Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിമര്മീയാം സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
പ്രാസൃതയോഗീയാനന്തരം ത്രിമര്മീയാ സിദ്ധിരുച്യതേ, ത്രിമര്മജരോഗാശ്രയിവ്യാപദാം ബസ്തിരൂപചികിത്സോപദര്ശനാര്ഥം; വ്യാപത്പ്രതീകാരാനന്തരം ബസ്തിപ്രയോഗാധികാരശ്ച പൂര്വാധ്യായാദനുവര്തതേ ; കിംവാ, ബസ്തിവ്യാപച്ചികിത്സാ പൂര്വാധ്യായാദികൃതാ, ബസ്തിവ്യാപാദാച്ച ത്രിമര്മജാ അപി രോഗാ ഭവന്തി, തേന തേഷാം ജ്ഞാനപൂര്വകചികിത്സോപദര്ശനാര്ഥം ത്രിമര്മീയസിദ്ധിരുച്യതേ| ഏതദധ്യായവക്തവ്യാശ്ച ഗദാസ്ത്രിമര്മീയചികിത്സിതേऽധ്യായവിസ്തരഭയാന്നോക്താഃ, ത ഇഹ പ്രതിപാദ്യന്തേ| അത്രാപി മര്മശബ്ദേന മര്മഗതാ ഗദാ ഉച്യന്തേ, താനധികൃതാ സിദ്ധിസ്ത്രിമര്മീയസിദ്ധിഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സപ്തോത്തരം മര്മശതമസ്മിഞ്ഛരീരേ സ്കന്ധശാഖാസമാശ്രിതമഗ്നിവേശ!|
തേഷാമന്യതമപീഡായാം സമധികാ പീഡാ ഭവതി, ചേതനാനിബന്ധവൈശേഷ്യാത്|
തത്ര ശാഖാശ്രിതേഭ്യോ മര്മഭ്യഃ സ്കന്ധാശ്രിതാനി ഗരീയാംസി, ശാഖാനാം തദാശ്രിതത്വാത്; സ്കന്ധാശ്രിതേഭ്യോऽപി ഹൃദ്വസ്തിശിരാംസി, തന്മൂലത്വാച്ഛരീരസ്യ||൩||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतमस्मिञ्छरीरे स्कन्धशाखासमाश्रितमग्निवेश!|
तेषामन्यतमपीडायां समधिका पीडा भवति, चेतनानिबन्धवैशेष्यात्|
तत्र शाखाश्रितेभ्यो मर्मभ्यः स्कन्धाश्रितानि गरीयांसि, शाखानां तदाश्रितत्वात्; स्कन्धाश्रितेभ्योऽपि हृद्वस्तिशिरांसि, तन्मूलत्वाच्छरीरस्य||३||
സപ്തോത്തരം മര്മശതമിതി ശരീരസങ്ഖ്യാഭിഹിതം; തച്ച മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിഷു നിവിഷ്ടമ്| സ്കന്ധശബ്ദേനാനന്തരാധിരുച്യതേ; ശാഖാശബ്ദേന ചേഹ ശാഖേവ ശാഖേതി കൃത്വാ ബാഹുദ്വയം ജങ്ഘാദ്വയം ചോച്യതേ; നേഹ ശാഖാശബ്ദേന രക്താദിധാതൂനാം ഗ്രഹണം, രക്താദിധാതൂനാം സ്കന്ധേऽപി, വിദ്യമാനത്വാത്| തത്ര ശാഖാശ്രിതാനി ചതുശ്ചത്വാരിംശന്മര്മാണി, ശേഷം സ്കന്ധാശ്രിതമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “തേഷാമേകാദശൈകസ്മിന് സക്ഥി ഭവന്തി, ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; ഉദരോരസോര്ദ്വാദശ, ചതുര്ദശ പൃഷ്ഠേ, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം സപ്തത്രിംശത്” (സു.ശാ.അ.൬) ഇതി; ഏതേഷാം ച മര്മണാം പ്രത്യേകം വിഭാഗ ഉക്തഃ സുശ്രുതേ ഏവ “തലഹൃദയ” (സു.ശാ.അ.൬) ഇത്യാദിനാ പ്രപഞ്ചതോऽനുസരണീയഃ| സപ്തോത്തരശതമര്മണാമമര്മശരീരദേശവിലക്ഷണം ധര്മമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| ചേതനാനിബന്ധവൈശേഷ്യാദിതി യസ്മാന്മര്മസു ചേതനാധാതുര്വിശേഷേണ നിബദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ; ചേതനാനിബന്ധശ്ച മര്മസ്വദൃഷ്ടകൃത ഏവ മര്മപീഡയാ വിശേഷപീഡാദര്ശനാദുന്നീയതേ| ശാഖാനാം തദാശ്രിതത്വാദിതി യസ്മാച്ഛാഖാ അപി സ്കന്ധാശ്രിതാഃ, തേന സ്കന്ധാശ്രിതശാഖാശ്രിതേഭ്യഃ സാക്ഷാത് സ്കന്ധാശ്രിതം മര്മ ഗരീയോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; സ്കന്ധാശ്രിതത്വം ച ശാഖാനാം സ്കന്ധോപഘാതേന തദുപഘാതാത്, തഥാ സ്കന്ധനിഷ്പന്നേനൈവ രസാദിനാ തത്പോഷണാത്; കിഞ്ച സ്കന്ധാശ്രിതാന്യേവ മര്മാണി സദ്യഃപ്രാണഹരാണി, ന ശാഖാശ്രയാണി; തേന ച സ്കന്ധസ്യ പ്രാധാന്യമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ശൃങ്ഗാടകാന്യധിപതിഃ ശങ്ഖൌ കണ്ഠശിരോഗുദമ്| ഹൃദയം ബസ്തിനാഭീ ച ഘ്നന്തി സദ്യോ ഹതാനി വൈ” (സു.ശാ.അ.൬) ഇതി| ഹൃദ്ബസ്തിശിരാംസി ഗരീയാംസീതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതദ്ഗരീയസ്ത്വേ ഹേതുമാഹ- തന്മൂലത്വാച്ഛരീരസ്യേതി| തന്മൂലത്വാദിതി തദാശ്രിതത്വാത്, തഥാ ച ഹൃദയാശ്രിതത്വം ശരീരസ്യ ‘തത്ര ഹൃദയേ ദശ ധമന്യഃ’ ഇത്യാദിനാ ‘നാഭ്യാമരാ ഇവ’ ഇത്യന്തേന ദര്ശയിഷ്യതി| യദ്യപി ച മര്മാന്തരാണ്യപി വിശേഷേണ പ്രാണാശ്രയാണ്യുക്താനി; യഥാ ‘ദശൈവായതനാന്യാഹുഃ പ്രാണാ യേഷു പ്രതിഷ്ഠിതാഃ| ശങ്ഖൌ മര്മത്രയം കണ്ഠോ രക്തം ശുക്രൌജസീ ഗുദമ്’ (സൂ.അ.൨൯) ഇത്യനേന, തഥാऽപി ശങ്ഖാദീനി ന ശരീരാശ്രയഭൂതാനി യഥാ ഹൃദയാദീനി; തേന പ്രാണായതനത്വേ സമാനേऽപ്യുക്തശരീരാശ്രയത്വവിശേഷാദിഹ ഹൃദയാദീനാമേവ പ്രാധാന്യമുച്യതേ; കിഞ്ച, പ്രാണാശ്രയത്വമപി യഥാ ഹൃദയാദീനാം ന തഥാ ശങ്ഖാദീനാമ്; ഉക്തം ഹി “സപ്തോത്തരം മര്മശതം യദുക്തം ശരീരസങ്ഖ്യാമധികൃത്യ തേഷു| മര്മാണി ബസ്തിം ഹൃദയം ശിരശ്ച പ്രധാനഭൂതാന്യൃഷയോ വദന്തി|| പ്രാണാശ്രയാന് താനപി പീഡയന്തോ വാതാദയോऽസൂനപി പീഡയന്തി” (സു.ശാ.അ.൬) ഇതി| അന്യേ തു ശങ്ഖാദിപ്രാണാശ്രയാണാം ഹൃദയാദിഷ്വേവ സാമീപ്യാദന്തര്ഭാവം ദര്ശയന്തി, തച്ചാമൂലത്വാദുപേക്ഷിതമ്||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
തത്ര ഹൃദയേ ദശ ധമന്യഃ പ്രാണാപാനൌ മനോ ബുദ്ധിശ്ചേതനാ മഹാഭൂതാനി ച നാഭ്യാമരാ ഇവ പ്രതിഷ്ഠിതാനി, ശിരസി ഇന്ദ്രിയാണി ഇന്ദ്രിയപ്രാണവഹാനി ച സ്രോതാംസി സൂര്യമിവ ഗഭസ്തയഃ സംശ്രിതാനി, ബസ്തിസ്തു സ്ഥൂലഗുദമുഷ്കസേവനീശുക്രമൂത്രവാഹിനീനാം നാഡീ(ലീ)നാം മധ്യേ മൂത്രധാരോऽമ്ബുവഹാനാം സര്വസ്രോതസാമുദധിരിവാപഗാനാം പ്രതിഷ്ഠാ , ബഹുഭിശ്ച തന്മൂലൈര്മര്മസഞ്ജ്ഞകൈഃ സ്രോതോഭിര്ഗഗനമിവ ദിനകരകരൈര്വ്യാപ്തമിദം ശരീരമ്||൪||
തേഷാം ത്രയാണാമന്യതമസ്യാപി ഭേദാദാശ്വേവ ശരീരഭേദഃ സ്യാത്, ആശ്രയനാശാദാശ്രിതസ്യാപി വിനാശഃ; തദുപഘാതാത്തു ഘോരതരവ്യാധിപ്രാദുര്ഭാവഃ; തസ്മാദേതാനി വിശേഷേണ രക്ഷ്യാണി ബാഹ്യാഭിഘാദ്വാതാദിഭ്യശ്ച||൫||
View original
तत्र हृदये दश धमन्यः प्राणापानौ मनो बुद्धिश्चेतना महाभूतानि च नाभ्यामरा इव प्रतिष्ठितानि, शिरसि इन्द्रियाणि इन्द्रियप्राणवहानि च स्रोतांसि सूर्यमिव गभस्तयः संश्रितानि, बस्तिस्तु स्थूलगुदमुष्कसेवनीशुक्रमूत्रवाहिनीनां नाडी(ली)नां मध्ये मूत्रधारोऽम्बुवहानां सर्वस्रोतसामुदधिरिवापगानां प्रतिष्ठा , बहुभिश्च तन्मूलैर्मर्मसञ्ज्ञकैः स्रोतोभिर्गगनमिव दिनकरकरैर्व्याप्तमिदं शरीरम्||४||
तेषां त्रयाणामन्यतमस्यापि भेदादाश्वेव शरीरभेदः स्यात्, आश्रयनाशादाश्रितस्यापि विनाशः; तदुपघातात्तु घोरतरव्याधिप्रादुर्भावः; तस्मादेतानि विशेषेण रक्ष्याणि बाह्याभिघाद्वातादिभ्यश्च||५||
ദശ ധമന്യ ഇതി ഓജോവഹാ ദശ ധമന്യഃ, “അര്ഥേ ദശ മഹാമൂലാഃ സമാസക്താഃ” (സൂ.അ.൩൦) ഇത്യാദിനാ അര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ പ്രതിപാദിതാഃ| പ്രാണാപാനാവിതി ഉച്ഛ്വാസനിശ്വാസൌ, കേചിത്തു പ്രാണാപാനൌ യഥോക്താവേവ വാതൌ പ്രാഹുഃ; തത്രാപാനോ യദ്യപി മേഢ്രശ്രോണ്യാദ്യാശ്രയ ഏവേത്യാഹുഃ, തഥാऽപി ഹൃദയാവ്യതിരിക്താനുവിധായിത്വാദ്ധൃദയാശ്രിത ഇത്യുച്യതേ| മനഃ അന്തഃകരണമ്| ബുദ്ധിഃ മഹച്ഛബ്ദാഭിലപ്യാ| ചേതനാ ബുദ്ധിവൃത്തിഭേദഃ| മഹാഭൂതാനീതി ആത്മസമ്ബദ്ധാനി സൂക്ഷ്മമഹാഭൂതാനി| ഏതത് സര്വം സാങ്ഖ്യദര്ശനേ വ്യവസ്ഥാപിതം ശാരീരേ ച വ്യുത്പാദിതമനുസരണീയമ്| പ്രദേശാന്തരേ ചോക്തം- “ഷഡങ്ഗമങ്ഗം വിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണ്യര്ഥപഞ്ചകമ്| ആത്മാ ച സഗുണശ്ചേതശ്ചിന്ത്യം ച ഹൃദി സംസ്ഥിതമ്” (സൂ.അ.൩൦) ഇതി; തേऽര്ഥാ ഏതച്ഛ്ലോകോക്താഃ, അധികാര്ഥാനാം ച പ്രോക്തേഷ്വേവാവരോധോ വ്യാഖ്യേയഃ; കിംവാ ഇഹ ശാസ്ത്രോദ്ധാരേണാഭിധാനമ്| യഥാ ഹൃദയേ ദശ ധമന്യാദീന്യാശ്രിതാനി, തദ്ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി- നാഭ്യാമരാ ഇവ പ്രതിഷ്ഠിതാനീതി; നാഭിഃ ചക്രനാഭിഃ, അരാഃ ചക്രനേമിമധ്യസ്ഥകാഷ്ഠാനി, യഥാ- ചക്രനാഭ്യാം സമ്ബദ്ധാ, അരാസ്തദുപഘാതാദുപഹന്യന്തേ, തന്മൂലത്വേന തത്സമ്ബന്ധാ ഭവന്തി, ഏവം ധമന്യാദയോऽപീത്യര്ഥഃ| ‘നാഭ്യാമപരാ’ ഇതി വാ പാഠഃ, തേന ഗര്ഭനാഭ്യാമപരാ ഇവേത്യര്ഥഃ (അരാ ഇവ അപരേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി)| ഏതേന പ്രദേശാന്തരവര്തിനാമപി ധമന്യാദീനാം ഹൃദയാശ്രിതത്വം സിദ്ധമിതി ഭാവഃ| ശിരസ ആശ്രയത്വമാഹ- ശിരസീത്യാദി| ഇന്ദ്രിയപ്രാണവഹാനി സ്രോതാംസി യദ്യപി പ്രദേശാന്തരേऽപി ഭവന്തി , തഥാऽപി ശിരസി വിശേഷേണൈവൈതാനി പ്രബദ്ധാനീതി സൂര്യമിവ ഗഭസ്തയ ഇതി ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി| ശിരആശ്രയത്വം ച യഥോക്തസ്രോതസാം തദുപഘാതേന വിശിഷ്ടോപഘാതദര്ശനാദുന്നീയതേ| ബസ്തേഃ ശരീരാശ്രയത്വമാഹു- ബസ്തിസ്ത്വിത്യാദി| സ്ഥൂലഗുദാദിമധ്യസ്ഥിതത്വപ്രതിപാദനേനാസ്യ സ്ഥൂലഗുദാദീനാം ബസ്ത്യാശ്രയത്വം ദര്ശയതി| അമ്ബുവഹാനാം സ്രോതസാം പ്രതിഷ്ഠേതി സ്ഥാനമിത്യര്ഥഃ, ഉദധിര്യഥാऽऽപഗാനാം പൂരണീയസ്ഥാനം, തഥാ ബസ്തിരപ്യമ്ബുവഹസ്രോതസാം വിശ്രാമസ്ഥാനമ്| തന്മൂലൈരിതി തത്സമ്ബദ്ധൈര്മര്മസഞ്ജ്ഞകൈഃ; നഹി സ്രോതസാം മര്മത്വമസ്തി; കിംവാ സ്രോതോമര്മശബ്ദേന സിരാമര്മണാം ഗ്രഹണം; കിംവാ മര്മസമ്ബദ്ധാനി മര്മപോഷകാണി വാ സ്രോതാംസി മര്മസഞ്ജ്ഞകാനി സ്രോതാംസി| ആശ്രയനാശാദാശ്രിതസ്യ നാശ ഇതി ആശ്രയനാശാദാശ്രിതസ്യ നാശോ യസ്മാദ്ഭവതി, തസ്മാദ്ധൃദയാദീനാമന്യതമസ്യ നാശാച്ഛരീരനാശോ ഭവതീതി യുക്തമ്| ശരീരസ്യ ഹൃദയാശ്രിതത്വം ശരീരാരമ്ഭകപ്രധാനദശധമന്യാദ്യാശ്രയത്വേനൈവ ജ്ഞേയമ്| ഉപഘാതാദിതി കിഞ്ചിദ്വൈകൃതാത്||൪-൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
തത്ര ഹൃദ്യഭിഹതേ കാസശ്വാസബലക്ഷയകണ്ഠശോഷക്ലോമാകര്ഷണജിഹ്വാനിര്ഗമമുഖതാലുശോഷാപസ്മാരോന്മാദപ്രലാപചിത്തനാശാദയഃ സ്യുഃ; ശിരസ്യഭിഹതേ മന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതചക്ഷുര്വിഭ്രമമോഹോദ്വേഷ്ടനചേഷ്ടാനാശകാസശ്വാസഹനുഗ്രഹമൂകഗദ്ഗദത്വാക്ഷിനിമീലന- ഗണ്ഡസ്പന്ദനജൃമ്ഭണലാലാസ്രാവസ്വരഹാനിവദനജിഹ്മത്വാദീനി, ബസ്തൌ തു വാതമൂത്രവര്ചോനിഗ്രഹവങ്ക്ഷണമേഹനബസ്തിശൂലകുണ്ഡലോദാവര്തഗുല്മാനിലാഷ്ഠീലോപസ്തമ്ഭനാഭികുക്ഷിഗുദശ്രോണിഗ്രഹാദയഃ ; വാതാദ്യുപസൃഷ്ടാനാം ത്വേഷാം ലിങ്ഗാനി ചികിത്സിതേ സക്രിയാവിധീന്യുക്താനി||൬||
View original
तत्र हृद्यभिहते कासश्वासबलक्षयकण्ठशोषक्लोमाकर्षणजिह्वानिर्गममुखतालुशोषापस्मारोन्मादप्रलापचित्तनाशादयः स्युः; शिरस्यभिहते मन्यास्तम्भार्दितचक्षुर्विभ्रममोहोद्वेष्टनचेष्टानाशकासश्वासहनुग्रहमूकगद्गदत्वाक्षिनिमीलन- गण्डस्पन्दनजृम्भणलालास्रावस्वरहानिवदनजिह्मत्वादीनि, बस्तौ तु वातमूत्रवर्चोनिग्रहवङ्क्षणमेहनबस्तिशूलकुण्डलोदावर्तगुल्मानिलाष्ठीलोपस्तम्भनाभिकुक्षिगुदश्रोणिग्रहादयः ; वाताद्युपसृष्टानां त्वेषां लिङ्गानि चिकित्सिते सक्रियाविधीन्युक्तानि||६||
ഹൃദയാദ്യഭിഘാതഭവാന് വ്യാധീന് ക്രമേണാഹ- തത്രേത്യാദി| ക്ലോമാപകര്ഷണം ക്ലോമാപകര്ഷണാകാരാ വേദനാ| വേഷ്ടനം ശിരസി വേഷ്ടനാകാരാ വേദനാ| കുണ്ഡലം ബസ്തൌ കുണ്ഡലരൂപാ വേദനാ| ഉപസ്തമ്ഭഃ ബസ്തേരേവ| ചികിത്സിതേ ഇതി ത്രിമര്മീയചികിത്സിതേ| സക്രിയാവിധിനീതി സചികിത്സിതവിധാനാനി||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
കിന്ത്വേതാനി വിശേഷതോऽനിലാദ്രക്ഷ്യാണി, അനിലോ ഹി പിത്തകഫസമുദീരണേ ഹേതുഃ പ്രാണമൂലം ച, സ ബസ്തികര്മസാധ്യതമഃ, തസ്മാന്ന ബസ്തിസമം കിഞ്ചിത് കര്മ മര്മപരിപാലനമസ്തി|
തത്ര ഷഡാസ്ഥാപനസ്കന്ധാന് വിമാനേ ദ്വൌ ചാനുവാസനസ്കന്ധാവിഹ ച വിഹിതാന് ബസ്തീന് ബുദ്ധ്യാ വിചാര്യ മഹാമര്മപരിപാലനാര്ഥം പ്രയോജയേദ്വാതവ്യാധിചികിത്സാം ച||൭||
View original
किन्त्वेतानि विशेषतोऽनिलाद्रक्ष्याणि, अनिलो हि पित्तकफसमुदीरणे हेतुः प्राणमूलं च, स बस्तिकर्मसाध्यतमः, तस्मान्न बस्तिसमं किञ्चित् कर्म मर्मपरिपालनमस्ति|
तत्र षडास्थापनस्कन्धान् विमाने द्वौ चानुवासनस्कन्धाविह च विहितान् बस्तीन् बुद्ध्या विचार्य महामर्मपरिपालनार्थं प्रयोजयेद्वातव्याधिचिकित्सां च||७||
മര്മപരിപാലനേ ബസ്തേഃ പ്രാധാന്യം സോപപത്തികമാഹ- കിന്ത്വേതാനീത്യാദി| യസ്മാത് പിത്തകഫയോര്ദ്വയോരക്രിയയോരീരണേऽനില ഏവ ഹേതുഃ, തേന കഫപിത്തജേऽപി വികാരേ വായുര്നിമിത്തം, വാതജവികാരേऽപി വായുഃ സ്വതന്ത്ര ഏവ കാരണമ്, അതഃ സര്വവികാരേഷു മര്മാണി രക്ഷയതാ തത്കാരണാദനിലാദേവ മര്മാണി രക്ഷണീയാനി| തഥാ പ്രാണമൂലം ചേതി ജീവിതഹേതുശ്ചാവികൃതോ വായുഃ, വികൃതശ്ച പ്രാണോപഘാതകഃ; തേന മര്മാണ്യപി പ്രാണരക്ഷാര്ഥം വാതാദ്രക്ഷ്യാണി| ബസ്തിസാധ്യതമ ഇതി ഇതരചികിത്സാപേക്ഷയാ ബസ്തിനാ സാധ്യതമഃ; ഉക്തം ഹി- “ബസ്തിര്വാതഹരാണാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി| ദ്വൌ ചാനുവാസനസ്കന്ധാവിതി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ “അനുവാസനം തു സ്നേഹ ഏവ, സ ദ്വിവിധഃ- സ്ഥാവരോ ജങ്ഗമശ്ച” (വി.അ.൮) ഇത്യനേനോക്തൌ ദ്വാവനുവാസനസ്കന്ധൌ ജ്ഞേയൌ| ഇഹേതി സിദ്ധിസ്ഥാനേ| ബുദ്ധ്യാ വിചാര്യേതി ദോഷൌഷധാദീനി ദശ ബുദ്ധ്യാ വിചാര്യ, വാതവ്യാധിചികിത്സാം ച ബുദ്ധ്യാ വിചാര്യ പ്രയോജയേദിത്യര്ഥഃ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ഭൂയശ്ച ഹൃദ്യുപസൃഷ്ടേ ഹിങ്ഗുചൂര്ണം ലവണാനാമന്യതമചൂര്ണസംയുക്തം മാതുലുങ്ഗസ്യ രസേനാന്യേന വാऽമ്ലേന ഹൃദ്യേന വാ പായയേത്, സ്ഥിരാദിപഞ്ചമൂലീരസഃ സശര്കരഃ പാനാര്ഥം, ബില്വാദിപഞ്ചമൂലരസസിദ്ധാ ച യവാഗൂഃ, ഹൃദ്രോഗവിഹിതം ച കര്മ; മൂര്ധ്നി തു വാതോപസൃഷ്ടേऽഭ്യങ്ഗസ്വേദനോപനാഹസ്നേഹപാനനസ്തഃകര്മാവപീഡനധൂമാദീനി; ബസ്തൌ തു കുമ്ഭീസ്വേദഃ, വര്തയഃ, ശ്യാമാദിഭിര്ഗോമൂത്രസിദ്ധോ നിരൂഹഃ, ബില്വാദിഭിശ്ച സുരാസിദ്ധഃ, ശരകാശേക്ഷുദര്ഭഗോക്ഷുരകമൂലശൃതക്ഷീരൈശ്ച ത്രപുസൈര്വാരുഖരാശ്വാബീജയവര്ഷഭകവൃദ്ധികല്കിതോ നിരൂഹഃ, പീതദാരുസിദ്ധതൈലേനാനുവാസനം, തൈല്വകം ച സര്പിര്വിരേകാര്ഥം, ശതാവരീഗോക്ഷുരകബൃഹതീകണ്ടകാരികാഗുഡൂചീപുനര്നവോശീരമധുകദ്വിസാരിവാലോധ്രശ്രേയസീകുശകാശമൂലകഷായക്ഷീരചതുര്ഗുണം ബലാവൃഷര്ഷഭകഖരാശ്വോപകുഞ്ചികാവത്സകത്രപുസൈര്വാരുബീജശിതിവാരകമധുകവചാശതപുഷ്പാശ്മഭേദകവര്ഷാഭൂമദനഫലകല്കസിദ്ധം തൈലമുത്തരബസ്തിര്നിരൂഹോ വാ ശുദ്ധസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ബസ്തിശൂലമൂത്രവികാരഹര ഇതി||൮||
View original
भूयश्च हृद्युपसृष्टे हिङ्गुचूर्णं लवणानामन्यतमचूर्णसंयुक्तं मातुलुङ्गस्य रसेनान्येन वाऽम्लेन हृद्येन वा पाययेत्, स्थिरादिपञ्चमूलीरसः सशर्करः पानार्थं, बिल्वादिपञ्चमूलरससिद्धा च यवागूः, हृद्रोगविहितं च कर्म; मूर्ध्नि तु वातोपसृष्टेऽभ्यङ्गस्वेदनोपनाहस्नेहपाननस्तःकर्मावपीडनधूमादीनि; बस्तौ तु कुम्भीस्वेदः, वर्तयः, श्यामादिभिर्गोमूत्रसिद्धो निरूहः, बिल्वादिभिश्च सुरासिद्धः, शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरकमूलशृतक्षीरैश्च त्रपुसैर्वारुखराश्वाबीजयवर्षभकवृद्धिकल्कितो निरूहः, पीतदारुसिद्धतैलेनानुवासनं, तैल्वकं च सर्पिर्विरेकार्थं, शतावरीगोक्षुरकबृहतीकण्टकारिकागुडूचीपुनर्नवोशीरमधुकद्विसारिवालोध्रश्रेयसीकुशकाशमूलकषायक्षीरचतुर्गुणं बलावृषर्षभकखराश्वोपकुञ्चिकावत्सकत्रपुसैर्वारुबीजशितिवारकमधुकवचाशतपुष्पाश्मभेदकवर्षाभूमदनफलकल्कसिद्धं तैलमुत्तरबस्तिर्निरूहो वा शुद्धस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिशूलमूत्रविकारहर इति||८||
വിശേഷേണ മര്മഭേദചികിത്സിതമാഹ - ഭൂയശ്ചേത്യാദി| ഹൃദ്യുപസൃഷ്ടേ ‘വാതേന” ഇതി ശേഷഃ| ലവണാനാമിതി നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| അന്യ ഏവ അന്യതമഃ, യഥാ- ശ്രേഷ്ഠതമ ഇതി| ഹൃദ്യേനേതി മനോऽനുകൂലേന; യദ് ദ്വേഷ്യരസസ്യ ഹൃദഹിതതയാऽഹൃദ്യത്വം, തന്മനോऽനനുകൂലത്വമേവ| ഹൃദ്രോഗവിഹിതം ച കര്മേതി ത്രിമര്മീയചികിത്സിതേ| ധൂമാദീനീതി ആദിശബ്ദേന പരിഷേകോപനാഹാദിഗ്രഹണമ്| ബസ്തൌ ത്വിതി ‘പ്രദുഷ്ടേ വാതേന’ ഇതി പ്രകരണാജ്ജ്ഞേയം; പിത്തകഫദുഷ്ടൌ ച വായുരേവ പ്രധാനമിതി പ്രാഗേവ പ്രതിപാദിതം; തേന കഫപിത്തദുഷ്ടിരപി ലഭ്യതേ| വര്തയ ഇതി ഫലവര്തയഃ| ശ്യാമാദിഭിരിതി “ശ്യാമാത്രിവൃച്ചതുരങ്ഗുലതില്വകമഹാവൃക്ഷസപ്തലാശങ്ഖിനീദന്തീദ്രവന്തീനാമ്” (വി.അ.൮) ഇത്യാദിനാ പ്രാഗുക്തഃ ശ്യാമാദിഃ| ബില്വാദിരിതി ബൃഹത്പഞ്ചമൂലം; കിംവാ “ബില്വമൂലത്രിവൃദ്ദാരുയവകോലകുലത്ഥവാന്” (സി.അ.൭) ഇത്യനേനോക്തോ ബില്വാദിര്ജ്ഞേയഃ| ശരാദിമൂലശൃതക്ഷീരഹപുഷാദികല്കോऽപരഃ| ഖരാശ്വാ അജമോദാ| പീതദാരുസിദ്ധതൈലേന സാധിതമനുവാസനം യസ്മിന്നിരൂഹേ സ തഥാ| കേചിത്തു സരലസാരാകൃഷ്ടതൈലം പീതദാരുസിദ്ധതൈലമാഹുഃ| തൈല്വകസര്പിഃ തില്വകകല്പോക്തമ്| ശതാവരീത്യാദൌ ദ്വിസാരിവേതി അനന്തമൂലശ്യാമേ| ശ്രേയസീ രാസ്നാ| ഉപകുഞ്ചികാ കൃഷ്ണജീരകമ്| ശിതിവാരകഃ ശാലിഞ്ചഃ| അശ്മഭേദകഃ പാഷാണഭേദകഃ| ഉത്തരബസ്തിരിതി വക്ഷ്യമാണോത്തരബസ്തിവിധാനാദ്ദേയ ഇത്യര്ഥഃ| നിരൂഹഃ നിരൂഹസ്ഥാനേ ദേയ ഇത്യര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ- ഹൃദയേ മൂര്ധ്നി ബസ്തൌ ച നൃണാം പ്രാണാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ|
തസ്മാത്തേഷാം സദാ യത്നം കുര്വീത പരിപാലനേ||൯||
ആബാധവര്ജനം നിത്യം സ്വസ്ഥവൃത്താനുവര്തനമ്|
ഉത്പന്നാര്തിവിഘാതശ്ച മര്മണാം പരിപാലനമ്||൧൦||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- हृदये मूर्ध्नि बस्तौ च नृणां प्राणाः प्रतिष्ठिताः|
तस्मात्तेषां सदा यत्नं कुर्वीत परिपालने||९||
आबाधवर्जनं नित्यं स्वस्थवृत्तानुवर्तनम्|
उत्पन्नार्तिविघातश्च मर्मणां परिपालनम्||१०||
ഗദ്യോക്തമര്ഥം ശ്ലോകേന ദര്ശയന്നധികമപ്യാഹ- കിഞ്ചിത് ഹൃദയേ ഇത്യാദിനാ| ആബാധവര്ജനമിതി മര്മോപഘാതകഹേതുവര്ജനമ്| സ്വസ്ഥവൃത്താനുവര്തനം ച ഹൃദയാദിപോഷകതയൈവ പാലകം ഭവതി| ഉത്പന്നാര്തിവിഘാത ഇതി ഉത്പന്നമര്മരോഗപ്രതീകാരഃ||൯-൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
അത ഉര്ധ്വം വികാരാ യേ ത്രിമര്മീയേ ചികിത്സിതേ|
ന പ്രോക്താ മര്മജാസ്തേഷാം കാംശ്ചിദ്വക്ഷ്യാമി സൌഷധാന്||൧൧||
View original
अत उर्ध्वं विकारा ये त्रिमर्मीये चिकित्सिते|
न प्रोक्ता मर्मजास्तेषां कांश्चिद्वक्ष्यामि सौषधान्||११||
മര്മപരിപാലകബസ്തികഥനപ്രസങ്ഗാദനുക്തമര്മഗതരോഗാന് സചികിത്സിതാന് ദര്ശയന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി||൧൧||
Adhikarana 9 (12-15) · Śloka 15
ക്രുദ്ധഃ സ്വൈഃ കോപനൈര്വായുഃ സ്ഥാനാദൂര്ധ്വം പ്രപദ്യതേ|
പീഡയന് ഹൃദയം ഗത്വാ ശിരഃ ശങ്ഖൌ ച പീഡയന്||൧൨||
ധനുര്വന്നമയേദ്ഗാത്രാണ്യാക്ഷിപേന്മോഹയേത്തഥാ|
(നമയേച്ചാക്ഷിപേച്ചാങ്ഗാന്യുച്ഛ്വാസം നിരുണദ്ധി ച)|
കൃച്ഛ്രേണ ചാപ്യുച്ഛ്വസിതി സ്തബ്ധാക്ഷോऽഥ നിമീലകഃ ||൧൩||
കപോത ഇവ കൂജേച്ച നിഃസഞ്ജ്ഞഃ സോऽപതന്ത്രകഃ|
ദൃഷ്ടിം സംസ്തമ്ഭ്യ സഞ്ജ്ഞാം ച ഹത്വാ കണ്ഠേന കൂജതി||൧൪||
ഹൃദി മുക്തേ നരഃ സ്വാസ്ഥ്യം യാതി മോഹം വൃതേ പുനഃ|
വായുനാ ദാരുണം പ്രാഹുരേകേ തമപതാനകമ്||൧൫||
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते|
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्||१२||
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तथा|
(नमयेच्चाक्षिपेच्चाङ्गान्युच्छ्वासं निरुणद्धि च)|
कृच्छ्रेण चाप्युच्छ्वसिति स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः ||१३||
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः|
दृष्टिं संस्तम्भ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति||१४||
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः|
वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्||१५||
ഹൃദ്രോഗമപതന്ത്രകമാഹ- ക്രുദ്ധ ഇത്യാദി| സ്ഥാനാദൂര്ധ്വമിതി വാതസ്ഥാനാപേക്ഷയാ യദൂര്ധ്വമ്| സ്തബ്ധാക്ഷോऽഥ നിമീലന ഇതി സ്തബ്ധാക്ഷോ വാ ഭവതി നിമീലിതാക്ഷോ വാ ഭവതി| നിഃസഞ്ജ്ഞ ഇതി വ്യാധിവേഗകാലേ ദൃഷ്ടിം സംസ്തഭ്യ സഞ്ജ്ഞാം ച ഹത്വാ കണ്ഠേന കൂജതി, നിഃസഞ്ജ്ഞശ്ച ഭവതി| മോഹം വൃതേ പുനരിതി ഹൃദയേ വൃതേ പുനര്വായുനാ മോഹം യാതി; വായുനേതി കഫയുക്തേന; ഏകേ തമപതാനകമേവാപതന്ത്രകമാഹുഃ| അത്ര ജതൂകര്ണഃ- “വാതകഫാഭ്യാം ഹൃച്ഛിരഃശങ്ഖപീഡനാനമനാങ്ഗാക്ഷേപപ്രമോഹാക്ഷിസ്തമ്ഭാനിമീലനകൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസകൂജനാന്യപതന്ത്രകേ”ഇതി| കിംവാ അപതന്ത്രകം ദ്വിവിധം വര്ണയന്തി- വാതാത്, കഫാച്ച ; തത്ര ‘നിഃസഞ്ജ്ഞഃ സോऽപതന്ത്രകഃ’ ഇത്യനേന കഫജ ഉച്യതേ; ‘വായുനാ ദാരുണം പ്രാഹുഃ’ ഇത്യനേന വായുനാ ജനിതമപതന്ത്രകമേവാപതാനകമാഹുഃ| തസ്യ ദാരുണത്വം ദാരുണവാതാരബ്ധത്വാദിതി വ്യാഖ്യേയമ്| തഥൈവ സുശ്രുതേ വാതവ്യാധാവതന്ത്രകഃ പഠിതഃ||൧൨-൧൫||
Adhikarana 10 (16-20) · Śloka 20
ശ്വസനം കഫവാതാഭ്യാം രുദ്ധം തസ്യ വിമോക്ഷയേത്|
തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രധമനൈഃ സഞ്ജ്ഞാം താസു മുക്താസു വിന്ദതി||൧൬||
മരിചം ശിഗ്രുബീജാനി വിഡങ്ഗം ച ഫണിജ്ഝകമ്|
ഏതാനി സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി ദദ്യാച്ഛീര്ഷവിരേചനമ്||൧൭||
തുമ്ബുരൂണ്യഭയാ ഹിങ്ഗു പൌഷ്കരം ലവണത്രയമ്|
യവക്വാഥാമ്ബുനാ പേയം ഹൃദ്ഗ്രഹേ ചാപതന്ത്രകേ ||൧൮||
ഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസം ശുണ്ഠീം സസൌവര്ചലദാഡിമമ്|
പിബേദ്വാതകഫഘ്നം ച കര്മ ഹൃദ്രോഗനുദ്ധിതമ്||൧൯||
ശോധനാ ബസ്തയസ്തീക്ഷ്ണാ ന ഹിതാസ്തസ്യ കൃത്സ്നശഃ|
സൌവര്ചലാഭയാവ്യോഷൈഃ സിദ്ധം തസ്മൈ ഘൃതം ഹിതമ്||൨൦||
View original
श्वसनं कफवाताभ्यां रुद्धं तस्य विमोक्षयेत्|
तीक्ष्णैः प्रधमनैः सञ्ज्ञां तासु मुक्तासु विन्दति||१६||
मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गं च फणिज्झकम्|
एतानि सूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचनम्||१७||
तुम्बुरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्|
यवक्वाथाम्बुना पेयं हृद्ग्रहे चापतन्त्रके ||१८||
हिङ्ग्वम्लवेतसं शुण्ठीं ससौवर्चलदाडिमम्|
पिबेद्वातकफघ्नं च कर्म हृद्रोगनुद्धितम्||१९||
शोधना बस्तयस्तीक्ष्णा न हितास्तस्य कृत्स्नशः|
सौवर्चलाभयाव्योषैः सिद्धं तस्मै घृतं हितम्||२०||
താസ്വിതി ചേതനാവഹാസു ധമനീഷു| യവക്വാഥാമ്ബുനേതി യവൈഃ ഷഡങ്ഗവിധിനാ ശൃതപാനീയേന| ഹൃദ്രോഗനുദ് വാതകഫഘ്നം യത് കര്മ തദ്ധിതമപതന്ത്രകേ| ശോധനാ ഇത്യാദൌ “കൃത്സ്നശഃ ശോധനാ ന ഹിതാഃ’ ഇതി വചനേന ശോധനാര്ഥസ്തോകനിരൂഹദാനം, ഭൂരിശോധനനിരൂഹദാനേ തു വാതക്ഷോഭഃ സ്യാദിതി ഭാവഃ||൧൬-൨൦||
Adhikarana 11 (21-24) · Śloka 24
മധുരസ്നിഗ്ധഗുര്വന്നസേവനാച്ചിന്തനാച്ഛ്രമാത് |
ശോകാദ്വ്യാധ്യനുഷങ്ഗാച്ച വായുനോദീരിതഃ കഫഃ||൨൧||
യദാऽസൌ സമവസ്കന്ദ്യ ഹൃദയം ഹൃദയാശ്രയാന്|
സമാവൃണോതി ജ്ഞാനാദീംസ്തദാ തന്ദ്രോപജായതേ||൨൨||
ഹൃദയേ വ്യാകുലീഭാവോ വാക്ചേഷ്ടേന്ദ്രിയഗൌരവമ്|
മനോബുദ്ധ്യപ്രസാദശ്ച തന്ദ്രായാ ലക്ഷണം മതമ്||൨൩||
കഫഘ്നം തത്ര കര്തവ്യം ശോധനം ശമനാനി ച|
വ്യായാമോ രക്തമോക്ഷശ്ച ഭോജ്യം ച കടുതിക്തകമ്||൨൪||
View original
मधुरस्निग्धगुर्वन्नसेवनाच्चिन्तनाच्छ्रमात् |
शोकाद्व्याध्यनुषङ्गाच्च वायुनोदीरितः कफः||२१||
यदाऽसौ समवस्कन्द्य हृदयं हृदयाश्रयान्|
समावृणोति ज्ञानादींस्तदा तन्द्रोपजायते||२२||
हृदये व्याकुलीभावो वाक्चेष्टेन्द्रियगौरवम्|
मनोबुद्ध्यप्रसादश्च तन्द्राया लक्षणं मतम्||२३||
कफघ्नं तत्र कर्तव्यं शोधनं शमनानि च|
व्यायामो रक्तमोक्षश्च भोज्यं च कटुतिक्तकम्||२४||
മധുരസ്നിഗ്ധേത്യാദിനാ തന്ദ്രാലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച കേചിത് പഠന്തി||൨൧-൨൪||
Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26
മൂത്രൌകസാദോ ജഠരം കൃച്ഛ്രമുത്സങ്ഗസങ്ക്ഷയൌ|
മൂത്രാതീതോऽനിലാഷ്ഠീലാ വാതബസ്ത്യുഷ്ണമാരുതൌ||൨൫||
വാതകുണ്ഡലികാ ഗ്രന്ഥിര്വിഡ്ഘാതോ ബസ്തികുണ്ഡലമ്|
ത്രയോദശൈതേ മൂത്രസ്യ ദോഷാസ്താല്ലിങ്ഗതഃ ശൃണു||൨൬||
View original
मूत्रौकसादो जठरं कृच्छ्रमुत्सङ्गसङ्क्षयौ|
मूत्रातीतोऽनिलाष्ठीला वातबस्त्युष्णमारुतौ||२५||
वातकुण्डलिका ग्रन्थिर्विड्घातो बस्तिकुण्डलम्|
त्रयोदशैते मूत्रस्य दोषास्ताँल्लिङ्गतः शृणु||२६||
ഹൃദ്രോഗമഭിധായ ബസ്തിരോഗാനാഹ- മൂത്രൌകസാദ ഇത്യാദി| ഏതേ ച മൂത്രദോഷാ മൂത്രകൃച്ഛ്രാദ്ഭിന്നാ ഏവേതി ത്രിമര്മീയ ഏവ പ്രതിപാദിതമ്||൨൫-൨൬||
Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28
പിത്തം കഫോ ദ്വാവപി വാ ബസ്തൌ സംഹന്യതേ യദാ|
മാരുതേന തദാ മൂത്രം രക്തം പീതം ഘനം സൃജേത്||൨൭||
സദാഹം ശ്വേതസാന്ദ്രം വാ സര്വൈര്വാ ലക്ഷണൈര്യുതമ്|
മൂത്രൌകസാദം തം വിദ്യാത് പിത്തശ്ലേഷ്മഹരൈര്ജയേത്||൨൮||
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा बस्तौ संहन्यते यदा|
मारुतेन तदा मूत्रं रक्तं पीतं घनं सृजेत्||२७||
सदाहं श्वेतसान्द्रं वा सर्वैर्वा लक्षणैर्युतम्|
मूत्रौकसादं तं विद्यात् पित्तश्लेष्महरैर्जयेत्||२८||
പിത്തം കഫ ഇത്യാദിനാ മൂത്രൌകസാദമാഹ| അയം ച വാതകഫ-പിത്തവാത-ത്രിദോഷൈര്ജന്യത ഇത്യുക്തം ഭവതി| സംഹന്യതേ ഇതി സംഹതേ രക്തപീതവര്ണതാ പിത്തേന, ശ്വേതവര്ണതാ കഫേന, കഫപിത്തലക്ഷണതാ കഫപിത്താഭ്യാം, വായുസ്തു സര്വാനുഗത ഏവ| അത്ര വായോരാവരണകൃത ഏവ കോപഃ; തേന പിത്തകഫയോരേവ ചികിത്സോക്താ ‘പിത്തശ്ലേഷ്മഹരൈര്ജയേത്’ ഇത്യനേന, വായോസ്ത്വാവരണജയാദേവ ജയോ ഭവതീതി ഭാവഃ||൨൭-൨൮||
Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31
വിധാരണാത് പ്രതിഹതം വാതോദാവര്തിതം യദാ|
പൂരയത്യുദരം മൂത്രം തദാ തദനിമിത്തരുക്||൨൯||
അപക്തിമൂത്രവിട്സങ്ഗൈസ്തന്മൂത്രജഠരം വദേത്|
മൂത്രവൈരേചനീം തത്ര ചികിത്സാം സമ്പ്രയോജയേത്||൩൦||
ഹിങ്ഗുദ്വിരുത്തരം ചൂര്ണം ത്രിമര്മീയേ പ്രകീര്തിതമ്|
ഹന്യാന്മൂത്രോദരാനാഹമാധ്മാനം ഗുദമേഢ്രയോഃ||൩൧||
View original
विधारणात् प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा|
पूरयत्युदरं मूत्रं तदा तदनिमित्तरुक्||२९||
अपक्तिमूत्रविट्सङ्गैस्तन्मूत्रजठरं वदेत्|
मूत्रवैरेचनीं तत्र चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्||३०||
हिङ्गुद्विरुत्तरं चूर्णं त्रिमर्मीये प्रकीर्तितम्|
हन्यान्मूत्रोदरानाहमाध्मानं गुदमेढ्रयोः||३१||
അനിമിത്തരുഗിതി അലക്ഷ്യമാണനിമിത്തരുക്| മൂത്രവൈരേചനീമിതി മൂത്രവിരേചനീയദശകപ്രയോഗരൂപാമ്| ഹിങ്ഗുദ്വിരുത്തരം തു ‘ദ്വിരുത്തരം ഹിങ്ഗുവചാ’ (ചി.അ.൨൬) ഇത്യാദിനോക്തം, ഹിങ്ഗു ദ്വിരുത്തരം യസ്മിന് തദ്ധിങ്ഗുദ്വിരുത്തരമ്||൨൯-൩൧||
Adhikarana 15 (32-48) · Śloka 49
മൂത്രിതസ്യ വ്യവായാത്തു രേതോ വാതോദ്ധതം ച്യുതമ്|
പൂര്വം മൂത്രസ്യ പശ്ചാദ്വാ സ്രവേത് കൃച്ഛ്രം തദുച്യതേ||൩൨||
ഖവൈഗുണ്യാനിലാക്ഷേപൈഃ കിഞ്ചിന്മൂത്രം ച തിഷ്ഠതി|
മണിസന്ധൌ സ്രവേത് പശ്ചാത്തദരുഗ്വാऽഥ ചാതിരുക്||൩൩||
മൂത്രോത്സങ്ഗഃ സ വിച്ഛിന്നമുച്ഛേഷഗുരുശേഫസഃ |
വാതാകൃതിര്ഭവേദ്വാതാന്മൂത്രേ ശുഷ്യതി സങ്ക്ഷയഃ||൩൪||
ചിരം ധാരയതോ മൂത്രം ത്വരയാ ന പ്രവര്തതേ|
മേഹമാനസ്യ മന്ദം വാ മൂത്രാതീതഃ സ ഉച്യതേ||൩൫||
ആധ്മാപയന് ബസ്തിഗുദം രുദ്ധ്വാ വായുശ്ചലോന്നതാമ്|
കുര്യാത്തീവ്രാര്തിമഷ്ഠീലാം മൂത്രവിണ്മാര്ഗരോധിനീമ്||൩൬||
മൂത്രം ധാരയതോ ബസ്തൌ വായുഃ ക്രുദ്ധോ വിധാരണാത്|
മൂത്രരോധാര്തികണ്ഡൂഭിര്വാതബസ്തിഃ സ ഉച്യതേ||൩൭||
ഉഷ്മണാ സോഷ്മകം മൂത്രം ശോഷയന് രക്തപീതകമ്|
ഉഷ്ണവാതഃ സൃജേത് കൃച്ഛ്രാദ്ബസ്ത്യുപസ്ഥാര്തിദാഹവാന്||൩൮||
ഗതിസങ്ഗാദുദാവൃത്തഃ സ മൂത്രസ്ഥാനമാര്ഗയോഃ|
മൂത്രസ്യ വിഗുണോ വായുര്ഭഗ്നവ്യാവിദ്ധകുണ്ഡലീ||൩൯||
മൂത്രം വിഹന്തി സംസ്തമ്ഭഭങ്ഗഗൌരവവേഷ്ടനൈഃ|
തീവ്രരുങ്മൂത്രവിട്സങ്ഗൈര്വാതകുണ്ഡലികേതി സാ||൪൦||
രക്തം വാതകഫാദ്ദുഷ്ടം ബസ്തിദ്വാരേ സുദാരുണമ്|
ഗ്രന്ഥിം കുര്യാത് സ കൃച്ഛ്രേണ സൃജേന്മൂത്രം തദാവൃതമ്||൪൧||
അശ്മരീസമശൂലം തം രക്തഗ്രന്ഥിം പ്രചക്ഷതേ|
രൂക്ഷദുര്ബലയോര്വാതേനോദാവൃത്തം ശകൃദ്യദാ||൪൨||
മൂത്രസ്രോതഃ പ്രപദ്യേത വിട്സംസൃഷ്ടം തദാ നരഃ|
വിഡ്ഗന്ധം മൂത്രയേത് കൃച്ഛ്രാദ്വിഡ്വിഘാതം വിനിര്ദിശേത്||൪൩||
ദ്രുതാധ്വലങ്ഘനായാസാദഭിഘാതാത് പ്രപീഡനാത്|
സ്വസ്ഥാനാദ്വസ്തിരുദ്വൃത്തഃ സ്ഥൂലസ്തിഷ്ഠതി ഗര്ഭവത്||൪൪||
ശൂലസ്പന്ദനദാഹാര്തോ ബിന്ദും ബിന്ദും സ്രവത്യപി|
പീഡിതസ്തു സൃജേദ്ധാരാം സംസ്തമ്ഭോദ്വേഷ്ടനാര്തിമാന്||൪൫||
ബസ്തികുണ്ഡലമാഹുസ്തം ഘോരം ശസ്ത്രവിഷോപമമ്|
പവനപ്രബലം പ്രായോ ദുര്നിവാരമബുദ്ധിഭിഃ||൪൬||
തസ്മിന് പിത്താന്വിതേ ദാഹഃ ശൂലം മൂത്രവിവര്ണതാ|
ശ്ലേഷ്മണാ ഗൌരവം ശോഫഃ സ്നിഗ്ധം മൂത്രം ഘനം സിതമ്||൪൭||
ശ്ലേഷ്മരുദ്ധബിലോ ബസ്തിഃ പിത്തോദീര്ണോ ന സിധ്യതി|
അവിഭ്രാന്തബിലഃ സാധ്യോ ന തു യഃ കുണ്ഡലീകൃതഃ||൪൮||
സ്യാദ്വസ്തൌ കുണ്ഡലീഭൂതേ ഹൃന്മോഹഃ ശ്വാസ ഏവ ച|൪൯|
View original
मूत्रितस्य व्यवायात्तु रेतो वातोद्धतं च्युतम्|
पूर्वं मूत्रस्य पश्चाद्वा स्रवेत् कृच्छ्रं तदुच्यते||३२||
खवैगुण्यानिलाक्षेपैः किञ्चिन्मूत्रं च तिष्ठति|
मणिसन्धौ स्रवेत् पश्चात्तदरुग्वाऽथ चातिरुक्||३३||
मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नमुच्छेषगुरुशेफसः |
वाताकृतिर्भवेद्वातान्मूत्रे शुष्यति सङ्क्षयः||३४||
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते|
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते||३५||
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम्|
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम्||३६||
मूत्रं धारयतो बस्तौ वायुः क्रुद्धो विधारणात्|
मूत्ररोधार्तिकण्डूभिर्वातबस्तिः स उच्यते||३७||
उष्मणा सोष्मकं मूत्रं शोषयन् रक्तपीतकम्|
उष्णवातः सृजेत् कृच्छ्राद्बस्त्युपस्थार्तिदाहवान्||३८||
गतिसङ्गादुदावृत्तः स मूत्रस्थानमार्गयोः|
मूत्रस्य विगुणो वायुर्भग्नव्याविद्धकुण्डली||३९||
मूत्रं विहन्ति संस्तम्भभङ्गगौरववेष्टनैः|
तीव्ररुङ्मूत्रविट्सङ्गैर्वातकुण्डलिकेति सा||४०||
रक्तं वातकफाद्दुष्टं बस्तिद्वारे सुदारुणम्|
ग्रन्थिं कुर्यात् स कृच्छ्रेण सृजेन्मूत्रं तदावृतम्||४१||
अश्मरीसमशूलं तं रक्तग्रन्थिं प्रचक्षते|
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा||४२||
मूत्रस्रोतः प्रपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः|
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत्||४३||
द्रुताध्वलङ्घनायासादभिघातात् प्रपीडनात्|
स्वस्थानाद्वस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत्||४४||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि|
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान्||४५||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम्|
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः||४६||
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता|
श्लेष्मणा गौरवं शोफः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम्||४७||
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति|
अविभ्रान्तबिलः साध्यो न तु यः कुण्डलीकृतः||४८||
स्याद्वस्तौ कुण्डलीभूते हृन्मोहः श्वास एव च|४९|
മൂത്രിതസ്യേതി മൂത്രവേഗഗതസ്യ, മൂത്രവേഗയുക്തസ്യേതി യാവത്| ച്യുതമിതി സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുതമ്| വാതോദ്ധതമിതി വാതവിക്ഷിപ്തമ്| ഏതല്ലക്ഷണാന്തരയുക്തമേവ കൃച്ഛ്രം; മൂത്രകൃച്ഛ്രമിതോऽന്യദേവ, ഭിന്നക്ഷണത്വാത്| കിഞ്ചിദിതി സ്തോകമ്| ഉച്ഛേഷഗുരുശേഫസ ഇതി പ്രവൃദ്ധമൂത്രാവശേഷേണ സ്ഥിതേന ഗുരുശേഫസ ഇതി| വാതാകൃതിരിത്യാദി സങ്ക്ഷയലക്ഷണമ് | വാതാകൃതിരിതി വാതലക്ഷണയുക്തഃ| വിധാരണാദിതി മൂത്രവേഗരോധാത്| ഊഷ്മണേതി പിത്തോഷ്മണാ| ശോഷയന്നിതി ഊഷ്മണാ സഹിതോ വാത ഏവ മൂത്രം ശോഷയന്| ഗതിസങ്ഗാദിത്യാദിനാ വാതകുണ്ഡലികാമാഹ| മൂത്രസ്യ ഗതിസങ്ഗാദുദാവൃത്തോ വായുര്മൂത്രസ്ഥാനമാര്ഗയോര്ഭഗ്നവ്യാവിദ്ധകുണ്ഡലീ മൂത്രയതി; ഭഗ്നഃ പ്രതിഹതഃ, വ്യാവിദ്ധഃ വക്രീ, കുണ്ഡലീതി ആവര്തമാനതയാ സ്ഥിതഃ; ഈദൃശം വായോരുപസ്ഥാനം മൂത്രമാര്ഗ ഏവ ഭവതി| വാതകുണ്ഡലികാലക്ഷണമാഹ- സംസ്തമ്ഭേത്യാദി| ഭങ്ഗഃ ഭങ്ഗാകാരവേദനാ| രക്തം ഗ്രന്ഥിം കുര്യാത് വാതകഫാഭ്യാം ദുഷ്ടമിതി യോജ്യമ്| വിഡ്യുക്തോ വിഘാതോ വിഡ്വിഘാതഃ| ദ്രുതാധ്വേത്യാദിനാ ബസ്തികുണ്ഡലമാഹ| ഉദ്വൃത്ത ഇതി പരാവൃത്തമുഖഃ| പീഡിത ഇതി ഹസ്താദിഭിഃ| ശ്ലേഷ്മരുദ്ധബിലോ ബസ്തിര്ന സിധ്യതി, തഥാ പിത്തോദീര്ണശ്ച ന സിധ്യതി| അവിഭ്രാന്തബില ഇതി അരുദ്ധദ്വാരഃ| കുണ്ഡലീകൃത ഇതി വര്തുലീകൃതഃ| വര്തുലീകൃതസ്യൈവ ലക്ഷണാന്യാഹ- സ്യാദ്ബസ്താവിത്യാദി||൩൨-൪൮||-
Adhikarana 16 (49) · Śloka 50
ദോഷാധിക്യമവേക്ഷ്യൈതാന് മൂത്രകൃച്ഛ്രഹരൈര്ജയേത്||൪൯||
ബസ്തിമുത്തരബസ്തിം ച സര്വേഷാമേവ ദാപയേത്|൫൦|
View original
दोषाधिक्यमवेक्ष्यैतान् मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत्||४९||
बस्तिमुत्तरबस्तिं च सर्वेषामेव दापयेत्|५०|
ചികിത്സാമാഹ- ദോഷാധിക്യമിത്യാദി| മൂത്രകൃച്ഛ്രഹരൈഃ പ്രയോഗൈര്ദോഷാധിക്യമവേക്ഷ്യ പ്രയുക്തൈര്ജയേദിത്യര്ഥഃ||൪൯||-
Adhikarana 17 (50-57) · Śloka 57
പുഷ്പനേത്രം തു ഹൈമം സ്യാച്ഛ്ലക്ഷ്ണമൌത്തരബസ്തികമ്||൫൦||
ജാത്യശ്വഹനവൃന്തേന സമം ഗോപുച്ഛസംസ്ഥിതമ്|
രൌപ്യം വാ സര്ഷപച്ഛിദ്രം ദ്വികര്ണം ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്||൫൧||
തേനാജബസ്തിയുക്തേന സ്നേഹസ്യാര്ധപലം നയേത്|
യഥാവയോവിശേഷേണ സ്നേഹമാത്രാം വികല്പ്യ വാ||൫൨||
സ്നാതസ്യ ഭുക്തഭക്തസ്യ രസേന പയസാऽപി വാ|
സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രവേഗസ്യ പീഠേ ജാനുസമേ മൃദൌ||൫൩||
ഋജോഃ സുഖോപവിഷ്ടസ്യ ഹൃഷ്ടേ മേഢ്രേ ഘൃതാക്തയാ|
ശലാകയാऽന്വിഷ്യ ഗതിം യദ്യപ്രതിഹതാ വ്രജേത്||൫൪||
തതഃ ശേഫഃപ്രമാണേന പുഷ്പനേത്രം പ്രവേശയേത്|
ഗുദവന്മൂത്രമാര്ഗേണ പ്രണയേദനു സേവനീമ്||൫൫||
ഹിംസ്യാദതിഗതം ബസ്തിമൂനേ സ്നേഹോ ന ഗച്ഛതി|
സുഖം പ്രപീഡ്യ നിഷ്കമ്പം നിഷ്കര്ഷേന്നേത്രമേവ ച||൫൬||
പ്രത്യാഗതേ ദ്വിതീയം ച തൃതീയം ച പ്രദാപയേത്|
അനാഗച്ഛന്നുപേക്ഷ്യസ്തു രജനീവ്യുഷിതസ്യ ച||൫൭||
View original
पुष्पनेत्रं तु हैमं स्याच्छ्लक्ष्णमौत्तरबस्तिकम्||५०||
जात्यश्वहनवृन्तेन समं गोपुच्छसंस्थितम्|
रौप्यं वा सर्षपच्छिद्रं द्विकर्णं द्वादशाङ्गुलम्||५१||
तेनाजबस्तियुक्तेन स्नेहस्यार्धपलं नयेत्|
यथावयोविशेषेण स्नेहमात्रां विकल्प्य वा||५२||
स्नातस्य भुक्तभक्तस्य रसेन पयसाऽपि वा|
सृष्टविण्मूत्रवेगस्य पीठे जानुसमे मृदौ||५३||
ऋजोः सुखोपविष्टस्य हृष्टे मेढ्रे घृताक्तया|
शलाकयाऽन्विष्य गतिं यद्यप्रतिहता व्रजेत्||५४||
ततः शेफःप्रमाणेन पुष्पनेत्रं प्रवेशयेत्|
गुदवन्मूत्रमार्गेण प्रणयेदनु सेवनीम्||५५||
हिंस्यादतिगतं बस्तिमूने स्नेहो न गच्छति|
सुखं प्रपीड्य निष्कम्पं निष्कर्षेन्नेत्रमेव च||५६||
प्रत्यागते द्वितीयं च तृतीयं च प्रदापयेत्|
अनागच्छन्नुपेक्ष्यस्तु रजनीव्युषितस्य च||५७||
ഉത്തരബസ്തിം ദാപയേദിത്യുക്തം, തത ഉത്തരബസ്തിവിധിമാഹ- പുഷ്പനേത്രമിത്യാദി| പുഷ്പനേത്രമിത്യുത്തരബസ്തിനേത്രസ്യ സഞ്ജ്ഞാ; ഉത്തരബസ്തിസഞ്ജ്ഞാ ഉത്തരമാര്ഗദീയമാനതയാ, കിംവാ ശ്രേഷ്ഠഗുണതയാ ഉത്തരബസ്തിഃ| ജാത്യശ്വഹനവൃന്തേന സമമിതി ജാതേരശ്വഹനസ്യ ച പുഷ്പയോര്വൃന്തേനാഗ്രസമമ്; ഉക്തം ഹി ഹാരീതേ “കുന്ദസ്യ വൃന്തപ്രതിമം തഥാऽഗ്രേ” ഇതി; അശ്വഹനഃ കരവീരഃ| സര്ഷപച്ഛിദ്രമിതി സര്ഷപവാഹിച്ഛിദ്രമ്| ദ്വികര്ണികമിതി നേത്രേ ബസ്തിബന്ധനാര്ഥമേകതഃ കര്ണികാ, അപരാऽഗ്രേ ശേഫഃപ്രമാണഷഡങ്ഗുലാദൌ കര്ണികാ കര്തവ്യാ| ത്രികര്ണികമ്’ ഇതി വാ പാഠഃ| യഥാവയോവിശേഷേണ സ്നേഹമാത്രാം വികല്പ്യ ചേതി യഥോക്തസ്നേഹഃ പഞ്ചവിംശതിവര്ഷസ്യ, തതസ്ത്വര്വാഗ്വയോഭേദവികല്പേനാപകര്ഷഃ കര്തവ്യഃ; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ “സ്നേഹപ്രമാണം പരമം പ്രകുഞ്ചശ്ചാത്ര കീര്തിതഃ| പഞ്ചവിംശതിവര്ഷാണാമര്വാഗ്ബുദ്ധിവികല്പിതമ്” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇതി| ഹൃഷ്ടേ ഇതി സ്തബ്ധേ, യദ്യപ്രതിഹതാ വ്രജേച്ഛലാകാ, തത്ര പുഷ്പനേത്രം ശേഫഃപ്രമാണസമം പ്രവേശനീയമ്| ശലാകയാ പ്രഥമമന്വേഷണം മാര്ഗവിജ്ഞാനാര്ഥമ്| ഗുദവദിതി ഗുദേ യഥാ നേത്രാകമ്പനാദിഗുണയുക്തം പ്രവേശ്യതേ തഥാ മേഢ്രേऽപി| അതിഗതം ലിങ്ഗപ്രമാണാതിരേകപ്രവിഷ്ടം നേത്രം ബസ്തിം ഹിംസ്യാത്| ഊനേ ഇതി ലിങ്ഗമാനസ്തോകപ്രവിഷ്ടേ||൫൦-൫൭||
Adhikarana 18 (58-61) · Śloka 61
പിപ്പലീലവണാഗാരധൂമാപാമാര്ഗസര്ഷപൈഃ|
വാര്താകുരസനിര്ഗുണ്ഡീശമ്പാകൈഃ സസഹാചരൈഃ||൫൮||
മൂത്രാമ്ലപിഷ്ടൈഃ സഗുഡൈര്വര്തിം കൃത്വാ പ്രവേശയേത്|
അഗ്രേ തു സര്ഷപാകാരാം പശ്ചാര്ധേ മാഷസമ്മിതാമ്||൫൯||
നേത്രദീര്ഘാം ഘൃതാഭ്യക്താം സുകുമാരാമഭങ്ഗുരാമ്|
നേത്രവന്മൂത്രനാഡ്യാം തു പായൌ ചാങ്ഗുഷ്ഠസമ്മിതാമ്||൬൦||
സ്നേഹേ പ്രത്യാഗതേ താഭ്യാമാനുവാസനികോ വിധിഃ|
പരിഹാരശ്ച സവ്യാപത് സസമ്യഗ്ദത്തലക്ഷണഃ||൬൧||
View original
पिप्पलीलवणागारधूमापामार्गसर्षपैः|
वार्ताकुरसनिर्गुण्डीशम्पाकैः ससहाचरैः||५८||
मूत्राम्लपिष्टैः सगुडैर्वर्तिं कृत्वा प्रवेशयेत्|
अग्रे तु सर्षपाकारां पश्चार्धे माषसम्मिताम्||५९||
नेत्रदीर्घां घृताभ्यक्तां सुकुमारामभङ्गुराम्|
नेत्रवन्मूत्रनाड्यां तु पायौ चाङ्गुष्ठसम्मिताम्||६०||
स्नेहे प्रत्यागते ताभ्यामानुवासनिको विधिः|
परिहारश्च सव्यापत् ससम्यग्दत्तलक्षणः||६१||
പിപ്പലീത്യാദിനാ വ്യുഷിതേऽപ്യനാഗച്ഛതഃ സ്നേഹസ്യ പ്രവര്തികാം വര്തിമാഹ| ഇയം ച വര്തിര്ഗുഡപാകേന കഠിനാ കര്തവ്യാ യഥാ ശ്ലക്ഷ്ണാ ഭവതി| പശ്ചാര്ധേ ഇതി മൂലേ; അങ്ഗുഷ്ഠസന്നിഭാമിതി പായൌ സ്നേഹപ്രവൃത്ത്യര്ഥം ദീയമാനാऽങ്ഗുഷ്ഠസമാനാ കര്തവ്യാ| താഭ്യാമിതി മേഢ്രഗുദാഭ്യാം ദത്തവര്തിഭ്യാമ്| ഉത്തരബസ്തേരനുവാസനവത് സേവ്യപരിഹാരവ്യാപത്സമ്യഗ്ദത്തലക്ഷണാന്യതിദിശന്നാഹ- ആനുവാസനികോ വിധിരിത്യാദി||൫൮-൬൧||
Adhikarana 19 (62-64) · Śloka 65
സ്ത്രീണാമാര്തവകാലേ തു പ്രതികര്മ തദാചരേത്|
ഗര്ഭാസനാ സുഖം സ്നേഹം തദാऽऽദത്തേ ഹ്യപാവൃതാ||൬൨||
ഗര്ഭം യോനിസ്തദാ ശീഘ്രം ജിതേ ഗൃഹ്ണാതി മാരുതേ|
ബസ്തിജേഷു വികാരേഷു യോനിവിഭ്രംശജേഷു ച||൬൩||
യോനിശൂലേഷു തീവ്രേഷു യോനിവ്യാപത്സ്വസൃഗ്ദരേ|
അപ്രസ്രവതി മൂത്രേ ച ബിന്ദും ബിന്ദും സ്രവത്യപി||൬൪||
വിദധ്യാദുത്തരം ബസ്തിം യഥാസ്വൌഷധസംസ്കൃതമ് |൬൫|
View original
स्त्रीणामार्तवकाले तु प्रतिकर्म तदाचरेत्|
गर्भासना सुखं स्नेहं तदाऽऽदत्ते ह्यपावृता||६२||
गर्भं योनिस्तदा शीघ्रं जिते गृह्णाति मारुते|
बस्तिजेषु विकारेषु योनिविभ्रंशजेषु च||६३||
योनिशूलेषु तीव्रेषु योनिव्यापत्स्वसृग्दरे|
अप्रस्रवति मूत्रे च बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि||६४||
विदध्यादुत्तरं बस्तिं यथास्वौषधसंस्कृतम् |६५|
ആര്തവകാലേ ത്വൌത്സര്ഗികതയോക്തം സ്ത്രീണാമുത്തരബസ്തിദാനമാര്തവകാലേ വിധത്തേ| ആര്തവകാലദാനേ ഹേതുമാഹ- ഗര്ഭാസനേത്യാദി| ഗര്ഭാസനാ ഗര്ഭശയ്യാ, ഗര്ഭാശയ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു യോനിമാഹുഃ| ആദത്ത ഇതി സമ്യഗ് ഗൃഹ്ണാതി| അപാവൃതേതി അപഗതസഞ്ചിതരജോരൂപാവരണാ||൬൨-൬൪||-
Adhikarana 20 (65-69) · Śloka 70
പുഷ്പനേത്രപ്രമാണം തു പ്രമദാനാം ദശാങ്ഗുലമ്||൬൫||
മൂത്രസ്രോതഃപരീണാഹം മുദ്ഗസ്രോതോऽനുവാഹി ച|
അപത്യമാര്ഗേ നാരീണാം വിധേയം ചതുരങ്ഗുലമ്||൬൬||
ദ്വ്യങ്ഗുലം മൂത്രമാര്ഗേ തു ബാലായാസ്ത്വേകമങ്ഗുലമ്|
ഉത്താനായാഃ ശയാനായാഃ സമ്യക് സങ്കോച്യ സക്ഥിനീ||൬൭||
അഥാസ്യാഃ പ്രണയേന്നേത്രമനുവംശഗതം സുഖമ്|
ദ്വിസ്ത്രിശ്ചതുരിതി സ്നേഹാനഹോരാത്രേണ യോജയേത്||൬൮||
ബസ്തൌ , ബസ്തൌ പ്രണീതേ ച വര്തിഃ പീനതരാ ഭവേത്|
ത്രിരാത്രം കര്മ കുര്വീത സ്നേഹമാത്രാം വിവര്ധയേത്||൬൯||
അനേനൈവ വിധാനേന കര്മ കുര്യാത് പുനസ്ത്ര്യഹാത്|൭൦|
View original
पुष्पनेत्रप्रमाणं तु प्रमदानां दशाङ्गुलम्||६५||
मूत्रस्रोतःपरीणाहं मुद्गस्रोतोऽनुवाहि च|
अपत्यमार्गे नारीणां विधेयं चतुरङ्गुलम्||६६||
द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु बालायास्त्वेकमङ्गुलम्|
उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी||६७||
अथास्याः प्रणयेन्नेत्रमनुवंशगतं सुखम्|
द्विस्त्रिश्चतुरिति स्नेहानहोरात्रेण योजयेत्||६८||
बस्तौ , बस्तौ प्रणीते च वर्तिः पीनतरा भवेत्|
त्रिरात्रं कर्म कुर्वीत स्नेहमात्रां विवर्धयेत्||६९||
अनेनैव विधानेन कर्म कुर्यात् पुनस्त्र्यहात्|७०|
പുഷ്പനേത്രപ്രമാണം ത്വിത്യാദി| മുദ്ഗസ്രോതോऽനുവാഹീതി മൂദ്ഗവാഹിച്ഛിദ്രമ്| അപത്യമാര്ഗേ വിധേയം ചതുരങ്ഗുലമിതി അപത്യമാര്ഗേ സ്നേഹയിതവ്യേ ചതുരങ്ഗുലപ്രവേശനം പ്രാപ്തയൌവനാനാമേവ നാരീണാം കര്തവ്യം, മൂത്രമാര്ഗേ തു സ്നേഹയിതവ്യേ ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രവേശനം പ്രാപ്തയൌവനാനാമേവ നാരീണാം കര്തവ്യമ്| ബാലായാഃ സ്വല്പപ്രമാണതയാ ഏകാങ്ഗുലപ്രവേശനമേവ മൂത്രമാര്ഗപ്രയോഗാര്ഥം കര്തവ്യം; ബാലാനാം ത്വപത്യമാര്ഗേ ന ദീയത ഏവ, താസാമപത്യമാര്ഗസ്യാവൃതത്വാത്| വര്തിഃ പീനതരാ ഭവേദിതി സ്നേഹപ്രത്യാഗമനാര്ഥാ വര്തിഃ പീനതരാ കര്തവ്യാ| സ്നേഹമാത്രാ ചാത്ര “സ്നേഹസ്യ പ്രസൃതം ചാത്ര സ്വാങ്ഗുലീമൂലസമ്മിതമ്” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇത്യനേന സുശ്രുതോക്താ ജ്ഞേയാ||൬൫-൬൯||-
Adhikarana 21 (70-73) · Śloka 73
അതഃ ശിരോവികാരാണാം കശ്ചിദ്ഭേദഃ പ്രവക്ഷ്യതേ||൭൦||
രക്തപിത്താനിലാ ദുഷ്ടാഃ ശങ്ഖദേശേ വിമൂര്ച്ഛിതാഃ|
തീവ്രരുഗ്ദാഹരാഗം ഹി ശോഫം കുര്വന്തി ദാരുണമ്||൭൧||
സ ശിരോ വിഷവദ്വേഗീ നിരുധ്യാശു ഗലം തഥാ|
ത്രിരാത്രാജ്ജീവിതം ഹന്തി ശങ്ഖകോ നാമ നാമതഃ||൭൨||
പരം ത്ര്യഹാജ്ജീവതി ചേത് പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമ്|
ശിരോവിരേകസേകാദി സര്വം വീസര്പനുച്ച യത്||൭൩||
View original
अतः शिरोविकाराणां कश्चिद्भेदः प्रवक्ष्यते||७०||
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः|
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोफं कुर्वन्ति दारुणम्||७१||
स शिरो विषवद्वेगी निरुध्याशु गलं तथा|
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नाम नामतः||७२||
परं त्र्यहाज्जीवति चेत् प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्|
शिरोविरेकसेकादि सर्वं वीसर्पनुच्च यत्||७३||
ക്രമാഗതശിരോവികാരജ്ഞാനാര്ഥം ത്രിമര്മീയാവിസ്തൃതാന് വക്തുമാഹ- അത ഇത്യാദി| ദാരുണ ഇതി ആശുകാരീ| പരം ത്ര്യഹാജ്ജീവതീത്യാദികഃ പ്രഭാവോऽയം ശങ്ഖകസ്യ| പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമിത്യനേന ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ പ്രത്യാഖ്യാനപൂര്വികാ ചികിത്സാ കര്തവ്യാऽസ്യ||൭൦-൭൩||
Adhikarana 22 (74-78) · Śloka 78
രൂക്ഷാത്യധ്യശനാത് പൂര്വവാതാവശ്യായമൈഥുനൈഃ|
വേഗസന്ധാരണായാസവ്യായാമൈഃ കുപിതോऽനിലഃ||൭൪||
കേവലഃ സകഫോ വാऽര്ധം ഗൃഹീത്വാ ശിരസസ്തതഃ|
മന്യാഭ്രൂശങ്ഖകര്ണാക്ഷിലലാടാര്ധേऽതിവേദനാമ്||൭൫||
ശസ്ത്രാരണിനിഭാം കുര്യാത്തീവ്രാം സോऽര്ധാവഭേദകഃ|
നയനം വാऽഥവാ ശ്രോത്രമതിവൃദ്ധോ വിനാശയേത്||൭൬||
ചതുഃസ്നേഹോത്തമാ മാത്രാ ശിരഃകായവിരേചനമ്|
നാഡീസ്വേദോ ഘൃതം ജീര്ണം ബസ്തികര്മാനുവാസനമ്||൭൭||
ഉപനാഹഃ ശിരോബസ്തിര്ദഹനം ചാത്ര ശസ്യതേ|
പ്രതിശ്യായേ ശിരോരോഗേ യച്ചോദ്ദിഷ്ടം ചികിത്സിതമ്||൭൮||
View original
रूक्षात्यध्यशनात् पूर्ववातावश्यायमैथुनैः|
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः||७४||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसस्ततः|
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम्||७५||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः|
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत्||७६||
चतुःस्नेहोत्तमा मात्रा शिरःकायविरेचनम्|
नाडीस्वेदो घृतं जीर्णं बस्तिकर्मानुवासनम्||७७||
उपनाहः शिरोबस्तिर्दहनं चात्र शस्यते|
प्रतिश्याये शिरोरोगे यच्चोद्दिष्टं चिकित्सितम्||७८||
രൂക്ഷേത്യാദിനാऽര്ധാവഭേദകമാഹ| അവശ്യായഃ ഹിമഃ| ശസ്ത്രാരണിനിഭാമിതി ശസ്ത്രച്ഛേദാരണിമന്ഥനനിഭാമ്; അരണിഃ അഗ്ന്യുത്ഥാപനകാഷ്ഠം; കിംവാ അരണിനാ കാരണേനാഗ്നിരേവാത്ര ലക്ഷ്യതേ| ചതുഃസ്നേഹസ്യോത്തമാ മാത്രാ; ഉത്തമാ ച മാത്രാ അഹോരാത്രപരിണമനീയാ| ജീര്ണം ദശവര്ഷസ്ഥിതം ഘൃതമ്| ഉപനാഹം കേചിച്ഛിരോബസ്തിഭേദമാഹുഃ, യോ മാസ്തിഷ്ക ഉച്യതേ; തന്ത്രാന്തരേ ഹി മാസ്തിഷ്ക ഉപനാഹഃ ശിരോബസ്തിപ്രകാര ഉക്തഃ- “മാസ്തിഷ്കേऽഷ്ടാങ്ഗുലം പട്ടം ബസ്തൌ തു ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്” ഇത്യാദിനാ; ശിരോബസ്തിവിധാനം ശാലാക്യേ ജ്ഞേയം; യഥാ- “ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണം ചര്മപട്ടം ശിരഃസമമ്| ആകര്ണബന്ധനസ്ഥാനേ ലലാടേ വസ്ത്രവേഷ്ടിതേ|| ചേലവേണികയാ ബദ്ധ്വാ മാഷകല്കേന ലേപയേത്| തതോ യഥാവ്യാധിശൃതം സ്നേഹം കോഷ്ണം നിവേശയേത്|| ഊര്ധ്വം കേശഭുവോ യാവദങ്ഗുലം ധാരയേച്ച തമ്| ആവക്രനാസികാക്ലേദാദ്ദശാഷ്ടൌ ഷഡ്വാതാദിഷു|| മാത്രാ സഹസ്രാണ്യരുജേ ഹ്യേകം സ്കന്ധാദി മര്ദയേത്| യുക്തസ്നേഹസ്യ പരമം സപ്താഹം തസ്യ സേവനമ്” ഇതി; തഥാ “ആശിരോവ്യായതം ചര്മ കൃത്വാऽഷ്ടാങ്ഗുലമുച്ഛ്രിതമ്| തേനാവേഷ്ട്യ ശിരോऽധസ്താന്മാഷകല്കേന ലേപയേത്|| നിശ്ചലസ്യോപവിഷ്ടസ്യ തൈലൈഃ കോഷ്ണൈഃ പ്രപൂരയേത്| ധാരയേദാരുജഃ ശാന്ത്യൈ യാമം യാമാര്ധമേവ വാ|| ശിരോബസ്തിര്ജയത്യേഷ ശിരോരോഗം മരുദ്ഭവമ്” ഇത്യാദി| ദഹനം വാऽസ്യേതി തന്ത്രാന്തരപ്രത്യയാദ് ദ്വ്യങ്ഗുലലലാടശങ്ഖപ്രദേശേഷു ശരകാണ്ഡാദിനാ ദഹനം ജ്ഞേയമ്| യച്ചോദ്ദിഷ്ടം ചികിത്സിതമിതി തച്ചാത്ര ശസ്യതേ ഇതി യോജ്യമ്||൭൪-൭൮||
Adhikarana 23 (79-83) · Śloka 83
സന്ധാരണാദജീര്ണാദ്യൈര്മസ്തിഷ്കം രക്തമാരുതൌ|
ദുഷ്ടൌ ദൂഷയതസ്തച്ച ദുഷ്ടം താഭ്യാം വിമൂര്ച്ഛിതമ്||൭൯||
സൂര്യോദയേംऽശുസന്താപാദ്ദ്രവം വിഷ്യന്ദതേ ശനൈഃ|
തതോ ദിനേ ശിരഃശൂലം ദിനവൃദ്ധ്യാ വിവര്ധതേ||൮൦||
ദിനക്ഷയേ തതഃ സ്ത്യാനേ മസ്തിഷ്കേ സമ്പ്രശാമ്യതി|
സൂര്യാവര്തഃ സ തത്ര സ്യാത് സര്പിരൌത്തരഭക്തികമ്||൮൧||
ശിരഃകായവിരേകൌ ച മൂര്ധ്നാ ത്രിസ്നേഹധാരണമ് |
ജാങ്ഗലൈരുപനാഹശ്ച ഘൃതക്ഷീരൈശ്ച സേചനമ് ||൮൨||
ബര്ഹിതിത്തിരിലാവാദിശൃതക്ഷീരോത്ഥിതം ഘൃതമ്|
സ്യാന്നാവനം ജീവനീയക്ഷീരാഷ്ടഗുണസാധിതമ്||൮൩||
View original
सन्धारणादजीर्णाद्यैर्मस्तिष्कं रक्तमारुतौ|
दुष्टौ दूषयतस्तच्च दुष्टं ताभ्यां विमूर्च्छितम्||७९||
सूर्योदयेंऽशुसन्तापाद्द्रवं विष्यन्दते शनैः|
ततो दिने शिरःशूलं दिनवृद्ध्या विवर्धते||८०||
दिनक्षये ततः स्त्याने मस्तिष्के सम्प्रशाम्यति|
सूर्यावर्तः स तत्र स्यात् सर्पिरौत्तरभक्तिकम्||८१||
शिरःकायविरेकौ च मूर्ध्ना त्रिस्नेहधारणम् |
जाङ्गलैरुपनाहश्च घृतक्षीरैश्च सेचनम् ||८२||
बर्हितित्तिरिलावादिशृतक्षीरोत्थितं घृतम्|
स्यान्नावनं जीवनीयक्षीराष्टगुणसाधितम्||८३||
മസ്തിഷ്കം ശിരഃസ്ഥോ മജ്ജാ| ദ്രവമിതി ദ്രവം സത്| വിഷ്യന്ദതേ ഇതി ച്യവതേ| ഏതച്ച സൂര്യാവര്തസ്യ രൂപം ദോഷദൂഷ്യയോര്വികൃതിവിഷമസമവായാദ്ഭവതി; തേന നാന്യവികാര ഏവമ്ഭൂതോ ഭവതി| തഥാ വേദനാ സൂര്യതാപേ ഏവാസ്യ വര്ധതേ നാഗ്നിതാപേ, ഇത്യേതദപി പ്രഭാവകൃതമേവ ജ്ഞേയമ്| ത്രിസ്നേഹധാരണമിതി പാഠാത് തൈലഘൃതവസാധാരണം വദന്തി| ലാവാദയോ വിഷ്കിരാ അന്നപാനോക്താഃ||൭൯-൮൩||
Adhikarana 24 (84-87) · Śloka 87
(ഉപവാസാതിശോകാതിരൂക്ഷശീതാല്പഭോജനൈഃ )|
ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്ത്രയോ മന്യാപശ്ചാദ്ഘാടാസു വേദനാമ്||൮൪||
തീവ്രാം കുര്വന്തി സാ ചാക്ഷിഭ്രൂശങ്ഖേഷ്വവതിഷ്ഠതേ|
സ്പന്ദനം ഗണ്ഡപാര്ശ്വസ്യ നേത്രരോഗം ഹനുഗ്രഹമ്||൮൫||
സോऽനന്തവാതസ്തം ഹന്യാത് സിരാര്കാവര്തനാശനൈഃ|
വാതോ രൂക്ഷാദിഭിഃ ക്രുദ്ധഃ ശിരഃകമ്പമുദീരയേത്||൮൬||
തത്രാമൃതാബലാരാസ്നാമഹാശ്വേതാശ്വഗന്ധകൈഃ|
സ്നേഹസ്വേദാദി വാതഘ്നം ശസ്തം നസ്യം ച തര്പണമ്||൮൭||
View original
(उपवासातिशोकातिरूक्षशीताल्पभोजनैः )|
दुष्टा दोषास्त्रयो मन्यापश्चाद्घाटासु वेदनाम्||८४||
तीव्रां कुर्वन्ति सा चाक्षिभ्रूशङ्खेष्ववतिष्ठते|
स्पन्दनं गण्डपार्श्वस्य नेत्ररोगं हनुग्रहम्||८५||
सोऽनन्तवातस्तं हन्यात् सिरार्कावर्तनाशनैः|
वातो रूक्षादिभिः क्रुद्धः शिरःकम्पमुदीरयेत्||८६||
तत्रामृताबलारास्नामहाश्वेताश्वगन्धकैः|
स्नेहस्वेदादि वातघ्नं शस्तं नस्यं च तर्पणम्||८७||
മന്യാ ഗ്രീവാസിരാദ്വയം, ഘാടാ ഗ്രീവായാഃ പശ്ചാദ്ഭാഗഃ, പശ്ചാത് പൃഷ്ഠമ്| സാ ചാക്ഷിഭ്രൂശങ്ഖേഷ്വവതിഷ്ഠത ഇതി ശങ്ഖാദീന് വ്യാപ്യ സ്ഥിരാ ഭവതി| അനന്തവാതമേനം തന്ത്രാന്തരേ അന്യതോവാതമാഹുഃ| സിരാര്കാവര്തനാശനൈരിതി സിരാവ്യധൈഃ, സൂര്യാവര്തനാശനൈശ്ച ഭേഷജൈഃ||൮൪-൮൭||
Adhikarana 25 (88) · Śloka 88
നസ്തഃകര്മ ച കുര്വീത ശിരോരോഗേഷു ശാസ്ത്രവിദ്|
ദ്വാരം ഹി ശിരസോ നാസാ തേന തദ് വ്യാപ്യ ഹന്തി താന്||൮൮||
View original
नस्तःकर्म च कुर्वीत शिरोरोगेषु शास्त्रविद्|
द्वारं हि शिरसो नासा तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्||८८||
നസ്തഃകര്മ ചേതി സര്വശിരോരോഗസാധാരണം ചികിത്സിതമ്| ശിരോരോഗേഷു നസ്തഃകര്മകരണേ ഹേതുമാഹ- ദ്വാരം ഹീത്യാദി| തേന നാസാരൂപേണ മാര്ഗേണ| തദിതി നസ്തോ ദത്തമൌഷധമ്| വ്യാപ്യേതി ശിരോ വ്യാപ്യ| താനിതി ശിരോഗദാന്||൮൮||
Adhikarana 26 (89-92) · Śloka 92
നാവനം ചാവപീഡശ്ച ധ്മാപനം ധൂമ ഏവ ച|
പ്രതിമര്ശശ്ച വിജ്ഞേയം നസ്തഃകര്മ തു പഞ്ചധാ||൮൯||
സ്നേഹനം ശോധനം ചൈവ ദ്വിവിധം നാവനം സ്മൃതമ്|
ശോധനഃ സ്തമ്ഭനശ്ച സ്യാദവപീഡോ ദ്വിധാ മതഃ ||൯൦||
ചൂര്ണസ്യാധ്മാപനം തദ്ധി ദേഹസ്രോതോവിശോധനമ് |
വിജ്ഞേയസ്ത്രിവിധോ ധൂമഃ പ്രാഗുക്തഃ ശമനാദികഃ||൯൧||
പ്രതിമര്ശോ ഭവേത് സ്നേഹോ നിര്ദോഷ ഉഭയാര്ഥകൃത്|
ഏവം തദ്രേചനം കര്മ തര്പണം ശമനം ത്രിധാ||൯൨||
View original
नावनं चावपीडश्च ध्मापनं धूम एव च|
प्रतिमर्शश्च विज्ञेयं नस्तःकर्म तु पञ्चधा||८९||
स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं स्मृतम्|
शोधनः स्तम्भनश्च स्यादवपीडो द्विधा मतः ||९०||
चूर्णस्याध्मापनं तद्धि देहस्रोतोविशोधनम् |
विज्ञेयस्त्रिविधो धूमः प्रागुक्तः शमनादिकः||९१||
प्रतिमर्शो भवेत् स्नेहो निर्दोष उभयार्थकृत्|
एवं तद्रेचनं कर्म तर्पणं शमनं त्रिधा||९२||
ശിരോരോഗപ്രസ്താവാഗതാനവശ്യവക്തവ്യനസ്തഃകര്മഭേദാനാഹ- നാവനമിത്യാദി| നാവനാദയശ്ചികിത്സാസ്ഥാനോക്താഃ| അത്ര സുശ്രുതേ ധൂമം വര്ജയിത്വാ പഞ്ചവിധം നസ്തഃകര്മോക്തം- “തദ്ദ്വിവിധമപി പഞ്ചവിധവികല്പം; തദ്യഥാ- നസ്യം, ശിരോവിരേചനം, പ്രതിമര്ശഃ, അവപീഡഃ, പ്രധമനം ച” (ചി.അ.൪൦)| ഇതി; ഇഹ തു നാവനശബ്ദേനൈവ ശിരോവിരേചനമപി ഗൃഹീതം; യദുക്തം- “സ്നേഹനം ശോധനം ചൈവ നാവനം ദ്വിവിധം സ്മൃതമ്” ഇതി; തേന സുശ്രുതോക്തോऽപ്യര്ഥോ ഗൃഹീത ഏവ| ശോധനഃ സ്തമ്ഭനശ്ച സ്യാദവപീഡ ഇത്യത്ര സംശമനമപ്യവപീഡസ്യ കര്മേച്ഛന്തി, തച്ച സ്തമ്ഭനേ ഏവാന്തര്ഭാവനീയമ്| അവപീഡ്യ യത്ര കല്കാദീനി ദീയന്തേ ഇത്യവപീഡഃ; അനേന ശിരോവിരേചനാര്ഥം ദീയമാനസൈന്ധവപിപ്പല്യാദികല്കസ്യാപ്യവരോധഃ| ധ്മാപനം തദ്ധി ദേഹസ്രോതോവിശോധനമിതി വചനാദ് ധ്മാപനം ശിരോവിരേചനപ്രയോജനകമേവേതി ദര്ശയതി| ശമനാദിക ഇത്യത്ര ശമനശബ്ദേന പ്രായോഗികം ഗൃഹ്ണാതി, തേന പ്രായോഗികസ്നൈഹികവൈരേചനികധൂമാനാം നാസാദീയമാനാനാമിഹ ഗ്രഹണം, മുഖപേയസ്തു ധുമോ ന നസ്യമ്| ഉഭയാര്ഥകൃദിതി സ്നേഹനവിരേചനാര്ഥകൃത്| പ്രതിമര്ശലക്ഷണമഗ്രേ “നസ്തഃസ്നേഹാങ്ഗുലിം ദദ്യാത്” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണമ്| ഉക്തപഞ്ചവിധനസ്തഃകര്മണസ്ത്രൈവിധ്യമാഹ- ഏവമിത്യാദി| കര്മേതി നസ്തഃകര്മ| ശമനേന സ്തമ്ഭനസ്യാപി ഗ്രഹണം; തര്പണേ സ്നേഹനസ്യാവരോധഃ; അന്യേ യേ കേചിത് പ്രഭേദാസ്തന്ത്രാന്തരേ പ്രതിപാദിതാസ്തേऽപ്യത്രൈവാന്തര്ഭവന്തി||൮൯-൯൨||
Adhikarana 27 (93-95) · Śloka 96
സ്തമ്ഭസുപ്തിഗുരുത്വാദ്യാഃ ശ്ലൈഷ്മികാ യേ ശിരോഗദാഃ|
ശിരോവിരേചനം തേഷു നസ്തഃകര്മ പ്രശസ്യതേ||൯൩||
യേ ച വാതാത്മകാ രോഗാഃ ശിരഃകമ്പാര്ദിതാദയഃ|
ശിരസസ്തര്പണം തേഷു നസ്തഃകര്മ പ്രശസ്യതേ ||൯൪||
രക്തപിത്താദിരോഗേഷു ശമനം നസ്യമിഷ്യതേ|
ധ്മാപനം ധൂമപാനം ച തഥാ യോഗ്യേഷു ശസ്യതേ ||൯൫||
(ദോഷാദികം സമീക്ഷ്യൈവ ഭിഷക് സമ്യക് ച കാരയേത്)|൯൬|
View original
स्तम्भसुप्तिगुरुत्वाद्याः श्लैष्मिका ये शिरोगदाः|
शिरोविरेचनं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते||९३||
ये च वातात्मका रोगाः शिरःकम्पार्दितादयः|
शिरसस्तर्पणं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते ||९४||
रक्तपित्तादिरोगेषु शमनं नस्यमिष्यते|
ध्मापनं धूमपानं च तथा योग्येषु शस्यते ||९५||
(दोषादिकं समीक्ष्यैव भिषक् सम्यक् च कारयेत्)|९६|
വിരേചനാദികര്മത്രയസ്യ വിഷയമാഹ- സ്തമ്ഭേത്യാദി| തര്പണമിതി സ്നേഹേന തര്പണമ്| തഥാ യോഗ്യേഷു ശസ്യത ഇതി ധ്മാപനധൂമയോഗ്യേഷു ശസ്യതേ; തത്ര ധൂമയോഗ്യാഃ സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രതിപാദിതാഃ, ധ്മാപനയോഗ്യാസ്തു ധ്മാപനഗുണകഥനേ ‘ദേഹസ്രോതോവിശോധനമ്’ ഇതിപദേന യേऽഭിന്യാസാപസ്മാരാദയഃ ശോധനീയസ്രോതസ ഉക്താസ്തേ ജ്ഞേയാഃ||൯൩-൯൫||-
Adhikarana 28 (96-97) · Śloka 98
ഫലാദിഭേഷജം പ്രോക്തം ശിരസോ യദ്വിരേചനമ്||൯൬||
തച്ചൂര്ണം കല്പയേത്തേന പചേത് സ്നേഹം വിരേചനമ്|
യദുക്തം മധുരസ്കന്ധേ ഭേഷജം തേന തര്പണമ്||൯൭||
സാധയിത്വാ ഭിഷക് സ്നേഹം നസ്തഃ കുര്യാദ്വിധാനവിത്|൯൮|
View original
फलादिभेषजं प्रोक्तं शिरसो यद्विरेचनम्||९६||
तच्चूर्णं कल्पयेत्तेन पचेत् स्नेहं विरेचनम्|
यदुक्तं मधुरस्कन्धे भेषजं तेन तर्पणम्||९७||
साधयित्वा भिषक् स्नेहं नस्तः कुर्याद्विधानवित्|९८|
ശിരോവിരേചനചൂര്ണം വിധിം ചാഹ- ഫലാദീത്യാദി| ഫലാദിഭേഷജമിതി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോക്തം ഫലപത്രമൂലകന്ദപുഷ്പനിര്യാസത്വഗ്ഭേദാത് സപ്തവിധമുക്തം ശിരോവിരേചനദ്രവ്യമ്| ചൂര്ണം കല്പയേദിതി പ്രധമനാര്ഥമവപീഡനാര്ഥം ച ചൂര്ണം കല്പയേത്| മധുരസ്കന്ധോऽപി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയ ഏവോക്തഃ||൯൬-൯൭||-
Adhikarana 29 (98-110) · Śloka 110
പ്രാക്സൂര്യേ മധ്യസൂര്യേ വാ പ്രാക്കൃതാവശ്യകസ്യ ച||൯൮||
ഉത്താനസ്യ ശയാനസ്യ ശയനേ സ്വാസ്തൃതേ സുഖമ്|
പ്രലമ്ബശിരസഃ കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിത് പാദോന്നതസ്യ ച||൯൯||
ദദ്യാന്നാസാപുടേ സ്നേഹം തര്പണം ബുദ്ധിമാന് ഭിഷക്|
അനവാക്ശിരസോ നസ്യം ന ശിരഃ പ്രതിപദ്യതേ||൧൦൦||
അത്യവാക്ശിരസോ നസ്യം മസ്തുലുങ്ഗേऽവതിഷ്ഠതി|
അത ഏവംശയാനസ്യ ശുദ്ധ്യര്ഥം സ്വേദയേച്ഛിരഃ||൧൦൧||
സംസ്വേദ്യ നാസാമുന്നമ്യ വാമേനാങ്ഗുഷ്ഠപര്വണാ|
ഹസ്തേന ദക്ഷിണേനാഥ കുര്യാദുഭയതഃ സമമ്||൧൦൨||
പ്രണാഡ്യാ പിചുനാ വാऽപി നസ്തഃസ്നേഹം യഥാവിധി|
കൃതേ ച സ്വേദയേദ്ഭൂയ ആകര്ഷേച്ച പുനഃ പുനഃ||൧൦൩||
തം സ്നേഹം ശ്ലേഷ്മണാ സാകം തഥാ സ്നേഹോ ന തിഷ്ഠതി|
സ്വേദേനോത്ക്ലേശിതഃ ശ്ലേഷ്മാ നസ്തഃകര്മണ്യുപസ്ഥിതഃ ||൧൦൪||
ഭൂയഃ സ്നേഹസ്യ ശൈത്യേന ശിരസി സ്ത്യായതേ തതഃ|
ശ്രോത്രമന്യാഗലാദ്യേഷു വികാരായ സ കല്പതേ||൧൦൫||
തതോ നസ്തഃകൃതേ ധൂമം പിബേത് കഫവിനാശനമ് |
ഹിതാന്നഭുങ്നിവാതോഷ്ണസേവീ സ്യാന്നിയതേന്ദ്രിയഃ||൧൦൬||
വിധിരേഷോऽവപീഡസ്യ കാര്യഃ പ്രധ്മാപനസ്യ തു|
തത് ഷഡങ്ഗുലയാ നാഡ്യാ ധമേച്ചൂര്ണം മുഖേന തു||൧൦൭||
വിരിക്തശിരസം തൂഷ്ണം പായയിത്വാऽമ്ബു ഭോജയേത്|
ലഘു ത്രിഷ്വവിരുദ്ധം ച നിവാതസ്ഥമതന്ദ്രിതഃ||൧൦൮||
വിരേകശുദ്ധോ ദോഷസ്യ കോപനം യസ്യ സേവതേ|
സ ദോഷോ വിചരംസ്തത്ര കരോതി സ്വാന് ഗദാന് ബഹൂന്||൧൦൯||
യഥാസ്വം വിഹിതാം തേഷു ക്രിയാം കുര്യാദ്വിചക്ഷണഃ|
അകാലകൃതജാതാനാം രോഗാണാമനുരൂപതഃ||൧൧൦||
View original
प्राक्सूर्ये मध्यसूर्ये वा प्राक्कृतावश्यकस्य च||९८||
उत्तानस्य शयानस्य शयने स्वास्तृते सुखम्|
प्रलम्बशिरसः किञ्चित् किञ्चित् पादोन्नतस्य च||९९||
दद्यान्नासापुटे स्नेहं तर्पणं बुद्धिमान् भिषक्|
अनवाक्शिरसो नस्यं न शिरः प्रतिपद्यते||१००||
अत्यवाक्शिरसो नस्यं मस्तुलुङ्गेऽवतिष्ठति|
अत एवंशयानस्य शुद्ध्यर्थं स्वेदयेच्छिरः||१०१||
संस्वेद्य नासामुन्नम्य वामेनाङ्गुष्ठपर्वणा|
हस्तेन दक्षिणेनाथ कुर्यादुभयतः समम्||१०२||
प्रणाड्या पिचुना वाऽपि नस्तःस्नेहं यथाविधि|
कृते च स्वेदयेद्भूय आकर्षेच्च पुनः पुनः||१०३||
तं स्नेहं श्लेष्मणा साकं तथा स्नेहो न तिष्ठति|
स्वेदेनोत्क्लेशितः श्लेष्मा नस्तःकर्मण्युपस्थितः ||१०४||
भूयः स्नेहस्य शैत्येन शिरसि स्त्यायते ततः|
श्रोत्रमन्यागलाद्येषु विकाराय स कल्पते||१०५||
ततो नस्तःकृते धूमं पिबेत् कफविनाशनम् |
हितान्नभुङ्निवातोष्णसेवी स्यान्नियतेन्द्रियः||१०६||
विधिरेषोऽवपीडस्य कार्यः प्रध्मापनस्य तु|
तत् षडङ्गुलया नाड्या धमेच्चूर्णं मुखेन तु||१०७||
विरिक्तशिरसं तूष्णं पाययित्वाऽम्बु भोजयेत्|
लघु त्रिष्वविरुद्धं च निवातस्थमतन्द्रितः||१०८||
विरेकशुद्धो दोषस्य कोपनं यस्य सेवते|
स दोषो विचरंस्तत्र करोति स्वान् गदान् बहून्||१०९||
यथास्वं विहितां तेषु क्रियां कुर्याद्विचक्षणः|
अकालकृतजातानां रोगाणामनुरूपतः||११०||
നസ്തഃകര്മവിധിമാഹ- പ്രാക്സൂര്യേ ഇത്യാദി| ഗ്രീഷ്മേ പ്രാക്സൂര്യേ, ശീതേ തു മധ്യസൂര്യേ ഇതി വ്യവസ്ഥാ| പ്രാക്കൃതാവശ്യകസ്യ ചേതി പ്രാക്കൃതാവശ്യകരണീയമലവിസര്ഗാദികസ്യ| ഏവം ശയാനസ്യേതി കിഞ്ചിദവനതശിരസ്കതയാ ശയാനസ്യ| കുര്യാദുഭയതഃ സമമിതി ഉഭയനാസാപുടേനാപി തുല്യം ദദ്യാത്| പ്രണാഡീ നസ്യദാനനലികാ| യഥാവിധീതി പ്രമാണാദിദോഷരഹിതമ്| കൃതനസ്യസ്യ ധുമപാനോപപത്തിവര്ണനപൂര്വകം ധൂമപാനമാഹ- സ്വേദനേത്യാദി| പ്രധ്മാപനസ്യ ചോക്തോ വിധിസ്തഥാ വക്ഷ്യമാണശ്ച ‘ഷഡങ്ഗുലയാ’ ഇത്യാദിനാ| വിരിക്തശിരസമിത്യാദി സര്വവിരേചനസാധാരണമ്| ത്രിഷ്വിതി വാതാദിഷു| വിരേകശുദ്ധ ഇതി ശിരോവിരേകശുദ്ധഃ| യസ്യ ദോഷസ്യ കോപനം സേവതേ ഇതി യോജ്യമ്| അകാലകൃതജാതാനാം രോഗാണാമനുരൂപത ഇതി അകാലകൃതശിരോവിരേചനജാതാനാം രോഗാണാമനുരൂപതശ്ചികിത്സാം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൯൮-൧൧൦||
Adhikarana 30 (111-115) · Śloka 115
അജീര്ണേ ഭോജനേ ഭുക്തേ തോയേ പീതേऽഥ ദുര്ദിനേ|
പ്രതിശ്യായേ നവേ സ്നാതേ സ്നേഹപാനേऽനുവാസനേ||൧൧൧||
നാവനം സ്നേഹനം രോഗാന് കരോതി ശ്ലൈഷ്മികാന് ബഹൂന്|
തത്ര ശ്ലേഷ്മഹരഃ സര്വസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിര്വിധിര്ഹിതഃ||൧൧൨||
ക്ഷാമേ വിരേചിതേ ഗര്ഭേ വ്യായാമാഭിഹതേ തൃഷി|
വാതോ രൂക്ഷേണ നസ്യേന ക്രുദ്ധഃ സ്വാഞ്ജനയേദ്ഗദാന്||൧൧൩||
തത്ര വാതഹരഃ സര്വോ വിധിഃ സ്നേഹനബൃംഹണഃ|
സ്വേദാദിഃ, സ്യാദ്ഘൃതം ക്ഷീരം ഗര്ഭിണ്യാസ്തു വിശേഷതഃ||൧൧൪||
ജ്വരശോകാതിതപ്താനാം തിമിരം മദ്യപസ്യ തു|
രൂക്ഷൈഃ ശീതാഞ്ജനൈര്ലേപൈഃ പുടപാകൈശ്ച സാധയേത് ||൧൧൫||
View original
अजीर्णे भोजने भुक्ते तोये पीतेऽथ दुर्दिने|
प्रतिश्याये नवे स्नाते स्नेहपानेऽनुवासने||१११||
नावनं स्नेहनं रोगान् करोति श्लैष्मिकान् बहून्|
तत्र श्लेष्महरः सर्वस्तीक्ष्णोष्णादिर्विधिर्हितः||११२||
क्षामे विरेचिते गर्भे व्यायामाभिहते तृषि|
वातो रूक्षेण नस्येन क्रुद्धः स्वाञ्जनयेद्गदान्||११३||
तत्र वातहरः सर्वो विधिः स्नेहनबृंहणः|
स्वेदादिः, स्याद्घृतं क्षीरं गर्भिण्यास्तु विशेषतः||११४||
ज्वरशोकातितप्तानां तिमिरं मद्यपस्य तु|
रूक्षैः शीताञ्जनैर्लेपैः पुटपाकैश्च साधयेत् ||११५||
നാവനം സ്നേഹനമിതി സ്നേഹനാര്ഥം നസ്യമ്| സ്വേദാദിരിതി ച്ഛേദഃ| ഘൃതം ക്ഷീരമിതി ഗര്ഭിണ്യാ വാതജയാര്ഥം ഗര്ഭപുഷ്ടയേ ച| ജ്വരേത്യാദി| ജ്വരാദിതപ്താനാം സ്നേഹനം നാവനം തിമിരം കുര്യാത്, തഥാ മദ്യപസ്യ തിമിരം കുര്യാത്| അത്ര ചികിത്സാമാഹ- രൂക്ഷൈരിത്യാദി| ശീതാഞ്ജനം സ്രോതോഞ്ജനം വദന്തി; കിംവാ തിക്തദ്രവ്യകൃതമഞ്ജനം ശീതാഞ്ജനം; യദുക്തം ശാലാക്യേ- “ലേഖനം രോപണം ചൈവ പ്രസാദനമഥാപി ച| തിക്തേന രോപണം കാര്യം, മധുരേണ പ്രസാദനമ്|| കട്വമ്ലലവണാദ്യൈശ്ച ലേഖനം കാരയേദ്ബുധഃ| ശൈത്യാന്നിര്വാപയേത്തിക്തോ രൌക്ഷ്യാദ്രോപയതി ദ്രുതമ്” ഇതി| രൂക്ഷൈരിത്യഞ്ജനാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ലേപഃ നയനാലേപഃ ; പുടപാകഃ അക്ഷിതര്പണജവികാരഹരലേഖനഃ ശമനോ വാ ജ്ഞേയഃ; പുടപാകോ ഹി ശാലാക്യേ സ്നേഹന-ലേഖന-പ്രസാദനഭേദാത് ത്രിവിധ ഉക്തഃ; തദ്വിധിശ്ചേഹാന്യാധികാരാന്ന പ്രപഞ്ചിതഃ||൧൧൧-൧൧൫||
Adhikarana 31 (116-117) · Śloka 117
സ്നേഹനം ശോധനം ചൈവ ദ്വിവിധം നാവനം മതമ്|
പ്രതിമര്ശസ്തു നസ്യാര്ഥം കരോതി ന ച ദോഷാവാന്||൧൧൬||
നസ്തഃ സ്നേഹാങ്ഗുലിം ദദ്യാത് പ്രാതര്നിശി ച സര്വദാ|
ന ചോച്ഛിങ്ഘേദരോഗാണാം പ്രതിമര്ശഃ സ ദാര്ഢ്യകൃത്||൧൧൭||
View original
स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं मतम्|
प्रतिमर्शस्तु नस्यार्थं करोति न च दोषावान्||११६||
नस्तः स्नेहाङ्गुलिं दद्यात् प्रातर्निशि च सर्वदा|
न चोच्छिङ्घेदरोगाणां प्रतिमर्शः स दार्ढ्यकृत्||११७||
പ്രതിമര്ശസ്യ നാവനസമ്പാദ്യോഭയകര്മദര്ശനാര്ഥം നാവനകര്മ പ്രാഗുക്തമനൂദ്യതേ- സ്നേഹനമിത്യാദി| അന്യേ, സര്വനസ്തഃകര്മണാമേവൈതത് കര്മദ്വയമനൂദ്യതേ, തത്ര ച സ്നേഹനശമനസ്യ പ്രാഗുക്തസ്യാവരോധ ഇതി വദന്തി| തസ്യാര്ഥമിതി സ്നേഹനം ശോധനം ച| ന ച ദോഷവാനിതി ന വ്യാപത്തിമാന്| പ്രതിമര്ശവിധിമാഹ- നസ്ത ഇത്യാദി| സ്നേഹാങ്ഗുലിമിതി സ്നേഹപൂരിതാമങ്ഗുലിമ്| സര്വദേതി സര്വര്തുഷു| ദാര്ഢ്യകൃദിതി ശിരഃകപാലാദിദാര്ഢ്യകൃത്| അയം പ്രതിമര്ശഃ സ്വല്പസ്നേഹപ്രമാണോऽനുച്ഛിങ്ഘനശ്ച സാര്വകാലികോ ജ്ഞേയഃ; യസ്തു ഭൂരിസ്നേഹമാത്രോ നാസൌ സാര്വകാലികഃ| യദുക്തമ് “ഈഷദുച്ഛിങ്ഘനാത് സ്നേഹോ യാവാന് വക്രം പ്രപദ്യതേ| നസ്തോ നിഷിക്തം തം വിദ്യാത് പ്രതിമര്ശം പ്രമാണതഃ” ഇതി; തഥാ “പ്രതിമര്ശം തു ന പിബേത് കണ്ഠാസ്രാവഭയാന്നരഃ| യാവത് സ്നേഹോ വ്രജേദാസ്യം തത്പ്രമാണം ച തസ്യ തു” ഇതി||൧൧൬-൧൧൭||
Adhikarana 32 (118-119) · Śloka 119
തത്ര ശ്ലോകൌ- ത്രീണി യസ്മാത് പ്രധാനാനി മര്മാണ്യഭിഹതേഷു ച|
തേഷു ലിങ്ഗം ചികിത്സാം ച രോഗഭേദാശ്ച സൌഷധാഃ||൧൧൮||
വിധിരുത്തരബസ്തേശ്ച നസ്തഃകര്മവിധിസ്തഥാ|
സവ്യാപദ്ഭേഷജം സിദ്ധൌ മര്മാഖ്യായാം പ്രകീര്തിതമ്||൧൧൯||
View original
तत्र श्लोकौ- त्रीणि यस्मात् प्रधानानि मर्माण्यभिहतेषु च|
तेषु लिङ्गं चिकित्सां च रोगभेदाश्च सौषधाः||११८||
विधिरुत्तरबस्तेश्च नस्तःकर्मविधिस्तथा|
सव्यापद्भेषजं सिद्धौ मर्माख्यायां प्रकीर्तितम्||११९||
ത്രീണീത്യാദിസങ്ഗ്രഹോ വ്യക്താര്ഥഃ||൧൧൮-൧൧൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ ത്രിമര്മീയസിദ്ധിര്നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने त्रिमर्मीयसिद्धिर्नाम नवमोऽध्यायः||९||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ ത്രിമര്മീയസിദ്ധിര്നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||