಿ ವೈ” (ಸು.ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶಿರಾಂಸಿ ಗರೀಯಾಂಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತದ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ತನ್ಮೂಲತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯೇತಿ| ತನ್ಮೂಲತ್ವಾದಿತಿ ತದಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಚ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ ‘ತತ್ರ ಹೃದಯೇ ದಶ ಧಮನ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ನಾಭ್ಯಾಮರಾ ಇವ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಮರ್ಮಾನ್ತರಾಣ್ಯಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ; ಯಥಾ ‘ದಶೈವಾಯತನಾನ್ಯಾಹುಃ ಪ್ರಾಣಾ ಯೇಷು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ| ಶಙ್ಖೌ ಮರ್ಮತ್ರಯಂ ಕಣ್ಠೋ ರಕ್ತಂ ಶುಕ್ರೌಜಸೀ ಗುದಮ್’ (ಸೂ.ಅ.೨೯) ಇತ್ಯನೇನ, ತಥಾಽಪಿ ಶಙ್ಖಾದೀನಿ ನ ಶರೀರಾಶ್ರಯಭೂತಾನಿ ಯಥಾ ಹೃದಯಾದೀನಿ; ತೇನ ಪ್ರಾಣಾಯತನತ್ವೇ ಸಮಾನೇಽಪ್ಯುಕ್ತಶರೀರಾಶ್ರಯತ್ವವಿಶೇಷಾದಿಹ ಹೃದಯಾದೀನಾಮೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ; ಕಿಞ್ಚ, ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯತ್ವಮಪಿ ಯಥಾ ಹೃದಯಾದೀನಾಂ ನ ತಥಾ ಶಙ್ಖಾದೀನಾಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ “ಸಪ್ತೋತ್ತರಂ ಮರ್ಮಶತಂ ಯದುಕ್ತಂ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಮಧಿಕೃತ್ಯ ತೇಷು| ಮರ್ಮಾಣಿ ಬಸ್ತಿಂ ಹೃದಯಂ ಶಿರಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾನ್ಯೃಷಯೋ ವದನ್ತಿ|| ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾನ್ ತಾನಪಿ ಪೀಡಯನ್ತೋ ವಾತಾದಯೋಽಸೂನಪಿ ಪೀಡಯನ್ತಿ” (ಸು.ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶಙ್ಖಾದಿಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ಹೃದಯಾದಿಷ್ವೇವ ಸಾಮೀಪ್ಯಾದನ್ತರ್ಭಾವಂ ದರ್ಶಯನ್ತಿ, ತಚ್ಚಾಮೂಲತ್ವಾದುಪೇಕ್ಷಿತಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಹೃದಯೇ ದಶ ಧಮನ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚೇತನಾ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚ ನಾಭ್ಯಾಮರಾ ಇವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾನಿ, ಶಿರಸಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಾಣವಹಾನಿ ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸೂರ್ಯಮಿವ ಗಭಸ್ತಯಃ ಸಂಶ್ರಿತಾನಿ, ಬಸ್ತಿಸ್ತು ಸ್ಥೂಲಗುದಮುಷ್ಕಸೇವನೀಶುಕ್ರಮೂತ್ರವಾಹಿನೀನಾಂ ನಾಡೀ(ಲೀ)ನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಮೂತ್ರಧಾರೋಽಮ್ಬುವಹಾನಾಂ ಸರ್ವಸ್ರೋತಸಾಮುದಧಿರಿವಾಪಗಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ , ಬಹುಭಿಶ್ಚ ತನ್ಮೂಲೈರ್ಮರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಕೈಃ ಸ್ರೋತೋಭಿರ್ಗಗನಮಿವ ದಿನಕರಕರೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತಮಿದಂ ಶರೀರಮ್||೪|| ತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯಾಪಿ ಭೇದಾದಾಶ್ವೇವ ಶರೀರಭೇದಃ ಸ್ಯಾತ್, ಆಶ್ರಯನಾಶಾದಾಶ್ರಿತಸ್ಯಾಪಿ ವಿನಾಶಃ; ತದುಪಘಾತಾತ್ತು ಘೋರತರವ್ಯಾಧಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ; ತಸ್ಮಾದೇತಾನಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಬಾಹ್ಯಾಭಿಘಾದ್ವಾತಾದಿಭ್ಯಶ್ಚ||೫||

ದಶ ಧಮನ್ಯ ಇತಿ ಓಜೋವಹಾ ದಶ ಧಮನ್ಯಃ, “ಅರ್ಥೇ ದಶ ಮಹಾಮೂಲಾಃ ಸಮಾಸಕ್ತಾಃ” (ಸೂ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ| ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾವಿತಿ ಉಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸೌ, ಕೇಚಿತ್ತು ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಯಥೋಕ್ತಾವೇವ ವಾತೌ ಪ್ರಾಹುಃ; ತತ್ರಾಪಾನೋ ಯದ್ಯಪಿ ಮೇಢ್ರಶ್ರೋಣ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ರಯ ಏವೇತ್ಯಾಹುಃ, ತಥಾಽಪಿ ಹೃದಯಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾದ್ಧೃದಯಾಶ್ರಿತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಮನಃ ಅನ್ತಃಕರಣಮ್| ಬುದ್ಧಿಃ ಮಹಚ್ಛಬ್ದಾಭಿಲಪ್ಯಾ| ಚೇತನಾ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿಭೇದಃ| ಮಹಾಭೂತಾನೀತಿ ಆತ್ಮಸಮ್ಬದ್ಧಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಹಾಭೂತಾನಿ| ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯದರ್ಶನೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಂ ಶಾರೀರೇ ಚ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಮನುಸರಣೀಯಮ್| ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಂ- “ಷಡಙ್ಗಮಙ್ಗಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯರ್ಥಪಞ್ಚಕಮ್| ಆತ್ಮಾ ಚ ಸಗುಣಶ್ಚೇತಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಂ ಚ ಹೃದಿ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್” (ಸೂ.ಅ.೩೦) ಇತಿ; ತೇಽರ್ಥಾ ಏತಚ್ಛ್ಲೋಕೋಕ್ತಾಃ, ಅಧಿಕಾರ್ಥಾನಾಂ ಚ ಪ್ರೋಕ್ತೇಷ್ವೇವಾವರೋಧೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ; ಕಿಂವಾ ಇಹ ಶಾಸ್ತ್ರೋದ್ಧಾರೇಣಾಭಿಧಾನಮ್| ಯಥಾ ಹೃದಯೇ ದಶ ಧಮನ್ಯಾದೀನ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿ, ತದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯತಿ- ನಾಭ್ಯಾಮರಾ ಇವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾನೀತಿ; ನಾಭಿಃ ಚಕ್ರನಾಭಿಃ, ಅರಾಃ ಚಕ್ರನೇಮಿಮಧ್ಯಸ್ಥಕಾಷ್ಠಾನಿ, ಯಥಾ- ಚಕ್ರನಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ, ಅರಾಸ್ತದುಪಘಾತಾದುಪಹನ್ಯನ್ತೇ, ತನ್ಮೂಲತ್ವೇನ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಧಮನ್ಯಾದಯೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ನಾಭ್ಯಾಮಪರಾ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ತೇನ ಗರ್ಭನಾಭ್ಯಾಮಪರಾ ಇವೇತ್ಯರ್ಥಃ (ಅರಾ ಇವ ಅಪರೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ)| ಏತೇನ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರವರ್ತಿನಾಮಪಿ ಧಮನ್ಯಾದೀನಾಂ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಶಿರಸ ಆಶ್ರಯತ್ವಮಾಹ- ಶಿರಸೀತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಾಣವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಽಪಿ ಭವನ್ತಿ , ತಥಾಽಪಿ ಶಿರಸಿ ವಿಶೇಷೇಣೈವೈತಾನಿ ಪ್ರಬದ್ಧಾನೀತಿ ಸೂರ್ಯಮಿವ ಗಭಸ್ತಯ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ಶಿರಆಶ್ರಯತ್ವಂ ಚ ಯಥೋಕ್ತಸ್ರೋತಸಾಂ ತದುಪಘಾತೇನ ವಿಶಿಷ್ಟೋಪಘಾತದರ್ಶನಾದುನ್ನೀಯತೇ| ಬಸ್ತೇಃ ಶರೀರಾಶ್ರಯತ್ವಮಾಹು- ಬಸ್ತಿಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೂಲಗುದಾದಿಮಧ್ಯಸ್ಥಿತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನೇನಾಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲಗುದಾದೀನಾಂ ಬಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಮ್ಬುವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠೇತಿ ಸ್ಥಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಉದಧಿರ್ಯಥಾಽಽಪಗಾನಾಂ ಪೂರಣೀಯಸ್ಥಾನಂ, ತಥಾ ಬಸ್ತಿರಪ್ಯಮ್ಬುವಹಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಶ್ರಾಮಸ್ಥಾನಮ್| ತನ್ಮೂಲೈರಿತಿ ತತ್ಸಮ್ಬದ್ಧೈರ್ಮರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಕೈಃ; ನಹಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮರ್ಮತ್ವಮಸ್ತಿ; ಕಿಂವಾ ಸ್ರೋತೋಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಸಿರಾಮರ್ಮಣಾಂ ಗ್ರಹಣಂ; ಕಿಂವಾ ಮರ್ಮಸಮ್ಬದ್ಧಾನಿ ಮರ್ಮಪೋಷಕಾಣಿ ವಾ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಮರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಕಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ಆಶ್ರಯನಾಶಾದಾಶ್ರಿತಸ್ಯ ನಾಶ ಇತಿ ಆಶ್ರಯನಾಶಾದಾಶ್ರಿತಸ್ಯ ನಾಶೋ ಯಸ್ಮಾದ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ನಾಶಾಚ್ಛರೀರನಾಶೋ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಶರೀರಸ್ಯ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಶರೀರಾರಮ್ಭಕಪ್ರಧಾನದಶಧಮನ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವೇನೈವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಪಘಾತಾದಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೈಕೃತಾತ್||೪-೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ತತ್ರ ಹೃದ್ಯಭಿಹತೇ ಕಾಸಶ್ವಾಸಬಲಕ್ಷಯಕಣ್ಠಶೋಷಕ್ಲೋಮಾಕರ್ಷಣಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಗಮಮುಖತಾಲುಶೋಷಾಪಸ್ಮಾರೋನ್ಮಾದಪ್ರಲಾಪಚಿತ್ತನಾಶಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ; ಶಿರಸ್ಯಭಿಹತೇ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರ್ದಿತಚಕ್ಷುರ್ವಿಭ್ರಮಮೋಹೋದ್ವೇಷ್ಟನಚೇಷ್ಟಾನಾಶಕಾಸಶ್ವಾಸಹನುಗ್ರಹಮೂಕಗದ್ಗದತ್ವಾಕ್ಷಿನಿಮೀಲನ- ಗಣ್ಡಸ್ಪನ್ದನಜೃಮ್ಭಣಲಾಲಾಸ್ರಾವಸ್ವರಹಾನಿವದನಜಿಹ್ಮತ್ವಾದೀನಿ, ಬಸ್ತೌ ತು ವಾತಮೂತ್ರವರ್ಚೋನಿಗ್ರಹವಙ್ಕ್ಷಣಮೇಹನಬಸ್ತಿಶೂಲಕುಣ್ಡಲೋದಾವರ್ತಗುಲ್ಮಾನಿಲಾಷ್ಠೀಲೋಪಸ್ತಮ್ಭನಾಭಿಕುಕ್ಷಿಗುದಶ್ರೋಣಿಗ್ರಹಾದಯಃ ; ವಾತಾದ್ಯುಪಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ತ್ವೇಷಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಸಕ್ರಿಯಾವಿಧೀನ್ಯುಕ್ತಾನಿ||೬||

ಹೃದಯಾದ್ಯಭಿಘಾತಭವಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕ್ರಮೇಣಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಲೋಮಾಪಕರ್ಷಣಂ ಕ್ಲೋಮಾಪಕರ್ಷಣಾಕಾರಾ ವೇದನಾ| ವೇಷ್ಟನಂ ಶಿರಸಿ ವೇಷ್ಟನಾಕಾರಾ ವೇದನಾ| ಕುಣ್ಡಲಂ ಬಸ್ತೌ ಕುಣ್ಡಲರೂಪಾ ವೇದನಾ| ಉಪಸ್ತಮ್ಭಃ ಬಸ್ತೇರೇವ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಇತಿ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ| ಸಕ್ರಿಯಾವಿಧಿನೀತಿ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಧಾನಾನಿ||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಕಿನ್ತ್ವೇತಾನಿ ವಿಶೇಷತೋಽನಿಲಾದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಣಿ, ಅನಿಲೋ ಹಿ ಪಿತ್ತಕಫಸಮುದೀರಣೇ ಹೇತುಃ ಪ್ರಾಣಮೂಲಂ ಚ, ಸ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಸಾಧ್ಯತಮಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನ ಬಸ್ತಿಸಮಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರ್ಮ ಮರ್ಮಪರಿಪಾಲನಮಸ್ತಿ| ತತ್ರ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾನ್ ವಿಮಾನೇ ದ್ವೌ ಚಾನುವಾಸನಸ್ಕನ್ಧಾವಿಹ ಚ ವಿಹಿತಾನ್ ಬಸ್ತೀನ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಚಾರ್ಯ ಮಹಾಮರ್ಮಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇದ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ||೭||

ಮರ್ಮಪರಿಪಾಲನೇ ಬಸ್ತೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮಾಹ- ಕಿನ್ತ್ವೇತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರ್ದ್ವಯೋರಕ್ರಿಯಯೋರೀರಣೇಽನಿಲ ಏವ ಹೇತುಃ, ತೇನ ಕಫಪಿತ್ತಜೇಽಪಿ ವಿಕಾರೇ ವಾಯುರ್ನಿಮಿತ್ತಂ, ವಾತಜವಿಕಾರೇಽಪಿ ವಾಯುಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರ ಏವ ಕಾರಣಮ್, ಅತಃ ಸರ್ವವಿಕಾರೇಷು ಮರ್ಮಾಣಿ ರಕ್ಷಯತಾ ತತ್ಕಾರಣಾದನಿಲಾದೇವ ಮರ್ಮಾಣಿ ರಕ್ಷಣೀಯಾನಿ| ತಥಾ ಪ್ರಾಣಮೂಲಂ ಚೇತಿ ಜೀವಿತಹೇತುಶ್ಚಾವಿಕೃತೋ ವಾಯುಃ, ವಿಕೃತಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೋಪಘಾತಕಃ; ತೇನ ಮರ್ಮಾಣ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ವಾತಾದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಣಿ| ಬಸ್ತಿಸಾಧ್ಯತಮ ಇತಿ ಇತರಚಿಕಿತ್ಸಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಸ್ತಿನಾ ಸಾಧ್ಯತಮಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಬಸ್ತಿರ್ವಾತಹರಾಣಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ| ದ್ವೌ ಚಾನುವಾಸನಸ್ಕನ್ಧಾವಿತಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ “ಅನುವಾಸನಂ ತು ಸ್ನೇಹ ಏವ, ಸ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಸ್ಥಾವರೋ ಜಙ್ಗಮಶ್ಚ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತೌ ದ್ವಾವನುವಾಸನಸ್ಕನ್ಧೌ ಜ್ಞೇಯೌ| ಇಹೇತಿ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಚಾರ್ಯೇತಿ ದೋಷೌಷಧಾದೀನಿ ದಶ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಚಾರ್ಯ, ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಚಾರ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಭೂಯಶ್ಚ ಹೃದ್ಯುಪಸೃಷ್ಟೇ ಹಿಙ್ಗುಚೂರ್ಣಂ ಲವಣಾನಾಮನ್ಯತಮಚೂರ್ಣಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ರಸೇನಾನ್ಯೇನ ವಾಽಮ್ಲೇನ ಹೃದ್ಯೇನ ವಾ ಪಾಯಯೇತ್, ಸ್ಥಿರಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲೀರಸಃ ಸಶರ್ಕರಃ ಪಾನಾರ್ಥಂ, ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲರಸಸಿದ್ಧಾ ಚ ಯವಾಗೂಃ, ಹೃದ್ರೋಗವಿಹಿತಂ ಚ ಕರ್ಮ; ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತು ವಾತೋಪಸೃಷ್ಟೇಽಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದನೋಪನಾಹಸ್ನೇಹಪಾನನಸ್ತಃಕರ್ಮಾವಪೀಡನಧೂಮಾದೀನಿ; ಬಸ್ತೌ ತು ಕುಮ್ಭೀಸ್ವೇದಃ, ವರ್ತಯಃ, ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿರ್ಗೋಮೂತ್ರಸಿದ್ಧೋ ನಿರೂಹಃ, ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸುರಾಸಿದ್ಧಃ, ಶರಕಾಶೇಕ್ಷುದರ್ಭಗೋಕ್ಷುರಕಮೂಲಶೃತಕ್ಷೀರೈಶ್ಚ ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಖರಾಶ್ವಾಬೀಜಯವರ್ಷಭಕವೃದ್ಧಿಕಲ್ಕಿತೋ ನಿರೂಹಃ, ಪೀತದಾರುಸಿದ್ಧತೈಲೇನಾನುವಾಸನಂ, ತೈಲ್ವಕಂ ಚ ಸರ್ಪಿರ್ವಿರೇಕಾರ್ಥಂ, ಶತಾವರೀಗೋಕ್ಷುರಕಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಗುಡೂಚೀಪುನರ್ನವೋಶೀರಮಧುಕದ್ವಿಸಾರಿವಾಲೋಧ್ರಶ್ರೇಯಸೀಕುಶಕಾಶಮೂಲಕಷಾಯಕ್ಷೀರಚತುರ್ಗುಣಂ ಬಲಾವೃಷರ್ಷಭಕಖರಾಶ್ವೋಪಕುಞ್ಚಿಕಾವತ್ಸಕತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಬೀಜಶಿತಿವಾರಕಮಧುಕವಚಾಶತಪುಷ್ಪಾಶ್ಮಭೇದಕವರ್ಷಾಭೂಮದನಫಲಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮುತ್ತರಬಸ್ತಿರ್ನಿರೂಹೋ ವಾ ಶುದ್ಧಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಶೂಲಮೂತ್ರವಿಕಾರಹರ ಇತಿ||೮||

ವಿಶೇಷೇಣ ಮರ್ಮಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ - ಭೂಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದ್ಯುಪಸೃಷ್ಟೇ ‘ವಾತೇನ” ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಲವಣಾನಾಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ಅನ್ಯ ಏವ ಅನ್ಯತಮಃ, ಯಥಾ- ಶ್ರೇಷ್ಠತಮ ಇತಿ| ಹೃದ್ಯೇನೇತಿ ಮನೋಽನುಕೂಲೇನ; ಯದ್ ದ್ವೇಷ್ಯರಸಸ್ಯ ಹೃದಹಿತತಯಾಽಹೃದ್ಯತ್ವಂ, ತನ್ಮನೋಽನನುಕೂಲತ್ವಮೇವ| ಹೃದ್ರೋಗವಿಹಿತಂ ಚ ಕರ್ಮೇತಿ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ| ಧೂಮಾದೀನೀತಿ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪರಿಷೇಕೋಪನಾಹಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| ಬಸ್ತೌ ತ್ವಿತಿ ‘ಪ್ರದುಷ್ಟೇ ವಾತೇನ’ ಇತಿ ಪ್ರಕರಣಾಜ್ಜ್ಞೇಯಂ; ಪಿತ್ತಕಫದುಷ್ಟೌ ಚ ವಾಯುರೇವ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಪ್ರಾಗೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ; ತೇನ ಕಫಪಿತ್ತದುಷ್ಟಿರಪಿ ಲಭ್ಯತೇ| ವರ್ತಯ ಇತಿ ಫಲವರ್ತಯಃ| ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿರಿತಿ “ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲತಿಲ್ವಕಮಹಾವೃಕ್ಷಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನೀದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀನಾಮ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ ಶ್ಯಾಮಾದಿಃ| ಬಿಲ್ವಾದಿರಿತಿ ಬೃಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ; ಕಿಂವಾ “ಬಿಲ್ವಮೂಲತ್ರಿವೃದ್ದಾರುಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥವಾನ್” (ಸಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತೋ ಬಿಲ್ವಾದಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ| ಶರಾದಿಮೂಲಶೃತಕ್ಷೀರಹಪುಷಾದಿಕಲ್ಕೋಽಪರಃ| ಖರಾಶ್ವಾ ಅಜಮೋದಾ| ಪೀತದಾರುಸಿದ್ಧತೈಲೇನ ಸಾಧಿತಮನುವಾಸನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿರೂಹೇ ಸ ತಥಾ| ಕೇಚಿತ್ತು ಸರಲಸಾರಾಕೃಷ್ಟತೈಲಂ ಪೀತದಾರುಸಿದ್ಧತೈಲಮಾಹುಃ| ತೈಲ್ವಕಸರ್ಪಿಃ ತಿಲ್ವಕಕಲ್ಪೋಕ್ತಮ್| ಶತಾವರೀತ್ಯಾದೌ ದ್ವಿಸಾರಿವೇತಿ ಅನನ್ತಮೂಲಶ್ಯಾಮೇ| ಶ್ರೇಯಸೀ ರಾಸ್ನಾ| ಉಪಕುಞ್ಚಿಕಾ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಮ್| ಶಿತಿವಾರಕಃ ಶಾಲಿಞ್ಚಃ| ಅಶ್ಮಭೇದಕಃ ಪಾಷಾಣಭೇದಕಃ| ಉತ್ತರಬಸ್ತಿರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋತ್ತರಬಸ್ತಿವಿಧಾನಾದ್ದೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರೂಹಃ ನಿರೂಹಸ್ಥಾನೇ ದೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಹೃದಯೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಬಸ್ತೌ ಚ ನೃಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ಸದಾ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತ ಪರಿಪಾಲನೇ||೯|| ಆಬಾಧವರ್ಜನಂ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುವರ್ತನಮ್| ಉತ್ಪನ್ನಾರ್ತಿವಿಘಾತಶ್ಚ ಮರ್ಮಣಾಂ ಪರಿಪಾಲನಮ್||೧೦||

ಗದ್ಯೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಧಿಕಮಪ್ಯಾಹ- ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಹೃದಯೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಆಬಾಧವರ್ಜನಮಿತಿ ಮರ್ಮೋಪಘಾತಕಹೇತುವರ್ಜನಮ್| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುವರ್ತನಂ ಚ ಹೃದಯಾದಿಪೋಷಕತಯೈವ ಪಾಲಕಂ ಭವತಿ| ಉತ್ಪನ್ನಾರ್ತಿವಿಘಾತ ಇತಿ ಉತ್ಪನ್ನಮರ್ಮರೋಗಪ್ರತೀಕಾರಃ||೯-೧೦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ಅತ ಉರ್ಧ್ವಂ ವಿಕಾರಾ ಯೇ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ| ನ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮರ್ಮಜಾಸ್ತೇಷಾಂ ಕಾಂಶ್ಚಿದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸೌಷಧಾನ್||೧೧||

ಮರ್ಮಪರಿಪಾಲಕಬಸ್ತಿಕಥನಪ್ರಸಙ್ಗಾದನುಕ್ತಮರ್ಮಗತರೋಗಾನ್ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೧||

Adhikarana 9 (12-15) · Śloka 15

ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸ್ವೈಃ ಕೋಪನೈರ್ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಪೀಡಯನ್ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯನ್||೧೨|| ಧನುರ್ವನ್ನಮಯೇದ್ಗಾತ್ರಾಣ್ಯಾಕ್ಷಿಪೇನ್ಮೋಹಯೇತ್ತಥಾ| (ನಮಯೇಚ್ಚಾಕ್ಷಿಪೇಚ್ಚಾಙ್ಗಾನ್ಯುಚ್ಛ್ವಾಸಂ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಚ)| ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಚಾಪ್ಯುಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋಽಥ ನಿಮೀಲಕಃ ||೧೩|| ಕಪೋತ ಇವ ಕೂಜೇಚ್ಚ ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ| ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಂಸ್ತಮ್ಭ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಹತ್ವಾ ಕಣ್ಠೇನ ಕೂಜತಿ||೧೪|| ಹೃದಿ ಮುಕ್ತೇ ನರಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಯಾತಿ ಮೋಹಂ ವೃತೇ ಪುನಃ| ವಾಯುನಾ ದಾರುಣಂ ಪ್ರಾಹುರೇಕೇ ತಮಪತಾನಕಮ್||೧೫||

ಹೃದ್ರೋಗಮಪತನ್ತ್ರಕಮಾಹ- ಕ್ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ವಾತಸ್ಥಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯದೂರ್ಧ್ವಮ್| ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋಽಥ ನಿಮೀಲನ ಇತಿ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋ ವಾ ಭವತಿ ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷೋ ವಾ ಭವತಿ| ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿವೇಗಕಾಲೇ ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಹತ್ವಾ ಕಣ್ಠೇನ ಕೂಜತಿ, ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಭವತಿ| ಮೋಹಂ ವೃತೇ ಪುನರಿತಿ ಹೃದಯೇ ವೃತೇ ಪುನರ್ವಾಯುನಾ ಮೋಹಂ ಯಾತಿ; ವಾಯುನೇತಿ ಕಫಯುಕ್ತೇನ; ಏಕೇ ತಮಪತಾನಕಮೇವಾಪತನ್ತ್ರಕಮಾಹುಃ| ಅತ್ರ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಹೃಚ್ಛಿರಃಶಙ್ಖಪೀಡನಾನಮನಾಙ್ಗಾಕ್ಷೇಪಪ್ರಮೋಹಾಕ್ಷಿಸ್ತಮ್ಭಾನಿಮೀಲನಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸಕೂಜನಾನ್ಯಪತನ್ತ್ರಕೇ”ಇತಿ| ಕಿಂವಾ ಅಪತನ್ತ್ರಕಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ- ವಾತಾತ್, ಕಫಾಚ್ಚ ; ತತ್ರ ‘ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ’ ಇತ್ಯನೇನ ಕಫಜ ಉಚ್ಯತೇ; ‘ವಾಯುನಾ ದಾರುಣಂ ಪ್ರಾಹುಃ’ ಇತ್ಯನೇನ ವಾಯುನಾ ಜನಿತಮಪತನ್ತ್ರಕಮೇವಾಪತಾನಕಮಾಹುಃ| ತಸ್ಯ ದಾರುಣತ್ವಂ ದಾರುಣವಾತಾರಬ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತಥೈವ ಸುಶ್ರುತೇ ವಾತವ್ಯಾಧಾವತನ್ತ್ರಕಃ ಪಠಿತಃ||೧೨-೧೫||

Adhikarana 10 (16-20) · Śloka 20

ಶ್ವಸನಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ರುದ್ಧಂ ತಸ್ಯ ವಿಮೋಕ್ಷಯೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಪ್ರಧಮನೈಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ತಾಸು ಮುಕ್ತಾಸು ವಿನ್ದತಿ||೧೬|| ಮರಿಚಂ ಶಿಗ್ರುಬೀಜಾನಿ ವಿಡಙ್ಗಂ ಚ ಫಣಿಜ್ಝಕಮ್| ಏತಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚೂರ್ಣಾನಿ ದದ್ಯಾಚ್ಛೀರ್ಷವಿರೇಚನಮ್||೧೭|| ತುಮ್ಬುರೂಣ್ಯಭಯಾ ಹಿಙ್ಗು ಪೌಷ್ಕರಂ ಲವಣತ್ರಯಮ್| ಯವಕ್ವಾಥಾಮ್ಬುನಾ ಪೇಯಂ ಹೃದ್ಗ್ರಹೇ ಚಾಪತನ್ತ್ರಕೇ ||೧೮|| ಹಿಙ್ಗ್ವಮ್ಲವೇತಸಂ ಶುಣ್ಠೀಂ ಸಸೌವರ್ಚಲದಾಡಿಮಮ್| ಪಿಬೇದ್ವಾತಕಫಘ್ನಂ ಚ ಕರ್ಮ ಹೃದ್ರೋಗನುದ್ಧಿತಮ್||೧೯|| ಶೋಧನಾ ಬಸ್ತಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ನ ಹಿತಾಸ್ತಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ| ಸೌವರ್ಚಲಾಭಯಾವ್ಯೋಷೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಮೈ ಘೃತಂ ಹಿತಮ್||೨೦||

ತಾಸ್ವಿತಿ ಚೇತನಾವಹಾಸು ಧಮನೀಷು| ಯವಕ್ವಾಥಾಮ್ಬುನೇತಿ ಯವೈಃ ಷಡಙ್ಗವಿಧಿನಾ ಶೃತಪಾನೀಯೇನ| ಹೃದ್ರೋಗನುದ್ ವಾತಕಫಘ್ನಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ ತದ್ಧಿತಮಪತನ್ತ್ರಕೇ| ಶೋಧನಾ ಇತ್ಯಾದೌ “ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ಶೋಧನಾ ನ ಹಿತಾಃ’ ಇತಿ ವಚನೇನ ಶೋಧನಾರ್ಥಸ್ತೋಕನಿರೂಹದಾನಂ, ಭೂರಿಶೋಧನನಿರೂಹದಾನೇ ತು ವಾತಕ್ಷೋಭಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ||೧೬-೨೦||

Adhikarana 11 (21-24) · Śloka 24

ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವನ್ನಸೇವನಾಚ್ಚಿನ್ತನಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್ | ಶೋಕಾದ್ವ್ಯಾಧ್ಯನುಷಙ್ಗಾಚ್ಚ ವಾಯುನೋದೀರಿತಃ ಕಫಃ||೨೧|| ಯದಾಽಸೌ ಸಮವಸ್ಕನ್ದ್ಯ ಹೃದಯಂ ಹೃದಯಾಶ್ರಯಾನ್| ಸಮಾವೃಣೋತಿ ಜ್ಞಾನಾದೀಂಸ್ತದಾ ತನ್ದ್ರೋಪಜಾಯತೇ||೨೨|| ಹೃದಯೇ ವ್ಯಾಕುಲೀಭಾವೋ ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್| ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ತನ್ದ್ರಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಂ ಮತಮ್||೨೩|| ಕಫಘ್ನಂ ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಶೋಧನಂ ಶಮನಾನಿ ಚ| ವ್ಯಾಯಾಮೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಶ್ಚ ಭೋಜ್ಯಂ ಚ ಕಟುತಿಕ್ತಕಮ್||೨೪||

ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೨೧-೨೪||

Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26

ಮೂತ್ರೌಕಸಾದೋ ಜಠರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮುತ್ಸಙ್ಗಸಙ್ಕ್ಷಯೌ| ಮೂತ್ರಾತೀತೋಽನಿಲಾಷ್ಠೀಲಾ ವಾತಬಸ್ತ್ಯುಷ್ಣಮಾರುತೌ||೨೫|| ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ವಿಡ್ಘಾತೋ ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಮ್| ತ್ರಯೋದಶೈತೇ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ದೋಷಾಸ್ತಾಲ್ಲಿಙ್ಗತಃ ಶೃಣು||೨೬||

ಹೃದ್ರೋಗಮಭಿಧಾಯ ಬಸ್ತಿರೋಗಾನಾಹ- ಮೂತ್ರೌಕಸಾದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ಮೂತ್ರದೋಷಾ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ಭಿನ್ನಾ ಏವೇತಿ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯ ಏವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್||೨೫-೨೬||

Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28

ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋ ದ್ವಾವಪಿ ವಾ ಬಸ್ತೌ ಸಂಹನ್ಯತೇ ಯದಾ| ಮಾರುತೇನ ತದಾ ಮೂತ್ರಂ ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ಘನಂ ಸೃಜೇತ್||೨೭|| ಸದಾಹಂ ಶ್ವೇತಸಾನ್ದ್ರಂ ವಾ ಸರ್ವೈರ್ವಾ ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುತಮ್| ಮೂತ್ರೌಕಸಾದಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೈರ್ಜಯೇತ್||೨೮||

ಪಿತ್ತಂ ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಮೂತ್ರೌಕಸಾದಮಾಹ| ಅಯಂ ಚ ವಾತಕಫ-ಪಿತ್ತವಾತ-ತ್ರಿದೋಷೈರ್ಜನ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸಂಹನ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಂಹತೇ ರಕ್ತಪೀತವರ್ಣತಾ ಪಿತ್ತೇನ, ಶ್ವೇತವರ್ಣತಾ ಕಫೇನ, ಕಫಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣತಾ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ, ವಾಯುಸ್ತು ಸರ್ವಾನುಗತ ಏವ| ಅತ್ರ ವಾಯೋರಾವರಣಕೃತ ಏವ ಕೋಪಃ; ತೇನ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರೇವ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ ‘ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೈರ್ಜಯೇತ್’ ಇತ್ಯನೇನ, ವಾಯೋಸ್ತ್ವಾವರಣಜಯಾದೇವ ಜಯೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೨೭-೨೮||

Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31

ವಿಧಾರಣಾತ್ ಪ್ರತಿಹತಂ ವಾತೋದಾವರ್ತಿತಂ ಯದಾ| ಪೂರಯತ್ಯುದರಂ ಮೂತ್ರಂ ತದಾ ತದನಿಮಿತ್ತರುಕ್||೨೯|| ಅಪಕ್ತಿಮೂತ್ರವಿಟ್ಸಙ್ಗೈಸ್ತನ್ಮೂತ್ರಜಠರಂ ವದೇತ್| ಮೂತ್ರವೈರೇಚನೀಂ ತತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೩೦|| ಹಿಙ್ಗುದ್ವಿರುತ್ತರಂ ಚೂರ್ಣಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್| ಹನ್ಯಾನ್ಮೂತ್ರೋದರಾನಾಹಮಾಧ್ಮಾನಂ ಗುದಮೇಢ್ರಯೋಃ||೩೧||

ಅನಿಮಿತ್ತರುಗಿತಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣನಿಮಿತ್ತರುಕ್| ಮೂತ್ರವೈರೇಚನೀಮಿತಿ ಮೂತ್ರವಿರೇಚನೀಯದಶಕಪ್ರಯೋಗರೂಪಾಮ್| ಹಿಙ್ಗುದ್ವಿರುತ್ತರಂ ತು ‘ದ್ವಿರುತ್ತರಂ ಹಿಙ್ಗುವಚಾ’ (ಚಿ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ, ಹಿಙ್ಗು ದ್ವಿರುತ್ತರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ತದ್ಧಿಙ್ಗುದ್ವಿರುತ್ತರಮ್||೨೯-೩೧||

Adhikarana 15 (32-48) · Śloka 49

ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯ ವ್ಯವಾಯಾತ್ತು ರೇತೋ ವಾತೋದ್ಧತಂ ಚ್ಯುತಮ್| ಪೂರ್ವಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಸ್ರವೇತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ||೩೨|| ಖವೈಗುಣ್ಯಾನಿಲಾಕ್ಷೇಪೈಃ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮೂತ್ರಂ ಚ ತಿಷ್ಠತಿ| ಮಣಿಸನ್ಧೌ ಸ್ರವೇತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ತದರುಗ್ವಾಽಥ ಚಾತಿರುಕ್||೩೩|| ಮೂತ್ರೋತ್ಸಙ್ಗಃ ಸ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮುಚ್ಛೇಷಗುರುಶೇಫಸಃ | ವಾತಾಕೃತಿರ್ಭವೇದ್ವಾತಾನ್ಮೂತ್ರೇ ಶುಷ್ಯತಿ ಸಙ್ಕ್ಷಯಃ||೩೪|| ಚಿರಂ ಧಾರಯತೋ ಮೂತ್ರಂ ತ್ವರಯಾ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಮೇಹಮಾನಸ್ಯ ಮನ್ದಂ ವಾ ಮೂತ್ರಾತೀತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೩೫|| ಆಧ್ಮಾಪಯನ್ ಬಸ್ತಿಗುದಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ವಾಯುಶ್ಚಲೋನ್ನತಾಮ್| ಕುರ್ಯಾತ್ತೀವ್ರಾರ್ತಿಮಷ್ಠೀಲಾಂ ಮೂತ್ರವಿಣ್ಮಾರ್ಗರೋಧಿನೀಮ್||೩೬|| ಮೂತ್ರಂ ಧಾರಯತೋ ಬಸ್ತೌ ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ವಿಧಾರಣಾತ್| ಮೂತ್ರರೋಧಾರ್ತಿಕಣ್ಡೂಭಿರ್ವಾತಬಸ್ತಿಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೩೭|| ಉಷ್ಮಣಾ ಸೋಷ್ಮಕಂ ಮೂತ್ರಂ ಶೋಷಯನ್ ರಕ್ತಪೀತಕಮ್| ಉಷ್ಣವಾತಃ ಸೃಜೇತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ಬಸ್ತ್ಯುಪಸ್ಥಾರ್ತಿದಾಹವಾನ್||೩೮|| ಗತಿಸಙ್ಗಾದುದಾವೃತ್ತಃ ಸ ಮೂತ್ರಸ್ಥಾನಮಾರ್ಗಯೋಃ| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ವಿಗುಣೋ ವಾಯುರ್ಭಗ್ನವ್ಯಾವಿದ್ಧಕುಣ್ಡಲೀ||೩೯|| ಮೂತ್ರಂ ವಿಹನ್ತಿ ಸಂಸ್ತಮ್ಭಭಙ್ಗಗೌರವವೇಷ್ಟನೈಃ| ತೀವ್ರರುಙ್ಮೂತ್ರವಿಟ್ಸಙ್ಗೈರ್ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕೇತಿ ಸಾ||೪೦|| ರಕ್ತಂ ವಾತಕಫಾದ್ದುಷ್ಟಂ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರೇ ಸುದಾರುಣಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸೃಜೇನ್ಮೂತ್ರಂ ತದಾವೃತಮ್||೪೧|| ಅಶ್ಮರೀಸಮಶೂಲಂ ತಂ ರಕ್ತಗ್ರನ್ಥಿಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ| ರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲಯೋರ್ವಾತೇನೋದಾವೃತ್ತಂ ಶಕೃದ್ಯದಾ||೪೨|| ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃ ಪ್ರಪದ್ಯೇತ ವಿಟ್ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ತದಾ ನರಃ| ವಿಡ್ಗನ್ಧಂ ಮೂತ್ರಯೇತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಡ್ವಿಘಾತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||೪೩|| ದ್ರುತಾಧ್ವಲಙ್ಘನಾಯಾಸಾದಭಿಘಾತಾತ್ ಪ್ರಪೀಡನಾತ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ವಸ್ತಿರುದ್ವೃತ್ತಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಗರ್ಭವತ್||೪೪|| ಶೂಲಸ್ಪನ್ದನದಾಹಾರ್ತೋ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ ಸ್ರವತ್ಯಪಿ| ಪೀಡಿತಸ್ತು ಸೃಜೇದ್ಧಾರಾಂ ಸಂಸ್ತಮ್ಭೋದ್ವೇಷ್ಟನಾರ್ತಿಮಾನ್||೪೫|| ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಮಾಹುಸ್ತಂ ಘೋರಂ ಶಸ್ತ್ರವಿಷೋಪಮಮ್| ಪವನಪ್ರಬಲಂ ಪ್ರಾಯೋ ದುರ್ನಿವಾರಮಬುದ್ಧಿಭಿಃ||೪೬|| ತಸ್ಮಿನ್ ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೇ ದಾಹಃ ಶೂಲಂ ಮೂತ್ರವಿವರ್ಣತಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಗೌರವಂ ಶೋಫಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮೂತ್ರಂ ಘನಂ ಸಿತಮ್||೪೭|| ಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಬಿಲೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪಿತ್ತೋದೀರ್ಣೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಅವಿಭ್ರಾನ್ತಬಿಲಃ ಸಾಧ್ಯೋ ನ ತು ಯಃ ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತಃ||೪೮|| ಸ್ಯಾದ್ವಸ್ತೌ ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತೇ ಹೃನ್ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸ ಏವ ಚ|೪೯|

ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯೇತಿ ಮೂತ್ರವೇಗಗತಸ್ಯ, ಮೂತ್ರವೇಗಯುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ಯಾವತ್| ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಮ್| ವಾತೋದ್ಧತಮಿತಿ ವಾತವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಮೇವ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ; ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಿತೋಽನ್ಯದೇವ, ಭಿನ್ನಕ್ಷಣತ್ವಾತ್| ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ಸ್ತೋಕಮ್| ಉಚ್ಛೇಷಗುರುಶೇಫಸ ಇತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಮೂತ್ರಾವಶೇಷೇಣ ಸ್ಥಿತೇನ ಗುರುಶೇಫಸ ಇತಿ| ವಾತಾಕೃತಿರಿತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮ್ | ವಾತಾಕೃತಿರಿತಿ ವಾತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ| ವಿಧಾರಣಾದಿತಿ ಮೂತ್ರವೇಗರೋಧಾತ್| ಊಷ್ಮಣೇತಿ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣಾ| ಶೋಷಯನ್ನಿತಿ ಊಷ್ಮಣಾ ಸಹಿತೋ ವಾತ ಏವ ಮೂತ್ರಂ ಶೋಷಯನ್| ಗತಿಸಙ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಮಾಹ| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಗತಿಸಙ್ಗಾದುದಾವೃತ್ತೋ ವಾಯುರ್ಮೂತ್ರಸ್ಥಾನಮಾರ್ಗಯೋರ್ಭಗ್ನವ್ಯಾವಿದ್ಧಕುಣ್ಡಲೀ ಮೂತ್ರಯತಿ; ಭಗ್ನಃ ಪ್ರತಿಹತಃ, ವ್ಯಾವಿದ್ಧಃ ವಕ್ರೀ, ಕುಣ್ಡಲೀತಿ ಆವರ್ತಮಾನತಯಾ ಸ್ಥಿತಃ; ಈದೃಶಂ ವಾಯೋರುಪಸ್ಥಾನಂ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗ ಏವ ಭವತಿ| ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಂಸ್ತಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಭಙ್ಗಃ ಭಙ್ಗಾಕಾರವೇದನಾ| ರಕ್ತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಡ್ಯುಕ್ತೋ ವಿಘಾತೋ ವಿಡ್ವಿಘಾತಃ| ದ್ರುತಾಧ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಮಾಹ| ಉದ್ವೃತ್ತ ಇತಿ ಪರಾವೃತ್ತಮುಖಃ| ಪೀಡಿತ ಇತಿ ಹಸ್ತಾದಿಭಿಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಬಿಲೋ ಬಸ್ತಿರ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ತಥಾ ಪಿತ್ತೋದೀರ್ಣಶ್ಚ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಅವಿಭ್ರಾನ್ತಬಿಲ ಇತಿ ಅರುದ್ಧದ್ವಾರಃ| ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತ ಇತಿ ವರ್ತುಲೀಕೃತಃ| ವರ್ತುಲೀಕೃತಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ಸ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ||೩೨-೪೮||-

Adhikarana 16 (49) · Śloka 50

ದೋಷಾಧಿಕ್ಯಮವೇಕ್ಷ್ಯೈತಾನ್ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಹರೈರ್ಜಯೇತ್||೪೯|| ಬಸ್ತಿಮುತ್ತರಬಸ್ತಿಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದಾಪಯೇತ್|೫೦|

ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ದೋಷಾಧಿಕ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಹರೈಃ ಪ್ರಯೋಗೈರ್ದೋಷಾಧಿಕ್ಯಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯುಕ್ತೈರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೯||-

Adhikarana 17 (50-57) · Śloka 57

ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಂ ತು ಹೈಮಂ ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ಲಕ್ಷ್ಣಮೌತ್ತರಬಸ್ತಿಕಮ್||೫೦|| ಜಾತ್ಯಶ್ವಹನವೃನ್ತೇನ ಸಮಂ ಗೋಪುಚ್ಛಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ರೌಪ್ಯಂ ವಾ ಸರ್ಷಪಚ್ಛಿದ್ರಂ ದ್ವಿಕರ್ಣಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್||೫೧|| ತೇನಾಜಬಸ್ತಿಯುಕ್ತೇನ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾರ್ಧಪಲಂ ನಯೇತ್| ಯಥಾವಯೋವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ವಾ||೫೨|| ಸ್ನಾತಸ್ಯ ಭುಕ್ತಭಕ್ತಸ್ಯ ರಸೇನ ಪಯಸಾಽಪಿ ವಾ| ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರವೇಗಸ್ಯ ಪೀಠೇ ಜಾನುಸಮೇ ಮೃದೌ||೫೩|| ಋಜೋಃ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಹೃಷ್ಟೇ ಮೇಢ್ರೇ ಘೃತಾಕ್ತಯಾ| ಶಲಾಕಯಾಽನ್ವಿಷ್ಯ ಗತಿಂ ಯದ್ಯಪ್ರತಿಹತಾ ವ್ರಜೇತ್||೫೪|| ತತಃ ಶೇಫಃಪ್ರಮಾಣೇನ ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಗುದವನ್ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಪ್ರಣಯೇದನು ಸೇವನೀಮ್||೫೫|| ಹಿಂಸ್ಯಾದತಿಗತಂ ಬಸ್ತಿಮೂನೇ ಸ್ನೇಹೋ ನ ಗಚ್ಛತಿ| ಸುಖಂ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ನಿಷ್ಕಮ್ಪಂ ನಿಷ್ಕರ್ಷೇನ್ನೇತ್ರಮೇವ ಚ||೫೬|| ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಚ ತೃತೀಯಂ ಚ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಅನಾಗಚ್ಛನ್ನುಪೇಕ್ಷ್ಯಸ್ತು ರಜನೀವ್ಯುಷಿತಸ್ಯ ಚ||೫೭||

ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಂ ದಾಪಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ ಉತ್ತರಬಸ್ತಿವಿಧಿಮಾಹ- ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಮಿತ್ಯುತ್ತರಬಸ್ತಿನೇತ್ರಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ಉತ್ತರಮಾರ್ಗದೀಯಮಾನತಯಾ, ಕಿಂವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣತಯಾ ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಃ| ಜಾತ್ಯಶ್ವಹನವೃನ್ತೇನ ಸಮಮಿತಿ ಜಾತೇರಶ್ವಹನಸ್ಯ ಚ ಪುಷ್ಪಯೋರ್ವೃನ್ತೇನಾಗ್ರಸಮಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಹಾರೀತೇ “ಕುನ್ದಸ್ಯ ವೃನ್ತಪ್ರತಿಮಂ ತಥಾಽಗ್ರೇ” ಇತಿ; ಅಶ್ವಹನಃ ಕರವೀರಃ| ಸರ್ಷಪಚ್ಛಿದ್ರಮಿತಿ ಸರ್ಷಪವಾಹಿಚ್ಛಿದ್ರಮ್| ದ್ವಿಕರ್ಣಿಕಮಿತಿ ನೇತ್ರೇ ಬಸ್ತಿಬನ್ಧನಾರ್ಥಮೇಕತಃ ಕರ್ಣಿಕಾ, ಅಪರಾಽಗ್ರೇ ಶೇಫಃಪ್ರಮಾಣಷಡಙ್ಗುಲಾದೌ ಕರ್ಣಿಕಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ತ್ರಿಕರ್ಣಿಕಮ್’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಯಥಾವಯೋವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಚೇತಿ ಯಥೋಕ್ತಸ್ನೇಹಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿವರ್ಷಸ್ಯ, ತತಸ್ತ್ವರ್ವಾಗ್ವಯೋಭೇದವಿಕಲ್ಪೇನಾಪಕರ್ಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ “ಸ್ನೇಹಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಕುಞ್ಚಶ್ಚಾತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಃ| ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿವರ್ಷಾಣಾಮರ್ವಾಗ್ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪಿತಮ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೭) ಇತಿ| ಹೃಷ್ಟೇ ಇತಿ ಸ್ತಬ್ಧೇ, ಯದ್ಯಪ್ರತಿಹತಾ ವ್ರಜೇಚ್ಛಲಾಕಾ, ತತ್ರ ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಂ ಶೇಫಃಪ್ರಮಾಣಸಮಂ ಪ್ರವೇಶನೀಯಮ್| ಶಲಾಕಯಾ ಪ್ರಥಮಮನ್ವೇಷಣಂ ಮಾರ್ಗವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ಗುದವದಿತಿ ಗುದೇ ಯಥಾ ನೇತ್ರಾಕಮ್ಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯತೇ ತಥಾ ಮೇಢ್ರೇಽಪಿ| ಅತಿಗತಂ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಮಾಣಾತಿರೇಕಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ನೇತ್ರಂ ಬಸ್ತಿಂ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಊನೇ ಇತಿ ಲಿಙ್ಗಮಾನಸ್ತೋಕಪ್ರವಿಷ್ಟೇ||೫೦-೫೭||

Adhikarana 18 (58-61) · Śloka 61

ಪಿಪ್ಪಲೀಲವಣಾಗಾರಧೂಮಾಪಾಮಾರ್ಗಸರ್ಷಪೈಃ| ವಾರ್ತಾಕುರಸನಿರ್ಗುಣ್ಡೀಶಮ್ಪಾಕೈಃ ಸಸಹಾಚರೈಃ||೫೮|| ಮೂತ್ರಾಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈಃ ಸಗುಡೈರ್ವರ್ತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಅಗ್ರೇ ತು ಸರ್ಷಪಾಕಾರಾಂ ಪಶ್ಚಾರ್ಧೇ ಮಾಷಸಮ್ಮಿತಾಮ್||೫೯|| ನೇತ್ರದೀರ್ಘಾಂ ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಾಂ ಸುಕುಮಾರಾಮಭಙ್ಗುರಾಮ್| ನೇತ್ರವನ್ಮೂತ್ರನಾಡ್ಯಾಂ ತು ಪಾಯೌ ಚಾಙ್ಗುಷ್ಠಸಮ್ಮಿತಾಮ್||೬೦|| ಸ್ನೇಹೇ ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ತಾಭ್ಯಾಮಾನುವಾಸನಿಕೋ ವಿಧಿಃ| ಪರಿಹಾರಶ್ಚ ಸವ್ಯಾಪತ್ ಸಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತಲಕ್ಷಣಃ||೬೧||

ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ಯುಷಿತೇಽಪ್ಯನಾಗಚ್ಛತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಿಕಾಂ ವರ್ತಿಮಾಹ| ಇಯಂ ಚ ವರ್ತಿರ್ಗುಡಪಾಕೇನ ಕಠಿನಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಯಥಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಭವತಿ| ಪಶ್ಚಾರ್ಧೇ ಇತಿ ಮೂಲೇ; ಅಙ್ಗುಷ್ಠಸನ್ನಿಭಾಮಿತಿ ಪಾಯೌ ಸ್ನೇಹಪ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ದೀಯಮಾನಾಽಙ್ಗುಷ್ಠಸಮಾನಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಮೇಢ್ರಗುದಾಭ್ಯಾಂ ದತ್ತವರ್ತಿಭ್ಯಾಮ್| ಉತ್ತರಬಸ್ತೇರನುವಾಸನವತ್ ಸೇವ್ಯಪರಿಹಾರವ್ಯಾಪತ್ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತಲಕ್ಷಣಾನ್ಯತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಆನುವಾಸನಿಕೋ ವಿಧಿರಿತ್ಯಾದಿ||೫೮-೬೧||

Adhikarana 19 (62-64) · Śloka 65

ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಾರ್ತವಕಾಲೇ ತು ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ತದಾಚರೇತ್| ಗರ್ಭಾಸನಾ ಸುಖಂ ಸ್ನೇಹಂ ತದಾಽಽದತ್ತೇ ಹ್ಯಪಾವೃತಾ||೬೨|| ಗರ್ಭಂ ಯೋನಿಸ್ತದಾ ಶೀಘ್ರಂ ಜಿತೇ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮಾರುತೇ| ಬಸ್ತಿಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ಯೋನಿವಿಭ್ರಂಶಜೇಷು ಚ||೬೩|| ಯೋನಿಶೂಲೇಷು ತೀವ್ರೇಷು ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ಸ್ವಸೃಗ್ದರೇ| ಅಪ್ರಸ್ರವತಿ ಮೂತ್ರೇ ಚ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ ಸ್ರವತ್ಯಪಿ||೬೪|| ವಿದಧ್ಯಾದುತ್ತರಂ ಬಸ್ತಿಂ ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಂಸ್ಕೃತಮ್ |೬೫|

ಆರ್ತವಕಾಲೇ ತ್ವೌತ್ಸರ್ಗಿಕತಯೋಕ್ತಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮುತ್ತರಬಸ್ತಿದಾನಮಾರ್ತವಕಾಲೇ ವಿಧತ್ತೇ| ಆರ್ತವಕಾಲದಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಗರ್ಭಾಸನೇತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಾಸನಾ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾ, ಗರ್ಭಾಶಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಯೋನಿಮಾಹುಃ| ಆದತ್ತ ಇತಿ ಸಮ್ಯಗ್ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಅಪಾವೃತೇತಿ ಅಪಗತಸಞ್ಚಿತರಜೋರೂಪಾವರಣಾ||೬೨-೬೪||-

Adhikarana 20 (65-69) · Śloka 70

ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಪ್ರಮದಾನಾಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಮ್||೬೫|| ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪರೀಣಾಹಂ ಮುದ್ಗಸ್ರೋತೋಽನುವಾಹಿ ಚ| ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ನಾರೀಣಾಂ ವಿಧೇಯಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್||೬೬|| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ತು ಬಾಲಾಯಾಸ್ತ್ವೇಕಮಙ್ಗುಲಮ್| ಉತ್ತಾನಾಯಾಃ ಶಯಾನಾಯಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ಸಕ್ಥಿನೀ||೬೭|| ಅಥಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಣಯೇನ್ನೇತ್ರಮನುವಂಶಗತಂ ಸುಖಮ್| ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿಶ್ಚತುರಿತಿ ಸ್ನೇಹಾನಹೋರಾತ್ರೇಣ ಯೋಜಯೇತ್||೬೮|| ಬಸ್ತೌ , ಬಸ್ತೌ ಪ್ರಣೀತೇ ಚ ವರ್ತಿಃ ಪೀನತರಾ ಭವೇತ್| ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವೀತ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ವಿವರ್ಧಯೇತ್||೬೯|| ಅನೇನೈವ ವಿಧಾನೇನ ಕರ್ಮ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪುನಸ್ತ್ರ್ಯಹಾತ್|೭೦|

ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮುದ್ಗಸ್ರೋತೋಽನುವಾಹೀತಿ ಮೂದ್ಗವಾಹಿಚ್ಛಿದ್ರಮ್| ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ವಿಧೇಯಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮಿತಿ ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ಸ್ನೇಹಯಿತವ್ಯೇ ಚತುರಙ್ಗುಲಪ್ರವೇಶನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಯೌವನಾನಾಮೇವ ನಾರೀಣಾಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ತು ಸ್ನೇಹಯಿತವ್ಯೇ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಪ್ರವೇಶನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಯೌವನಾನಾಮೇವ ನಾರೀಣಾಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಬಾಲಾಯಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣತಯಾ ಏಕಾಙ್ಗುಲಪ್ರವೇಶನಮೇವ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ಬಾಲಾನಾಂ ತ್ವಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ನ ದೀಯತ ಏವ, ತಾಸಾಮಪತ್ಯಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವೃತತ್ವಾತ್| ವರ್ತಿಃ ಪೀನತರಾ ಭವೇದಿತಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಾರ್ಥಾ ವರ್ತಿಃ ಪೀನತರಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾ ಚಾತ್ರ “ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಸೃತಂ ಚಾತ್ರ ಸ್ವಾಙ್ಗುಲೀಮೂಲಸಮ್ಮಿತಮ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೭) ಇತ್ಯನೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೬೫-೬೯||-

Adhikarana 21 (70-73) · Śloka 73

ಅತಃ ಶಿರೋವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕಶ್ಚಿದ್ಭೇದಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೭೦|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾ ದುಷ್ಟಾಃ ಶಙ್ಖದೇಶೇ ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ| ತೀವ್ರರುಗ್ದಾಹರಾಗಂ ಹಿ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ದಾರುಣಮ್||೭೧|| ಸ ಶಿರೋ ವಿಷವದ್ವೇಗೀ ನಿರುಧ್ಯಾಶು ಗಲಂ ತಥಾ| ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಶಙ್ಖಕೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ||೭೨|| ಪರಂ ತ್ರ್ಯಹಾಜ್ಜೀವತಿ ಚೇತ್ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ಶಿರೋವಿರೇಕಸೇಕಾದಿ ಸರ್ವಂ ವೀಸರ್ಪನುಚ್ಚ ಯತ್||೭೩||

ಕ್ರಮಾಗತಶಿರೋವಿಕಾರಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಾವಿಸ್ತೃತಾನ್ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಾರುಣ ಇತಿ ಆಶುಕಾರೀ| ಪರಂ ತ್ರ್ಯಹಾಜ್ಜೀವತೀತ್ಯಾದಿಕಃ ಪ್ರಭಾವೋಽಯಂ ಶಙ್ಖಕಸ್ಯ| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮಿತ್ಯನೇನ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಪೂರ್ವಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಽಸ್ಯ||೭೦-೭೩||

Adhikarana 22 (74-78) · Śloka 78

ರೂಕ್ಷಾತ್ಯಧ್ಯಶನಾತ್ ಪೂರ್ವವಾತಾವಶ್ಯಾಯಮೈಥುನೈಃ| ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾಯಾಸವ್ಯಾಯಾಮೈಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೭೪|| ಕೇವಲಃ ಸಕಫೋ ವಾಽರ್ಧಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶಿರಸಸ್ತತಃ| ಮನ್ಯಾಭ್ರೂಶಙ್ಖಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಲಲಾಟಾರ್ಧೇಽತಿವೇದನಾಮ್||೭೫|| ಶಸ್ತ್ರಾರಣಿನಿಭಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತೀವ್ರಾಂ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ| ನಯನಂ ವಾಽಥವಾ ಶ್ರೋತ್ರಮತಿವೃದ್ಧೋ ವಿನಾಶಯೇತ್||೭೬|| ಚತುಃಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಶಿರಃಕಾಯವಿರೇಚನಮ್| ನಾಡೀಸ್ವೇದೋ ಘೃತಂ ಜೀರ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಾನುವಾಸನಮ್||೭೭|| ಉಪನಾಹಃ ಶಿರೋಬಸ್ತಿರ್ದಹನಂ ಚಾತ್ರ ಶಸ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಶಿರೋರೋಗೇ ಯಚ್ಚೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೭೮||

ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿನಾಽರ್ಧಾವಭೇದಕಮಾಹ| ಅವಶ್ಯಾಯಃ ಹಿಮಃ| ಶಸ್ತ್ರಾರಣಿನಿಭಾಮಿತಿ ಶಸ್ತ್ರಚ್ಛೇದಾರಣಿಮನ್ಥನನಿಭಾಮ್; ಅರಣಿಃ ಅಗ್ನ್ಯುತ್ಥಾಪನಕಾಷ್ಠಂ; ಕಿಂವಾ ಅರಣಿನಾ ಕಾರಣೇನಾಗ್ನಿರೇವಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಚತುಃಸ್ನೇಹಸ್ಯೋತ್ತಮಾ ಮಾತ್ರಾ; ಉತ್ತಮಾ ಚ ಮಾತ್ರಾ ಅಹೋರಾತ್ರಪರಿಣಮನೀಯಾ| ಜೀರ್ಣಂ ದಶವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ ಘೃತಮ್| ಉಪನಾಹಂ ಕೇಚಿಚ್ಛಿರೋಬಸ್ತಿಭೇದಮಾಹುಃ, ಯೋ ಮಾಸ್ತಿಷ್ಕ ಉಚ್ಯತೇ; ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಹಿ ಮಾಸ್ತಿಷ್ಕ ಉಪನಾಹಃ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾರ ಉಕ್ತಃ- “ಮಾಸ್ತಿಷ್ಕೇಽಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಂ ಪಟ್ಟಂ ಬಸ್ತೌ ತು ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ಶಿರೋಬಸ್ತಿವಿಧಾನಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯಥಾ- “ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಚರ್ಮಪಟ್ಟಂ ಶಿರಃಸಮಮ್| ಆಕರ್ಣಬನ್ಧನಸ್ಥಾನೇ ಲಲಾಟೇ ವಸ್ತ್ರವೇಷ್ಟಿತೇ|| ಚೇಲವೇಣಿಕಯಾ ಬದ್ಧ್ವಾ ಮಾಷಕಲ್ಕೇನ ಲೇಪಯೇತ್| ತತೋ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿಶೃತಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕೋಷ್ಣಂ ನಿವೇಶಯೇತ್|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಕೇಶಭುವೋ ಯಾವದಙ್ಗುಲಂ ಧಾರಯೇಚ್ಚ ತಮ್| ಆವಕ್ರನಾಸಿಕಾಕ್ಲೇದಾದ್ದಶಾಷ್ಟೌ ಷಡ್ವಾತಾದಿಷು|| ಮಾತ್ರಾ ಸಹಸ್ರಾಣ್ಯರುಜೇ ಹ್ಯೇಕಂ ಸ್ಕನ್ಧಾದಿ ಮರ್ದಯೇತ್| ಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪರಮಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ತಸ್ಯ ಸೇವನಮ್” ಇತಿ; ತಥಾ “ಆಶಿರೋವ್ಯಾಯತಂ ಚರ್ಮ ಕೃತ್ವಾಽಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಮುಚ್ಛ್ರಿತಮ್| ತೇನಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಶಿರೋಽಧಸ್ತಾನ್ಮಾಷಕಲ್ಕೇನ ಲೇಪಯೇತ್|| ನಿಶ್ಚಲಸ್ಯೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ತೈಲೈಃ ಕೋಷ್ಣೈಃ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಧಾರಯೇದಾರುಜಃ ಶಾನ್ತ್ಯೈ ಯಾಮಂ ಯಾಮಾರ್ಧಮೇವ ವಾ|| ಶಿರೋಬಸ್ತಿರ್ಜಯತ್ಯೇಷ ಶಿರೋರೋಗಂ ಮರುದ್ಭವಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ದಹನಂ ವಾಽಸ್ಯೇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾದ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಲಲಾಟಶಙ್ಖಪ್ರದೇಶೇಷು ಶರಕಾಣ್ಡಾದಿನಾ ದಹನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಚ್ಚೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ ತಚ್ಚಾತ್ರ ಶಸ್ಯತೇ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೭೪-೭೮||

Adhikarana 23 (79-83) · Śloka 83

ಸನ್ಧಾರಣಾದಜೀರ್ಣಾದ್ಯೈರ್ಮಸ್ತಿಷ್ಕಂ ರಕ್ತಮಾರುತೌ| ದುಷ್ಟೌ ದೂಷಯತಸ್ತಚ್ಚ ದುಷ್ಟಂ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್||೭೯|| ಸೂರ್ಯೋದಯೇಂಽಶುಸನ್ತಾಪಾದ್ದ್ರವಂ ವಿಷ್ಯನ್ದತೇ ಶನೈಃ| ತತೋ ದಿನೇ ಶಿರಃಶೂಲಂ ದಿನವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಿವರ್ಧತೇ||೮೦|| ದಿನಕ್ಷಯೇ ತತಃ ಸ್ತ್ಯಾನೇ ಮಸ್ತಿಷ್ಕೇ ಸಮ್ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ| ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸ ತತ್ರ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ಪಿರೌತ್ತರಭಕ್ತಿಕಮ್||೮೧|| ಶಿರಃಕಾಯವಿರೇಕೌ ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಾ ತ್ರಿಸ್ನೇಹಧಾರಣಮ್ | ಜಾಙ್ಗಲೈರುಪನಾಹಶ್ಚ ಘೃತಕ್ಷೀರೈಶ್ಚ ಸೇಚನಮ್ ||೮೨|| ಬರ್ಹಿತಿತ್ತಿರಿಲಾವಾದಿಶೃತಕ್ಷೀರೋತ್ಥಿತಂ ಘೃತಮ್| ಸ್ಯಾನ್ನಾವನಂ ಜೀವನೀಯಕ್ಷೀರಾಷ್ಟಗುಣಸಾಧಿತಮ್||೮೩||

ಮಸ್ತಿಷ್ಕಂ ಶಿರಃಸ್ಥೋ ಮಜ್ಜಾ| ದ್ರವಮಿತಿ ದ್ರವಂ ಸತ್| ವಿಷ್ಯನ್ದತೇ ಇತಿ ಚ್ಯವತೇ| ಏತಚ್ಚ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಸ್ಯ ರೂಪಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಯೋರ್ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾದ್ಭವತಿ; ತೇನ ನಾನ್ಯವಿಕಾರ ಏವಮ್ಭೂತೋ ಭವತಿ| ತಥಾ ವೇದನಾ ಸೂರ್ಯತಾಪೇ ಏವಾಸ್ಯ ವರ್ಧತೇ ನಾಗ್ನಿತಾಪೇ, ಇತ್ಯೇತದಪಿ ಪ್ರಭಾವಕೃತಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತ್ರಿಸ್ನೇಹಧಾರಣಮಿತಿ ಪಾಠಾತ್ ತೈಲಘೃತವಸಾಧಾರಣಂ ವದನ್ತಿ| ಲಾವಾದಯೋ ವಿಷ್ಕಿರಾ ಅನ್ನಪಾನೋಕ್ತಾಃ||೭೯-೮೩||

Adhikarana 24 (84-87) · Śloka 87

(ಉಪವಾಸಾತಿಶೋಕಾತಿರೂಕ್ಷಶೀತಾಲ್ಪಭೋಜನೈಃ )| ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮನ್ಯಾಪಶ್ಚಾದ್ಘಾಟಾಸು ವೇದನಾಮ್||೮೪|| ತೀವ್ರಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಾ ಚಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಶಙ್ಖೇಷ್ವವತಿಷ್ಠತೇ| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಗಣ್ಡಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಯ ನೇತ್ರರೋಗಂ ಹನುಗ್ರಹಮ್||೮೫|| ಸೋಽನನ್ತವಾತಸ್ತಂ ಹನ್ಯಾತ್ ಸಿರಾರ್ಕಾವರ್ತನಾಶನೈಃ| ವಾತೋ ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಮುದೀರಯೇತ್||೮೬|| ತತ್ರಾಮೃತಾಬಲಾರಾಸ್ನಾಮಹಾಶ್ವೇತಾಶ್ವಗನ್ಧಕೈಃ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿ ವಾತಘ್ನಂ ಶಸ್ತಂ ನಸ್ಯಂ ಚ ತರ್ಪಣಮ್||೮೭||

ಮನ್ಯಾ ಗ್ರೀವಾಸಿರಾದ್ವಯಂ, ಘಾಟಾ ಗ್ರೀವಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗಃ, ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೃಷ್ಠಮ್| ಸಾ ಚಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಶಙ್ಖೇಷ್ವವತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ಶಙ್ಖಾದೀನ್ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿರಾ ಭವತಿ| ಅನನ್ತವಾತಮೇನಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಅನ್ಯತೋವಾತಮಾಹುಃ| ಸಿರಾರ್ಕಾವರ್ತನಾಶನೈರಿತಿ ಸಿರಾವ್ಯಧೈಃ, ಸೂರ್ಯಾವರ್ತನಾಶನೈಶ್ಚ ಭೇಷಜೈಃ||೮೪-೮೭||

Adhikarana 25 (88) · Śloka 88

ನಸ್ತಃಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವೀತ ಶಿರೋರೋಗೇಷು ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್| ದ್ವಾರಂ ಹಿ ಶಿರಸೋ ನಾಸಾ ತೇನ ತದ್ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಹನ್ತಿ ತಾನ್||೮೮||

ನಸ್ತಃಕರ್ಮ ಚೇತಿ ಸರ್ವಶಿರೋರೋಗಸಾಧಾರಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶಿರೋರೋಗೇಷು ನಸ್ತಃಕರ್ಮಕರಣೇ ಹೇತುಮಾಹ- ದ್ವಾರಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ನಾಸಾರೂಪೇಣ ಮಾರ್ಗೇಣ| ತದಿತಿ ನಸ್ತೋ ದತ್ತಮೌಷಧಮ್| ವ್ಯಾಪ್ಯೇತಿ ಶಿರೋ ವ್ಯಾಪ್ಯ| ತಾನಿತಿ ಶಿರೋಗದಾನ್||೮೮||

Adhikarana 26 (89-92) · Śloka 92

ನಾವನಂ ಚಾವಪೀಡಶ್ಚ ಧ್ಮಾಪನಂ ಧೂಮ ಏವ ಚ| ಪ್ರತಿಮರ್ಶಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ನಸ್ತಃಕರ್ಮ ತು ಪಞ್ಚಧಾ||೮೯|| ಸ್ನೇಹನಂ ಶೋಧನಂ ಚೈವ ದ್ವಿವಿಧಂ ನಾವನಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಶೋಧನಃ ಸ್ತಮ್ಭನಶ್ಚ ಸ್ಯಾದವಪೀಡೋ ದ್ವಿಧಾ ಮತಃ ||೯೦|| ಚೂರ್ಣಸ್ಯಾಧ್ಮಾಪನಂ ತದ್ಧಿ ದೇಹಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್ | ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಧೂಮಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ ಶಮನಾದಿಕಃ||೯೧|| ಪ್ರತಿಮರ್ಶೋ ಭವೇತ್ ಸ್ನೇಹೋ ನಿರ್ದೋಷ ಉಭಯಾರ್ಥಕೃತ್| ಏವಂ ತದ್ರೇಚನಂ ಕರ್ಮ ತರ್ಪಣಂ ಶಮನಂ ತ್ರಿಧಾ||೯೨||

ಶಿರೋರೋಗಪ್ರಸ್ತಾವಾಗತಾನವಶ್ಯವಕ್ತವ್ಯನಸ್ತಃಕರ್ಮಭೇದಾನಾಹ- ನಾವನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾವನಾದಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೋಕ್ತಾಃ| ಅತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇ ಧೂಮಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಸ್ತಃಕರ್ಮೋಕ್ತಂ- “ತದ್ದ್ವಿವಿಧಮಪಿ ಪಞ್ಚವಿಧವಿಕಲ್ಪಂ; ತದ್ಯಥಾ- ನಸ್ಯಂ, ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ, ಪ್ರತಿಮರ್ಶಃ, ಅವಪೀಡಃ, ಪ್ರಧಮನಂ ಚ” (ಚಿ.ಅ.೪೦)| ಇತಿ; ಇಹ ತು ನಾವನಶಬ್ದೇನೈವ ಶಿರೋವಿರೇಚನಮಪಿ ಗೃಹೀತಂ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ನೇಹನಂ ಶೋಧನಂ ಚೈವ ನಾವನಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್” ಇತಿ; ತೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೋಽಪ್ಯರ್ಥೋ ಗೃಹೀತ ಏವ| ಶೋಧನಃ ಸ್ತಮ್ಭನಶ್ಚ ಸ್ಯಾದವಪೀಡ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಮನಮಪ್ಯವಪೀಡಸ್ಯ ಕರ್ಮೇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭನೇ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಮ್| ಅವಪೀಡ್ಯ ಯತ್ರ ಕಲ್ಕಾದೀನಿ ದೀಯನ್ತೇ ಇತ್ಯವಪೀಡಃ; ಅನೇನ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಥಂ ದೀಯಮಾನಸೈನ್ಧವಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಲ್ಕಸ್ಯಾಪ್ಯವರೋಧಃ| ಧ್ಮಾಪನಂ ತದ್ಧಿ ದೇಹಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮಿತಿ ವಚನಾದ್ ಧ್ಮಾಪನಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಪ್ರಯೋಜನಕಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶಮನಾದಿಕ ಇತ್ಯತ್ರ ಶಮನಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತೇನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಸ್ನೈಹಿಕವೈರೇಚನಿಕಧೂಮಾನಾಂ ನಾಸಾದೀಯಮಾನಾನಾಮಿಹ ಗ್ರಹಣಂ, ಮುಖಪೇಯಸ್ತು ಧುಮೋ ನ ನಸ್ಯಮ್| ಉಭಯಾರ್ಥಕೃದಿತಿ ಸ್ನೇಹನವಿರೇಚನಾರ್ಥಕೃತ್| ಪ್ರತಿಮರ್ಶಲಕ್ಷಣಮಗ್ರೇ “ನಸ್ತಃಸ್ನೇಹಾಙ್ಗುಲಿಂ ದದ್ಯಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಉಕ್ತಪಞ್ಚವಿಧನಸ್ತಃಕರ್ಮಣಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮೇತಿ ನಸ್ತಃಕರ್ಮ| ಶಮನೇನ ಸ್ತಮ್ಭನಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಂ; ತರ್ಪಣೇ ಸ್ನೇಹನಸ್ಯಾವರೋಧಃ; ಅನ್ಯೇ ಯೇ ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಭೇದಾಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಸ್ತೇಽಪ್ಯತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭವನ್ತಿ||೮೯-೯೨||

Adhikarana 27 (93-95) · Śloka 96

ಸ್ತಮ್ಭಸುಪ್ತಿಗುರುತ್ವಾದ್ಯಾಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾ ಯೇ ಶಿರೋಗದಾಃ| ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ತೇಷು ನಸ್ತಃಕರ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೯೩|| ಯೇ ಚ ವಾತಾತ್ಮಕಾ ರೋಗಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಾರ್ದಿತಾದಯಃ| ಶಿರಸಸ್ತರ್ಪಣಂ ತೇಷು ನಸ್ತಃಕರ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೯೪|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿರೋಗೇಷು ಶಮನಂ ನಸ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ| ಧ್ಮಾಪನಂ ಧೂಮಪಾನಂ ಚ ತಥಾ ಯೋಗ್ಯೇಷು ಶಸ್ಯತೇ ||೯೫|| (ದೋಷಾದಿಕಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೈವ ಭಿಷಕ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಚ ಕಾರಯೇತ್)|೯೬|

ವಿರೇಚನಾದಿಕರ್ಮತ್ರಯಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ- ಸ್ತಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಣಮಿತಿ ಸ್ನೇಹೇನ ತರ್ಪಣಮ್| ತಥಾ ಯೋಗ್ಯೇಷು ಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಧ್ಮಾಪನಧೂಮಯೋಗ್ಯೇಷು ಶಸ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಧೂಮಯೋಗ್ಯಾಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ, ಧ್ಮಾಪನಯೋಗ್ಯಾಸ್ತು ಧ್ಮಾಪನಗುಣಕಥನೇ ‘ದೇಹಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್’ ಇತಿಪದೇನ ಯೇಽಭಿನ್ಯಾಸಾಪಸ್ಮಾರಾದಯಃ ಶೋಧನೀಯಸ್ರೋತಸ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೯೩-೯೫||-

Adhikarana 28 (96-97) · Śloka 98

ಫಲಾದಿಭೇಷಜಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಶಿರಸೋ ಯದ್ವಿರೇಚನಮ್||೯೬|| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್ತೇನ ಪಚೇತ್ ಸ್ನೇಹಂ ವಿರೇಚನಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧೇ ಭೇಷಜಂ ತೇನ ತರ್ಪಣಮ್||೯೭|| ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಭಿಷಕ್ ಸ್ನೇಹಂ ನಸ್ತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಧಾನವಿತ್|೯೮|

ಶಿರೋವಿರೇಚನಚೂರ್ಣಂ ವಿಧಿಂ ಚಾಹ- ಫಲಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾದಿಭೇಷಜಮಿತಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೋಕ್ತಂ ಫಲಪತ್ರಮೂಲಕನ್ದಪುಷ್ಪನಿರ್ಯಾಸತ್ವಗ್ಭೇದಾತ್ ಸಪ್ತವಿಧಮುಕ್ತಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಮ್| ಚೂರ್ಣಂ ಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ ಪ್ರಧಮನಾರ್ಥಮವಪೀಡನಾರ್ಥಂ ಚ ಚೂರ್ಣಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧೋಽಪಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯ ಏವೋಕ್ತಃ||೯೬-೯೭||-

Adhikarana 29 (98-110) · Śloka 110

ಪ್ರಾಕ್ಸೂರ್ಯೇ ಮಧ್ಯಸೂರ್ಯೇ ವಾ ಪ್ರಾಕ್ಕೃತಾವಶ್ಯಕಸ್ಯ ಚ||೯೮|| ಉತ್ತಾನಸ್ಯ ಶಯಾನಸ್ಯ ಶಯನೇ ಸ್ವಾಸ್ತೃತೇ ಸುಖಮ್| ಪ್ರಲಮ್ಬಶಿರಸಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪಾದೋನ್ನತಸ್ಯ ಚ||೯೯|| ದದ್ಯಾನ್ನಾಸಾಪುಟೇ ಸ್ನೇಹಂ ತರ್ಪಣಂ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಭಿಷಕ್| ಅನವಾಕ್ಶಿರಸೋ ನಸ್ಯಂ ನ ಶಿರಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ||೧೦೦|| ಅತ್ಯವಾಕ್ಶಿರಸೋ ನಸ್ಯಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೇಽವತಿಷ್ಠತಿ| ಅತ ಏವಂಶಯಾನಸ್ಯ ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ವೇದಯೇಚ್ಛಿರಃ||೧೦೧|| ಸಂಸ್ವೇದ್ಯ ನಾಸಾಮುನ್ನಮ್ಯ ವಾಮೇನಾಙ್ಗುಷ್ಠಪರ್ವಣಾ| ಹಸ್ತೇನ ದಕ್ಷಿಣೇನಾಥ ಕುರ್ಯಾದುಭಯತಃ ಸಮಮ್||೧೦೨|| ಪ್ರಣಾಡ್ಯಾ ಪಿಚುನಾ ವಾಽಪಿ ನಸ್ತಃಸ್ನೇಹಂ ಯಥಾವಿಧಿ| ಕೃತೇ ಚ ಸ್ವೇದಯೇದ್ಭೂಯ ಆಕರ್ಷೇಚ್ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ||೧೦೩|| ತಂ ಸ್ನೇಹಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಾಕಂ ತಥಾ ಸ್ನೇಹೋ ನ ತಿಷ್ಠತಿ| ಸ್ವೇದೇನೋತ್ಕ್ಲೇಶಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ನಸ್ತಃಕರ್ಮಣ್ಯುಪಸ್ಥಿತಃ ||೧೦೪|| ಭೂಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಶೈತ್ಯೇನ ಶಿರಸಿ ಸ್ತ್ಯಾಯತೇ ತತಃ| ಶ್ರೋತ್ರಮನ್ಯಾಗಲಾದ್ಯೇಷು ವಿಕಾರಾಯ ಸ ಕಲ್ಪತೇ||೧೦೫|| ತತೋ ನಸ್ತಃಕೃತೇ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್ ಕಫವಿನಾಶನಮ್ | ಹಿತಾನ್ನಭುಙ್ನಿವಾತೋಷ್ಣಸೇವೀ ಸ್ಯಾನ್ನಿಯತೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೧೦೬|| ವಿಧಿರೇಷೋಽವಪೀಡಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಃ ಪ್ರಧ್ಮಾಪನಸ್ಯ ತು| ತತ್ ಷಡಙ್ಗುಲಯಾ ನಾಡ್ಯಾ ಧಮೇಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಮುಖೇನ ತು||೧೦೭|| ವಿರಿಕ್ತಶಿರಸಂ ತೂಷ್ಣಂ ಪಾಯಯಿತ್ವಾಽಮ್ಬು ಭೋಜಯೇತ್| ಲಘು ತ್ರಿಷ್ವವಿರುದ್ಧಂ ಚ ನಿವಾತಸ್ಥಮತನ್ದ್ರಿತಃ||೧೦೮|| ವಿರೇಕಶುದ್ಧೋ ದೋಷಸ್ಯ ಕೋಪನಂ ಯಸ್ಯ ಸೇವತೇ| ಸ ದೋಷೋ ವಿಚರಂಸ್ತತ್ರ ಕರೋತಿ ಸ್ವಾನ್ ಗದಾನ್ ಬಹೂನ್||೧೦೯|| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಹಿತಾಂ ತೇಷು ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ| ಅಕಾಲಕೃತಜಾತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮನುರೂಪತಃ||೧೧೦||

ನಸ್ತಃಕರ್ಮವಿಧಿಮಾಹ- ಪ್ರಾಕ್ಸೂರ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪ್ರಾಕ್ಸೂರ್ಯೇ, ಶೀತೇ ತು ಮಧ್ಯಸೂರ್ಯೇ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಪ್ರಾಕ್ಕೃತಾವಶ್ಯಕಸ್ಯ ಚೇತಿ ಪ್ರಾಕ್ಕೃತಾವಶ್ಯಕರಣೀಯಮಲವಿಸರ್ಗಾದಿಕಸ್ಯ| ಏವಂ ಶಯಾನಸ್ಯೇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದವನತಶಿರಸ್ಕತಯಾ ಶಯಾನಸ್ಯ| ಕುರ್ಯಾದುಭಯತಃ ಸಮಮಿತಿ ಉಭಯನಾಸಾಪುಟೇನಾಪಿ ತುಲ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ಪ್ರಣಾಡೀ ನಸ್ಯದಾನನಲಿಕಾ| ಯಥಾವಿಧೀತಿ ಪ್ರಮಾಣಾದಿದೋಷರಹಿತಮ್| ಕೃತನಸ್ಯಸ್ಯ ಧುಮಪಾನೋಪಪತ್ತಿವರ್ಣನಪೂರ್ವಕಂ ಧೂಮಪಾನಮಾಹ- ಸ್ವೇದನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಧ್ಮಾಪನಸ್ಯ ಚೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಸ್ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶ್ಚ ‘ಷಡಙ್ಗುಲಯಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಿರಿಕ್ತಶಿರಸಮಿತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವವಿರೇಚನಸಾಧಾರಣಮ್| ತ್ರಿಷ್ವಿತಿ ವಾತಾದಿಷು| ವಿರೇಕಶುದ್ಧ ಇತಿ ಶಿರೋವಿರೇಕಶುದ್ಧಃ| ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಕೋಪನಂ ಸೇವತೇ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಕಾಲಕೃತಜಾತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮನುರೂಪತ ಇತಿ ಅಕಾಲಕೃತಶಿರೋವಿರೇಚನಜಾತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮನುರೂಪತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯೮-೧೧೦||

Adhikarana 30 (111-115) · Śloka 115

ಅಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನೇ ಭುಕ್ತೇ ತೋಯೇ ಪೀತೇಽಥ ದುರ್ದಿನೇ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ನವೇ ಸ್ನಾತೇ ಸ್ನೇಹಪಾನೇಽನುವಾಸನೇ||೧೧೧|| ನಾವನಂ ಸ್ನೇಹನಂ ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ಬಹೂನ್| ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಃ ಸರ್ವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿರ್ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ||೧೧೨|| ಕ್ಷಾಮೇ ವಿರೇಚಿತೇ ಗರ್ಭೇ ವ್ಯಾಯಾಮಾಭಿಹತೇ ತೃಷಿ| ವಾತೋ ರೂಕ್ಷೇಣ ನಸ್ಯೇನ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸ್ವಾಞ್ಜನಯೇದ್ಗದಾನ್||೧೧೩|| ತತ್ರ ವಾತಹರಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ನೇಹನಬೃಂಹಣಃ| ಸ್ವೇದಾದಿಃ, ಸ್ಯಾದ್ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಸ್ತು ವಿಶೇಷತಃ||೧೧೪|| ಜ್ವರಶೋಕಾತಿತಪ್ತಾನಾಂ ತಿಮಿರಂ ಮದ್ಯಪಸ್ಯ ತು| ರೂಕ್ಷೈಃ ಶೀತಾಞ್ಜನೈರ್ಲೇಪೈಃ ಪುಟಪಾಕೈಶ್ಚ ಸಾಧಯೇತ್ ||೧೧೫||

ನಾವನಂ ಸ್ನೇಹನಮಿತಿ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ನಸ್ಯಮ್| ಸ್ವೇದಾದಿರಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಮಿತಿ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ವಾತಜಯಾರ್ಥಂ ಗರ್ಭಪುಷ್ಟಯೇ ಚ| ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಾದಿತಪ್ತಾನಾಂ ಸ್ನೇಹನಂ ನಾವನಂ ತಿಮಿರಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಮದ್ಯಪಸ್ಯ ತಿಮಿರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ರೂಕ್ಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಾಞ್ಜನಂ ಸ್ರೋತೋಞ್ಜನಂ ವದನ್ತಿ; ಕಿಂವಾ ತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಕೃತಮಞ್ಜನಂ ಶೀತಾಞ್ಜನಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- “ಲೇಖನಂ ರೋಪಣಂ ಚೈವ ಪ್ರಸಾದನಮಥಾಪಿ ಚ| ತಿಕ್ತೇನ ರೋಪಣಂ ಕಾರ್ಯಂ, ಮಧುರೇಣ ಪ್ರಸಾದನಮ್|| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಲೇಖನಂ ಕಾರಯೇದ್ಬುಧಃ| ಶೈತ್ಯಾನ್ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ತಿಕ್ತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ರೋಪಯತಿ ದ್ರುತಮ್” ಇತಿ| ರೂಕ್ಷೈರಿತ್ಯಞ್ಜನಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಲೇಪಃ ನಯನಾಲೇಪಃ ; ಪುಟಪಾಕಃ ಅಕ್ಷಿತರ್ಪಣಜವಿಕಾರಹರಲೇಖನಃ ಶಮನೋ ವಾ ಜ್ಞೇಯಃ; ಪುಟಪಾಕೋ ಹಿ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಸ್ನೇಹನ-ಲೇಖನ-ಪ್ರಸಾದನಭೇದಾತ್ ತ್ರಿವಿಧ ಉಕ್ತಃ; ತದ್ವಿಧಿಶ್ಚೇಹಾನ್ಯಾಧಿಕಾರಾನ್ನ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಃ||೧೧೧-೧೧೫||

Adhikarana 31 (116-117) · Śloka 117

ಸ್ನೇಹನಂ ಶೋಧನಂ ಚೈವ ದ್ವಿವಿಧಂ ನಾವನಂ ಮತಮ್| ಪ್ರತಿಮರ್ಶಸ್ತು ನಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಕರೋತಿ ನ ಚ ದೋಷಾವಾನ್||೧೧೬|| ನಸ್ತಃ ಸ್ನೇಹಾಙ್ಗುಲಿಂ ದದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾತರ್ನಿಶಿ ಚ ಸರ್ವದಾ| ನ ಚೋಚ್ಛಿಙ್ಘೇದರೋಗಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಃ ಸ ದಾರ್ಢ್ಯಕೃತ್||೧೧೭||

ಪ್ರತಿಮರ್ಶಸ್ಯ ನಾವನಸಮ್ಪಾದ್ಯೋಭಯಕರ್ಮದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ನಾವನಕರ್ಮ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮನೂದ್ಯತೇ- ಸ್ನೇಹನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ, ಸರ್ವನಸ್ತಃಕರ್ಮಣಾಮೇವೈತತ್ ಕರ್ಮದ್ವಯಮನೂದ್ಯತೇ, ತತ್ರ ಚ ಸ್ನೇಹನಶಮನಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯಾವರೋಧ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ತಸ್ಯಾರ್ಥಮಿತಿ ಸ್ನೇಹನಂ ಶೋಧನಂ ಚ| ನ ಚ ದೋಷವಾನಿತಿ ನ ವ್ಯಾಪತ್ತಿಮಾನ್| ಪ್ರತಿಮರ್ಶವಿಧಿಮಾಹ- ನಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಾಙ್ಗುಲಿಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಪೂರಿತಾಮಙ್ಗುಲಿಮ್| ಸರ್ವದೇತಿ ಸರ್ವರ್ತುಷು| ದಾರ್ಢ್ಯಕೃದಿತಿ ಶಿರಃಕಪಾಲಾದಿದಾರ್ಢ್ಯಕೃತ್| ಅಯಂ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಃ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ನೇಹಪ್ರಮಾಣೋಽನುಚ್ಛಿಙ್ಘನಶ್ಚ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಯಸ್ತು ಭೂರಿಸ್ನೇಹಮಾತ್ರೋ ನಾಸೌ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕಃ| ಯದುಕ್ತಮ್ “ಈಷದುಚ್ಛಿಙ್ಘನಾತ್ ಸ್ನೇಹೋ ಯಾವಾನ್ ವಕ್ರಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ನಸ್ತೋ ನಿಷಿಕ್ತಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ” ಇತಿ; ತಥಾ “ಪ್ರತಿಮರ್ಶಂ ತು ನ ಪಿಬೇತ್ ಕಣ್ಠಾಸ್ರಾವಭಯಾನ್ನರಃ| ಯಾವತ್ ಸ್ನೇಹೋ ವ್ರಜೇದಾಸ್ಯಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ತಸ್ಯ ತು” ಇತಿ||೧೧೬-೧೧೭||

Adhikarana 32 (118-119) · Śloka 119

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ತ್ರೀಣಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ಮರ್ಮಾಣ್ಯಭಿಹತೇಷು ಚ| ತೇಷು ಲಿಙ್ಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ ರೋಗಭೇದಾಶ್ಚ ಸೌಷಧಾಃ||೧೧೮|| ವಿಧಿರುತ್ತರಬಸ್ತೇಶ್ಚ ನಸ್ತಃಕರ್ಮವಿಧಿಸ್ತಥಾ| ಸವ್ಯಾಪದ್ಭೇಷಜಂ ಸಿದ್ಧೌ ಮರ್ಮಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್||೧೧೯||

ತ್ರೀಣೀತ್ಯಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವ್ಯಕ್ತಾರ್ಥಃ||೧೧೮-೧೧೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||