9. trimarmīyā siddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతస్త్రిమర్మీయాం సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

ప్రాసృతయోగీయానంతరం త్రిమర్మీయా సిద్ధిరుచ్యతే, త్రిమర్మజరోగాశ్రయివ్యాపదాం బస్తిరూపచికిత్సోపదర్శనార్థం; వ్యాపత్ప్రతీకారానంతరం బస్తిప్రయోగాధికారశ్చ పూర్వాధ్యాయాదనువర్తతే ; కింవా, బస్తివ్యాపచ్చికిత్సా పూర్వాధ్యాయాదికృతా, బస్తివ్యాపాదాచ్చ త్రిమర్మజా అపి రోగా భవంతి, తేన తేషాం జ్ఞానపూర్వకచికిత్సోపదర్శనార్థం త్రిమర్మీయసిద్ధిరుచ్యతే| ఏతదధ్యాయవక్తవ్యాశ్చ గదాస్త్రిమర్మీయచికిత్సితేఽధ్యాయవిస్తరభయాన్నోక్తాః, త ఇహ ప్రతిపాద్యంతే| అత్రాపి మర్మశబ్దేన మర్మగతా గదా ఉచ్యంతే, తానధికృతా సిద్ధిస్త్రిమర్మీయసిద్ధిః||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

సప్తోత్తరం మర్మశతమస్మింఛరీరే స్కంధశాఖాసమాశ్రితమగ్నివేశ!| తేషామన్యతమపీడాయాం సమధికా పీడా భవతి, చేతనానిబంధవైశేష్యాత్| తత్ర శాఖాశ్రితేభ్యో మర్మభ్యః స్కంధాశ్రితాని గరీయాంసి, శాఖానాం తదాశ్రితత్వాత్; స్కంధాశ్రితేభ్యోఽపి హృద్వస్తిశిరాంసి, తన్మూలత్వాచ్ఛరీరస్య||3||

సప్తోత్తరం మర్మశతమితి శరీరసంఖ్యాభిహితం; తచ్చ మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిషు నివిష్టం| స్కంధశబ్దేనానంతరాధిరుచ్యతే; శాఖాశబ్దేన చేహ శాఖేవ శాఖేతి కృత్వా బాహుద్వయం జంఘాద్వయం చోచ్యతే; నేహ శాఖాశబ్దేన రక్తాదిధాతూనాం గ్రహణం, రక్తాదిధాతూనాం స్కంధేఽపి, విద్యమానత్వాత్| తత్ర శాఖాశ్రితాని చతుశ్చత్వారింశన్మర్మాణి, శేషం స్కంధాశ్రితం| యదుక్తం సుశ్రుతే- “తేషామేకాదశైకస్మిన్ సక్థి భవంతి, ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ; ఉదరోరసోర్ద్వాదశ, చతుర్దశ పృష్ఠే, గ్రీవాం ప్రత్యూర్ధ్వం సప్తత్రింశత్” (సు.శా.అ.6) ఇతి; ఏతేషాం చ మర్మణాం ప్రత్యేకం విభాగ ఉక్తః సుశ్రుతే ఏవ “తలహృదయ” (సు.శా.అ.6) ఇత్యాదినా ప్రపంచతోఽనుసరణీయః| సప్తోత్తరశతమర్మణామమర్మశరీరదేశవిలక్షణం ధర్మమాహ- తేషామిత్యాది| చేతనానిబంధవైశేష్యాదితి యస్మాన్మర్మసు చేతనాధాతుర్విశేషేణ నిబద్ధ ఇత్యర్థః; చేతనానిబంధశ్చ మర్మస్వదృష్టకృత ఏవ మర్మపీడయా విశేషపీడాదర్శనాదున్నీయతే| శాఖానాం తదాశ్రితత్వాదితి యస్మాచ్ఛాఖా అపి స్కంధాశ్రితాః, తేన స్కంధాశ్రితశాఖాశ్రితేభ్యః సాక్షాత్ స్కంధాశ్రితం మర్మ గరీయో భవతీత్యర్థః; స్కంధాశ్రితత్వం చ శాఖానాం స్కంధోపఘాతేన తదుపఘాతాత్, తథా స్కంధనిష్పన్నేనైవ రసాదినా తత్పోషణాత్; కించ స్కంధాశ్రితాన్యేవ మర్మాణి సద్యఃప్రాణహరాణి, న శాఖాశ్రయాణి; తేన చ స్కంధస్య ప్రాధాన్యం| యదుక్తం సుశ్రుతే- “శృంగాటకాన్యధిపతిః శంఖౌ కంఠశిరోగుదం| హృదయం బస్తినాభీ చ ఘ్నంతి సద్యో హతాని వై” (సు.శా.అ.6) ఇతి| హృద్బస్తిశిరాంసి గరీయాంసీతి సంబంధః| ఏతద్గరీయస్త్వే హేతుమాహ- తన్మూలత్వాచ్ఛరీరస్యేతి| తన్మూలత్వాదితి తదాశ్రితత్వాత్, తథా చ హృదయాశ్రితత్వం శరీరస్య ‘తత్ర హృదయే దశ ధమన్యః’ ఇత్యాదినా ‘నాభ్యామరా ఇవ’ ఇత్యంతేన దర్శయిష్యతి| యద్యపి చ మర్మాంతరాణ్యపి విశేషేణ ప్రాణాశ్రయాణ్యుక్తాని; యథా ‘దశైవాయతనాన్యాహుః ప్రాణా యేషు ప్రతిష్ఠితాః| శంఖౌ మర్మత్రయం కంఠో రక్తం శుక్రౌజసీ గుదం’ (సూ.అ.29) ఇత్యనేన, తథాఽపి శంఖాదీని న శరీరాశ్రయభూతాని యథా హృదయాదీని; తేన ప్రాణాయతనత్వే సమానేఽప్యుక్తశరీరాశ్రయత్వవిశేషాదిహ హృదయాదీనామేవ ప్రాధాన్యముచ్యతే; కించ, ప్రాణాశ్రయత్వమపి యథా హృదయాదీనాం న తథా శంఖాదీనాం; ఉక్తం హి “సప్తోత్తరం మర్మశతం యదుక్తం శరీరసంఖ్యామధికృత్య తేషు| మర్మాణి బస్తిం హృదయం శిరశ్చ ప్రధానభూతాన్యృషయో వదంతి|| ప్రాణాశ్రయాన్ తానపి పీడయంతో వాతాదయోఽసూనపి పీడయంతి” (సు.శా.అ.6) ఇతి| అన్యే తు శంఖాదిప్రాణాశ్రయాణాం హృదయాదిష్వేవ సామీప్యాదంతర్భావం దర్శయంతి, తచ్చామూలత్వాదుపేక్షితం||3||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

తత్ర హృదయే దశ ధమన్యః ప్రాణాపానౌ మనో బుద్ధిశ్చేతనా మహాభూతాని చ నాభ్యామరా ఇవ ప్రతిష్ఠితాని, శిరసి ఇంద్రియాణి ఇంద్రియప్రాణవహాని చ స్రోతాంసి సూర్యమివ గభస్తయః సంశ్రితాని, బస్తిస్తు స్థూలగుదముష్కసేవనీశుక్రమూత్రవాహినీనాం నాడీ(లీ)నాం మధ్యే మూత్రధారోఽంబువహానాం సర్వస్రోతసాముదధిరివాపగానాం ప్రతిష్ఠా , బహుభిశ్చ తన్మూలైర్మర్మసంజ్ఞకైః స్రోతోభిర్గగనమివ దినకరకరైర్వ్యాప్తమిదం శరీరం||4|| తేషాం త్రయాణామన్యతమస్యాపి భేదాదాశ్వేవ శరీరభేదః స్యాత్, ఆశ్రయనాశాదాశ్రితస్యాపి వినాశః; తదుపఘాతాత్తు ఘోరతరవ్యాధిప్రాదుర్భావః; తస్మాదేతాని విశేషేణ రక్ష్యాణి బాహ్యాభిఘాద్వాతాదిభ్యశ్చ||5||

దశ ధమన్య ఇతి ఓజోవహా దశ ధమన్యః, “అర్థే దశ మహామూలాః సమాసక్తాః” (సూ.అ.30) ఇత్యాదినా అర్థేదశమహామూలీయే ప్రతిపాదితాః| ప్రాణాపానావితి ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాసౌ, కేచిత్తు ప్రాణాపానౌ యథోక్తావేవ వాతౌ ప్రాహుః; తత్రాపానో యద్యపి మేఢ్రశ్రోణ్యాద్యాశ్రయ ఏవేత్యాహుః, తథాఽపి హృదయావ్యతిరిక్తానువిధాయిత్వాద్ధృదయాశ్రిత ఇత్యుచ్యతే| మనః అంతఃకరణం| బుద్ధిః మహచ్ఛబ్దాభిలప్యా| చేతనా బుద్ధివృత్తిభేదః| మహాభూతానీతి ఆత్మసంబద్ధాని సూక్ష్మమహాభూతాని| ఏతత్ సర్వం సాంఖ్యదర్శనే వ్యవస్థాపితం శారీరే చ వ్యుత్పాదితమనుసరణీయం| ప్రదేశాంతరే చోక్తం- “షడంగమంగం విజ్ఞానమింద్రియాణ్యర్థపంచకం| ఆత్మా చ సగుణశ్చేతశ్చింత్యం చ హృది సంస్థితం” (సూ.అ.30) ఇతి; తేఽర్థా ఏతచ్ఛ్లోకోక్తాః, అధికార్థానాం చ ప్రోక్తేష్వేవావరోధో వ్యాఖ్యేయః; కింవా ఇహ శాస్త్రోద్ధారేణాభిధానం| యథా హృదయే దశ ధమన్యాదీన్యాశ్రితాని, తద్దృష్టాంతేన దర్శయతి- నాభ్యామరా ఇవ ప్రతిష్ఠితానీతి; నాభిః చక్రనాభిః, అరాః చక్రనేమిమధ్యస్థకాష్ఠాని, యథా- చక్రనాభ్యాం సంబద్ధా, అరాస్తదుపఘాతాదుపహన్యంతే, తన్మూలత్వేన తత్సంబంధా భవంతి, ఏవం ధమన్యాదయోఽపీత్యర్థః| ‘నాభ్యామపరా’ ఇతి వా పాఠః, తేన గర్భనాభ్యామపరా ఇవేత్యర్థః (అరా ఇవ అపరేతి వ్యాఖ్యానయంతి)| ఏతేన ప్రదేశాంతరవర్తినామపి ధమన్యాదీనాం హృదయాశ్రితత్వం సిద్ధమితి భావః| శిరస ఆశ్రయత్వమాహ- శిరసీత్యాది| ఇంద్రియప్రాణవహాని స్రోతాంసి యద్యపి ప్రదేశాంతరేఽపి భవంతి , తథాఽపి శిరసి విశేషేణైవైతాని ప్రబద్ధానీతి సూర్యమివ గభస్తయ ఇతి దృష్టాంతేన దర్శయతి| శిరఆశ్రయత్వం చ యథోక్తస్రోతసాం తదుపఘాతేన విశిష్టోపఘాతదర్శనాదున్నీయతే| బస్తేః శరీరాశ్రయత్వమాహు- బస్తిస్త్విత్యాది| స్థూలగుదాదిమధ్యస్థితత్వప్రతిపాదనేనాస్య స్థూలగుదాదీనాం బస్త్యాశ్రయత్వం దర్శయతి| అంబువహానాం స్రోతసాం ప్రతిష్ఠేతి స్థానమిత్యర్థః, ఉదధిర్యథాఽఽపగానాం పూరణీయస్థానం, తథా బస్తిరప్యంబువహస్రోతసాం విశ్రామస్థానం| తన్మూలైరితి తత్సంబద్ధైర్మర్మసంజ్ఞకైః; నహి స్రోతసాం మర్మత్వమస్తి; కింవా స్రోతోమర్మశబ్దేన సిరామర్మణాం గ్రహణం; కింవా మర్మసంబద్ధాని మర్మపోషకాణి వా స్రోతాంసి మర్మసంజ్ఞకాని స్రోతాంసి| ఆశ్రయనాశాదాశ్రితస్య నాశ ఇతి ఆశ్రయనాశాదాశ్రితస్య నాశో యస్మాద్భవతి, తస్మాద్ధృదయాదీనామన్యతమస్య నాశాచ్ఛరీరనాశో భవతీతి యుక్తం| శరీరస్య హృదయాశ్రితత్వం శరీరారంభకప్రధానదశధమన్యాద్యాశ్రయత్వేనైవ జ్ఞేయం| ఉపఘాతాదితి కించిద్వైకృతాత్||4-5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

తత్ర హృద్యభిహతే కాసశ్వాసబలక్షయకంఠశోషక్లోమాకర్షణజిహ్వానిర్గమముఖతాలుశోషాపస్మారోన్మాదప్రలాపచిత్తనాశాదయః స్యుః; శిరస్యభిహతే మన్యాస్తంభార్దితచక్షుర్విభ్రమమోహోద్వేష్టనచేష్టానాశకాసశ్వాసహనుగ్రహమూకగద్గదత్వాక్షినిమీలన- గండస్పందనజృంభణలాలాస్రావస్వరహానివదనజిహ్మత్వాదీని, బస్తౌ తు వాతమూత్రవర్చోనిగ్రహవంక్షణమేహనబస్తిశూలకుండలోదావర్తగుల్మానిలాష్ఠీలోపస్తంభనాభికుక్షిగుదశ్రోణిగ్రహాదయః ; వాతాద్యుపసృష్టానాం త్వేషాం లింగాని చికిత్సితే సక్రియావిధీన్యుక్తాని||6||

హృదయాద్యభిఘాతభవాన్ వ్యాధీన్ క్రమేణాహ- తత్రేత్యాది| క్లోమాపకర్షణం క్లోమాపకర్షణాకారా వేదనా| వేష్టనం శిరసి వేష్టనాకారా వేదనా| కుండలం బస్తౌ కుండలరూపా వేదనా| ఉపస్తంభః బస్తేరేవ| చికిత్సితే ఇతి త్రిమర్మీయచికిత్సితే| సక్రియావిధినీతి సచికిత్సితవిధానాని||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

కింత్వేతాని విశేషతోఽనిలాద్రక్ష్యాణి, అనిలో హి పిత్తకఫసముదీరణే హేతుః ప్రాణమూలం చ, స బస్తికర్మసాధ్యతమః, తస్మాన్న బస్తిసమం కించిత్ కర్మ మర్మపరిపాలనమస్తి| తత్ర షడాస్థాపనస్కంధాన్ విమానే ద్వౌ చానువాసనస్కంధావిహ చ విహితాన్ బస్తీన్ బుద్ధ్యా విచార్య మహామర్మపరిపాలనార్థం ప్రయోజయేద్వాతవ్యాధిచికిత్సాం చ||7||

మర్మపరిపాలనే బస్తేః ప్రాధాన్యం సోపపత్తికమాహ- కింత్వేతానీత్యాది| యస్మాత్ పిత్తకఫయోర్ద్వయోరక్రియయోరీరణేఽనిల ఏవ హేతుః, తేన కఫపిత్తజేఽపి వికారే వాయుర్నిమిత్తం, వాతజవికారేఽపి వాయుః స్వతంత్ర ఏవ కారణం, అతః సర్వవికారేషు మర్మాణి రక్షయతా తత్కారణాదనిలాదేవ మర్మాణి రక్షణీయాని| తథా ప్రాణమూలం చేతి జీవితహేతుశ్చావికృతో వాయుః, వికృతశ్చ ప్రాణోపఘాతకః; తేన మర్మాణ్యపి ప్రాణరక్షార్థం వాతాద్రక్ష్యాణి| బస్తిసాధ్యతమ ఇతి ఇతరచికిత్సాపేక్షయా బస్తినా సాధ్యతమః; ఉక్తం హి- “బస్తిర్వాతహరాణాం” (సూ.అ.25) ఇతి| ద్వౌ చానువాసనస్కంధావితి రోగభిషగ్జితీయే “అనువాసనం తు స్నేహ ఏవ, స ద్వివిధః- స్థావరో జంగమశ్చ” (వి.అ.8) ఇత్యనేనోక్తౌ ద్వావనువాసనస్కంధౌ జ్ఞేయౌ| ఇహేతి సిద్ధిస్థానే| బుద్ధ్యా విచార్యేతి దోషౌషధాదీని దశ బుద్ధ్యా విచార్య, వాతవ్యాధిచికిత్సాం చ బుద్ధ్యా విచార్య ప్రయోజయేదిత్యర్థః||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

భూయశ్చ హృద్యుపసృష్టే హింగుచూర్ణం లవణానామన్యతమచూర్ణసంయుక్తం మాతులుంగస్య రసేనాన్యేన వాఽమ్లేన హృద్యేన వా పాయయేత్, స్థిరాదిపంచమూలీరసః సశర్కరః పానార్థం, బిల్వాదిపంచమూలరససిద్ధా చ యవాగూః, హృద్రోగవిహితం చ కర్మ; మూర్ధ్ని తు వాతోపసృష్టేఽభ్యంగస్వేదనోపనాహస్నేహపాననస్తఃకర్మావపీడనధూమాదీని; బస్తౌ తు కుంభీస్వేదః, వర్తయః, శ్యామాదిభిర్గోమూత్రసిద్ధో నిరూహః, బిల్వాదిభిశ్చ సురాసిద్ధః, శరకాశేక్షుదర్భగోక్షురకమూలశృతక్షీరైశ్చ త్రపుసైర్వారుఖరాశ్వాబీజయవర్షభకవృద్ధికల్కితో నిరూహః, పీతదారుసిద్ధతైలేనానువాసనం, తైల్వకం చ సర్పిర్విరేకార్థం, శతావరీగోక్షురకబృహతీకంటకారికాగుడూచీపునర్నవోశీరమధుకద్విసారివాలోధ్రశ్రేయసీకుశకాశమూలకషాయక్షీరచతుర్గుణం బలావృషర్షభకఖరాశ్వోపకుంచికావత్సకత్రపుసైర్వారుబీజశితివారకమధుకవచాశతపుష్పాశ్మభేదకవర్షాభూమదనఫలకల్కసిద్ధం తైలముత్తరబస్తిర్నిరూహో వా శుద్ధస్నిగ్ధస్విన్నస్య బస్తిశూలమూత్రవికారహర ఇతి||8||

విశేషేణ మర్మభేదచికిత్సితమాహ - భూయశ్చేత్యాది| హృద్యుపసృష్టే ‘వాతేన” ఇతి శేషః| లవణానామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ| అన్య ఏవ అన్యతమః, యథా- శ్రేష్ఠతమ ఇతి| హృద్యేనేతి మనోఽనుకూలేన; యద్ ద్వేష్యరసస్య హృదహితతయాఽహృద్యత్వం, తన్మనోఽననుకూలత్వమేవ| హృద్రోగవిహితం చ కర్మేతి త్రిమర్మీయచికిత్సితే| ధూమాదీనీతి ఆదిశబ్దేన పరిషేకోపనాహాదిగ్రహణం| బస్తౌ త్వితి ‘ప్రదుష్టే వాతేన’ ఇతి ప్రకరణాజ్జ్ఞేయం; పిత్తకఫదుష్టౌ చ వాయురేవ ప్రధానమితి ప్రాగేవ ప్రతిపాదితం; తేన కఫపిత్తదుష్టిరపి లభ్యతే| వర్తయ ఇతి ఫలవర్తయః| శ్యామాదిభిరితి “శ్యామాత్రివృచ్చతురంగులతిల్వకమహావృక్షసప్తలాశంఖినీదంతీద్రవంతీనాం” (వి.అ.8) ఇత్యాదినా ప్రాగుక్తః శ్యామాదిః| బిల్వాదిరితి బృహత్పంచమూలం; కింవా “బిల్వమూలత్రివృద్దారుయవకోలకులత్థవాన్” (సి.అ.7) ఇత్యనేనోక్తో బిల్వాదిర్జ్ఞేయః| శరాదిమూలశృతక్షీరహపుషాదికల్కోఽపరః| ఖరాశ్వా అజమోదా| పీతదారుసిద్ధతైలేన సాధితమనువాసనం యస్మిన్నిరూహే స తథా| కేచిత్తు సరలసారాకృష్టతైలం పీతదారుసిద్ధతైలమాహుః| తైల్వకసర్పిః తిల్వకకల్పోక్తం| శతావరీత్యాదౌ ద్విసారివేతి అనంతమూలశ్యామే| శ్రేయసీ రాస్నా| ఉపకుంచికా కృష్ణజీరకం| శితివారకః శాలించః| అశ్మభేదకః పాషాణభేదకః| ఉత్తరబస్తిరితి వక్ష్యమాణోత్తరబస్తివిధానాద్దేయ ఇత్యర్థః| నిరూహః నిరూహస్థానే దేయ ఇత్యర్థః||8||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- హృదయే మూర్ధ్ని బస్తౌ చ నృణాం ప్రాణాః ప్రతిష్ఠితాః| తస్మాత్తేషాం సదా యత్నం కుర్వీత పరిపాలనే||9|| ఆబాధవర్జనం నిత్యం స్వస్థవృత్తానువర్తనం| ఉత్పన్నార్తివిఘాతశ్చ మర్మణాం పరిపాలనం||10||

గద్యోక్తమర్థం శ్లోకేన దర్శయన్నధికమప్యాహ- కించిత్ హృదయే ఇత్యాదినా| ఆబాధవర్జనమితి మర్మోపఘాతకహేతువర్జనం| స్వస్థవృత్తానువర్తనం చ హృదయాదిపోషకతయైవ పాలకం భవతి| ఉత్పన్నార్తివిఘాత ఇతి ఉత్పన్నమర్మరోగప్రతీకారః||9-10||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

అత ఉర్ధ్వం వికారా యే త్రిమర్మీయే చికిత్సితే| న ప్రోక్తా మర్మజాస్తేషాం కాంశ్చిద్వక్ష్యామి సౌషధాన్||11||

మర్మపరిపాలకబస్తికథనప్రసంగాదనుక్తమర్మగతరోగాన్ సచికిత్సితాన్ దర్శయన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది||11||

Adhikarana 9 (12-15) · Śloka 15

క్రుద్ధః స్వైః కోపనైర్వాయుః స్థానాదూర్ధ్వం ప్రపద్యతే| పీడయన్ హృదయం గత్వా శిరః శంఖౌ చ పీడయన్||12|| ధనుర్వన్నమయేద్గాత్రాణ్యాక్షిపేన్మోహయేత్తథా| (నమయేచ్చాక్షిపేచ్చాంగాన్యుచ్ఛ్వాసం నిరుణద్ధి చ)| కృచ్ఛ్రేణ చాప్యుచ్ఛ్వసితి స్తబ్ధాక్షోఽథ నిమీలకః ||13|| కపోత ఇవ కూజేచ్చ నిఃసంజ్ఞః సోఽపతంత్రకః| దృష్టిం సంస్తంభ్య సంజ్ఞాం చ హత్వా కంఠేన కూజతి||14|| హృది ముక్తే నరః స్వాస్థ్యం యాతి మోహం వృతే పునః| వాయునా దారుణం ప్రాహురేకే తమపతానకం||15||

హృద్రోగమపతంత్రకమాహ- క్రుద్ధ ఇత్యాది| స్థానాదూర్ధ్వమితి వాతస్థానాపేక్షయా యదూర్ధ్వం| స్తబ్ధాక్షోఽథ నిమీలన ఇతి స్తబ్ధాక్షో వా భవతి నిమీలితాక్షో వా భవతి| నిఃసంజ్ఞ ఇతి వ్యాధివేగకాలే దృష్టిం సంస్తభ్య సంజ్ఞాం చ హత్వా కంఠేన కూజతి, నిఃసంజ్ఞశ్చ భవతి| మోహం వృతే పునరితి హృదయే వృతే పునర్వాయునా మోహం యాతి; వాయునేతి కఫయుక్తేన; ఏకే తమపతానకమేవాపతంత్రకమాహుః| అత్ర జతూకర్ణః- “వాతకఫాభ్యాం హృచ్ఛిరఃశంఖపీడనానమనాంగాక్షేపప్రమోహాక్షిస్తంభానిమీలనకృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసకూజనాన్యపతంత్రకే”ఇతి| కింవా అపతంత్రకం ద్వివిధం వర్ణయంతి- వాతాత్, కఫాచ్చ ; తత్ర ‘నిఃసంజ్ఞః సోఽపతంత్రకః’ ఇత్యనేన కఫజ ఉచ్యతే; ‘వాయునా దారుణం ప్రాహుః’ ఇత్యనేన వాయునా జనితమపతంత్రకమేవాపతానకమాహుః| తస్య దారుణత్వం దారుణవాతారబ్ధత్వాదితి వ్యాఖ్యేయం| తథైవ సుశ్రుతే వాతవ్యాధావతంత్రకః పఠితః||12-15||

Adhikarana 10 (16-20) · Śloka 20

శ్వసనం కఫవాతాభ్యాం రుద్ధం తస్య విమోక్షయేత్| తీక్ష్ణైః ప్రధమనైః సంజ్ఞాం తాసు ముక్తాసు విందతి||16|| మరిచం శిగ్రుబీజాని విడంగం చ ఫణిజ్ఝకం| ఏతాని సూక్ష్మచూర్ణాని దద్యాచ్ఛీర్షవిరేచనం||17|| తుంబురూణ్యభయా హింగు పౌష్కరం లవణత్రయం| యవక్వాథాంబునా పేయం హృద్గ్రహే చాపతంత్రకే ||18|| హింగ్వమ్లవేతసం శుంఠీం ససౌవర్చలదాడిమం| పిబేద్వాతకఫఘ్నం చ కర్మ హృద్రోగనుద్ధితం||19|| శోధనా బస్తయస్తీక్ష్ణా న హితాస్తస్య కృత్స్నశః| సౌవర్చలాభయావ్యోషైః సిద్ధం తస్మై ఘృతం హితం||20||

తాస్వితి చేతనావహాసు ధమనీషు| యవక్వాథాంబునేతి యవైః షడంగవిధినా శృతపానీయేన| హృద్రోగనుద్ వాతకఫఘ్నం యత్ కర్మ తద్ధితమపతంత్రకే| శోధనా ఇత్యాదౌ “కృత్స్నశః శోధనా న హితాః’ ఇతి వచనేన శోధనార్థస్తోకనిరూహదానం, భూరిశోధననిరూహదానే తు వాతక్షోభః స్యాదితి భావః||16-20||

Adhikarana 11 (21-24) · Śloka 24

మధురస్నిగ్ధగుర్వన్నసేవనాచ్చింతనాచ్ఛ్రమాత్ | శోకాద్వ్యాధ్యనుషంగాచ్చ వాయునోదీరితః కఫః||21|| యదాఽసౌ సమవస్కంద్య హృదయం హృదయాశ్రయాన్| సమావృణోతి జ్ఞానాదీంస్తదా తంద్రోపజాయతే||22|| హృదయే వ్యాకులీభావో వాక్చేష్టేంద్రియగౌరవం| మనోబుద్ధ్యప్రసాదశ్చ తంద్రాయా లక్షణం మతం||23|| కఫఘ్నం తత్ర కర్తవ్యం శోధనం శమనాని చ| వ్యాయామో రక్తమోక్షశ్చ భోజ్యం చ కటుతిక్తకం||24||

మధురస్నిగ్ధేత్యాదినా తంద్రాలక్షణం చికిత్సితం చ కేచిత్ పఠంతి||21-24||

Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26

మూత్రౌకసాదో జఠరం కృచ్ఛ్రముత్సంగసంక్షయౌ| మూత్రాతీతోఽనిలాష్ఠీలా వాతబస్త్యుష్ణమారుతౌ||25|| వాతకుండలికా గ్రంథిర్విడ్ఘాతో బస్తికుండలం| త్రయోదశైతే మూత్రస్య దోషాస్తాఁల్లింగతః శృణు||26||

హృద్రోగమభిధాయ బస్తిరోగానాహ- మూత్రౌకసాద ఇత్యాది| ఏతే చ మూత్రదోషా మూత్రకృచ్ఛ్రాద్భిన్నా ఏవేతి త్రిమర్మీయ ఏవ ప్రతిపాదితం||25-26||

Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28

పిత్తం కఫో ద్వావపి వా బస్తౌ సంహన్యతే యదా| మారుతేన తదా మూత్రం రక్తం పీతం ఘనం సృజేత్||27|| సదాహం శ్వేతసాంద్రం వా సర్వైర్వా లక్షణైర్యుతం| మూత్రౌకసాదం తం విద్యాత్ పిత్తశ్లేష్మహరైర్జయేత్||28||

పిత్తం కఫ ఇత్యాదినా మూత్రౌకసాదమాహ| అయం చ వాతకఫ-పిత్తవాత-త్రిదోషైర్జన్యత ఇత్యుక్తం భవతి| సంహన్యతే ఇతి సంహతే రక్తపీతవర్ణతా పిత్తేన, శ్వేతవర్ణతా కఫేన, కఫపిత్తలక్షణతా కఫపిత్తాభ్యాం, వాయుస్తు సర్వానుగత ఏవ| అత్ర వాయోరావరణకృత ఏవ కోపః; తేన పిత్తకఫయోరేవ చికిత్సోక్తా ‘పిత్తశ్లేష్మహరైర్జయేత్’ ఇత్యనేన, వాయోస్త్వావరణజయాదేవ జయో భవతీతి భావః||27-28||

Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31

విధారణాత్ ప్రతిహతం వాతోదావర్తితం యదా| పూరయత్యుదరం మూత్రం తదా తదనిమిత్తరుక్||29|| అపక్తిమూత్రవిట్సంగైస్తన్మూత్రజఠరం వదేత్| మూత్రవైరేచనీం తత్ర చికిత్సాం సంప్రయోజయేత్||30|| హింగుద్విరుత్తరం చూర్ణం త్రిమర్మీయే ప్రకీర్తితం| హన్యాన్మూత్రోదరానాహమాధ్మానం గుదమేఢ్రయోః||31||

అనిమిత్తరుగితి అలక్ష్యమాణనిమిత్తరుక్| మూత్రవైరేచనీమితి మూత్రవిరేచనీయదశకప్రయోగరూపాం| హింగుద్విరుత్తరం తు ‘ద్విరుత్తరం హింగువచా’ (చి.అ.26) ఇత్యాదినోక్తం, హింగు ద్విరుత్తరం యస్మిన్ తద్ధింగుద్విరుత్తరం||29-31||

Adhikarana 15 (32-48) · Śloka 49

మూత్రితస్య వ్యవాయాత్తు రేతో వాతోద్ధతం చ్యుతం| పూర్వం మూత్రస్య పశ్చాద్వా స్రవేత్ కృచ్ఛ్రం తదుచ్యతే||32|| ఖవైగుణ్యానిలాక్షేపైః కించిన్మూత్రం చ తిష్ఠతి| మణిసంధౌ స్రవేత్ పశ్చాత్తదరుగ్వాఽథ చాతిరుక్||33|| మూత్రోత్సంగః స విచ్ఛిన్నముచ్ఛేషగురుశేఫసః | వాతాకృతిర్భవేద్వాతాన్మూత్రే శుష్యతి సంక్షయః||34|| చిరం ధారయతో మూత్రం త్వరయా న ప్రవర్తతే| మేహమానస్య మందం వా మూత్రాతీతః స ఉచ్యతే||35|| ఆధ్మాపయన్ బస్తిగుదం రుద్ధ్వా వాయుశ్చలోన్నతాం| కుర్యాత్తీవ్రార్తిమష్ఠీలాం మూత్రవిణ్మార్గరోధినీం||36|| మూత్రం ధారయతో బస్తౌ వాయుః క్రుద్ధో విధారణాత్| మూత్రరోధార్తికండూభిర్వాతబస్తిః స ఉచ్యతే||37|| ఉష్మణా సోష్మకం మూత్రం శోషయన్ రక్తపీతకం| ఉష్ణవాతః సృజేత్ కృచ్ఛ్రాద్బస్త్యుపస్థార్తిదాహవాన్||38|| గతిసంగాదుదావృత్తః స మూత్రస్థానమార్గయోః| మూత్రస్య విగుణో వాయుర్భగ్నవ్యావిద్ధకుండలీ||39|| మూత్రం విహంతి సంస్తంభభంగగౌరవవేష్టనైః| తీవ్రరుఙ్మూత్రవిట్సంగైర్వాతకుండలికేతి సా||40|| రక్తం వాతకఫాద్దుష్టం బస్తిద్వారే సుదారుణం| గ్రంథిం కుర్యాత్ స కృచ్ఛ్రేణ సృజేన్మూత్రం తదావృతం||41|| అశ్మరీసమశూలం తం రక్తగ్రంథిం ప్రచక్షతే| రూక్షదుర్బలయోర్వాతేనోదావృత్తం శకృద్యదా||42|| మూత్రస్రోతః ప్రపద్యేత విట్సంసృష్టం తదా నరః| విడ్గంధం మూత్రయేత్ కృచ్ఛ్రాద్విడ్విఘాతం వినిర్దిశేత్||43|| ద్రుతాధ్వలంఘనాయాసాదభిఘాతాత్ ప్రపీడనాత్| స్వస్థానాద్వస్తిరుద్వృత్తః స్థూలస్తిష్ఠతి గర్భవత్||44|| శూలస్పందనదాహార్తో బిందుం బిందుం స్రవత్యపి| పీడితస్తు సృజేద్ధారాం సంస్తంభోద్వేష్టనార్తిమాన్||45|| బస్తికుండలమాహుస్తం ఘోరం శస్త్రవిషోపమం| పవనప్రబలం ప్రాయో దుర్నివారమబుద్ధిభిః||46|| తస్మిన్ పిత్తాన్వితే దాహః శూలం మూత్రవివర్ణతా| శ్లేష్మణా గౌరవం శోఫః స్నిగ్ధం మూత్రం ఘనం సితం||47|| శ్లేష్మరుద్ధబిలో బస్తిః పిత్తోదీర్ణో న సిధ్యతి| అవిభ్రాంతబిలః సాధ్యో న తు యః కుండలీకృతః||48|| స్యాద్వస్తౌ కుండలీభూతే హృన్మోహః శ్వాస ఏవ చ|49|

మూత్రితస్యేతి మూత్రవేగగతస్య, మూత్రవేగయుక్తస్యేతి యావత్| చ్యుతమితి స్వస్థానాచ్చ్యుతం| వాతోద్ధతమితి వాతవిక్షిప్తం| ఏతల్లక్షణాంతరయుక్తమేవ కృచ్ఛ్రం; మూత్రకృచ్ఛ్రమితోఽన్యదేవ, భిన్నక్షణత్వాత్| కించిదితి స్తోకం| ఉచ్ఛేషగురుశేఫస ఇతి ప్రవృద్ధమూత్రావశేషేణ స్థితేన గురుశేఫస ఇతి| వాతాకృతిరిత్యాది సంక్షయలక్షణం | వాతాకృతిరితి వాతలక్షణయుక్తః| విధారణాదితి మూత్రవేగరోధాత్| ఊష్మణేతి పిత్తోష్మణా| శోషయన్నితి ఊష్మణా సహితో వాత ఏవ మూత్రం శోషయన్| గతిసంగాదిత్యాదినా వాతకుండలికామాహ| మూత్రస్య గతిసంగాదుదావృత్తో వాయుర్మూత్రస్థానమార్గయోర్భగ్నవ్యావిద్ధకుండలీ మూత్రయతి; భగ్నః ప్రతిహతః, వ్యావిద్ధః వక్రీ, కుండలీతి ఆవర్తమానతయా స్థితః; ఈదృశం వాయోరుపస్థానం మూత్రమార్గ ఏవ భవతి| వాతకుండలికాలక్షణమాహ- సంస్తంభేత్యాది| భంగః భంగాకారవేదనా| రక్తం గ్రంథిం కుర్యాత్ వాతకఫాభ్యాం దుష్టమితి యోజ్యం| విడ్యుక్తో విఘాతో విడ్విఘాతః| ద్రుతాధ్వేత్యాదినా బస్తికుండలమాహ| ఉద్వృత్త ఇతి పరావృత్తముఖః| పీడిత ఇతి హస్తాదిభిః| శ్లేష్మరుద్ధబిలో బస్తిర్న సిధ్యతి, తథా పిత్తోదీర్ణశ్చ న సిధ్యతి| అవిభ్రాంతబిల ఇతి అరుద్ధద్వారః| కుండలీకృత ఇతి వర్తులీకృతః| వర్తులీకృతస్యైవ లక్షణాన్యాహ- స్యాద్బస్తావిత్యాది||32-48||-

Adhikarana 16 (49) · Śloka 50

దోషాధిక్యమవేక్ష్యైతాన్ మూత్రకృచ్ఛ్రహరైర్జయేత్||49|| బస్తిముత్తరబస్తిం చ సర్వేషామేవ దాపయేత్|50|

చికిత్సామాహ- దోషాధిక్యమిత్యాది| మూత్రకృచ్ఛ్రహరైః ప్రయోగైర్దోషాధిక్యమవేక్ష్య ప్రయుక్తైర్జయేదిత్యర్థః||49||-

Adhikarana 17 (50-57) · Śloka 57

పుష్పనేత్రం తు హైమం స్యాచ్ఛ్లక్ష్ణమౌత్తరబస్తికం||50|| జాత్యశ్వహనవృంతేన సమం గోపుచ్ఛసంస్థితం| రౌప్యం వా సర్షపచ్ఛిద్రం ద్వికర్ణం ద్వాదశాంగులం||51|| తేనాజబస్తియుక్తేన స్నేహస్యార్ధపలం నయేత్| యథావయోవిశేషేణ స్నేహమాత్రాం వికల్ప్య వా||52|| స్నాతస్య భుక్తభక్తస్య రసేన పయసాఽపి వా| సృష్టవిణ్మూత్రవేగస్య పీఠే జానుసమే మృదౌ||53|| ఋజోః సుఖోపవిష్టస్య హృష్టే మేఢ్రే ఘృతాక్తయా| శలాకయాఽన్విష్య గతిం యద్యప్రతిహతా వ్రజేత్||54|| తతః శేఫఃప్రమాణేన పుష్పనేత్రం ప్రవేశయేత్| గుదవన్మూత్రమార్గేణ ప్రణయేదను సేవనీం||55|| హింస్యాదతిగతం బస్తిమూనే స్నేహో న గచ్ఛతి| సుఖం ప్రపీడ్య నిష్కంపం నిష్కర్షేన్నేత్రమేవ చ||56|| ప్రత్యాగతే ద్వితీయం చ తృతీయం చ ప్రదాపయేత్| అనాగచ్ఛన్నుపేక్ష్యస్తు రజనీవ్యుషితస్య చ||57||

ఉత్తరబస్తిం దాపయేదిత్యుక్తం, తత ఉత్తరబస్తివిధిమాహ- పుష్పనేత్రమిత్యాది| పుష్పనేత్రమిత్యుత్తరబస్తినేత్రస్య సంజ్ఞా; ఉత్తరబస్తిసంజ్ఞా ఉత్తరమార్గదీయమానతయా, కింవా శ్రేష్ఠగుణతయా ఉత్తరబస్తిః| జాత్యశ్వహనవృంతేన సమమితి జాతేరశ్వహనస్య చ పుష్పయోర్వృంతేనాగ్రసమం; ఉక్తం హి హారీతే “కుందస్య వృంతప్రతిమం తథాఽగ్రే” ఇతి; అశ్వహనః కరవీరః| సర్షపచ్ఛిద్రమితి సర్షపవాహిచ్ఛిద్రం| ద్వికర్ణికమితి నేత్రే బస్తిబంధనార్థమేకతః కర్ణికా, అపరాఽగ్రే శేఫఃప్రమాణషడంగులాదౌ కర్ణికా కర్తవ్యా| త్రికర్ణికం’ ఇతి వా పాఠః| యథావయోవిశేషేణ స్నేహమాత్రాం వికల్ప్య చేతి యథోక్తస్నేహః పంచవింశతివర్షస్య, తతస్త్వర్వాగ్వయోభేదవికల్పేనాపకర్షః కర్తవ్యః; ఉక్తం హి సుశ్రుతే “స్నేహప్రమాణం పరమం ప్రకుంచశ్చాత్ర కీర్తితః| పంచవింశతివర్షాణామర్వాగ్బుద్ధివికల్పితం” (సు.చి.అ.37) ఇతి| హృష్టే ఇతి స్తబ్ధే, యద్యప్రతిహతా వ్రజేచ్ఛలాకా, తత్ర పుష్పనేత్రం శేఫఃప్రమాణసమం ప్రవేశనీయం| శలాకయా ప్రథమమన్వేషణం మార్గవిజ్ఞానార్థం| గుదవదితి గుదే యథా నేత్రాకంపనాదిగుణయుక్తం ప్రవేశ్యతే తథా మేఢ్రేఽపి| అతిగతం లింగప్రమాణాతిరేకప్రవిష్టం నేత్రం బస్తిం హింస్యాత్| ఊనే ఇతి లింగమానస్తోకప్రవిష్టే||50-57||

Adhikarana 18 (58-61) · Śloka 61

పిప్పలీలవణాగారధూమాపామార్గసర్షపైః| వార్తాకురసనిర్గుండీశంపాకైః ససహాచరైః||58|| మూత్రామ్లపిష్టైః సగుడైర్వర్తిం కృత్వా ప్రవేశయేత్| అగ్రే తు సర్షపాకారాం పశ్చార్ధే మాషసమ్మితాం||59|| నేత్రదీర్ఘాం ఘృతాభ్యక్తాం సుకుమారామభంగురాం| నేత్రవన్మూత్రనాడ్యాం తు పాయౌ చాంగుష్ఠసమ్మితాం||60|| స్నేహే ప్రత్యాగతే తాభ్యామానువాసనికో విధిః| పరిహారశ్చ సవ్యాపత్ ససమ్యగ్దత్తలక్షణః||61||

పిప్పలీత్యాదినా వ్యుషితేఽప్యనాగచ్ఛతః స్నేహస్య ప్రవర్తికాం వర్తిమాహ| ఇయం చ వర్తిర్గుడపాకేన కఠినా కర్తవ్యా యథా శ్లక్ష్ణా భవతి| పశ్చార్ధే ఇతి మూలే; అంగుష్ఠసన్నిభామితి పాయౌ స్నేహప్రవృత్త్యర్థం దీయమానాఽంగుష్ఠసమానా కర్తవ్యా| తాభ్యామితి మేఢ్రగుదాభ్యాం దత్తవర్తిభ్యాం| ఉత్తరబస్తేరనువాసనవత్ సేవ్యపరిహారవ్యాపత్సమ్యగ్దత్తలక్షణాన్యతిదిశన్నాహ- ఆనువాసనికో విధిరిత్యాది||58-61||

Adhikarana 19 (62-64) · Śloka 65

స్త్రీణామార్తవకాలే తు ప్రతికర్మ తదాచరేత్| గర్భాసనా సుఖం స్నేహం తదాఽఽదత్తే హ్యపావృతా||62|| గర్భం యోనిస్తదా శీఘ్రం జితే గృహ్ణాతి మారుతే| బస్తిజేషు వికారేషు యోనివిభ్రంశజేషు చ||63|| యోనిశూలేషు తీవ్రేషు యోనివ్యాపత్స్వసృగ్దరే| అప్రస్రవతి మూత్రే చ బిందుం బిందుం స్రవత్యపి||64|| విదధ్యాదుత్తరం బస్తిం యథాస్వౌషధసంస్కృతం |65|

ఆర్తవకాలే త్వౌత్సర్గికతయోక్తం స్త్రీణాముత్తరబస్తిదానమార్తవకాలే విధత్తే| ఆర్తవకాలదానే హేతుమాహ- గర్భాసనేత్యాది| గర్భాసనా గర్భశయ్యా, గర్భాశయ ఇత్యర్థః; అన్యే తు యోనిమాహుః| ఆదత్త ఇతి సమ్యగ్ గృహ్ణాతి| అపావృతేతి అపగతసంచితరజోరూపావరణా||62-64||-

Adhikarana 20 (65-69) · Śloka 70

పుష్పనేత్రప్రమాణం తు ప్రమదానాం దశాంగులం||65|| మూత్రస్రోతఃపరీణాహం ముద్గస్రోతోఽనువాహి చ| అపత్యమార్గే నారీణాం విధేయం చతురంగులం||66|| ద్వ్యంగులం మూత్రమార్గే తు బాలాయాస్త్వేకమంగులం| ఉత్తానాయాః శయానాయాః సమ్యక్ సంకోచ్య సక్థినీ||67|| అథాస్యాః ప్రణయేన్నేత్రమనువంశగతం సుఖం| ద్విస్త్రిశ్చతురితి స్నేహానహోరాత్రేణ యోజయేత్||68|| బస్తౌ , బస్తౌ ప్రణీతే చ వర్తిః పీనతరా భవేత్| త్రిరాత్రం కర్మ కుర్వీత స్నేహమాత్రాం వివర్ధయేత్||69|| అనేనైవ విధానేన కర్మ కుర్యాత్ పునస్త్ర్యహాత్|70|

పుష్పనేత్రప్రమాణం త్విత్యాది| ముద్గస్రోతోఽనువాహీతి మూద్గవాహిచ్ఛిద్రం| అపత్యమార్గే విధేయం చతురంగులమితి అపత్యమార్గే స్నేహయితవ్యే చతురంగులప్రవేశనం ప్రాప్తయౌవనానామేవ నారీణాం కర్తవ్యం, మూత్రమార్గే తు స్నేహయితవ్యే ద్వ్యంగులప్రవేశనం ప్రాప్తయౌవనానామేవ నారీణాం కర్తవ్యం| బాలాయాః స్వల్పప్రమాణతయా ఏకాంగులప్రవేశనమేవ మూత్రమార్గప్రయోగార్థం కర్తవ్యం; బాలానాం త్వపత్యమార్గే న దీయత ఏవ, తాసామపత్యమార్గస్యావృతత్వాత్| వర్తిః పీనతరా భవేదితి స్నేహప్రత్యాగమనార్థా వర్తిః పీనతరా కర్తవ్యా| స్నేహమాత్రా చాత్ర “స్నేహస్య ప్రసృతం చాత్ర స్వాంగులీమూలసమ్మితం” (సు.చి.అ.37) ఇత్యనేన సుశ్రుతోక్తా జ్ఞేయా||65-69||-

Adhikarana 21 (70-73) · Śloka 73

అతః శిరోవికారాణాం కశ్చిద్భేదః ప్రవక్ష్యతే||70|| రక్తపిత్తానిలా దుష్టాః శంఖదేశే విమూర్చ్ఛితాః| తీవ్రరుగ్దాహరాగం హి శోఫం కుర్వంతి దారుణం||71|| స శిరో విషవద్వేగీ నిరుధ్యాశు గలం తథా| త్రిరాత్రాజ్జీవితం హంతి శంఖకో నామ నామతః||72|| పరం త్ర్యహాజ్జీవతి చేత్ ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం| శిరోవిరేకసేకాది సర్వం వీసర్పనుచ్చ యత్||73||

క్రమాగతశిరోవికారజ్ఞానార్థం త్రిమర్మీయావిస్తృతాన్ వక్తుమాహ- అత ఇత్యాది| దారుణ ఇతి ఆశుకారీ| పరం త్ర్యహాజ్జీవతీత్యాదికః ప్రభావోఽయం శంఖకస్య| ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియామిత్యనేన ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ ప్రత్యాఖ్యానపూర్వికా చికిత్సా కర్తవ్యాఽస్య||70-73||

Adhikarana 22 (74-78) · Śloka 78

రూక్షాత్యధ్యశనాత్ పూర్వవాతావశ్యాయమైథునైః| వేగసంధారణాయాసవ్యాయామైః కుపితోఽనిలః||74|| కేవలః సకఫో వాఽర్ధం గృహీత్వా శిరసస్తతః| మన్యాభ్రూశంఖకర్ణాక్షిలలాటార్ధేఽతివేదనాం||75|| శస్త్రారణినిభాం కుర్యాత్తీవ్రాం సోఽర్ధావభేదకః| నయనం వాఽథవా శ్రోత్రమతివృద్ధో వినాశయేత్||76|| చతుఃస్నేహోత్తమా మాత్రా శిరఃకాయవిరేచనం| నాడీస్వేదో ఘృతం జీర్ణం బస్తికర్మానువాసనం||77|| ఉపనాహః శిరోబస్తిర్దహనం చాత్ర శస్యతే| ప్రతిశ్యాయే శిరోరోగే యచ్చోద్దిష్టం చికిత్సితం||78||

రూక్షేత్యాదినాఽర్ధావభేదకమాహ| అవశ్యాయః హిమః| శస్త్రారణినిభామితి శస్త్రచ్ఛేదారణిమంథననిభాం; అరణిః అగ్న్యుత్థాపనకాష్ఠం; కింవా అరణినా కారణేనాగ్నిరేవాత్ర లక్ష్యతే| చతుఃస్నేహస్యోత్తమా మాత్రా; ఉత్తమా చ మాత్రా అహోరాత్రపరిణమనీయా| జీర్ణం దశవర్షస్థితం ఘృతం| ఉపనాహం కేచిచ్ఛిరోబస్తిభేదమాహుః, యో మాస్తిష్క ఉచ్యతే; తంత్రాంతరే హి మాస్తిష్క ఉపనాహః శిరోబస్తిప్రకార ఉక్తః- “మాస్తిష్కేఽష్టాంగులం పట్టం బస్తౌ తు ద్వాదశాంగులం” ఇత్యాదినా; శిరోబస్తివిధానం శాలాక్యే జ్ఞేయం; యథా- “ద్వాదశాంగులవిస్తీర్ణం చర్మపట్టం శిరఃసమం| ఆకర్ణబంధనస్థానే లలాటే వస్త్రవేష్టితే|| చేలవేణికయా బద్ధ్వా మాషకల్కేన లేపయేత్| తతో యథావ్యాధిశృతం స్నేహం కోష్ణం నివేశయేత్|| ఊర్ధ్వం కేశభువో యావదంగులం ధారయేచ్చ తం| ఆవక్రనాసికాక్లేదాద్దశాష్టౌ షడ్వాతాదిషు|| మాత్రా సహస్రాణ్యరుజే హ్యేకం స్కంధాది మర్దయేత్| యుక్తస్నేహస్య పరమం సప్తాహం తస్య సేవనం” ఇతి; తథా “ఆశిరోవ్యాయతం చర్మ కృత్వాఽష్టాంగులముచ్ఛ్రితం| తేనావేష్ట్య శిరోఽధస్తాన్మాషకల్కేన లేపయేత్|| నిశ్చలస్యోపవిష్టస్య తైలైః కోష్ణైః ప్రపూరయేత్| ధారయేదారుజః శాంత్యై యామం యామార్ధమేవ వా|| శిరోబస్తిర్జయత్యేష శిరోరోగం మరుద్భవం” ఇత్యాది| దహనం వాఽస్యేతి తంత్రాంతరప్రత్యయాద్ ద్వ్యంగులలలాటశంఖప్రదేశేషు శరకాండాదినా దహనం జ్ఞేయం| యచ్చోద్దిష్టం చికిత్సితమితి తచ్చాత్ర శస్యతే ఇతి యోజ్యం||74-78||

Adhikarana 23 (79-83) · Śloka 83

సంధారణాదజీర్ణాద్యైర్మస్తిష్కం రక్తమారుతౌ| దుష్టౌ దూషయతస్తచ్చ దుష్టం తాభ్యాం విమూర్చ్ఛితం||79|| సూర్యోదయేంఽశుసంతాపాద్ద్రవం విష్యందతే శనైః| తతో దినే శిరఃశూలం దినవృద్ధ్యా వివర్ధతే||80|| దినక్షయే తతః స్త్యానే మస్తిష్కే సంప్రశామ్యతి| సూర్యావర్తః స తత్ర స్యాత్ సర్పిరౌత్తరభక్తికం||81|| శిరఃకాయవిరేకౌ చ మూర్ధ్నా త్రిస్నేహధారణం | జాంగలైరుపనాహశ్చ ఘృతక్షీరైశ్చ సేచనం ||82|| బర్హితిత్తిరిలావాదిశృతక్షీరోత్థితం ఘృతం| స్యాన్నావనం జీవనీయక్షీరాష్టగుణసాధితం||83||

మస్తిష్కం శిరఃస్థో మజ్జా| ద్రవమితి ద్రవం సత్| విష్యందతే ఇతి చ్యవతే| ఏతచ్చ సూర్యావర్తస్య రూపం దోషదూష్యయోర్వికృతివిషమసమవాయాద్భవతి; తేన నాన్యవికార ఏవంభూతో భవతి| తథా వేదనా సూర్యతాపే ఏవాస్య వర్ధతే నాగ్నితాపే, ఇత్యేతదపి ప్రభావకృతమేవ జ్ఞేయం| త్రిస్నేహధారణమితి పాఠాత్ తైలఘృతవసాధారణం వదంతి| లావాదయో విష్కిరా అన్నపానోక్తాః||79-83||

Adhikarana 24 (84-87) · Śloka 87

(ఉపవాసాతిశోకాతిరూక్షశీతాల్పభోజనైః )| దుష్టా దోషాస్త్రయో మన్యాపశ్చాద్ఘాటాసు వేదనాం||84|| తీవ్రాం కుర్వంతి సా చాక్షిభ్రూశంఖేష్వవతిష్ఠతే| స్పందనం గండపార్శ్వస్య నేత్రరోగం హనుగ్రహం||85|| సోఽనంతవాతస్తం హన్యాత్ సిరార్కావర్తనాశనైః| వాతో రూక్షాదిభిః క్రుద్ధః శిరఃకంపముదీరయేత్||86|| తత్రామృతాబలారాస్నామహాశ్వేతాశ్వగంధకైః| స్నేహస్వేదాది వాతఘ్నం శస్తం నస్యం చ తర్పణం||87||

మన్యా గ్రీవాసిరాద్వయం, ఘాటా గ్రీవాయాః పశ్చాద్భాగః, పశ్చాత్ పృష్ఠం| సా చాక్షిభ్రూశంఖేష్వవతిష్ఠత ఇతి శంఖాదీన్ వ్యాప్య స్థిరా భవతి| అనంతవాతమేనం తంత్రాంతరే అన్యతోవాతమాహుః| సిరార్కావర్తనాశనైరితి సిరావ్యధైః, సూర్యావర్తనాశనైశ్చ భేషజైః||84-87||

Adhikarana 25 (88) · Śloka 88

నస్తఃకర్మ చ కుర్వీత శిరోరోగేషు శాస్త్రవిద్| ద్వారం హి శిరసో నాసా తేన తద్ వ్యాప్య హంతి తాన్||88||

నస్తఃకర్మ చేతి సర్వశిరోరోగసాధారణం చికిత్సితం| శిరోరోగేషు నస్తఃకర్మకరణే హేతుమాహ- ద్వారం హీత్యాది| తేన నాసారూపేణ మార్గేణ| తదితి నస్తో దత్తమౌషధం| వ్యాప్యేతి శిరో వ్యాప్య| తానితి శిరోగదాన్||88||

Adhikarana 26 (89-92) · Śloka 92

నావనం చావపీడశ్చ ధ్మాపనం ధూమ ఏవ చ| ప్రతిమర్శశ్చ విజ్ఞేయం నస్తఃకర్మ తు పంచధా||89|| స్నేహనం శోధనం చైవ ద్వివిధం నావనం స్మృతం| శోధనః స్తంభనశ్చ స్యాదవపీడో ద్విధా మతః ||90|| చూర్ణస్యాధ్మాపనం తద్ధి దేహస్రోతోవిశోధనం | విజ్ఞేయస్త్రివిధో ధూమః ప్రాగుక్తః శమనాదికః||91|| ప్రతిమర్శో భవేత్ స్నేహో నిర్దోష ఉభయార్థకృత్| ఏవం తద్రేచనం కర్మ తర్పణం శమనం త్రిధా||92||

శిరోరోగప్రస్తావాగతానవశ్యవక్తవ్యనస్తఃకర్మభేదానాహ- నావనమిత్యాది| నావనాదయశ్చికిత్సాస్థానోక్తాః| అత్ర సుశ్రుతే ధూమం వర్జయిత్వా పంచవిధం నస్తఃకర్మోక్తం- “తద్ద్వివిధమపి పంచవిధవికల్పం; తద్యథా- నస్యం, శిరోవిరేచనం, ప్రతిమర్శః, అవపీడః, ప్రధమనం చ” (చి.అ.40)| ఇతి; ఇహ తు నావనశబ్దేనైవ శిరోవిరేచనమపి గృహీతం; యదుక్తం- “స్నేహనం శోధనం చైవ నావనం ద్వివిధం స్మృతం” ఇతి; తేన సుశ్రుతోక్తోఽప్యర్థో గృహీత ఏవ| శోధనః స్తంభనశ్చ స్యాదవపీడ ఇత్యత్ర సంశమనమప్యవపీడస్య కర్మేచ్ఛంతి, తచ్చ స్తంభనే ఏవాంతర్భావనీయం| అవపీడ్య యత్ర కల్కాదీని దీయంతే ఇత్యవపీడః; అనేన శిరోవిరేచనార్థం దీయమానసైంధవపిప్పల్యాదికల్కస్యాప్యవరోధః| ధ్మాపనం తద్ధి దేహస్రోతోవిశోధనమితి వచనాద్ ధ్మాపనం శిరోవిరేచనప్రయోజనకమేవేతి దర్శయతి| శమనాదిక ఇత్యత్ర శమనశబ్దేన ప్రాయోగికం గృహ్ణాతి, తేన ప్రాయోగికస్నైహికవైరేచనికధూమానాం నాసాదీయమానానామిహ గ్రహణం, ముఖపేయస్తు ధుమో న నస్యం| ఉభయార్థకృదితి స్నేహనవిరేచనార్థకృత్| ప్రతిమర్శలక్షణమగ్రే “నస్తఃస్నేహాంగులిం దద్యాత్” ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం| ఉక్తపంచవిధనస్తఃకర్మణస్త్రైవిధ్యమాహ- ఏవమిత్యాది| కర్మేతి నస్తఃకర్మ| శమనేన స్తంభనస్యాపి గ్రహణం; తర్పణే స్నేహనస్యావరోధః; అన్యే యే కేచిత్ ప్రభేదాస్తంత్రాంతరే ప్రతిపాదితాస్తేఽప్యత్రైవాంతర్భవంతి||89-92||

Adhikarana 27 (93-95) · Śloka 96

స్తంభసుప్తిగురుత్వాద్యాః శ్లైష్మికా యే శిరోగదాః| శిరోవిరేచనం తేషు నస్తఃకర్మ ప్రశస్యతే||93|| యే చ వాతాత్మకా రోగాః శిరఃకంపార్దితాదయః| శిరసస్తర్పణం తేషు నస్తఃకర్మ ప్రశస్యతే ||94|| రక్తపిత్తాదిరోగేషు శమనం నస్యమిష్యతే| ధ్మాపనం ధూమపానం చ తథా యోగ్యేషు శస్యతే ||95|| (దోషాదికం సమీక్ష్యైవ భిషక్ సమ్యక్ చ కారయేత్)|96|

విరేచనాదికర్మత్రయస్య విషయమాహ- స్తంభేత్యాది| తర్పణమితి స్నేహేన తర్పణం| తథా యోగ్యేషు శస్యత ఇతి ధ్మాపనధూమయోగ్యేషు శస్యతే; తత్ర ధూమయోగ్యాః సూత్రస్థానే ప్రతిపాదితాః, ధ్మాపనయోగ్యాస్తు ధ్మాపనగుణకథనే ‘దేహస్రోతోవిశోధనం’ ఇతిపదేన యేఽభిన్యాసాపస్మారాదయః శోధనీయస్రోతస ఉక్తాస్తే జ్ఞేయాః||93-95||-

Adhikarana 28 (96-97) · Śloka 98

ఫలాదిభేషజం ప్రోక్తం శిరసో యద్విరేచనం||96|| తచ్చూర్ణం కల్పయేత్తేన పచేత్ స్నేహం విరేచనం| యదుక్తం మధురస్కంధే భేషజం తేన తర్పణం||97|| సాధయిత్వా భిషక్ స్నేహం నస్తః కుర్యాద్విధానవిత్|98|

శిరోవిరేచనచూర్ణం విధిం చాహ- ఫలాదీత్యాది| ఫలాదిభేషజమితి రోగభిషగ్జితీయోక్తం ఫలపత్రమూలకందపుష్పనిర్యాసత్వగ్భేదాత్ సప్తవిధముక్తం శిరోవిరేచనద్రవ్యం| చూర్ణం కల్పయేదితి ప్రధమనార్థమవపీడనార్థం చ చూర్ణం కల్పయేత్| మధురస్కంధోఽపి రోగభిషగ్జితీయ ఏవోక్తః||96-97||-

Adhikarana 29 (98-110) · Śloka 110

ప్రాక్సూర్యే మధ్యసూర్యే వా ప్రాక్కృతావశ్యకస్య చ||98|| ఉత్తానస్య శయానస్య శయనే స్వాస్తృతే సుఖం| ప్రలంబశిరసః కించిత్ కించిత్ పాదోన్నతస్య చ||99|| దద్యాన్నాసాపుటే స్నేహం తర్పణం బుద్ధిమాన్ భిషక్| అనవాక్శిరసో నస్యం న శిరః ప్రతిపద్యతే||100|| అత్యవాక్శిరసో నస్యం మస్తులుంగేఽవతిష్ఠతి| అత ఏవంశయానస్య శుద్ధ్యర్థం స్వేదయేచ్ఛిరః||101|| సంస్వేద్య నాసామున్నమ్య వామేనాంగుష్ఠపర్వణా| హస్తేన దక్షిణేనాథ కుర్యాదుభయతః సమం||102|| ప్రణాడ్యా పిచునా వాఽపి నస్తఃస్నేహం యథావిధి| కృతే చ స్వేదయేద్భూయ ఆకర్షేచ్చ పునః పునః||103|| తం స్నేహం శ్లేష్మణా సాకం తథా స్నేహో న తిష్ఠతి| స్వేదేనోత్క్లేశితః శ్లేష్మా నస్తఃకర్మణ్యుపస్థితః ||104|| భూయః స్నేహస్య శైత్యేన శిరసి స్త్యాయతే తతః| శ్రోత్రమన్యాగలాద్యేషు వికారాయ స కల్పతే||105|| తతో నస్తఃకృతే ధూమం పిబేత్ కఫవినాశనం | హితాన్నభుఙ్నివాతోష్ణసేవీ స్యాన్నియతేంద్రియః||106|| విధిరేషోఽవపీడస్య కార్యః ప్రధ్మాపనస్య తు| తత్ షడంగులయా నాడ్యా ధమేచ్చూర్ణం ముఖేన తు||107|| విరిక్తశిరసం తూష్ణం పాయయిత్వాఽంబు భోజయేత్| లఘు త్రిష్వవిరుద్ధం చ నివాతస్థమతంద్రితః||108|| విరేకశుద్ధో దోషస్య కోపనం యస్య సేవతే| స దోషో విచరంస్తత్ర కరోతి స్వాన్ గదాన్ బహూన్||109|| యథాస్వం విహితాం తేషు క్రియాం కుర్యాద్విచక్షణః| అకాలకృతజాతానాం రోగాణామనురూపతః||110||

నస్తఃకర్మవిధిమాహ- ప్రాక్సూర్యే ఇత్యాది| గ్రీష్మే ప్రాక్సూర్యే, శీతే తు మధ్యసూర్యే ఇతి వ్యవస్థా| ప్రాక్కృతావశ్యకస్య చేతి ప్రాక్కృతావశ్యకరణీయమలవిసర్గాదికస్య| ఏవం శయానస్యేతి కించిదవనతశిరస్కతయా శయానస్య| కుర్యాదుభయతః సమమితి ఉభయనాసాపుటేనాపి తుల్యం దద్యాత్| ప్రణాడీ నస్యదాననలికా| యథావిధీతి ప్రమాణాదిదోషరహితం| కృతనస్యస్య ధుమపానోపపత్తివర్ణనపూర్వకం ధూమపానమాహ- స్వేదనేత్యాది| ప్రధ్మాపనస్య చోక్తో విధిస్తథా వక్ష్యమాణశ్చ ‘షడంగులయా’ ఇత్యాదినా| విరిక్తశిరసమిత్యాది సర్వవిరేచనసాధారణం| త్రిష్వితి వాతాదిషు| విరేకశుద్ధ ఇతి శిరోవిరేకశుద్ధః| యస్య దోషస్య కోపనం సేవతే ఇతి యోజ్యం| అకాలకృతజాతానాం రోగాణామనురూపత ఇతి అకాలకృతశిరోవిరేచనజాతానాం రోగాణామనురూపతశ్చికిత్సాం కుర్యాదిత్యర్థః||98-110||

Adhikarana 30 (111-115) · Śloka 115

అజీర్ణే భోజనే భుక్తే తోయే పీతేఽథ దుర్దినే| ప్రతిశ్యాయే నవే స్నాతే స్నేహపానేఽనువాసనే||111|| నావనం స్నేహనం రోగాన్ కరోతి శ్లైష్మికాన్ బహూన్| తత్ర శ్లేష్మహరః సర్వస్తీక్ష్ణోష్ణాదిర్విధిర్హితః||112|| క్షామే విరేచితే గర్భే వ్యాయామాభిహతే తృషి| వాతో రూక్షేణ నస్యేన క్రుద్ధః స్వాంజనయేద్గదాన్||113|| తత్ర వాతహరః సర్వో విధిః స్నేహనబృంహణః| స్వేదాదిః, స్యాద్ఘృతం క్షీరం గర్భిణ్యాస్తు విశేషతః||114|| జ్వరశోకాతితప్తానాం తిమిరం మద్యపస్య తు| రూక్షైః శీతాంజనైర్లేపైః పుటపాకైశ్చ సాధయేత్ ||115||

నావనం స్నేహనమితి స్నేహనార్థం నస్యం| స్వేదాదిరితి చ్ఛేదః| ఘృతం క్షీరమితి గర్భిణ్యా వాతజయార్థం గర్భపుష్టయే చ| జ్వరేత్యాది| జ్వరాదితప్తానాం స్నేహనం నావనం తిమిరం కుర్యాత్, తథా మద్యపస్య తిమిరం కుర్యాత్| అత్ర చికిత్సామాహ- రూక్షైరిత్యాది| శీతాంజనం స్రోతోంజనం వదంతి; కింవా తిక్తద్రవ్యకృతమంజనం శీతాంజనం; యదుక్తం శాలాక్యే- “లేఖనం రోపణం చైవ ప్రసాదనమథాపి చ| తిక్తేన రోపణం కార్యం, మధురేణ ప్రసాదనం|| కట్వమ్లలవణాద్యైశ్చ లేఖనం కారయేద్బుధః| శైత్యాన్నిర్వాపయేత్తిక్తో రౌక్ష్యాద్రోపయతి ద్రుతం” ఇతి| రూక్షైరిత్యంజనాదిభిః సంబధ్యతే| లేపః నయనాలేపః ; పుటపాకః అక్షితర్పణజవికారహరలేఖనః శమనో వా జ్ఞేయః; పుటపాకో హి శాలాక్యే స్నేహన-లేఖన-ప్రసాదనభేదాత్ త్రివిధ ఉక్తః; తద్విధిశ్చేహాన్యాధికారాన్న ప్రపంచితః||111-115||

Adhikarana 31 (116-117) · Śloka 117

స్నేహనం శోధనం చైవ ద్వివిధం నావనం మతం| ప్రతిమర్శస్తు నస్యార్థం కరోతి న చ దోషావాన్||116|| నస్తః స్నేహాంగులిం దద్యాత్ ప్రాతర్నిశి చ సర్వదా| న చోచ్ఛింఘేదరోగాణాం ప్రతిమర్శః స దార్ఢ్యకృత్||117||

ప్రతిమర్శస్య నావనసంపాద్యోభయకర్మదర్శనార్థం నావనకర్మ ప్రాగుక్తమనూద్యతే- స్నేహనమిత్యాది| అన్యే, సర్వనస్తఃకర్మణామేవైతత్ కర్మద్వయమనూద్యతే, తత్ర చ స్నేహనశమనస్య ప్రాగుక్తస్యావరోధ ఇతి వదంతి| తస్యార్థమితి స్నేహనం శోధనం చ| న చ దోషవానితి న వ్యాపత్తిమాన్| ప్రతిమర్శవిధిమాహ- నస్త ఇత్యాది| స్నేహాంగులిమితి స్నేహపూరితామంగులిం| సర్వదేతి సర్వర్తుషు| దార్ఢ్యకృదితి శిరఃకపాలాదిదార్ఢ్యకృత్| అయం ప్రతిమర్శః స్వల్పస్నేహప్రమాణోఽనుచ్ఛింఘనశ్చ సార్వకాలికో జ్ఞేయః; యస్తు భూరిస్నేహమాత్రో నాసౌ సార్వకాలికః| యదుక్తం “ఈషదుచ్ఛింఘనాత్ స్నేహో యావాన్ వక్రం ప్రపద్యతే| నస్తో నిషిక్తం తం విద్యాత్ ప్రతిమర్శం ప్రమాణతః” ఇతి; తథా “ప్రతిమర్శం తు న పిబేత్ కంఠాస్రావభయాన్నరః| యావత్ స్నేహో వ్రజేదాస్యం తత్ప్రమాణం చ తస్య తు” ఇతి||116-117||

Adhikarana 32 (118-119) · Śloka 119

తత్ర శ్లోకౌ- త్రీణి యస్మాత్ ప్రధానాని మర్మాణ్యభిహతేషు చ| తేషు లింగం చికిత్సాం చ రోగభేదాశ్చ సౌషధాః||118|| విధిరుత్తరబస్తేశ్చ నస్తఃకర్మవిధిస్తథా| సవ్యాపద్భేషజం సిద్ధౌ మర్మాఖ్యాయాం ప్రకీర్తితం||119||

త్రీణీత్యాదిసంగ్రహో వ్యక్తార్థః||118-119||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే త్రిమర్మీయసిద్ధిర్నామ నవమోఽధ్యాయః||9||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే త్రిమర్మీయసిద్ధిర్నామ నవమోఽధ్యాయః||9||