12. uttarabastisiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉત્તરબસ્તિસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પારિશેષ્યાદેવોત્તરબસ્તિસિદ્ધિરભિધીયતે| ઉત્તરાણાં શ્રેષ્ઠાનાં બસ્તીનાં સિદ્ધિરુત્તરબસ્તિસિદ્ધિઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અથ સ્વલ્વાતુરં વૈદ્યઃ સંશુદ્ધં વમનાદિભિઃ| દુર્બલં કૃશમલ્પાગ્નિં મુક્તસન્ધાનબન્ધનમ્||૩|| નિર્હૃતાનિલવિણ્મૂત્રકફપિત્તં કૃશાશયમ્| શૂન્યદેહં પ્રતીકારાસહિષ્ણું પરિપાલયેત્||૪|| યથાઽણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલપાત્રં યથૈવ ચ| ગોપાલ ઇવ દણ્ડી ગાઃ સર્વસ્માદપચારતઃ||૫||

વક્ષ્યમાણબસ્તીનાં વિષયં મિથ્યોપચારજનિતવ્યાધિસમૂહં દર્શયિતું સમ્યગુપચારમેવ તાવદાહ- અથ સ્વલ્વિત્યાદિ| વમનાદિભિરિતિ વમનવિરેચનનિરૂહશિરોવિરેચનૈઃ; કિન્તુ નિરૂહશિરોવિરેચનયોર્ન સર્વં વક્ષ્યમાણં પેયાદિ સમ્બધ્યતે, તેનાયં ક્રમ એતયોર્ન ભવતિ| મુક્તસન્ધાનબન્ધનમિતિ મુક્તસન્ધિબન્ધનમ્| કૃશાશયમિતિ દોષશૂન્યામાશયમ્| પ્રતીકારાસહિષ્ણુમિતિ ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદિક્રિયાક્ષમં; કિંવા વમનાદિપ્રયોગાસહિષ્ણુમ્| પરિપાલયેત્ સર્વસ્માદપચારત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તરુણાણ્ડાદિદૃષ્ટાન્તત્રયાભિધાનં કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધં ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયેણ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8

અગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં તુ પૂર્વં પેયાદિના ભિષક્| રસોત્તરેણોપચરેત્ ક્રમેણ ક્રમકોવિદઃ||૬|| સ્નિગ્ધામ્લસ્વાદુહૃદ્યાનિ તતોઽમ્લલવણૌ રસૌ| સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ||૭|| અન્યોઽન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ| વ્યત્યાસાદુપયોગેન પ્રકૃતિં ગમયેદ્ભિષક્||૮||

રસોત્તરેણોપચરેદિત્યત્ર રસઃ માંસરસરૂપ ઉત્તરે યસ્મિન્ તેન પેયાદિના રસોત્તરેણ ક્રમેણ; કિંવા વમનવિરેચનયોરન્તરે પેયાદિના ક્રમેણોપચરેત્, નિરૂહે તુ રસોત્તરેણેતિ વ્યવસ્થા| તત્ર ચ નિરૂહે સ્તોકાગ્નિમાન્દ્યાપેક્ષ્યા રસાદિરેવ ક્રમો ભવતીતિ પ્રતિપાદિતમેવ પ્રાક્; કિંવા રસાભ્યાસક્રમ ઉત્તરકાલં યસ્મિન્ તેન પેયાદિના રસોત્તરેણ| રસાભ્યાસક્રમમેવાહ- સ્નિગ્ધામ્લસ્વાદુહૃદ્યાનીત્યાદિ| પેયાક્રમોત્તરકાલં યદા વિરેચનાદિકર્માન્તરં ન કર્તવ્યં તદા સંશોધનમૂલશરીરસ્ય પ્રકૃતિભોજનાર્થં બલાપ્યાયનાર્થં ચાયં રસાભ્યાસક્રમો જ્ઞેયઃ; અન્યે તુ પેયાદિક્રમે એવ રસસંસ્કારાર્થં સ્નિગ્ધામ્લસિદ્ધાદિક્રમં વર્ણયન્તિ| અત્ર ચામ્લસ્વાદૂ પ્રથમં પક્વાશયસ્થિતવાતપ્રશમનાયોપયુજ્યેતે, તથાઽમ્લલવણૈ તદૂર્ધ્વસ્થિતાગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં, તતઃ પિત્તપ્રશમનાર્થં સ્વાદુતિક્તૌ, તતઃ પિત્તોર્ધ્વસ્થિતકફપ્રશમનાર્થં કષાયકટુકૌ, ઇત્યેષ ક્રમઃ| અત્રાપિ ચ યૌ રસૌ પ્રત્યનીકભૂતૌ તાવેવ મિશ્રિતાવુપયુજ્યેતે| એષાં ચતુર્ણાં રસયુગ્માનામુપયોગઃ પેયાદિક્રમે એવ| એવં દ્વાદશાન્નકાલૈઃ સર્વરસભોજનપ્રાપ્તિરુત્તમવિધયા જ્ઞેયા| અન્યોન્યેત્યાદિ| અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનામિતિ પરસ્પરમભિભાવકાનામ્| વ્યત્યાસાદુપયોજયેદિતિ એકં યુગ્મમુપયુજ્યાપરસ્ય યુગ્મસ્યોપયોગઃ| પ્રકૃતિં ગમયેદિતિ પ્રકૃતિભોજનં ગમયેત્| પ્રકારાન્તરં રસાભ્યાસે પ્રાહ- સ્નિગ્ધરૂક્ષયોરિતિ| સ્નિગ્ધરસમુપયુજ્ય રૂક્ષો યોજ્યઃ, રૂક્ષં વોપયુજ્ય સ્નિગ્ધ ઇત્યનેન ક્રમેણ પ્રકૃતિભોજનં ગમયેદિત્યર્થઃ| સ્નિગ્ધરૂક્ષૌ ચાત્રોદાહરણાર્થમુપાતૌ, તેન ગુરુલઘ્વાદિયુગ્મરસવ્યત્યાસાભ્યાસોઽપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ| કિંવા કષાયકટુકૌ તત ઇત્યનેન યુગ્મરસાભ્યાસ ઉપદર્શિતઃ, અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનામિત્યાદિના તુ પ્રત્યેકં પ્રત્યનીકાનામન્યોન્યવ્યત્યાસેનાભ્યાસ ઉચ્યતે||૬-૮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

સર્વક્ષમો હ્યસંસર્ગો રતિયુક્તઃ સ્થિરેન્દ્રિયઃ| બલવાન્ સત્ત્વસમ્પન્નો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ||૯||

પેયાદિક્રમરસાભ્યાસાભ્યામુપપાદિતસ્વાસ્થ્યસ્ય પુંસો લક્ષણમાહ- સર્વક્ષમ ઇત્યાદિ| સર્વક્ષમ ઇતિ સર્વરસાભ્યાસક્ષમઃ| અસંસર્ગ ઇતિ અસક્તવેગઃ; કિંવા ‘નિરાસઙ્ગ’ ઇતિ પાઠઃ, નિરાસઙ્ગઃ પ્રતિનિયતવિષયાપરાહતઃ સર્વચેષ્ટાક્ષમઃ||૯||

Adhikarana 5 (10-12) · Śloka 12

એતાં પ્રકૃતિમપ્રાપ્તઃ સર્વવર્જ્યાનિ વર્જયેત્| મહાદોષકરાણ્યષ્ટાવિમાનિ તુ વિશેષતઃ||૧૦|| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યં રથક્ષોભમવિચઙ્ક્રમણાસને| અજીર્ણાહિતભોજ્યે ચ દિવાસ્વપ્નં સમૈથુનમ્||૧૧|| તજ્જા દેહોર્ધ્વસર્વાધોમધ્યપીડામદોષજાઃ| શ્લેષ્મજાઃ ક્ષયજાશ્ચૈવ વ્યાધ્યઃ સ્યુર્યથાક્રમમ્||૧૨||

તજ્જા ઇત્યાદિ યથાક્રમં ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદિજા દેહોર્ધ્વપીડાદયો જ્ઞેયાઃ| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદૂર્ધ્વદેહે પીડા, રથક્ષોભાત્ સર્વદેહપીડા, અતિચઙ્ક્રમણાદધઃ પીડા, અત્યાસનાદ્દેહમધ્યપીડા, અજીર્ણભોજનેનામજાઃ, અહિતભોજનેન દોષજાઃ, દિવાસ્વપ્નેન શ્લેષ્મજાઃ, મૈથુનેન ક્ષયજા ઇતિ||૧૦-૧૨||

Adhikarana 6 (13-14) · Śloka 14

તેષાં વિસ્તરતો લિઙ્ગમેકૈકસ્ય ચ ભેષજમ્| યથાવત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સિદ્ધાન્ બસ્તીંશ્ચ યાપનાન્||૧૩|| તત્રોચ્ચૈર્ભાષ્યાતિભાષ્યાભ્યાં શિરસ્તાપશઙ્ખકર્ણનિસ્તોદશ્રોત્રોપરોધમુખતાલુકણ્ઠશોષતૈમિર્યપિપાસાજ્વરતમક- હનુગ્રહમન્યાસ્તમ્ભનિષ્ઠીવનોરઃપાર્શ્વશૂલસ્વરભેદહિક્કાશ્વાસાદયઃ સ્યુઃ (૧)| રથક્ષોભાત્ સન્ધિપર્વશૈથિલ્યહનુનાસાકર્ણશિરઃશૂલતોદકુક્ષિક્ષોભાટોપાન્ત્રકૂજનાધ્માનહૃદયેન્દ્રિયોપરોધ- સ્ફિક્પાર્શ્વવઙ્ક્ષણવૃષણકટીપૃષ્ઠવેદનાસન્ધિસ્કન્ધગ્રીવાદૌર્બલ્યાઙ્ગાભિતાપપાદશોફપ્રસ્વાપહર્ષણાદયઃ (૨)| અતિચઙ્કમણાત્ પાદજઙ્ઘોરુજાનુવઙ્ક્ષણશ્રોણીપૃષ્ઠશૂલસક્થિસાદનિસ્તોદ- પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનાઙ્ગમર્દાંસાભિતાપસિરાધમનીહર્ષશ્વાસકાસાદયઃ (૩)| અત્યાસનાદ્રથક્ષોભજાઃ સ્ફિક્પાર્શ્વવઙ્ક્ષણવૃષણકટીપૃષ્ઠવેદનાદયઃ (૪)| અજીર્ણાધ્યશનાભ્યાં તુ મુખશોષાધ્માનશૂલનિસ્તોદપિપાસાગાત્રસાદચ્છર્દ્યતીસારમૂર્ચ્છાજ્વરપ્રવાહણામવિષાદયઃ(૫)| વિષમાહિતાશનાભ્યામનન્નાભિલાષદૌર્બલ્યવૈવર્ણ્યકણ્ડૂપામાગાત્રસાદવાતાદિપ્રકોપજાશ્ચ ગ્રહણ્યર્શોવિકારાદયઃ (૬)| દિવાસ્વપ્નાદરોચકાવિપાકાગ્નિનાશસ્તૈમિત્યપાણ્ડુત્વકણ્ડૂપામાદાહચ્છર્દ્યઙ્ગમર્દહૃત્સ્તમ્ભજાડ્યતન્દ્રાનિદ્રા- પ્રસઙ્ગગ્રન્થિજન્મદૌર્બલ્યરક્તમૂત્રાક્ષિતાતાલુલેપાઃ (૭)| વ્યવાયાદાશુબલનાશોરુસાદશિરોબસ્તિગુદમેઢ્રવઙ્ક્ષણોરુજાનુજઙ્ઘાપાદશૂલહૃદયસ્પન્દનનેત્રપીડાઙ્ગશૈથિલ્ય- શુક્રમાર્ગશોણિતાગમનકાસશ્વાસશોણિતષ્ઠીવનસ્વરાવસાદકટીદૌર્બલ્યૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગરોગમુષ્કશ્વયથુ- વાતવર્ચોમૂત્રસઙ્ગશુક્રવિસર્ગજાડ્યવેપથુબાધિર્યવિષાદાદયઃ સ્યુઃ; અવલુપ્યત ઇવ ગુદઃ, તાડ્યત ઇવ મેઢ્રમ્, અવસીદતીવ મનો, વેપતે હૃદયં, પીડ્યન્તે સન્ધયઃ, તમઃ પ્રવેશ્યત ઇવ ચ (૮)| ઇત્યેવમેભિરષ્ટભિરપચારૈરેતે પ્રાદુર્ભવન્ત્યુપદ્રવાઃ||૧૪||

અત્રોચ્ચૈર્ભાષ્યાદિકો ગ્રન્થઃ પ્રાયો વ્યક્ત એવ| અતિભાષિતસ્યાસૂત્રિતસ્યોચ્ચૈર્ભાષ્યેણ સમાનત્વાદુદાહરણમ્| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં જઙ્ઘાપિણ્ડિકયોરુદ્વેષ્ટનાકારા વેદના| સિરાધમનીહર્ષઃ સિરાધમન્યોરુચ્છૂલ(ન)ત્વમ્| રથક્ષોભજા ઇત્યુક્તે સન્ધિશૈથિલ્યાદીનામપિ પ્રસક્તિઃ સ્યાદતસ્તન્નિરાસાર્થમાહ- સ્ફિક્પાર્શ્વવઙ્ક્ષણવૃષણકટીપૃષ્ઠવેદનાદયઃ સ્યુરિતિ| અજીર્ણાધ્યશનાભ્યામિત્યત્ર અજીર્ણાશનસ્યામજવિકારકર્તૃત્વાદધ્યશનસ્યાસૂત્રિતસ્યોપાદાનમ્| એવમહિતાશનજવિકારસમાનવિકારકારિત્વાદ્વિષમાશનસ્યાપ્યસૂત્રિતસ્યોપાદાનમ્| અવલુપ્યત ઇવ છિદ્યત ઇવ||૧૩-૧૪||

Adhikarana 7 (15) · Śloka 15

તેષાં સિદ્ધિઃ- તત્રોચ્ચૈર્ભાષ્યાતિભાષ્યજાનામભ્યઙ્ગસ્વેદોપનાહધૂમનસ્યોપરિભક્તસ્નેહપાનરસક્ષીરાદિર્વાતહરઃ સર્વો વિધિર્મૌનં ચ (૧)| રથક્ષોભાતિચઙ્ક્રમણાત્યાસનજાનાં સ્નેહસ્વેદાદિવાતહરં કર્મ સર્વં નિદાનવર્જનં ચ (૨)| અજીર્ણાધ્યશનજાનાં નિરવશેષતશ્છર્દનં રૂક્ષઃ સ્વેદો લઙ્ઘનીયપાચનીયદીપનીયૌષધાવચારણં ચ (૩)| વિષમાહિતાશનજાનાં યથાસ્વં દોષહરાઃ ક્રિયાઃ (૪)| દિવાસ્વપ્નજાનાં ધૂમપાનલઙ્ઘનવમનશિરોવિરેચનવ્યાયામરૂક્ષાશનારિષ્ટદીપનીયૌષધોપયોગઃ પ્રઘર્ષણોન્મર્દનપરિષેચનાદિશ્ચ શ્લેષ્મહરઃ સર્વો વિધિઃ (૫)| મૈથુનજાનાં જીવનીયસિદ્ધયોઃ ક્ષીરસર્પિષોરુપયોગઃ, તથા વાતહરાઃ સ્વેદાભ્યઙ્ગોપનાહા વૃષ્યાશ્ચાહારાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહવિધયો યાપનાબસ્તયોઽનુવાસનં ચ; મૂત્રવૈકૃતબસ્તિશૂલેષુ ચોત્તરબસ્તિર્વિદારીગન્ધાદિગણજીવનીયક્ષીરસંસિદ્ધં તૈલં સ્યાત્||૧૫||

તેષાં સિદ્ધિરિતિ તેષામુક્તવિકારાણાં સાધનં ભેષજમિત્યર્થઃ| નિરવશેષતશ્છર્દનમિતિ અજીર્ણાન્નસ્ય નિરવશેષતશ્છર્દનમ્| મૂત્રવૈકૃતેત્યાદિ યદા મૈથુનાન્મૂત્રવૈકૃતાદિ ભવતિ તદા વિદારિગન્ધાદિજીવનીયગણાભ્યાં ક્વાથકલ્કીકૃતાભ્યાં સક્ષીરં તૈલં સાધયિત્વોત્તરબસ્તિર્દેયઃ||૧૫||

Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17

યાપનાશ્ચ બસ્તયઃ સર્વકાલં દેયાઃ; તાનુપદેક્ષ્યામઃ- મુસ્તોશીરબલારગ્વધરાસ્નામઞ્જિષ્ઠાકટુરોહિણીત્રાયમાણાપુનર્નવાબિભીતકગુડૂચીસ્થિરાદિપઞ્ચમૂલાનિ પલિકાનિ ખણ્ડશઃ ક્લૃપ્તાન્યષ્ટૌ ચ મદનફલાનિ પ્રક્ષાલ્ય જલાઢકે પરિક્વાથ્ય પાદશેષો રસઃ ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તઃ પુનઃ શૃતઃ ક્ષીરાવશેષઃ પાદજાઙ્ગલરસસ્તુલ્યમધુઘૃતઃ શતકુસુમામધુકકુટજફલરસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગુકલ્કીકૃતઃ સસૈન્ધવઃ સુખોષ્ણો બસ્તિઃ શુક્રમાંસબલજનનઃ ક્ષતક્ષીણકાસગુલ્મશૂલવિષમજ્વરબ્રધ્ન(વર્ધ્મ)- કુણ્ડલોદાવર્તકુક્ષિશૂલમૂત્રકૃચ્છ્રાસૃગ્રજોવિસર્પપ્રવાહિકાશિરોરુજા- જાનૂરુજઙ્ઘાબસ્તિગ્રહાશ્મર્યુન્માદાર્શઃપ્રમેહાધ્માનવાતરક્તપિત્તશ્લેષ્મવ્યાધિહરઃ સદ્યો બલજનનો રસાયનશ્ચેતિ (૧)| એરણ્ડમૂલપલાશાત્ ષટ્પલં શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણી બૃહતી કણ્ટકારિકા ગોક્ષુરકો રાસ્નાઽશ્વગન્ધા ગુડૂચી વર્ષાભૂરારગ્વધો દેવદાર્વિતિ પલિકાનિ ખણ્ડશઃ ક્લૃપ્તાનિ ફલાનિ ચાષ્ટૌ પ્રક્ષાલ્ય જલાઢકે ક્ષીરપાદે પચેત્| પાદશેષં કષાયં પૂતં શતકુસુમાકુષ્ઠમુસ્તપિપ્પલીહપુષાબિલ્વવચાવત્સકફલરસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગુયવાનિપ્રક્ષેપકલ્કિતં મધુઘૃતતૈલસૈન્ધવયુક્તં સુખોષ્ણં નિરૂહમેકં દ્વૌ ત્રીન્ વા દદ્યાત્| સર્વેષાં પ્રશસ્તો વિશેષતો લલિતસુકુમારસ્ત્રીવિહારક્ષીણક્ષતસ્થવિરચિરાર્શસામપત્યકામાનાં ચ (૨)| તદ્વત્ સહચરબલાદર્ભમૂલસારિવાસિદ્ધેન પયસા (૩)| તથા બૃહતીકણ્ટકારીશતાવરીચ્છિન્નરુહાશૃતેન પયસા મધુકમદનપિપ્પલીકલ્કિતેન પૂર્વવદ્વસ્તિઃ (૪)| તથા બલાતિબલાવિદારીશાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીકણ્ટકારિકાદર્ભમૂલપરૂષકકાશ્મર્યબિલ્વફલયવસિદ્ધેન પયસા મધુકમદનકલ્કિતેન મધુઘૃતસૌવર્ચલયુક્તેન કાસજ્વરગુલ્મપ્લીહાર્દિતસ્ત્રીમદ્યક્લિષ્ટાનાં સદ્યોબલજનનો રસાયનશ્ચ (૫)| બલાતિબલારાસ્નારગ્વધમદનબિલ્વગુડૂચીપુનર્નવૈરણ્ડાશ્વગન્ધાસહચરપલાશદેવદારુદ્વિપઞ્ચમૂલાનિ પલિકાનિ યવકોલકુલત્થદ્વિપ્રસૃતં શુષ્કમૂલકાનાં ચ જલદ્રોણસિદ્ધં નિરૂહપ્રમાણાવશેષં કષાયં પૂતં મધુકમદનશતપુષ્પાકુષ્ઠપિપ્પલીવચાવત્સકફલરસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગુયવાનીકલ્કિકૃતં ગુડઘૃતતૈલક્ષૌદ્રક્ષીરમાંસરસામ્લકાઞ્જિકસૈન્ધવયુક્તં સુખોષ્ણં બસ્તિં દદ્યાચ્છુક્રમૂત્રવર્ચઃસઙ્ગેઽનિલજે ગુલ્મહૃદ્રોગાધ્માનબ્રધ્નપાર્શ્વપૃષ્ઠકટીગ્રહસઞ્જ્ઞાનાશબલક્ષયેષુ ચ (૬)| હપુષાર્ધકુડવો દ્વિગુણાર્ધક્ષુણ્ણયવઃ ક્ષીરોદકસિદ્ધઃ ક્ષીરશેષો મધુઘૃતતૈલલવણયુક્તઃ સર્વાઙ્ગવિસૃતવાતરક્તસક્તવિણ્મૂત્રસ્ત્રીખેદિતહિતો વાતહરો બુદ્ધિમેધાગ્નિબલજનનશ્ચ (૭)| હ્રસ્વપઞ્ચમૂલીકષાયઃ ક્ષીરોદકસિદ્ધઃ પિપ્પલીમધુકમદનકલ્કીકૃતઃ સગુડઘૃતતૈલલવણઃ ક્ષીણવિષમજ્વરકર્શિતસ્ય બસ્તિઃ (૮)| બલાતિબલાપામાર્ગાત્મગુપ્તાષ્ટપલાર્ધક્ષુણ્ણયવાઞ્જલિકષાયઃ સગુડઘૃતતૈલલવણયુક્તઃ પૂર્વવદ્બસ્તિઃસ્થવિરદુર્બલક્ષીણશુક્રરુધિરાણાં પથ્યતમઃ (૯)| બલામધુકવિદારીદર્ભમૂલમૃદ્વીકાયવૈઃ કષાયમાજેન પયસા પક્ત્વા મધુકમદનકલ્કિતં સમધુઘૃતસૈન્ધવં જ્વરાર્તેભ્યો બસ્તિં દદ્યાત્ (૧૦)| શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીગોક્ષુરકમૂલકાશ્મર્યપરૂષકખર્જૂરફલમધૂકપુષ્પૈરજાક્ષીરજલપ્રસ્થાભ્યાં સિદ્ધઃ કષાયઃ પિપ્પલીમધુકોત્પલકલ્કિતઃ સઘૃતસૈન્ધવઃ ક્ષીણેન્દ્રિયવિષમજ્વરકર્શિતસ્ય બસ્તિઃ શસ્તઃ (૧૧)| સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલીપઞ્ચપલેન શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમમાષપઞ્ચપ્રસૃતેન છાગં પયઃ શૃતં પાદશેષં કુક્કુટાણ્ડરસસમમધુઘૃતશર્કરાસૈન્ધવસૌવર્ચલયુક્તો વસ્તિર્વૃષ્યતમો બલવર્ણજનનશ્ચ | ઇતિ યાપના બસ્તયો દ્વાદશ||૧૬|| કલ્પશ્ચૈષ શિખિગોનર્દહંસસારસાણ્ડરસેષુ સ્યાત્||૧૭||

પ્રતિજ્ઞાતાન્ યાપનબસ્તીનાહ- યાપનાશ્ચેત્યાદિ| સર્વકાલં દેયા ઇત્યનેન પૂર્વનિરૂહાણામસાર્વકાલિકત્વં દર્શયતિ; એતેષાં ચ સર્વસ્મિન્ કાલે દાનમવિરુદ્ધમ્| આયુષો યાપનં દીર્ધકાલાનુવર્તનં કુર્વન્તીતિ યાપના બસ્તયઃ| મુસ્તેત્યાદૌ ખણ્ડશઃ ક્લૃપ્તાનીતિ ખણ્ડં ખણ્ડં કૃતાનિ| પાદજાઙ્ગલરસ ઇતિ યથોક્તક્ષીરકૃતક્વાથપાદિકજાઙ્ગલરસ ઇત્યર્થઃ| તુલ્યં મધુના ઘૃતં યસ્મિન્ સ તુલ્યમધુઘૃતઃ; એતેન પૂર્વં બસ્તૌ યથાનિયમિતસ્નેહમાનેન યાવદ્ ઘૃતં દેયં ભવતિ તાવન્માનં મધ્વપ્યત્ર દેયમ્| અસ્મિંશ્ચ બસ્તૌ પૂર્વોક્તબસ્તિમાનવિભાગેનૈવ બસ્તિઃ કલ્પયિતવ્યઃ| અત્ર ક્ષીરં કષાયસ્થાને ભવતિ| શતકુસુમા શતપુષ્પા| સસૈન્ધવમિતિ ઈષત્સૈન્ધવમ્| એરણ્ડમૂલેત્યાદિર્દ્વિતીયઃ| તદ્વત્ સહચરેત્યાદિકસ્તૃતીયઃ| તદ્વદિતિ પૂર્વવદ્બસ્તિવિધાનેન| તથા બૃહતીત્યાદિકશ્ચતુર્થઃ| અત્ર ચ બસ્તૌ ફલશ્રુતિર્નાસ્તિ, સામાન્યેન ‘ઇત્યેતે બસ્તયઃ સ્નેહાશ્ચોક્તા’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણા ફલશ્રુતિર્જ્ઞેયા| બલાતિબલાવિદારીત્યાદિકઃ પઞ્ચમઃ| બલાતિબલારાસ્નેત્યાદિકઃ ષષ્ઠઃ| શુષ્કમૂલકાણાં ચેત્યત્ર ‘દ્વિપ્રસૃતં’ ઇત્યનુવર્તતે| નિરૂહપ્રમાણ્શેષં કષાયમિતિ નિરૂહપુટકત્રયયોગ્યપ્રમાણં કષાયમ્; એવં પુટકત્રયદેયાઃ પઞ્ચકષાયપ્રસૃતાઃ સ્થાપ્યા ભવિષ્યન્તિ| ક્વાથપરિભાષયૈવ કર્તવ્યોઽત્ર ચ ક્વાથઃ| નિરૂહપ્રમાણશેષં કષાયં મધુકમદનાદિના યુક્તં સિદ્ધં બસ્તિં દદ્યાદિતિ યોજનીયમ્| હપુષેત્યાદિકઃ સપ્તમઃ| સ્તિમિતાઃ શુષ્કાઃ પુનઃ કણ્ડિતાઃ ક્ષુણ્ણા ઉચ્યન્તે| પૂર્વપઠિતં મુસ્તાદિકમત્ર પ્રદેશે કાશ્મીરાઃ પઠન્તિ| હ્રસ્વપઞ્ચમૂલીત્યાદિકોઽષ્ટમઃ| બલાતિબલાપામાર્ગેત્યાદિકો નવમઃ| બલામધુકેત્યાદિકો દશમઃ| અત્ર બલાદિકષાયસ્ય પુનરાજેન પયસા પાકાત્ ક્ષીરશેષઃ પાકઃ કર્તવ્યઃ| શાલિપર્ણીત્યાદિક એકાદશઃ| સ્થિરેત્યાદિકો દ્વાદશઃ| એરકા હોગ્ગલઃ| કલ્પશ્ચેત્યાદિના આતિદેશિકાસ્ત્રયોઽભિધીયન્તે||૧૬-૧૭||

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

સતિત્તિરિઃ સમયૂરઃ સરાજહંસઃ પઞ્ચમૂલીપયઃ સિદ્ધઃ શતપુષ્પામધુકરાસ્નાકુટજમદનફલપિપ્પલી કલ્કો ઘૃતતૈલગુડસૈન્ધવયુક્તો બસ્તિર્બલવર્ણશુક્રજનનો રસાયનશ્ચ (૧)| દ્વિપઞ્ચમૂલીકુક્કુટરસસિદ્ધં પયઃ પાદશેષં પિપ્પલીમધુકરાસ્નામદનકલ્કં શર્કરામધુઘૃતયુક્તં સ્ત્રીષ્વતિકામાનાં બલજનનો બસ્તિઃ (૨)| મયૂરમપિત્તપક્ષપાદાસ્યાન્ત્રં સ્થિરાદિભિઃ પલિકૈઃ સજલે પયસિ પક્ત્વા ક્ષીરશેષં મદનપિપ્પલીવિદારીશતકુસુમામધુકકલ્કીકૃતં મધુઘૃતસૈન્ધવયુક્તં બસ્તિં દદ્યાત્ સ્ત્રીષ્વતિપ્રસક્તક્ષીણેન્દ્રિયેભ્યો બલવર્ણકરમ્ (૩)| કલ્પશ્ચૈષ વિષ્કિરપ્રતુદપ્રસહામ્બુચરેષુ સ્યાત્, અક્ષીરો રોહિતાદિષુ ચ મત્સ્યેષુ (૪)| ગોધાનકુલમાર્જારમૂષિકશલ્લકમાંસાનાં દશપલાન્ ભાગાન્ સપઞ્ચમૂલાન્ પયસિ પક્ત્વા તત્પયઃપિપ્પલીફલકલ્કસૈન્ધવસૌવર્ચલશર્કરામધુઘૃતતૈલયુક્તો બસ્તિર્બલ્યો રસાયનઃ ક્ષીણક્ષતસ્ય સન્ધાનકરો મથિતોરસ્કરથગજહયભગ્નવાતબલાસકપ્રભૃત્યુદાવર્તવાતસક્તમૂત્રવર્ચશ્શુકાણાં હિતતમશ્ચ (૫)| કૂર્માદીનામન્યતમપિશિતસિદ્ધં પયો ગોવૃષનાગહયનક્રહંસકુક્કુટાણ્ડરસમધુઘૃતશર્કરાસૈન્ધવેક્ષુરકાત્મગુપ્તાફલકલ્કસંસૃષ્ટો બસ્તિર્વૃદ્ધાનામપિ બલજનનઃ (૬)| કર્કટકરસશ્ચટકાણ્ડરસયુક્તઃ સમધુઘૃતશર્કરો બસ્તિઃ; ઇત્યેતે બસ્તયઃ પરમવૃષ્યાઃ ઉચ્ચટકેક્ષુરકાત્મગુપ્તાશૃતક્ષીરપ્રતિભોજનાનુપાનાત્ સ્ત્રીશતગામિનં નરં કુર્યુઃ (૭)| ગોવૃષબસ્તવરાહવૃષણકર્કટચટકસિદ્ધં ક્ષીરમુચ્ચટકેક્ષુરકાત્મગુપ્તામધુઘૃતસૈન્ધવયુક્તઃ કિઞ્ચિલ્લવણિતો બસ્તિઃ (૮)| દશમૂલમયૂરહંસકુક્કુટક્વાથાત્ પઞ્ચપ્રસૃતં તૈલઘૃતવસામજ્જચતુષ્પ્રસૃતયુક્તં શતપુષ્પામુસ્તહપુષાકલ્કીકૃતઃ સલવણો બસ્તિઃ પાદગુલ્ફોરુજાનુજઙ્ઘાત્રિકવઙ્ક્ષણબસ્તિવૃષણાનિલરોગહરઃ (૯)| મૃગવિષ્કિરાનૂપબિલેશયાનામેતેનૈવ કલ્પેન બસ્તયો દેયાઃ (૧૦)| મધુઘૃતદ્વિપ્રસૃતસ્તુલ્યોષ્ણોદકઃ શતપુષ્પાર્ધપલઃ સૈન્ધવાર્ધાક્ષયુક્તો બસ્તિર્વૃષ્યતમો મૂત્રકૃચ્છ્રપિત્તવાતહરઃ (૧૧)| સદ્યોઘૃતતૈલવસામજ્જચતુષ્પ્રસ્થં હપુષાર્ધપલં સૈન્ધવાર્ધાક્ષયુક્તો બસ્તિર્વૃષ્યતમો મૂત્રકૃચ્છ્રપિત્તવ્યાધિહરો રસાયનઃ (૧૨)| મધુતૈલં ચતુઃપ્રસૃતં શતપુષ્પાર્ધપલં સૈન્ધવાર્ધાક્ષયુક્તો બસ્તિર્દીપનો બૃંહણો બલવર્ણકરો નિરુપદ્રવો વૃષ્યતમો રસાયનઃ ક્રિમિકુષ્ઠોદાવર્તગુલ્માર્શોબ્રધ્નપ્લીહમેહહરઃ (૧૩)| તદ્વન્મધુઘૃતાભ્યાં પયસ્તુલ્યો બસ્તિઃ પૂર્વકલ્કેન બલવર્ણકરો વૃષ્યતમો નિરુપદ્રવો બસ્તિમેઢ્રપાકપરિકર્તિકામૂત્રકૃચ્છ્રપિત્તવ્યાધિહરો રસાયનશ્ચ (૧૪)| તદ્વન્મધુઘૃતાભ્યાં માંસરસતુલ્યો મુસ્તાક્ષયુક્તઃ પૂર્વવદ્બસ્તિર્વાતબલાસપાદહર્ષગુલ્મત્રિકોરુજાનૂરુનિકુઞ્ચનબસ્તિવૃષણમેઢ્રત્રિકપૃષ્ઠશૂલહરઃ (૧૫)| સુરાસૌવીરકકુલત્થમાંસરસમધુઘૃતતૈલસપ્તપ્રસૃતો મુસ્તશતાહ્વાકલ્કિતઃ સલવણો બસ્તિઃ સર્વવાતરોગહરઃ (૧૬)| દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાબિલ્વમદનફલકષાયો ગોમૂત્રસિદ્ધઃ કુટજમદનફલમુસ્તપાઠાકલ્કિતઃ સૈન્ધવયાવશૂકક્ષૌદ્રતૈલયુક્તો બસ્તિઃ શ્લેષ્મવ્યાધિબસ્ત્યાટોપવાતશુક્રસઙ્ગપાણ્ડુરોગાજીર્ણવિસૂચિકાલસકેષુ દેય ઇતિ||૧૮||

સતિત્તિરિરિત્યાદિક એકૈકયોગેન વક્ષ્યમાણાનામેકોનત્રિંશતાં બસ્તીનાં મધ્યે ત્રયોદશઃ| દ્વિપઞ્ચમૂલીત્યાદિકશ્ચતુર્દશઃ| મયૂરમપિત્તપક્ષેત્યાદિકઃ પઞ્ચદશઃ| કલ્પશ્ચૈષ ઇત્યાદિનાઽઽતિદેશિકં પઞ્ચદશાધિકં શતમાહ| તત્ર વિષ્કિરૈઃ “લાવો વર્તીરકશ્ચૈવ” ઇત્યાદિનોક્તૈસ્તથા “વર્તકો વર્તિકા” (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિનોક્તૈર્વિંશતિર્યોગા ભવન્તિ; મયુરશ્ચાત્ર વિષ્કિરપઠિતોઽપિ પૂર્વોક્તત્વાન્નેહ ગણ્યતે; પ્રતુદૈશ્ચ ‘શતપત્ર...’ (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિનોક્તૈસ્ત્રિંશદ્ભવન્તિ; તથા પ્રસહૈશ્ચ ‘ગોખરાશ્વતર...’ (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિનોક્તૈરેકોનત્રિંશત્; અમ્બુચરાશ્ચ હંસાદયઃ સપ્તવિંશતિરુક્તાઃ, એતૈઃ સપ્તવિંશતિર્ભવન્તિ; રોહિતાદિભિર્મત્સ્યૈર્નવ; એવં પઞ્ચદશોત્તરં શતં ભવતિ| અક્ષીર ઇતિ રોહિતાદિષુ સમ્બધ્યતે| ગોધાનકુલેત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં ગણનીયેષુ ષોડશઃ| કૂર્માદીનામન્યતમેત્યાદિકઃ સપ્તદશઃ| અત્ર કૂર્મકર્કટાદય એકાદશ પઠિતાઃ| તત્ર યઃ પ્રાયઃ કૂર્મેણ ક્રિયતે સ પ્રત્યેકં ગણનાયાં પ્રવિશતિ| કર્કટાદિભિસ્ત્વાદિગ્રહણગૃહીતૈર્યે દશ બસ્તયો ભવન્તિ તે અતિદેશિકા જ્ઞેયાઃ| ગોવૃષબસ્તાદિરષ્ટાદશઃ| ગોવૃષઃ પુંવૃષઃ| કર્કટાદિરેકોનવિંશતિતમઃ| ઇત્યેતે બસ્તય ઇત્યનેન કૂર્માદીનામન્યતમમિત્યાદિગ્રન્થોક્તા બસ્તયઃ પ્રત્યવમૃશ્યન્તે| ઉચ્ચટકેત્યાદિ ઉચ્ચટા સ્વનામખ્યાતા, ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ| દશમૂલીત્યાદિકો વિંશતિતમઃ| મૃગવિષ્કિરેત્યાદિના આતિદેશિકા ઊનષષ્ટિર્યોગાઃ| તત્ર મૃગૈઃ ‘પૃષતઃ શરભો રામઃ’ (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિનોક્તૈઃ સપ્તદશ, સપ્તદશભિર્વિષ્કિરૈશ્ચ સપ્તદશ, લાવાદિભિશ્ચ મયૂરકુક્કુટવર્જિતૈરુનવિંશત્યા ઊનવિંશતિઃ, આનૂપૈશ્ચ સૃમરાદિભિર્નવ, બિલેશયૈઃ શ્વેતશ્યામચતુર્દંષ્ટ્રાદિભિશ્ચતુર્દશ| મધુઘૃતેત્યાદિક એકવિંશતિતમઃ| સદ્યોઘૃતતૈલેત્યાદિકો દ્વાવિંશતિતમઃ| મધુતૈલમિત્યાદિકસ્ત્રયોવિંશતિતમઃ| તદ્વન્મધુઘૃતાભ્યામિત્યાદિકશ્ચતુર્વિંશતિતમઃ| એતદન્તાઃ ષટ્ પ્રયોગા ઉક્તા મધુતૈલપ્રધાનત્વાન્માધુતૈલિકા જ્ઞેયાઃ| દ્વિપઞ્ચમૂલીત્યાદિકં કેચિન્ન પઠન્તિ, સ ચ સઙ્ખ્યાતિરેકાદ્બસ્તિસૂત્રીયસિદ્ધિપઠિતત્વાચ્ચેહ ન પઠનીય ઇતિ ચ વદન્તિ||૧૮||

Adhikarana 10 (19(1)) · Śloka 19

અત ઊર્ધ્વં વૃષ્યતમાન્ સ્નેહાન્ વક્ષ્યામઃ| શતાવરીગુડૂચીક્ષુવિદાર્યામલકદ્રાક્ષાખર્જૂરાણાં યન્ત્રપીડિતાનાં રસપ્રસ્થં પૃથગેકૈકં તદ્વદ્ઘૃતતૈલગોમહિષ્યજાક્ષીરાણાં દ્વૌ દ્વૌ દદ્યાત્, જીવકર્ષભકમેદામહામેદાત્વક્ક્ષીરીશૃઙ્ગાટકમધૂલિકામધુકોચ્ચટાપિપ્પલીપુષ્કરબીજનીલોત્પલકદમ્બપુષ્પ- પુણ્ડરીકકેશરકલ્કાન્ પૃષતતરક્ષુમાંસકુક્કુટચટકચકોરમત્તાક્ષબર્હિજીવઞ્જીવકુલિઙ્ગહંસાણ્ડરસવસામજ્જાદેશ્ચ પ્રસ્થં દત્ત્વા સાધયેત્| બ્રહ્મઘોષશઙ્ખપટહભેરીનિનાદૈઃ સિદ્ધં સિતચ્છત્રકૃતચ્છાયં ગજસ્કન્ધમારોપયેદ્ભગવન્તં વૃષધ્વજમભિપૂજ્ય, તં સ્નેહં ત્રિભાગમાક્ષિકં મઙ્ગલાશીઃ સ્તુતિદેવતાર્ચનૈર્બસ્તિં ગમયેત્| નૃણાં સ્ત્રીવિહારિણાં નષ્ટરેતસાં ક્ષતક્ષીણવિષમજ્વરાર્તાનાં વ્યાપન્નયોનીનાં વન્ધ્યાનાં રક્તગુલ્મિનીનાં મૃતાપત્યાનામનાર્તવાનાં ચ સ્ત્રીણાં ક્ષીણમાંસરુધિરાણાં પથ્યતમં રસાયનમુત્તમં વલીપલિતનાશનં વિદ્યાત્ (૧)|૧૯|

સ્નેહબસ્તિત્રયાર્થં સ્નેહત્રયં દર્શયન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| મત્તાક્ષઃ કોકિલઃ| જીવઞ્જીવઃ વિષદર્શનમૃત્યુઃ| પુષ્કરાક્ષઃ હંસવિશેષઃ| બ્રહ્મઘોષઃ વેદધ્વનિઃ| એતે ચ બ્રહ્મઘોષાદયોઽદૃષ્ટદ્વારા ઉપકારકા રક્ષઃપ્રભૃતિવીર્યાપહરણાર્થં ક્રિયન્તે||૧૯(૧)||

Adhikarana 11 (19(2)) · Śloka 19

બલાગોક્ષુરકરાસ્નાશ્વગન્ધાશતાવરીસહચરાણાં શતં શતમાપોથ્ય જલદ્રોણશતે પ્રસાધ્યં, તસ્મિન્ જલદ્રોણાવશેષે રસે વસ્ત્રપૂતે વિદાર્યામલકસ્વરસયોર્બસ્તમહિષવરાહવૃષકુક્કુટબર્હિહંસકારણ્ડવસારસાણ્ડરસાનાં ઘૃતતૈલયોશ્ચૈકૈકં પ્રસ્થમષ્ટૌ પ્રસ્થાન્ ક્ષીરસ્ય દત્ત્વા ચન્દનમધુકમધૂલિકાત્વક્ક્ષીરીબિસમૃણાલનીલોત્પલપટોલાત્મગુપ્તાન્નપાકિતાલમસ્તકખર્જૂરમૃદ્વીકાતામલકી- કણ્ટકારીજીવકર્ષભકક્ષુદ્રસહામહાસહાશતાવરીમેદાપિપ્પલીહ્રીબેરત્વક્પત્રકલ્કાંશ્ચ દત્ત્વા સાધયેત્| બ્રહ્મઘોષાદિના વિધિના સિદ્ધં બસ્તિં દદ્યાત્| તેન સ્ત્રીશતં ગચ્છેત્; ન ચાત્રાસ્તે વિહારાહારયન્ત્રણા કાચિત્| એષ વૃષ્યો બલ્યો બૃંહણ આયુષ્યો વલીપલિતનુત્ ક્ષતક્ષીણનષ્ટશુક્રવિષમજ્વરાર્તાનાં વ્યાપન્નયોનીનાં ચ પથ્યતમઃ (૨)|૧૯|

બલેત્યાદિકં દ્વિતીયં તૈલમ્||૧૯(૨)||

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

સહચરપલશતમુદકદ્રોણચતુષ્ટ્યે પક્ત્વા દ્રોણશેષે રસે સુપૂતે વિદારીક્ષુરસપ્રસ્થાભ્યામષ્ટગુણક્ષીરં ઘૃતતૈલપ્રસ્થં બલામધુકમધૂકચન્દનમધૂલિકાસારિવામેદામહામેદાકાકોલિક્ષીરકાકોલીપયસ્યાગુરુમઞ્જિષ્ઠાવ્યાઘ્રનખ- શટીસહચરસહસ્રવીર્યાવરાઙ્ગલોધ્રાણામક્ષમાત્રૈર્દ્વિગુણશર્કરૈઃ કલ્કૈઃ સાધયેત્| બહ્મઘોષાદિના વિધિના સિદ્ધં બસ્તિં દદ્યાત્| એષ સર્વરોગહરો રસાયનો લલિતાનાં શ્રેષ્ઠોઽન્તઃપુરચારિણીનાં ક્ષતક્ષયવાતપિત્તવેદનાશ્વાસકાસહરસ્ત્રિભાગમાક્ષિકો વલીપલિતનુદ્વર્ણરૂપબલમાંસશુક્રવર્ધનઃ (૩)| ઇત્યેતે રસાયનાઃ સ્નેહબસ્તયઃ સતિ વિભવે શતપાકાઃ સહસ્રપાકા વા કાર્યા વીર્યબલાધાનાર્થમિતિ||૧૯||

સહચરપલશતમિત્યાદિકઃ સ્નેહસ્તૃતીયઃ| સહસ્રવીર્યા દૂર્વા| વરાઙ્ગં ગુડત્વક્| શતપાકાઃ સહસ્રપાકાશ્ચેત્યત્ર સ્નેહાપેક્ષયા શતગુણેન સહસ્રગુણેન વા દ્રવેણ એકદૈવ પાકં મન્યન્તે કેચિત્||૧૯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

ભવન્તિ ચાત્ર- ઇત્યેતે બસ્તયઃ સ્નેહાશ્ચોક્તા યાપનસઞ્જ્ઞિતાઃ| સ્વસ્થાનામાતુરાણાં ચ વૃદ્ધાનાં ચાવિરોધિનાઃ||૨૦|| અતિવ્યવાયશીલાનાં શુક્રમાંસબલપ્રદાઃ| સર્વરોગપ્રશમનાઃ સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકાઃ||૨૧|| નારીણામપ્રજાતાનાં નરાણાં ચાપ્યપત્યદાઃ| ઉભયાર્થકરા દૃષ્ટાઃ સ્નેહબસ્તિનિરૂહયોઃ||૨૨||

ઉભયાર્થકરા દૃષ્ટા ઇતિ સ્નેહબસ્તિનિરૂહયોરિપિ સાધ્યમર્થં સ્નેહનં શોધનં ચ કુર્વત ઇતિ ભાવઃ||૨૦-૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

વ્યાયામો મૈથુનં મદ્યં મધૂનિ શિશિરામ્બુ ચ| સમ્ભોજનં રથક્ષોભો બસ્તિષ્વેતેષુ ગર્હિતમ્||૨૩||

યાપનબસ્તિષુ વર્જનીયમાહ- વ્યાયામ ઇત્યાદિ||૨૩||

Adhikarana 15 (24-28) · Śloka 29

તત્ર શ્લોકાઃ - શિખિગોનર્દહંસાણ્ડૈર્દક્ષવદ્બસ્તયસ્ત્રયઃ| વિંશતિર્વિષ્કિરૈસ્ત્રિંશત્પ્રતુદૈઃ પ્રસહૈર્નવ||૨૪|| વિંશતિશ્ચ તથા સપ્તવિંશતિશ્ચામ્બુચારિભિઃ| નવ મત્સ્યાદિભિશ્ચૈવ શિખિકલ્પેન બસ્તયઃ||૨૫|| દશ કર્કટકાદ્યૈશ્ચ કૂર્મકલ્કેન બસ્તયઃ| મૃગૈઃ સપ્તદશૈકોનવિંશતિર્વિષ્કિરૈર્દશ ||૨૬|| આનૂપૈર્દક્ષશિખિવદ્ભૂશયૈશ્ચ ચતુર્દશ| એકોનત્રિંશદિત્યેતે સહ સ્નેહૈઃ સમાસતઃ||૨૭|| પ્રોક્તા વિસ્તરશો ભિન્ના દ્વે શતે ષોડશોત્તરે| એતે માક્ષિકસંયુક્તાઃ કુર્વન્ત્યતિવૃષં નરમ્||૨૮|| નાતિયોગં ન વાઽયોગં સ્તમ્ભિતાસ્તે ચ કુર્વતે|૨૯|

શિખિગોનર્દેત્યાદિના ઉક્તબસ્તિસઙ્ગ્રહં કરોતિ| સઙ્ગ્રહાર્થશ્ચ પૂર્વમેવ વ્યાહૃતઃ| એકોનત્રિંશદિત્યેતે ઇતિ પ્રત્યેકં નિર્દિષ્ટા બસ્તયઃ સ્નેહૈઃ સમમેકોનત્રિંશદ્ભવન્તીત્યર્થઃ| સમાહારસઙ્ખ્યામાહ- દ્વે શતે ષોડશોત્તરે ઇતિ| તચ્ચ યથાઽસ્માભિર્વ્યાખ્યાતં તથા વ્યક્તમેવ પૂર્યતે| અતિવૃષમિતિ શુક્રોપચયવન્તમ્| સ્તમ્ભિતાશ્ચેતિ મધુના સ્તમ્ભિતાઃ||૨૪-૨૮||-

Adhikarana 16 (29) · Śloka 30

મૃદુત્વાન્ન નિવર્તન્તે યસ્ય ત્વેતે પ્રયોજિતાઃ||૨૯|| સમૂત્રૈર્બસ્તિભિસ્તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપ્યઃ ક્ષિપ્રમેવ સઃ|૩૦|

યાપનાબસ્ત્યપ્રવૃત્તૌ કર્તવ્યમાહ- મૃદુત્વાદિત્યાદિ||૨૯||-

Adhikarana 17 (30) · Śloka 31

શોફાગ્નિનાશપાણ્ડુત્વશૂલાર્શઃપરિકર્તિકાઃ||૩૦|| સ્યુર્જ્વરશ્ચાતિસારશ્ચ યાપનાત્યર્થસેવનાત્|૩૧|

યાપનાબસ્ત્યતિપ્રયોગે દોષમાહ- શોફેત્યાદિ||૩૦||-

Adhikarana 18 (31-32) · Śloka 33

અરિષ્ટક્ષીરસીધ્વાદ્યા તત્રેષ્ટા દીપની ક્રિયા||૩૧|| યુક્ત્યા તસ્માન્નિષેવેત યાપનાન્ન પ્રસઙ્ગતઃ| ઇત્યુચ્ચૈર્ભાષ્યપૂર્વાણાં વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ||૩૨|| વિસ્તરેણ પૃથક્ પ્રોક્તાસ્તેભ્યો રક્ષેન્નરં સદા|૩૩|

એતચ્છોફાદિષુ ચિકિત્સામાહ- અરિષ્ટેત્યાદિ| તસ્માદિતિ યાપનાત્યર્થપ્રયોગે શોથાદિદર્શનાત્| ન પ્રસઙ્ગત ઇતિ ન અભ્યાસતઃ સેવેત| તેભ્યો રક્ષેદિતિ ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદિજન્યવ્યાપભ્દ્યો રક્ષેત્||૩૧-૩૨||-

Adhikarana 19 (33) · Śloka 34

કર્મણાં વમનાદિનામસમ્યક્કરણાપદામ્||૩૩|| યત્રોક્તં સાધનં સ્થાને સિદ્ધિસ્થાનં તદુચ્યતે|૩૪|

સમ્પ્રતિ સિદ્ધિસ્થાનશબ્દસ્ય નિરુક્તિં દર્શયન્ સિદ્ધિસ્થાનાભિધેયં વાક્યાર્થં સઙ્ગૃહ્ણન્નાહ- કર્મણામિત્યાદિ| અસમ્યક્કરણાપદામિતિ વમનાદીનામસમ્યક્પ્રયોગે જનિતાનામાપદાં; વમનાદિવ્યાપત્પ્રતિકારશ્ચ સિદ્ધિસ્થાનાર્થઃ પ્રધાનતયોપદર્શિતઃ; તેન વમનાદિકલ્પનાદ્યભિધાનમપિ અનાગતવમનાદિવ્યાપન્નિષેધપ્રયોજનકં સિદ્ધિસ્થાને યુક્તમેવ||૩૩||-

Adhikarana 20 (34) · Śloka 35

ઇત્યધ્યાયશતં વિંશમાત્રેયમુનિવાઙ્મયમ્||૩૪|| હિતાર્થં પ્રાણિનાં પ્રોક્તમગ્નિવેશેન ધીમતા|૩૫|

સિદ્ધિસ્થાનં સમાપ્ય કૃત્સ્નં તન્ત્રમુપસંહરતિ- ઇત્યધ્યાયેત્યાદિ| આત્રેયમુનિવાઙ્મયમિતિ અનુકૃતાત્રેયવચનભયમ્||૩૪||-

Adhikarana 21 (35) · Śloka 36

દીર્ઘમાયુર્યશઃ સ્વાસ્થ્યં ત્રિવર્ગં ચાપિ પુષ્કલમ્||૩૫|| સિદ્ધિં ચાનુત્તમાં લોકે પ્રાપ્નોતિ વિધિના પઠન્|૩૬|

એતત્તન્ત્રાધ્યયને ફલમાહ- દીર્ઘમાયુરિત્યાદિ| ત્રિવર્ગમિતિ ધર્માર્થકામાન્| પુષ્કલમિતિ મોક્ષં; કિંવા પુષ્કલમિતિ ત્રિવર્ગવિશેષણમ્| સિદ્ધિમિતિ ચિકિત્સાપ્રયોગસાધ્યનિષ્પાદકત્વમ્| વિધિના પઠન્નિતિ રોગભિષગ્જિતીયોક્તેન પાઠવિધિના| એતત્સવિંશમધ્યાયશતં પઠતઃ દીર્ઘાયુર્લાભાદયશ્ચ એવમ્ભૂતપાઠજનિતધર્મવશાદેવ તથા પાઠજનિતશાસ્ત્રાવબોધપૂર્વકશાસ્ત્રાનુષ્ઠાનાચ્ચ ભવન્તિ||૩૫||-

Adhikarana 22 (36-40) · Śloka 41

વિસ્તારયતિ લેશોક્તં સઙ્ક્ષિપત્યતિવિસ્તરમ્||૩૬|| સંસ્કર્તા કુરુતે તન્ત્રં પુરાણં ચ પુનર્નવમ્| અતસ્તન્ત્રોત્તમમિદં ચરકેણાતિબુદ્ધિના||૩૭|| સંસ્કૃતં તત્ત્વસમ્પૂર્ણં ત્રિભાગેનોપલક્ષ્યતે| તચ્છઙ્કરં ભૂતપતિં સમ્પ્રસાદ્ય સમાપયત્||૩૮|| અખણ્ડાર્થં દૃઢબલો જાતઃ પઞ્ચનદે પુરે| કૃત્વા બહુભ્યસ્તન્ત્રેભ્યો વિશેષોઞ્છશિલોચ્ચયમ્||૩૯|| સપ્તદશૌષધાધ્યાયસિદ્ધિકલ્પૈરપૂરયત્| ઇદમન્યૂનશબ્દાર્થં તન્ત્રદોષવિવર્જિતમ્||૪૦|| ષડ્વિંશતા વિચિત્રાભિર્ભૂષિતં તન્ત્રયુક્તિભિઃ|૪૧|

એતચ્છાસ્ત્રસંસ્કારોપપત્યુપદર્શનપૂર્વકં શાસ્ત્રસ્ય સંસ્કારકૌ ચરકદૃઢબલૌ દર્શયન્નાહ દૃઢબલઃ- વિસ્તારયતીત્યાદિ| યસ્માચ્છાસ્ત્રે પ્રથમમતિવિસ્તારતયા ક્વચિલ્લેશોક્ત્યા ચ પ્રતિપાદિતેષુ ન સમ્યગર્થાવગમઃ, તેન તદતિવિસ્તરલેશોક્તદોષનિરાસાર્થં સંસ્કર્તા યુજ્યતે, અતઃ તન્ત્રોત્તમમિદં ચરકેણ સંસ્કૃતમ્| પૂર્વગ્રન્થસ્ય ચાતીવ વિસ્તરત્વાદિના તન્ત્રાભિધાનં પૂર્વશ્રોતૃજનાભિપ્રાયાદેવ બોદ્ધવ્યમ્; ઇદાનીન્તનશ્રોતૃપુરુષાભિપ્રાયેણ તુ સંસ્કર્તુઃ સંસ્કારો જ્ઞેયઃ| ઉક્તં ચ- “સઙ્ક્ષેપોક્તમતિહન્તિ વિસ્તરોક્તં ન ગૃહ્યતે| સઙ્ક્ષેપવિસ્તરૌ હિત્વા સંસ્કુર્યાચ્છાસ્ત્રમાદિતઃ” ઇતિ| પુરાણં ચ પુનર્નવમિતિ વિસ્તારસઙ્ક્ષેપાદિના પુનર્નવં કુરુતે| ચરકસંસ્કારાપૂર્ણતાં દર્શયન્ દૃઢબલ આહ- તત્વિત્યાદિ| તૃતીયો ભાગસ્ત્રિભાગઃ| ત્રિભાગાસમ્પૂર્ણતા ચેયમદૂરાન્તરતયોક્તા, તેન દૃઢબલપ્રતિપાદિતૈકચત્વારિંશદધ્યાયાનાં ન સવિંશાધ્યાયશતત્રિભાગતા યુજ્યતે ઇતિ નોદ્ભાવનીયમ્| આત્મનઃ પઞ્ચનદપુરભવત્વેન શ્રેષ્ઠપ્રદેશભવત્વં દર્શયતિ| આત્મનઃ સંસ્કારે તન્ત્રાન્તરાનીતાર્થેન સંસ્કારં દર્શયન્નાહ- કૃત્વા બહુભ્ય ઇત્યાદિ| તન્ત્રેભ્યઃ સુશ્રુતવિદેહાદિતન્ત્રેભ્યઃ| વિશેષસ્ય ચરકોક્તાર્થાદતિરિક્તરૂપસ્ય ઉઞ્છશિલરૂપ ઉચ્ચયો વિશેષોઞ્છશિલોચ્ચયઃ; તમન્યતન્ત્રેભ્યઃ કૃત્વા સપ્તદશૌષધાધ્યાયસિદ્ધિકલ્પૈરિદમન્યૂનશબ્દાર્થં તન્ત્રદોષવિવર્જિતં ષડ્વિંશત્તન્ત્રયુક્તિભિર્ભૂષિતમપૂરયદૃઢબલ ઇતિ યોજના| તત્ર ભૂમિપતિતાનામણૂનાં ધાન્યાદિબીજાનાં શોધન્યા સંહરણમુઞ્છઃ; પ્રવિરલસ્ય તુ કણિશાદિરૂપતયા પતિતસ્ય ચયનં શિલઃ| એતેન તન્ત્રેષુ યત્સારભૂતં તચ્ચરકાચાર્યૈઃ સઙ્ગૃહીતં; મયા તુ ઉર્વરિતં પરિશિષ્ટં કૃત્વા પૂરિતમિતિ દર્શયતિ| અન્યૂનશબ્દમન્યૂનાર્થં ચેતિ અન્યૂનશબ્દાર્થમ્| તન્ત્રદોષાશ્ચતુર્દશ “પુનરુક્તં દુષ્પ્રણીતસૂત્રસઙ્ગ્રહમક્રમં” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિના રોગભિષગ્જિતીયોક્તાસ્તૈર્વર્જિતમ્ | તન્ત્રયુક્તિભિરિતિ વક્ષ્યમાણતન્ત્રયુક્તિભિઃ| વિચિત્રાભિરિતિ વિચિત્રાર્થન્યાયયુક્તાભિસ્તન્ત્રયુક્તિભિઃ||૩૬-૪૦||-

Adhikarana 23 (41-44) · Śloka 45

તત્રાધિકરણં યોગો હેત્વર્થોઽર્થઃ પદસ્ય ચ||૪૧|| પ્રદેશોદ્દેશનિર્દેશવાક્યશેષાઃ પ્રયોજનમ્| ઉપદેશાપદેશાતિદેશાર્થાપત્તિનિર્ણયાઃ||૪૨|| પ્રસઙ્ગૈકાન્તનૈકાન્તાઃ સાપવર્ગો વિપર્યયઃ| પૂર્વપક્ષવિધાનાનુમતવ્યાખ્યાનસંશયાઃ||૪૩|| અતીતાનાગતાવેક્ષાસ્વસઞ્જ્ઞોહ્યસમુચ્ચયાઃ| નિદર્શનં નિર્વચનં સન્નિયોગો વિકલ્પનમ્||૪૪|| પ્રત્યુત્સારસ્તથોદ્ધારઃ સમ્ભવસ્તન્ત્રયુક્તયઃ|૪૫|

તન્ત્રયુક્તીરેવાહ - તત્રેત્યાદિ| અધિકરણં નામ યમર્થમધિકૃત્ય પ્રવર્તતે કર્તા; યથા “વિઘ્નભૂતા યદા રોગા” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ| અત્ર રોગાદિકમધિકૃત્યાયુર્વેદો મહર્ષિભિઃ કૃત ઇતિ ‘રોગાઃ’ ઇત્યધિકરણમ્| યોગો નામ યોજના વ્યસ્તાનાં પદાનામેકીકરણમ્| ઉદાહરણં તાવદ્યથા- પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનિ; તત્ર પ્રતિજ્ઞા- માતૃજશ્ચાયં ગર્ભઃ, હેતુઃ- માતરમન્તરેણ ગર્ભાનુપપત્તેઃ, દૃષ્ટાન્તઃ- કૂટાગારઃ, ઉપનયઃ- યથા નાનાદ્રવ્યસમુદાયાત્ કૂટાગારસ્તથા ગર્ભનિર્વર્તનં, તસ્માન્માતૃજશ્ચાયમિત્યેષાં પ્રતિજ્ઞાયોગઃ; એવમન્યેઽપિ યોગાર્થા વ્યાખ્યેયાઃ| હેત્વર્થો નામયદન્યત્રાભિહિતમન્યત્રોપપદ્યતે; યથા- “સમાનગુણાભ્યાસો હિ ધાતૂનાં વૃદ્ધિકારણમ્” (સૂ.અ.૧૨) ઇતિ વાતમધિકૃત્યોક્તં, તત્ર વાતસ્યેતિ વક્તવ્યે યદયં સમાનશબ્દં ધાતૂનામિતિ કરોતિ, તેન યથા વાયોસ્તથા રસાદીનામપિ સમાનગુણાભ્યાસો વૃદ્ધિકારણમિતિ ગમ્યતે| પદાર્થો નામ પદસ્ય પદયોઃ પદાનાં વાઽર્થઃ પદાર્થઃ| તત્ર દ્રવ્યમિતિપદેન ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા ઉચ્યન્તે; પદયોરર્થો નામ યથા- ‘આયુષો વેદ’ ઇતિ પદયોરાયુર્બોધકં તન્ત્રમિત્યર્થઃ; એવં પદાનામપ્યર્થ ઉદાહાર્યઃ| પ્રદેશો નામ યદ્બહુત્વાદર્થસ્ય કાર્ત્સ્ન્યેનાભિધાતુમશક્યમેકદેશેનાભિધીયતે; યથા- “અનુપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ’ (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિ| ઉદ્દેશો નામ સઙ્ક્ષેપાભિધાનં; યથા- “હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં” (સૂ.અ.૧), અનેન સર્વાયુર્વેદાભિધેયોદ્દેશઃ| નિર્દેશો નામ સઙ્ખ્યેયોક્તસ્ય વિવરણં; યથા- હેતુલિઙ્ગૌષધસ્ય પુનઃ પ્રપઞ્ચનં “સર્વદા સર્વભાવાનાં” ઇત્યાદિના “ઇત્યુક્તં કારણં”(સૂ.અ.૧) ઇત્યન્તેન કારણપ્રપઞ્ચનમિત્યાદિ| વાક્યશેષો નામ યલ્લાઘવાર્થમાચાર્યેણ વાક્યેષુ પદમકૃતં ગમ્યમાનતયા પૂર્યતે; યથા “પ્રવૃત્તિર્હેતુભાવાનાં” (સૂ.અ.૧૬) ઇત્યત્ર ‘અસ્તિ’ ઇતિ પદં પૂર્યતે, તથા “જાઙ્ગલજૈ રસૈઃ” ઇત્યત્ર માંસશબ્દઃ પૂર્યતે| વાક્યેષુ ચૈત એવ પદાઃ શેષાઃ ક્રિયન્તે, યેઽનિવેશિતા અપિ પ્રતીયન્તે| પ્રયોજનં નામ યદર્થં કામયમાનઃ પ્રવર્તતે; યથા- “ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્” (સૂ.અ.૧)| ઉપદેશો નામાપ્તાનુશાસનં; યથા- “સ્નેહમગ્રે પ્રયુઞ્જીત તતઃ સ્વેદમનન્તરમ્” (સૂ.અ.૧૩) ઇત્યાદિ| અપદેશો નામ યત્પ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનાય હેતુવચનં; યથા- “વાતાજ્જલં જલાદ્દેશં દેશાત્ કાલં સ્વભાવતઃ| વિદ્યાદ્દુષ્પરિહાર્યત્વાત્” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિ, તત્ર પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય હેતુવચનં- દુષ્પરિહાર્યત્વાદિતિ| અતિદેશો નામ યત્કિઞ્ચિદેવ પ્રકાશ્યાર્થમનુક્તાર્થસાધનાયૈવ એવમન્યદપિ પ્રત્યેતવ્યમિતિ પરિભાષ્યતે; યથા- “યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્યાદનુક્તમિહ પૂજિતમ્| વૃતં તદપિ ચાત્રેયઃ સદૈવાભ્યનુમન્યતે” (સૂ.અ.૮) ઇતિ| અર્થાપત્તિર્નામ યદકિર્તિતમર્થાદાપદ્યતે સાઽર્થાપત્તિઃ; યથા- નક્તં દધિભોજનનિષેધઃ, અર્થાદ્દિવા ભુઞ્જીતેત્યાપદ્યતે| નિર્ણયો નામ વિચારિતસ્યાર્થસ્ય વ્યવસ્થાપનં; યથા- ચતુષ્પદભેષજત્વાદિ વિચારં કૃત્વાઽભિધીયતે- “યદુક્તં ષોડશકલં પૂર્વાધ્યાયે ભેષજં તદ્યુક્તિયુક્તમલમારોગ્યાય” (સૂ.અ.૧૦) ઇતિ| પ્રસઙ્ગો નામ પૂર્વાભિહિતસ્યાર્થસ્ય પ્રકરણાગતત્વાદિના પુનરભિધાનં; યથા- “તત્રાતિપ્રભાવતાં દૃશ્યાનાતિમાત્રદર્શનમતિયોગઃ” (સૂ.અ.૧૧) એવમાદ્યભિધાય, પુનઃ “અત્યુગ્રશબ્દશ્રવણાચ્છ્રવણાત્ સર્વશો ન ચ” (શા.અ.૧) ઇત્યાદિના પૂર્વોક્ત એવાર્થોઽભિધીયતે| એકાન્તો નામ યદવધારણેનોચ્યતે; યથા- નિજઃ શરીરદોષોત્થઃ, ત્રિવૃદ્વિરેચયતીત્યાદિ| અનૈકાન્તો નામ અન્યતરપક્ષાનવધારણં, યથા- “યે હ્યાતુરાઃ કેવલાદ્ભેષજાદૃતે મ્રિયન્તે, ન ચ તે સર્વ એવ ભેષજોપપન્નાઃ સમુત્તિષ્ઠેરન્” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદિ| અપવર્ગો નામ સાકલ્યેનોદ્દિષ્ટસ્યૈકદેશાપકર્ષણં; યથા- “ન પર્યુષિતાન્નમાદદીતાન્યત્ર માંસહરિતકશુષ્કશાકફલભક્ષ્યેભ્યઃ” (સૂ.અ.૮) ઇતિ| અત્ર હિ સામાન્યેન પર્યુષિતભક્ષણનિષેધં કૃત્વા માંસાદેઃ પર્યુષિતસ્યાપિ ભક્ષણમપકૃષ્ય વિધીયતે| વિપર્યયો નામ અપકૃષ્ટાત્ પ્રતીપોદાહરણં; યથા- “નિદાનોક્તાન્યસ્ય નોપશેરતે વિપરીતાનિ ચોપશેરતે” (નિ.અ.૩) ઇતિ| પૂર્વપક્ષો નામ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસન્દૂષકં વાક્યં; યથા- “મત્સ્યાન્ન પયસાઽભ્યવહરેત્” ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્યાર્થસ્ય “સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ન પયસાઽભ્યવહરેદન્યત્ર ચિલિચિમાત્” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| વિધાનં નામ સૂત્રકારશ્ચ વિધાય વર્ણયતિ; યથા- “મલાયનાનિ બાધ્યન્તે દુષ્ટૈર્માત્રાધિકૈર્મલૈઃ” ઇત્યત્ર દુષ્ટિશબ્દેન મલાનાં હીનત્વમધિકત્વમાચાર્યગૃહીતમાચાર્યો વર્ણયતિ- “મલવૃદ્ધિં ગુરુતયા લાઘવાન્મલસઙ્ક્ષયમ્| મલાયનાનાં બુધ્યેત સઙ્ગોત્સર્ગાદતીવ ચ” (સૂ.અ.૭) ઇતિ; કેચિત્તુ પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાઽર્થાભિધાનં વિધાનમાહુઃ, યથા- રસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણામુત્પાદક્રમાનુરોધેનાભિધાનમ્| અનુમતં નામ એકીયમતસ્યાનિવારણેનાનુમનનં; યથા- “ગર્ભશલ્યસ્ય જરાયુઃપ્રપાતનં કર્મ સંશમનમિત્યેકે” (શા.અ.૮) ઇત્યાદ્યેકીયમતં પ્રતિપાદ્યાપ્રતિષેધાદનુમન્યતે| વ્યાખ્યાનં નામ યત્ સર્વબુદ્ધ્યવિષયં વ્યાક્રિયતે, યથા- “પ્રથમે માસિ સમ્મૂર્છિતઃ સર્વધાતુકલુષીકૃતઃ ખેટભૂતો ભવત્યવ્યક્તવિગ્રહઃ” (શા.અ.૪) ઇત્યાદિનાઽસ્મદાદ્યવિદિતાર્થવ્યાકરણમ્| સંશયો નામ વિશેષાકાઙ્ક્ષાનિર્ધારિતોભયવિષયજ્ઞાનં, યથા- “માતરં પિતરં ચૈકે મન્યન્તે જન્મકારણમ્| સ્વભાવં પરનિર્માણં યદૃચ્છાં ચાપરે જનાઃ||” (સૂ.અ.૧૧) ઇત્યાદિનોક્તઃ સંશયઃ| અતીતાવેક્ષણં નામ યદતીતમેવોચ્યતે; યથા- “સા કુટી તચ્ચ શયનં જ્વરં સંશમયત્યપિ” (ચિ.અ.૩) ઇત્યત્ર સ્વેદાધ્યાયવિહિતકુટ્યાદિકમતીતમવેક્ષતે અનાગતાવેક્ષણં નામ યદનાગતં વિધિં પ્રમાણિકૃત્યાર્થસાધનં; યથા- “અથવા તિક્તસર્પિષઃ” ઇત્યાદ્યનાગતાવેક્ષણેનોચ્યતે| સ્વસઞ્જ્ઞા નામ યા તન્ત્રકારૈર્વ્યવહારાર્થં સઞ્જ્ઞા ક્રિયતે; યથા- જેન્તાકહોલાકાદિકા સઞ્જ્ઞા| ઊહ્યં નામ યદનિબદ્ધં ગ્રન્થે પ્રજ્ઞયા તર્ક્યત્વેનોપદિશ્યતે; યથા- “પરિસઙ્ખ્યાતમપિ યદ્યદ્ દ્રવ્યમયૌગિકં મન્યેત તત્તદપકર્ષયેત્” (વિ.અ.૮) ઇતિ| સમુચ્ચયો નામ યદિદં ચેદં ચેતિ કૃત્વા વિધીયતે; યથા- ‘વર્ણશ્ચ સ્વરશ્ચ’ (ઇ.અ.૧) ઇત્યાદિ| નિદર્શનં નામ- મૂર્ખવિદુષાં બુદ્ધિસામ્યવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ; યથા- “વિજ્ઞાતમમૃતં યથા” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ| નિર્વચનં નામ પણ્ડિતબુદ્ધિગમ્યો દૃષ્ટાન્તઃ; યથા- “જ્ઞાયતે નિત્યગસ્યેવ કાલસ્યાત્યયકારણમ્” (સૂ.અ.૧૬) ઇતિ| નિદર્શનનિર્વચનયોરયં વિશેષઃ- યન્નિદર્શનં મૂર્ખવિદુષાં બુદ્ધિસામાન્યવિષયં, નિર્વચનં તુ પણ્ડિતબુદ્ધિવેદ્યમેવ; કિંવા નિર્વચનં નિરુક્તિઃ- યથા- “વિવિધં સર્પતિ યતો વિસર્પસ્તેન સઞ્જ્ઞિતઃ” (ચિ.અ.૨૧) ઇત્યાદિ| નિયોગો નામ અવશ્યાનુષ્ઠેયતયા વિધાનં; યથા- “ન ત્વયા સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતેનાપિ પિણ્ડિકૈષા વિમોક્તવ્યા” (સૂ.અ.૧૪) ઇત્યાદિ| વિકલ્પઃ પાક્ષિકાભિધાનં; યથા- “સારોદકં વાઽથ કુશોદકં વા” (ચિ.અ.૬) ઇત્યાદિ| પ્રત્યુત્સારો નામ ઉપપત્ત્યા પરમતનિવારણં; યથા વાર્યોવિદઃ પ્રાહ- “રસજાનિ તુ ભૂતાનિ રજસા વ્યાધયઃ સ્મૃતાઃ” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યાદિ, હિરણ્યાક્ષો નિષેધયતિ- “ન હ્યાત્મા રજસઃ સ્મૃતઃ” ઇત્યાદિ| ઉદ્ધારો નામ પરપક્ષદૂષણં કૃત્વા સ્વપક્ષોદ્ધરણં; યથા- “યેષામેવ હિ ભાવાનાં સમ્પત્ સઞ્જનયેન્નરમ્| તેષામેવ હિ ભાવાનાં વિપદ્વ્યાધીનુદીરયેત્” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યાદિના સ્વપક્ષોદ્ધરણમ્| સમ્ભવો નામ યદ્યસ્મિન્નુપપદ્યતે સ તસ્ય સમ્ભવઃ; યથા- મુખે પિપ્લુવ્યઙ્ગનીલિકાદયઃ સમ્ભવન્તીત્યાદિ| ઇત્યેતાઃ ષટ્ત્રિંશત્તન્ત્રયુક્તયો વ્યાહૃતાઃ| ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણ ત્વન્યાશ્ચતસ્રસ્તન્ત્રયુક્તયઃ પરિપ્રશ્ન-વ્યાકરણ-વ્યુત્ક્રાન્તાભિધાન-હેત્વાખ્યા વ્યાહૃતાઃ; તાશ્ચ તન્ત્રેઽપઠિતત્વાદેતા સ્વેવાન્તર્ભાવનીયાઃ| તત્ર પરિપ્રશ્ન ઉદ્દેશેઽન્તર્ભવતિ, વ્યાકરણં તુ વ્યાખ્યાને, વ્યુત્ક્રાન્તાભિધાનં નિર્દેશપ્રભેદઃ, હેતુશબ્દેન યાનિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાન્યુક્તાનિ તાનિ હેતાવન્તર્ભવન્તિ| વ્યાખ્યા પઞ્ચદશપ્રકારા, સપ્તવિધા કલ્પના, એકવિંશતિરર્થાશ્રયાઃ, સપ્તદશ તાચ્છીલ્યાનિ, ચતુર્દશ ચ તન્ત્રદોષા ભવન્તિ, તદુત્તરતન્ત્રે પ્રતિપાદિતત્વાન્નેહ વિલિખિતા આચાર્યેણ (?)||૪૧-૪૪||-

Adhikarana 24 (45) · Śloka 46

તન્ત્રે સમાસવ્યાસોક્તે ભવન્ત્યેતા હિ કૃત્સ્નશઃ||૪૫|| એકદેશેન દૃશ્યન્તે સમાસાભિહિતે તથા|૪૬|

સમ્પ્રતિ તન્ત્રયુક્તીરુદ્દિશ્ય તાસાં તન્ત્રે એવાનુસરણમાહ- તન્ત્રે સમાસવ્યાસોક્તે ઇત્યાદિ| સમાસાભિહિતે ઇત્યનેન અતિસઙ્ક્ષિપ્તે તન્ત્રે નાવશ્યં સર્વાસ્તન્ત્રયુક્તયો ભવન્તીતિ દર્શયતિ, કિંવા સમાસાભિહિતે એકદેશેન દૃશ્યન્તે ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૪૫||-

Adhikarana 25 (46) · Śloka 47

યથાઽમ્બુજવનસ્યાર્કઃ પ્રદીપો વેશ્મનો યથા||૪૬|| પ્રબોધનપ્રકાશાર્થાસ્તથા તન્ત્રસ્ય યુક્તયઃ|૪૭|

તન્ત્રયુક્તીનાં કાર્યં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- યથેત્યાદિ| યથાઽમ્બુજવનસ્ય સઙ્કુચિતસ્ય વિસ્તારકોઽર્કસ્તથા તન્ત્રે સઙ્કુચિતસ્યાર્થપ્રદેશસ્ય વિસ્તારકાસ્તન્ત્રયુક્તયઃ; પ્રવોધનાદ્વિસ્તારકા ભવન્તીત્યર્કદૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ; દીપદૃષ્ટાન્તેન તુ યથા દીપઃ સન્તમેવ તમસા પિહિતં પ્રકાશયતિ તથા હેત્વાદિકાસ્તન્ત્રયુક્તયઃ સન્તમર્થં ગૂઢં પ્રકાશયન્તીતિ દર્શયતિ| એતદેવાર્થદ્વયં તન્ત્રયુક્તીનાં સમ્પાદ્યમભિપ્રેત્યોક્તં પ્રબોધનપ્રકાશાર્થા ઇતિ||૪૬||-

Adhikarana 26 (47-48) · Śloka 48

એકસ્મિન્નપિ યસ્યેહ શાસ્ત્રે લબ્ધાસ્પદા મતિઃ||૪૭|| સ શાસ્ત્રમન્યદપ્યાશુ યુક્તિજ્ઞત્વાત્ પ્રબુધ્યતે| અધીયાનોઽપિ શાસ્ત્રાણિ તન્ત્રયુક્ત્યા વિના ભિષક્| નાધિગચ્છતિ શાસ્ત્રાર્થાનર્થાન્ ભાગ્યક્ષયે યથા||૪૮||

સમ્યક્શાસ્ત્રાભ્યાસફલમાહ- એકસ્મિન્નપીત્યાદિ||૪૭-૪૮||

Adhikarana 27 (49-50) · Śloka 50

દુર્ગૃહીતં ક્ષિણોત્યેવ શાસ્ત્રં શસ્ત્રમિવાબુધમ્| સુગૃહીતં તદેવ જ્ઞં શાસ્ત્રં શસ્ત્રં ચ રક્ષતિ||૪૯|| (તસ્માદેતાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે વિસ્તરેણોત્તરે પુનઃ| તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમસ્યૈવ તન્ત્રસ્ય ગુણદોષતઃ)||૫૦||

શાસ્ત્રે દુર્જ્ઞાનસમ્યક્જ્ઞાનયોર્દોષગુણાનાહ- દુર્ગૃહીતમિત્યાદિ| દુર્ગૃહીતં શસ્ત્રં યથાઽઽત્મન એવ કરચ્છેદાદિકમાપાદયતિ, તથા દુર્ગૃહીતં શાસ્ત્રં મિથ્યાભેષજપ્રયોગાદાત્મનોઽપિ વ્યાપદમાવહતિ, યથા વા શસ્ત્રં સુગૃહીતં તસ્કરાદિભ્યો રક્ષાં કરોતિ, તથા સુગૃહીતં શાસ્ત્રમાત્મન આતુરસ્ય ચ રક્ષામાપાદયતીતિ| તસ્માદેતા ઇત્યાદિકં શ્લોકમુત્તરે તન્ત્રે તન્ત્રેયુક્તિવ્યાકરણે પ્રતિપાદકં પઠન્તિ, તં ચાનાર્ષં વૃદ્ધા વદન્તિ, અગ્નિવેશતન્ત્રે ઉત્તરતન્ત્રાસ્યૈવાનાર્ષત્વાત્||૪૯-૫૦||

Adhikarana 28 (51) · Śloka 51

ઇદમખિલમધીત્ય સમ્યગર્થાન્ વિમૃશતિ યોઽવિમનાઃ પ્રયોગનિત્યઃ| સ મનુજસુખજીવિતપ્રદાતા ભવતિ ધૃતિસ્મૃતિબુદ્ધિધર્મવૃદ્ધઃ||૫૧||

તન્ત્રાધ્યયનફલમાહ- ઇદમખિલમિત્યાદિ| અવિમના ઇતિ તન્ત્રાર્થાવિચલિતમનાઃ| પ્રયોગનિત્ય ઇતિ નિત્યં ચિકિત્સા કર્તવ્યતયા યસ્ય સઃ| સુખસ્ય જીવિતસ્ય ચ પ્રદાતા; કિંવા સુકારૂપસ્ય જીવિતસ્ય પ્રદાતા સુખજીવિતપ્રદાતા| ધૃત્યાદીતિ ઉપચિતા ધૃતિસ્મૃતિબુદ્ધિધર્મા યસ્ય સ ધૃતિસ્મૃતિબુદ્ધિધર્મવૃદ્ધઃ||૫૧||

Adhikarana 29 (52-55) · Śloka 55

(યસ્ય દ્વાદશસાહસ્રી હૃદિ તિષ્ઠતિ સંહિતા| સોઽર્થજ્ઞઃ સ વિચારજ્ઞશ્ચિકિત્સાકુશલશ્ચ સઃ||૫૨|| રોગાંસ્તેષાં ચિકિત્સાં ચ સ કિમર્થં ન બુધ્યતે| ચિકિત્સા વહ્નિવેશસ્ય સુસ્થાતુરહિતં પ્રતિ||૫૩|| યદિહાસ્તિ તદન્યત્ર યન્નેહાસ્તિ ન તત્ક્વચિત્| અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે||૫૪|| સિદ્ધિસ્થાનેઽષ્ટમે પ્રાપ્તે તસ્મિન્ દૃઢબલેન તુ| સિદ્ધિસ્થાનં સ્વસિદ્ધ્યર્થં સમાસેન સમાપિતમ્)||૫૫||

યસ્ય દ્વાદશસાહસ્રીત્યાદિશ્લોકત્રયં કેચિત્ પઠન્તિ; તચ્ચાપ્રસ્તુતમિતિ||૫૨-૫૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને ઉત્તરબસ્તિસિદ્ધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં અષ્ટમં સિદ્ધિસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્| સમાપ્તેયં ચરકસંહિતા|

ગૌડાધિનાથરસવત્યધિકારિપાત્રનારાયણસ્ય તનયઃ સુનયોઽન્તરઙ્ગાત્| ભાનોરનુ પ્રથિતલોધ્ર્રવલીકુલીનઃ શ્રીચક્રપાણિરિહ કર્તૃપદાધિકારી|| ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને ઉત્તરબસ્તિસિદ્ધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||