12. uttarabastisiddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉત્તરબસ્તિસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અથ સ્વલ્વાતુરં વૈદ્યઃ સંશુદ્ધં વમનાદિભિઃ| દુર્બલં કૃશમલ્પાગ્નિં મુક્તસન્ધાનબન્ધનમ્||૩|| નિર્હૃતાનિલવિણ્મૂત્રકફપિત્તં કૃશાશયમ્| શૂન્યદેહં પ્રતીકારાસહિષ્ણું પરિપાલયેત્||૪|| યથાઽણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલપાત્રં યથૈવ ચ| ગોપાલ ઇવ દણ્ડી ગાઃ સર્વસ્માદપચારતઃ||૫||

Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8

અગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં તુ પૂર્વં પેયાદિના ભિષક્| રસોત્તરેણોપચરેત્ ક્રમેણ ક્રમકોવિદઃ||૬|| સ્નિગ્ધામ્લસ્વાદુહૃદ્યાનિ તતોઽમ્લલવણૌ રસૌ| સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ||૭|| અન્યોઽન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ| વ્યત્યાસાદુપયોગેન પ્રકૃતિં ગમયેદ્ભિષક્||૮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

સર્વક્ષમો હ્યસંસર્ગો રતિયુક્તઃ સ્થિરેન્દ્રિયઃ| બલવાન્ સત્ત્વસમ્પન્નો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ||૯||

Adhikarana 5 (10-12) · Śloka 12

એતાં પ્રકૃતિમપ્રાપ્તઃ સર્વવર્જ્યાનિ વર્જયેત્| મહાદોષકરાણ્યષ્ટાવિમાનિ તુ વિશેષતઃ||૧૦|| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યં રથક્ષોભમવિચઙ્ક્રમણાસને| અજીર્ણાહિતભોજ્યે ચ દિવાસ્વપ્નં સમૈથુનમ્||૧૧|| તજ્જા દેહોર્ધ્વસર્વાધોમધ્યપીડામદોષજાઃ| શ્લેષ્મજાઃ ક્ષયજાશ્ચૈવ વ્યાધ્યઃ સ્યુર્યથાક્રમમ્||૧૨||

Adhikarana 6 (13-14) · Śloka 14

તેષાં વિસ્તરતો લિઙ્ગમેકૈકસ્ય ચ ભેષજમ્| યથાવત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સિદ્ધાન્ બસ્તીંશ્ચ યાપનાન્||૧૩|| તત્રોચ્ચૈર્ભાષ્યાતિભાષ્યાભ્યાં શિરસ્તાપશઙ્ખકર્ણનિસ્તોદશ્રોત્રોપરોધમુખતાલુકણ્ઠશોષતૈમિર્યપિપાસાજ્વરતમક- હનુગ્રહમન્યાસ્તમ્ભનિષ્ઠીવનોરઃપાર્શ્વશૂલસ્વરભેદહિક્કાશ્વાસાદયઃ સ્યુઃ (૧)| રથક્ષોભાત્ સન્ધિપર્વશૈથિલ્યહનુનાસાકર્ણશિરઃશૂલતોદકુક્ષિક્ષોભાટોપાન્ત્રકૂજનાધ્માનહૃદયેન્દ્રિયોપરોધ- સ્ફિક્પાર્શ્વવઙ્ક્ષણવૃષણકટીપૃષ્ઠવેદનાસન્ધિસ્કન્ધગ્રીવાદૌર્બલ્યાઙ્ગાભિતાપપાદશોફપ્રસ્વાપહર્ષણાદયઃ (૨)| અતિચઙ્કમણાત્ પાદજઙ્ઘોરુજાનુવઙ્ક્ષણશ્રોણીપૃષ્ઠશૂલસક્થિસાદનિસ્તોદ- પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનાઙ્ગમર્દાંસાભિતાપસિરાધમનીહર્ષશ્વાસકાસાદયઃ (૩)| અત્યાસનાદ્રથક્ષોભજાઃ સ્ફિક્પાર્શ્વવઙ્ક્ષણવૃષણકટીપૃષ્ઠવેદનાદયઃ (૪)| અજીર્ણાધ્યશનાભ્યાં તુ મુખશોષાધ્માનશૂલનિસ્તોદપિપાસાગાત્રસાદચ્છર્દ્યતીસારમૂર્ચ્છાજ્વરપ્રવાહણામવિષાદયઃ(૫)| વિષમાહિતાશનાભ્યામનન્નાભિલાષદૌર્બલ્યવૈવર્ણ્યકણ્ડૂપામાગાત્રસાદવાતાદિપ્રકોપજાશ્ચ ગ્રહણ્યર્શોવિકારાદયઃ (૬)| દિવાસ્વપ્નાદરોચકાવિપાકાગ્નિનાશસ્તૈમિત્યપાણ્ડુત્વકણ્ડૂપામાદાહચ્છર્દ્યઙ્ગમર્દહૃત્સ્તમ્ભજાડ્યતન્દ્રાનિદ્રા- પ્રસઙ્ગગ્રન્થિજન્મદૌર્બલ્યરક્તમૂત્રાક્ષિતાતાલુલેપાઃ (૭)| વ્યવાયાદાશુબલનાશોરુસાદશિરોબસ્તિગુદમેઢ્રવઙ્ક્ષણોરુજાનુજઙ્ઘાપાદશૂલહૃદયસ્પન્દનનેત્રપીડાઙ્ગશૈથિલ્ય- શુક્રમાર્ગશોણિતાગમનકાસશ્વાસશોણિતષ્ઠીવનસ્વરાવસાદકટીદૌર્બલ્યૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગરોગમુષ્કશ્વયથુ- વાતવર્ચોમૂત્રસઙ્ગશુક્રવિસર્ગજાડ્યવેપથુબાધિર્યવિષાદાદયઃ સ્યુઃ; અવલુપ્યત ઇવ ગુદઃ, તાડ્યત ઇવ મેઢ્રમ્, અવસીદતીવ મનો, વેપતે હૃદયં, પીડ્યન્તે સન્ધયઃ, તમઃ પ્રવેશ્યત ઇવ ચ (૮)| ઇત્યેવમેભિરષ્ટભિરપચારૈરેતે પ્રાદુર્ભવન્ત્યુપદ્રવાઃ||૧૪||

Adhikarana 7 (15) · Śloka 15

તેષાં સિદ્ધિઃ- તત્રોચ્ચૈર્ભાષ્યાતિભાષ્યજાનામભ્યઙ્ગસ્વેદોપનાહધૂમનસ્યોપરિભક્તસ્નેહપાનરસક્ષીરાદિર્વાતહરઃ સર્વો વિધિર્મૌનં ચ (૧)| રથક્ષોભાતિચઙ્ક્રમણાત્યાસનજાનાં સ્નેહસ્વેદાદિવાતહરં કર્મ સર્વં નિદાનવર્જનં ચ (૨)| અજીર્ણાધ્યશનજાનાં નિરવશેષતશ્છર્દનં રૂક્ષઃ સ્વેદો લઙ્ઘનીયપાચનીયદીપનીયૌષધાવચારણં ચ (૩)| વિષમાહિતાશનજાનાં યથાસ્વં દોષહરાઃ ક્રિયાઃ (૪)| દિવાસ્વપ્નજાનાં ધૂમપાનલઙ્ઘનવમનશિરોવિરેચનવ્યાયામરૂક્ષાશનારિષ્ટદીપનીયૌષધોપયોગઃ પ્રઘર્ષણોન્મર્દનપરિષેચનાદિશ્ચ શ્લેષ્મહરઃ સર્વો વિધિઃ (૫)| મૈથુનજાનાં જીવનીયસિદ્ધયોઃ ક્ષીરસર્પિષોરુપયોગઃ, તથા વાતહરાઃ સ્વેદાભ્યઙ્ગોપનાહા વૃષ્યાશ્ચાહારાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહવિધયો યાપનાબસ્તયોઽનુવાસનં ચ; મૂત્રવૈકૃતબસ્તિશૂલેષુ ચોત્તરબસ્તિર્વિદારીગન્ધાદિગણજીવનીયક્ષીરસંસિદ્ધં તૈલં સ્યાત્||૧૫||

Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17

યાપનાશ્ચ બસ્તયઃ સર્વકાલં દેયાઃ; તાનુપદેક્ષ્યામઃ- મુસ્તોશીરબલારગ્વધરાસ્નામઞ્જિષ્ઠાકટુરોહિણીત્રાયમાણાપુનર્નવાબિભીતકગુડૂચીસ્થિરાદિપઞ્ચમૂલાનિ પલિકાનિ ખણ્ડશઃ ક્લૃપ્તાન્યષ્ટૌ ચ મદનફલાનિ પ્રક્ષાલ્ય જલાઢકે પરિક્વાથ્ય પાદશેષો રસઃ ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તઃ પુનઃ શૃતઃ ક્ષીરાવશેષઃ પાદજાઙ્ગલરસસ્તુલ્યમધુઘૃતઃ શતકુસુમામધુકકુટજફલરસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગુકલ્કીકૃતઃ સસૈન્ધવઃ સુખોષ્ણો બસ્તિઃ શુક્રમાંસબલજનનઃ ક્ષતક્ષીણકાસગુલ્મશૂલવિષમજ્વરબ્રધ્ન(વર્ધ્મ)- કુણ્ડલોદાવર્તકુક્ષિશૂલમૂત્રકૃચ્છ્રાસૃગ્રજોવિસર્પપ્રવાહિકાશિરોરુજા- જાનૂરુજઙ્ઘાબસ્તિગ્રહાશ્મર્યુન્માદાર્શઃપ્રમેહાધ્માનવાતરક્તપિત્તશ્લેષ્મવ્યાધિહરઃ સદ્યો બલજનનો રસાયનશ્ચેતિ (૧)| એરણ્ડમૂલપલાશાત્ ષટ્પલં શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણી બૃહતી કણ્ટકારિકા ગોક્ષુરકો રાસ્નાઽશ્વગન્ધા ગુડૂચી વર્ષાભૂરારગ્વધો દેવદાર્વિતિ પલિકાનિ ખણ્ડશઃ ક્લૃપ્તાનિ ફલાનિ ચાષ્ટૌ પ્રક્ષાલ્ય જલાઢકે ક્ષીરપાદે પચેત્| પાદશેષં કષાયં પૂતં શતકુસુમાકુષ્ઠમુસ્તપિપ્પલીહપુષાબિલ્વવચાવત્સકફલરસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગુયવાનિપ્રક્ષેપકલ્કિતં મધુઘૃતતૈલસૈન્ધવયુક્તં સુખોષ્ણં નિરૂહમેકં દ્વૌ ત્રીન્ વા દદ્યાત્| સર્વેષાં પ્રશસ્તો વિશેષતો લલિતસુકુમારસ્ત્રીવિહારક્ષીણક્ષતસ્થવિરચિરાર્શસામપત્યકામાનાં ચ (૨)| તદ્વત્ સહચરબલાદર્ભમૂલસારિવાસિદ્ધેન પયસા (૩)| તથા બૃહતીકણ્ટકારીશતાવરીચ્છિન્નરુહાશૃતેન પયસા મધુકમદનપિપ્પલીકલ્કિતેન પૂર્વવદ્વસ્તિઃ (૪)| તથા બલાતિબલાવિદારીશાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીકણ્ટકારિકાદર્ભમૂલપરૂષકકાશ્મર્યબિલ્વફલયવસિદ્ધેન પયસા મધુકમદનકલ્કિતેન મધુઘૃતસૌવર્ચલયુક્તેન કાસજ્વરગુલ્મપ્લીહાર્દિતસ્ત્રીમદ્યક્લિષ્ટાનાં સદ્યોબલજનનો રસાયનશ્ચ (૫)| બલાતિબલારાસ્નારગ્વધમદનબિલ્વગુડૂચીપુનર્નવૈરણ્ડાશ્વગન્ધાસહચરપલાશદેવદારુદ્વિપઞ્ચમૂલાનિ પલિકાનિ યવકોલકુલત્થદ્વિપ્રસૃતં શુષ્કમૂલકાનાં ચ જલદ્રોણસિદ્ધં નિરૂહપ્રમાણાવશેષં કષાયં પૂતં મધુકમદનશતપુષ્પાકુષ્ઠપિપ્પલીવચાવત્સકફલરસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગુયવાનીકલ્કિકૃતં ગુડઘૃતતૈલક્ષૌદ્રક્ષીરમાંસરસામ્લકાઞ્જિકસૈન્ધવયુક્તં સુખોષ્ણં બસ્તિં દદ્યાચ્છુક્રમૂત્રવર્ચઃસઙ્ગેઽનિલજે ગુલ્મહૃદ્રોગાધ્માનબ્રધ્નપાર્શ્વપૃષ્ઠકટીગ્રહસઞ્જ્ઞાનાશબલક્ષયેષુ ચ (૬)| હપુષાર્ધકુડવો દ્વિગુણાર્ધક્ષુણ્ણયવઃ ક્ષીરોદકસિદ્ધઃ ક્ષીરશેષો મધુઘૃતતૈલલવણયુક્તઃ સર્વાઙ્ગવિસૃતવાતરક્તસક્તવિણ્મૂત્રસ્ત્રીખેદિતહિતો વાતહરો બુદ્ધિમેધાગ્નિબલજનનશ્ચ (૭)| હ્રસ્વપઞ્ચમૂલીકષાયઃ ક્ષીરોદકસિદ્ધઃ પિપ્પલીમધુકમદનકલ્કીકૃતઃ સગુડઘૃતતૈલલવણઃ ક્ષીણવિષમજ્વરકર્શિતસ્ય બસ્તિઃ (૮)| બલાતિબલાપામાર્ગાત્મગુપ્તાષ્ટપલાર્ધક્ષુણ્ણયવાઞ્જલિકષાયઃ સગુડઘૃતતૈલલવણયુક્તઃ પૂર્વવદ્બસ્તિઃસ્થવિરદુર્બલક્ષીણશુક્રરુધિરાણાં પથ્યતમઃ (૯)| બલામધુકવિદારીદર્ભમૂલમૃદ્વીકાયવૈઃ કષાયમાજેન પયસા પક્ત્વા મધુકમદનકલ્કિતં સમધુઘૃતસૈન્ધવં જ્વરાર્તેભ્યો બસ્તિં દદ્યાત્ (૧૦)| શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીગોક્ષુરકમૂલકાશ્મર્યપરૂષકખર્જૂરફલમધૂકપુષ્પૈરજાક્ષીરજલપ્રસ્થાભ્યાં સિદ્ધઃ કષાયઃ પિપ્પલીમધુકોત્પલકલ્કિતઃ સઘૃતસૈન્ધવઃ ક્ષીણેન્દ્રિયવિષમજ્વરકર્શિતસ્ય બસ્તિઃ શસ્તઃ (૧૧)| સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલીપઞ્ચપલેન શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમમાષપઞ્ચપ્રસૃતેન છાગં પયઃ શૃતં પાદશેષં કુક્કુટાણ્ડરસસમમધુઘૃતશર્કરાસૈન્ધવસૌવર્ચલયુક્તો વસ્તિર્વૃષ્યતમો બલવર્ણજનનશ્ચ | ઇતિ યાપના બસ્તયો દ્વાદશ||૧૬|| કલ્પશ્ચૈષ શિખિગોનર્દહંસસારસાણ્ડરસેષુ સ્યાત્||૧૭||

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

સતિત્તિરિઃ સમયૂરઃ સરાજહંસઃ પઞ્ચમૂલીપયઃ સિદ્ધઃ શતપુષ્પામધુકરાસ્નાકુટજમદનફલપિપ્પલી કલ્કો ઘૃતતૈલગુડસૈન્ધવયુક્તો બસ્તિર્બલવર્ણશુક્રજનનો રસાયનશ્ચ (૧)| દ્વિપઞ્ચમૂલીકુક્કુટરસસિદ્ધં પયઃ પાદશેષં પિપ્પલીમધુકરાસ્નામદનકલ્કં શર્કરામધુઘૃતયુક્તં સ્ત્રીષ્વતિકામાનાં બલજનનો બસ્તિઃ (૨)| મયૂરમપિત્તપક્ષપાદાસ્યાન્ત્રં સ્થિરાદિભિઃ પલિકૈઃ સજલે પયસિ પક્ત્વા ક્ષીરશેષં મદનપિપ્પલીવિદારીશતકુસુમામધુકકલ્કીકૃતં મધુઘૃતસૈન્ધવયુક્તં બસ્તિં દદ્યાત્ સ્ત્રીષ્વતિપ્રસક્તક્ષીણેન્દ્રિયેભ્યો બલવર્ણકરમ્ (૩)| કલ્પશ્ચૈષ વિષ્કિરપ્રતુદપ્રસહામ્બુચરેષુ સ્યાત્, અક્ષીરો રોહિતાદિષુ ચ મત્સ્યેષુ (૪)| ગોધાનકુલમાર્જારમૂષિકશલ્લકમાંસાનાં દશપલાન્ ભાગાન્ સપઞ્ચમૂલાન્ પયસિ પક્ત્વા તત્પયઃપિપ્પલીફલકલ્કસૈન્ધવસૌવર્ચલશર્કરામધુઘૃતતૈલયુક્તો બસ્તિર્બલ્યો રસાયનઃ ક્ષીણક્ષતસ્ય સન્ધાનકરો મથિતોરસ્કરથગજહયભગ્નવાતબલાસકપ્રભૃત્યુદાવર્તવાતસક્તમૂત્રવર્ચશ્શુકાણાં હિતતમશ્ચ (૫)| કૂર્માદીનામન્યતમપિશિતસિદ્ધં પયો ગોવૃષનાગહયનક્રહંસકુક્કુટાણ્ડરસમધુઘૃતશર્કરાસૈન્ધવેક્ષુરકાત્મગુપ્તાફલકલ્કસંસૃષ્ટો બસ્તિર્વૃદ્ધાનામપિ બલજનનઃ (૬)| કર્કટકરસશ્ચટકાણ્ડરસયુક્તઃ સમધુઘૃતશર્કરો બસ્તિઃ; ઇત્યેતે બસ્તયઃ પરમવૃષ્યાઃ ઉચ્ચટકેક્ષુરકાત્મગુપ્તાશૃતક્ષીરપ્રતિભોજનાનુપાનાત્ સ્ત્રીશતગામિનં નરં કુર્યુઃ (૭)| ગોવૃષબસ્તવરાહવૃષણકર્કટચટકસિદ્ધં ક્ષીરમુચ્ચટકેક્ષુરકાત્મગુપ્તામધુઘૃતસૈન્ધવયુક્તઃ કિઞ્ચિલ્લવણિતો બસ્તિઃ (૮)| દશમૂલમયૂરહંસકુક્કુટક્વાથાત્ પઞ્ચપ્રસૃતં તૈલઘૃતવસામજ્જચતુષ્પ્રસૃતયુક્તં શતપુષ્પામુસ્તહપુષાકલ્કીકૃતઃ સલવણો બસ્તિઃ પાદગુલ્ફોરુજાનુજઙ્ઘાત્રિકવઙ્ક્ષણબસ્તિવૃષણાનિલરોગહરઃ (૯)| મૃગવિષ્કિરાનૂપબિલેશયાનામેતેનૈવ કલ્પેન બસ્તયો દેયાઃ (૧૦)| મધુઘૃતદ્વિપ્રસૃતસ્તુલ્યોષ્ણોદકઃ શતપુષ્પાર્ધપલઃ સૈન્ધવાર્ધાક્ષયુક્તો બસ્તિર્વૃષ્યતમો મૂત્રકૃચ્છ્રપિત્તવાતહરઃ (૧૧)| સદ્યોઘૃતતૈલવસામજ્જચતુષ્પ્રસ્થં હપુષાર્ધપલં સૈન્ધવાર્ધાક્ષયુક્તો બસ્તિર્વૃષ્યતમો મૂત્રકૃચ્છ્રપિત્તવ્યાધિહરો રસાયનઃ (૧૨)| મધુતૈલં ચતુઃપ્રસૃતં શતપુષ્પાર્ધપલં સૈન્ધવાર્ધાક્ષયુક્તો બસ્તિર્દીપનો બૃંહણો બલવર્ણકરો નિરુપદ્રવો વૃષ્યતમો રસાયનઃ ક્રિમિકુષ્ઠોદાવર્તગુલ્માર્શોબ્રધ્નપ્લીહમેહહરઃ (૧૩)| તદ્વન્મધુઘૃતાભ્યાં પયસ્તુલ્યો બસ્તિઃ પૂર્વકલ્કેન બલવર્ણકરો વૃષ્યતમો નિરુપદ્રવો બસ્તિમેઢ્રપાકપરિકર્તિકામૂત્રકૃચ્છ્રપિત્તવ્યાધિહરો રસાયનશ્ચ (૧૪)| તદ્વન્મધુઘૃતાભ્યાં માંસરસતુલ્યો મુસ્તાક્ષયુક્તઃ પૂર્વવદ્બસ્તિર્વાતબલાસપાદહર્ષગુલ્મત્રિકોરુજાનૂરુનિકુઞ્ચનબસ્તિવૃષણમેઢ્રત્રિકપૃષ્ઠશૂલહરઃ (૧૫)| સુરાસૌવીરકકુલત્થમાંસરસમધુઘૃતતૈલસપ્તપ્રસૃતો મુસ્તશતાહ્વાકલ્કિતઃ સલવણો બસ્તિઃ સર્વવાતરોગહરઃ (૧૬)| દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાબિલ્વમદનફલકષાયો ગોમૂત્રસિદ્ધઃ કુટજમદનફલમુસ્તપાઠાકલ્કિતઃ સૈન્ધવયાવશૂકક્ષૌદ્રતૈલયુક્તો બસ્તિઃ શ્લેષ્મવ્યાધિબસ્ત્યાટોપવાતશુક્રસઙ્ગપાણ્ડુરોગાજીર્ણવિસૂચિકાલસકેષુ દેય ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 10 (19(1)) · Śloka 19

અત ઊર્ધ્વં વૃષ્યતમાન્ સ્નેહાન્ વક્ષ્યામઃ| શતાવરીગુડૂચીક્ષુવિદાર્યામલકદ્રાક્ષાખર્જૂરાણાં યન્ત્રપીડિતાનાં રસપ્રસ્થં પૃથગેકૈકં તદ્વદ્ઘૃતતૈલગોમહિષ્યજાક્ષીરાણાં દ્વૌ દ્વૌ દદ્યાત્, જીવકર્ષભકમેદામહામેદાત્વક્ક્ષીરીશૃઙ્ગાટકમધૂલિકામધુકોચ્ચટાપિપ્પલીપુષ્કરબીજનીલોત્પલકદમ્બપુષ્પ- પુણ્ડરીકકેશરકલ્કાન્ પૃષતતરક્ષુમાંસકુક્કુટચટકચકોરમત્તાક્ષબર્હિજીવઞ્જીવકુલિઙ્ગહંસાણ્ડરસવસામજ્જાદેશ્ચ પ્રસ્થં દત્ત્વા સાધયેત્| બ્રહ્મઘોષશઙ્ખપટહભેરીનિનાદૈઃ સિદ્ધં સિતચ્છત્રકૃતચ્છાયં ગજસ્કન્ધમારોપયેદ્ભગવન્તં વૃષધ્વજમભિપૂજ્ય, તં સ્નેહં ત્રિભાગમાક્ષિકં મઙ્ગલાશીઃ સ્તુતિદેવતાર્ચનૈર્બસ્તિં ગમયેત્| નૃણાં સ્ત્રીવિહારિણાં નષ્ટરેતસાં ક્ષતક્ષીણવિષમજ્વરાર્તાનાં વ્યાપન્નયોનીનાં વન્ધ્યાનાં રક્તગુલ્મિનીનાં મૃતાપત્યાનામનાર્તવાનાં ચ સ્ત્રીણાં ક્ષીણમાંસરુધિરાણાં પથ્યતમં રસાયનમુત્તમં વલીપલિતનાશનં વિદ્યાત્ (૧)|૧૯|

Adhikarana 11 (19(2)) · Śloka 19

બલાગોક્ષુરકરાસ્નાશ્વગન્ધાશતાવરીસહચરાણાં શતં શતમાપોથ્ય જલદ્રોણશતે પ્રસાધ્યં, તસ્મિન્ જલદ્રોણાવશેષે રસે વસ્ત્રપૂતે વિદાર્યામલકસ્વરસયોર્બસ્તમહિષવરાહવૃષકુક્કુટબર્હિહંસકારણ્ડવસારસાણ્ડરસાનાં ઘૃતતૈલયોશ્ચૈકૈકં પ્રસ્થમષ્ટૌ પ્રસ્થાન્ ક્ષીરસ્ય દત્ત્વા ચન્દનમધુકમધૂલિકાત્વક્ક્ષીરીબિસમૃણાલનીલોત્પલપટોલાત્મગુપ્તાન્નપાકિતાલમસ્તકખર્જૂરમૃદ્વીકાતામલકી- કણ્ટકારીજીવકર્ષભકક્ષુદ્રસહામહાસહાશતાવરીમેદાપિપ્પલીહ્રીબેરત્વક્પત્રકલ્કાંશ્ચ દત્ત્વા સાધયેત્| બ્રહ્મઘોષાદિના વિધિના સિદ્ધં બસ્તિં દદ્યાત્| તેન સ્ત્રીશતં ગચ્છેત્; ન ચાત્રાસ્તે વિહારાહારયન્ત્રણા કાચિત્| એષ વૃષ્યો બલ્યો બૃંહણ આયુષ્યો વલીપલિતનુત્ ક્ષતક્ષીણનષ્ટશુક્રવિષમજ્વરાર્તાનાં વ્યાપન્નયોનીનાં ચ પથ્યતમઃ (૨)|૧૯|

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

સહચરપલશતમુદકદ્રોણચતુષ્ટ્યે પક્ત્વા દ્રોણશેષે રસે સુપૂતે વિદારીક્ષુરસપ્રસ્થાભ્યામષ્ટગુણક્ષીરં ઘૃતતૈલપ્રસ્થં બલામધુકમધૂકચન્દનમધૂલિકાસારિવામેદામહામેદાકાકોલિક્ષીરકાકોલીપયસ્યાગુરુમઞ્જિષ્ઠાવ્યાઘ્રનખ- શટીસહચરસહસ્રવીર્યાવરાઙ્ગલોધ્રાણામક્ષમાત્રૈર્દ્વિગુણશર્કરૈઃ કલ્કૈઃ સાધયેત્| બહ્મઘોષાદિના વિધિના સિદ્ધં બસ્તિં દદ્યાત્| એષ સર્વરોગહરો રસાયનો લલિતાનાં શ્રેષ્ઠોઽન્તઃપુરચારિણીનાં ક્ષતક્ષયવાતપિત્તવેદનાશ્વાસકાસહરસ્ત્રિભાગમાક્ષિકો વલીપલિતનુદ્વર્ણરૂપબલમાંસશુક્રવર્ધનઃ (૩)| ઇત્યેતે રસાયનાઃ સ્નેહબસ્તયઃ સતિ વિભવે શતપાકાઃ સહસ્રપાકા વા કાર્યા વીર્યબલાધાનાર્થમિતિ||૧૯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

ભવન્તિ ચાત્ર- ઇત્યેતે બસ્તયઃ સ્નેહાશ્ચોક્તા યાપનસઞ્જ્ઞિતાઃ| સ્વસ્થાનામાતુરાણાં ચ વૃદ્ધાનાં ચાવિરોધિનાઃ||૨૦|| અતિવ્યવાયશીલાનાં શુક્રમાંસબલપ્રદાઃ| સર્વરોગપ્રશમનાઃ સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકાઃ||૨૧|| નારીણામપ્રજાતાનાં નરાણાં ચાપ્યપત્યદાઃ| ઉભયાર્થકરા દૃષ્ટાઃ સ્નેહબસ્તિનિરૂહયોઃ||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

વ્યાયામો મૈથુનં મદ્યં મધૂનિ શિશિરામ્બુ ચ| સમ્ભોજનં રથક્ષોભો બસ્તિષ્વેતેષુ ગર્હિતમ્||૨૩||

Adhikarana 15 (24-28) · Śloka 29

તત્ર શ્લોકાઃ - શિખિગોનર્દહંસાણ્ડૈર્દક્ષવદ્બસ્તયસ્ત્રયઃ| વિંશતિર્વિષ્કિરૈસ્ત્રિંશત્પ્રતુદૈઃ પ્રસહૈર્નવ||૨૪|| વિંશતિશ્ચ તથા સપ્તવિંશતિશ્ચામ્બુચારિભિઃ| નવ મત્સ્યાદિભિશ્ચૈવ શિખિકલ્પેન બસ્તયઃ||૨૫|| દશ કર્કટકાદ્યૈશ્ચ કૂર્મકલ્કેન બસ્તયઃ| મૃગૈઃ સપ્તદશૈકોનવિંશતિર્વિષ્કિરૈર્દશ ||૨૬|| આનૂપૈર્દક્ષશિખિવદ્ભૂશયૈશ્ચ ચતુર્દશ| એકોનત્રિંશદિત્યેતે સહ સ્નેહૈઃ સમાસતઃ||૨૭|| પ્રોક્તા વિસ્તરશો ભિન્ના દ્વે શતે ષોડશોત્તરે| એતે માક્ષિકસંયુક્તાઃ કુર્વન્ત્યતિવૃષં નરમ્||૨૮|| નાતિયોગં ન વાઽયોગં સ્તમ્ભિતાસ્તે ચ કુર્વતે|૨૯|

Adhikarana 16 (29) · Śloka 30

મૃદુત્વાન્ન નિવર્તન્તે યસ્ય ત્વેતે પ્રયોજિતાઃ||૨૯|| સમૂત્રૈર્બસ્તિભિસ્તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપ્યઃ ક્ષિપ્રમેવ સઃ|૩૦|

Adhikarana 17 (30) · Śloka 31

શોફાગ્નિનાશપાણ્ડુત્વશૂલાર્શઃપરિકર્તિકાઃ||૩૦|| સ્યુર્જ્વરશ્ચાતિસારશ્ચ યાપનાત્યર્થસેવનાત્|૩૧|

Adhikarana 18 (31-32) · Śloka 33

અરિષ્ટક્ષીરસીધ્વાદ્યા તત્રેષ્ટા દીપની ક્રિયા||૩૧|| યુક્ત્યા તસ્માન્નિષેવેત યાપનાન્ન પ્રસઙ્ગતઃ| ઇત્યુચ્ચૈર્ભાષ્યપૂર્વાણાં વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ||૩૨|| વિસ્તરેણ પૃથક્ પ્રોક્તાસ્તેભ્યો રક્ષેન્નરં સદા|૩૩|

Adhikarana 19 (33) · Śloka 34

કર્મણાં વમનાદિનામસમ્યક્કરણાપદામ્||૩૩|| યત્રોક્તં સાધનં સ્થાને સિદ્ધિસ્થાનં તદુચ્યતે|૩૪|

Adhikarana 20 (34) · Śloka 35

ઇત્યધ્યાયશતં વિંશમાત્રેયમુનિવાઙ્મયમ્||૩૪|| હિતાર્થં પ્રાણિનાં પ્રોક્તમગ્નિવેશેન ધીમતા|૩૫|

Adhikarana 21 (35) · Śloka 36

દીર્ઘમાયુર્યશઃ સ્વાસ્થ્યં ત્રિવર્ગં ચાપિ પુષ્કલમ્||૩૫|| સિદ્ધિં ચાનુત્તમાં લોકે પ્રાપ્નોતિ વિધિના પઠન્|૩૬|

Adhikarana 22 (36-40) · Śloka 41

વિસ્તારયતિ લેશોક્તં સઙ્ક્ષિપત્યતિવિસ્તરમ્||૩૬|| સંસ્કર્તા કુરુતે તન્ત્રં પુરાણં ચ પુનર્નવમ્| અતસ્તન્ત્રોત્તમમિદં ચરકેણાતિબુદ્ધિના||૩૭|| સંસ્કૃતં તત્ત્વસમ્પૂર્ણં ત્રિભાગેનોપલક્ષ્યતે| તચ્છઙ્કરં ભૂતપતિં સમ્પ્રસાદ્ય સમાપયત્||૩૮|| અખણ્ડાર્થં દૃઢબલો જાતઃ પઞ્ચનદે પુરે| કૃત્વા બહુભ્યસ્તન્ત્રેભ્યો વિશેષોઞ્છશિલોચ્ચયમ્||૩૯|| સપ્તદશૌષધાધ્યાયસિદ્ધિકલ્પૈરપૂરયત્| ઇદમન્યૂનશબ્દાર્થં તન્ત્રદોષવિવર્જિતમ્||૪૦|| ષડ્વિંશતા વિચિત્રાભિર્ભૂષિતં તન્ત્રયુક્તિભિઃ|૪૧|

Adhikarana 23 (41-44) · Śloka 45

તત્રાધિકરણં યોગો હેત્વર્થોઽર્થઃ પદસ્ય ચ||૪૧|| પ્રદેશોદ્દેશનિર્દેશવાક્યશેષાઃ પ્રયોજનમ્| ઉપદેશાપદેશાતિદેશાર્થાપત્તિનિર્ણયાઃ||૪૨|| પ્રસઙ્ગૈકાન્તનૈકાન્તાઃ સાપવર્ગો વિપર્યયઃ| પૂર્વપક્ષવિધાનાનુમતવ્યાખ્યાનસંશયાઃ||૪૩|| અતીતાનાગતાવેક્ષાસ્વસઞ્જ્ઞોહ્યસમુચ્ચયાઃ| નિદર્શનં નિર્વચનં સન્નિયોગો વિકલ્પનમ્||૪૪|| પ્રત્યુત્સારસ્તથોદ્ધારઃ સમ્ભવસ્તન્ત્રયુક્તયઃ|૪૫|

Adhikarana 24 (45) · Śloka 46

તન્ત્રે સમાસવ્યાસોક્તે ભવન્ત્યેતા હિ કૃત્સ્નશઃ||૪૫|| એકદેશેન દૃશ્યન્તે સમાસાભિહિતે તથા|૪૬|

Adhikarana 25 (46) · Śloka 47

યથાઽમ્બુજવનસ્યાર્કઃ પ્રદીપો વેશ્મનો યથા||૪૬|| પ્રબોધનપ્રકાશાર્થાસ્તથા તન્ત્રસ્ય યુક્તયઃ|૪૭|

Adhikarana 26 (47-48) · Śloka 48

એકસ્મિન્નપિ યસ્યેહ શાસ્ત્રે લબ્ધાસ્પદા મતિઃ||૪૭|| સ શાસ્ત્રમન્યદપ્યાશુ યુક્તિજ્ઞત્વાત્ પ્રબુધ્યતે| અધીયાનોઽપિ શાસ્ત્રાણિ તન્ત્રયુક્ત્યા વિના ભિષક્| નાધિગચ્છતિ શાસ્ત્રાર્થાનર્થાન્ ભાગ્યક્ષયે યથા||૪૮||

Adhikarana 27 (49-50) · Śloka 50

દુર્ગૃહીતં ક્ષિણોત્યેવ શાસ્ત્રં શસ્ત્રમિવાબુધમ્| સુગૃહીતં તદેવ જ્ઞં શાસ્ત્રં શસ્ત્રં ચ રક્ષતિ||૪૯|| (તસ્માદેતાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે વિસ્તરેણોત્તરે પુનઃ| તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમસ્યૈવ તન્ત્રસ્ય ગુણદોષતઃ)||૫૦||

Adhikarana 28 (51) · Śloka 51

ઇદમખિલમધીત્ય સમ્યગર્થાન્ વિમૃશતિ યોઽવિમનાઃ પ્રયોગનિત્યઃ| સ મનુજસુખજીવિતપ્રદાતા ભવતિ ધૃતિસ્મૃતિબુદ્ધિધર્મવૃદ્ધઃ||૫૧||

Adhikarana 29 (52-55) · Śloka 55

(યસ્ય દ્વાદશસાહસ્રી હૃદિ તિષ્ઠતિ સંહિતા| સોઽર્થજ્ઞઃ સ વિચારજ્ઞશ્ચિકિત્સાકુશલશ્ચ સઃ||૫૨|| રોગાંસ્તેષાં ચિકિત્સાં ચ સ કિમર્થં ન બુધ્યતે| ચિકિત્સા વહ્નિવેશસ્ય સુસ્થાતુરહિતં પ્રતિ||૫૩|| યદિહાસ્તિ તદન્યત્ર યન્નેહાસ્તિ ન તત્ક્વચિત્| અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે||૫૪|| સિદ્ધિસ્થાનેઽષ્ટમે પ્રાપ્તે તસ્મિન્ દૃઢબલેન તુ| સિદ્ધિસ્થાનં સ્વસિદ્ધ્યર્થં સમાસેન સમાપિતમ્)||૫૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને ઉત્તરબસ્તિસિદ્ધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં અષ્ટમં સિદ્ધિસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્| સમાપ્તેયં ચરકસંહિતા|